Wat moet ik geloven?
Al een tijdje heb ik een onheilspellend gevoel. Een gedachtenspinsel waar ik maar niet uitkom. Een vicieuze cirkel. Ik weet dat ik niet de enige ben.
We weten inmiddels dat je met AI levensechte beelden en video’s kunt maken. In het begin zag je meteen dat het nep was. Zes vingers, rare verhoudingen. Maar nu, met de nieuwste modellen, zie je het verschil niet meer.
Toen ik de update van Google’s Veo 3 zag - filmpjes die eruitzien als straatinterviews of cabaretoptredens, compleet verzonnen maar overtuigend echt - voelde ik dat er iets fundamenteels aan het verschuiven is. Een collega van mij, filmproducent, stuurde me een bericht: “Het is over. Iedereen kan nu films maken.”
Ik zag een zogenaamd nieuwsfragment van een Engelse zender over een ongeluk aan de kust. Alleen wist ik dat het nep was omdat iemand het erbij had gezet. Maar wat als ik het gewoon voorbij had zien komen op WhatsApp of Instagram, gedeeld door iemand die ik vertrouw? Dan had ik het waarschijnlijk geloofd.
En dat maakt me onrustig. Want: wat moet ik dan nog geloven?
We wisten al dat objectiviteit in nieuws relatief is. Elke journalist, elke krant heeft een bepaalde insteek. Maar nu zijn ook beelden en stemmen niet meer betrouwbaar. Alles kan gegenereerd worden. Alles kan écht lijken. Het voelt alsof we midden in een epistemologische crisis zitten, een wereld waarin we niet meer weten wat kennis is, of waar we op kunnen vertrouwen.
Het deed me denken aan het boek “Echt Nep” van Sander Duivestein, Menno Van Doorn en Thijs Pepping. Al in 2021 beschreven zij deze wereld waarin echt en nep door elkaar lopen. Ik verslond het destijds in een paar dagen. En nu zit ik er middenin.
We staan op een kantelpunt. Nieuws komt niet meer alleen van officiële kanalen, maar via netwerken, posts en AI-content. Dat vraagt nieuwe vaardigheden. Meer bewustzijn. Want zelfs als je intuïtie zegt “dit klopt niet”, laten je ogen iets anders zien.
AI is niet het probleem. De echte uitdaging ligt in ons vertrouwen. Waarom willen we iets geloven? Omdat het goed verpakt is? Omdat het past bij ons wereldbeeld? Omdat het gedeeld is door iemand die we kennen?
Ik heb geen antwoorden. Maar misschien begint het met het stellen van de juiste vragen:
✅ Hoe leren we omgaan met een wereld waarin alles nep kan zijn?
✅ Hoe leren we kinderen én volwassenen kritisch kijken?
✅ Hoe zorgen we dat twijfel gezond blijft, zonder dat we in wantrouwen verzanden?
Ik weet niet of ik mijn nieuws nog kan vertrouwen. Maar ik weet wel dat ik niet wil opgeven. Niet voor mijn zoons. Niet voor mijn moeder. Ik blijf zoeken naar bronnen die ik kan vertrouwen. En ik blijf vragen stellen. Misschien is dat op dit moment het enige échte wat ik nog kan doen.
Erdinç Saçan geeft les aan Fontys Hogeschool ICT en verdiept zich vooral in AI. Onlangs verscheen van hem het boek AI voor Iedereen. Lees hier zijn eerdere columns voor Bron.
Maar is het echt of nep wat het meest belangrijk is? Gaat het niet veel meer over een 'ethisch kompas' en daarmee wat we als samenleving eerlijk en verantwoord vinden?
Als je kijkt naar berichtgeving (lees: propaganda) in oorlogstijd kan hetgeen dat de beide partijen laten zien aan het volk 'echt' zijn. Maar door de keus wat wordt getoond en wat wordt weggelaten wordt bewust een bepaald beeld neergezet. De kunst van het weglaten, en de manier waarop beelden in een bepaalde context worden gezet zijn daarmee krachtige tools in het creëren van propaganda.
Als we er dus vanuit gaan dat ook voor de grote AI ontwikkeling van de laatste jaren het vraagstuk dat je voorlegt al erg relevant was, kunnen we kijken naar wat ons in al die jaren heeft geholpen in het behouden van een kritische blik en het vormen van een goed (wereld)beeld.
Zelf denk ik dan aan het vertrouwen dat we hebben in onafhankelijke media. En dan vooral de verschillende kranten / nieuwszenders die individueel soms gekleurd kunnen zijn, maar als we meerdere bronnen (buiten onze bubbel/landsgrenzen etc.) raadplegen we wel een eerlijk beeld krijgen. Het werk van deze instanties wordt lastiger. Factchecken wordt iets dat meer tijd en geld zal kosten.
Misschien een mooi begin om een klein gedeelte van de winst die we maken met allerlei slimme AI toepassingen te investeren in (het uitbreiden van) een systeem van onafhankelijke media die met een transparant en geaccepteerd ethisch kompas ons helpt om kritisch en goed geïnformeerd te zijn.
Ben ik een optimist? Jazeker! Ben ik een droomdenker? Ik hoop het niet!
En dat is dan nog de onschuldige vorm. Wat als het bewust wordt ingezet als propaganda. Als beelden, bijvoorbeeld van uitgemergelde kinderen uit Gaza in twijfel worden getrokken en bestempeld als niet echt? Oh wacht dit is geen vraag meer, het gebeurt al. Wat als politieke tegenstanders in een kwaad daglicht worden gesteld met nepbeelden? Gebeurt natuurlijk ook al. Tijdens de vorige verkiezingscampagne was het beeld van Timmermans in een vliegtuig achter een overdadige maaltijd nog gemakkelijk als nep te herkennen. Maar wat als dit niet meer zo eenvoudig is?
Ik kan nog wel even doorgaan.
Dus ik deel je zorg en ben blij te lezen dat jij niet wilt opgeven en ik sluit me daar graag aan. Vragen blijven stellen, betrouwbare bronnen blijven zoeken. De collega’s van de voormalige mediatheek, nu team Kennis & Informatie, zullen het denk ik wel met me eens zijn.