Pedagogisch opvoeden voor een betere samenleving

Eind deze week vindt het symposium Pedagoog in de Samenleving plaats. Maike Kooijmans, lector Opvoeden voor de Toekomst, spreekt die middag haar afscheidsrede uit. Lector Iris Andriessen lanceert dan het nieuwe lectoraatsprogramma ‘Samenlevingspedagogiek’. Een gesprek met de staande en gaande pedagogiek-lector.

Begonnen in 2017, neemt Maike Kooijmans deze week na acht jaar afscheid van haar lectoraat. En daarmee ook van Fontys: zij begint nu voor zichzelf. “De termijn van twee keer vier jaar zit erop. Nu komt er tijd voor iets anders. Pedagogiek had altijd twee lectoraten. Dat wordt er nu een. En dat wordt anders ingericht, met het lectoraatsprogramma Samenlevingspedagogiek van Iris. Een mooie organische overgang, vind ik.”

“Ik ben een praktijkmens, heb met mijn team echt met de voeten in de klei gestaan. We hebben onderzocht wat de meest prangende thema’s zijn. Prestatiedruk is een hele grote, die nog eens versterkt werd door de coronatijd. Een tweede prangend thema is de online wereld en hoe wij daar als opvoeders mee moeten dealen.”

Pedagogische vrijplaats
Beide thema’s werden destijds door Kooijmans al aangesneden in haar lectorale rede. Kooijmans en haar team gingen de oorzaken onderzoeken, maar belangrijker nog: zij zochten vooral naar middelen om een tegenbeweging aan te jagen. En vonden die ook: de pedagogische vrijplaats.

“Sparrenhof, een voormalige kloosterboerderij in Tilburg, bleek al een tijd leeg te staan. Samen met vijf partners zijn we met de fraters van Tilburg, en met hulp van een mooie ZonMw-subsidie, overeengekomen dat wij die vrijplaats daar mochten inrichten. Een ‘Empty Farm to Fill’: een plek waar jongeren en kinderen in de lead waren, waar zij konden ont-moeten en ont-wikkelen.”

En wat ze daar in de loop der jaren hebben geleerd? “Allereerst dat jeugdparticipatie een recht is. Maar wel een waar de jeugd zelf mee moet kunnen oefenen. Kinderen hebben een plaats nodig waar niets moet, waar ze geen prestatiedruk voelen. Zo’n vrijplaats hebben we gecreëerd en er een oefenruimte van gemaakt. In de basis is dat een plek waar tijd en ruimte en veiligheid is, waar je nog mag lummelen en nergens op wordt afgerekend.”

Maar, zo geeft zij toe, ook in zo’n vrijplaats zijn er regels en kaders: ‘speelregels’ waaraan iedereen zich moet houden. “Ja, ook daar komt soms ‘moeten’ om de hoek kijken. Het verschil is dat de kinderen en jongeren er mede-eigenaar van zijn.”

Klaar is het project nog niet. “Er valt nog heel veel te leren. Maar het is heel mooi dat de gemeente Tilburg het landgoed heeft aangekocht en zich hieraan verbonden heeft en ermee door wil gaan. Al het primair onderwijs uit Tilburg en het jeugdwelzijnswerk mogen hier nu verder pionieren. Fontys Pedagogiek blijft partner en stuurt de Professionele Werkplaats Sparrenhof aan.”

Burgerschap
Pionieren: dat mag Iris Andriessen nu ook gaan doen met het nieuwe programma. Ze luistert met een grote glimlach naar het verhaal dat Kooijmans vertelt over de afgelopen acht jaar. “We vinden elkaar sterk in het idee dat kinderen en jongeren volwaardige burgers zijn. Hun belangen en perspectieven zijn niet minder legitiem dan die van volwassenen. Maar burgerschap moeten zij nog ontwikkelen door het te doen. En Maike heeft hele mooie innovatieve ideeën over hoe je dat in praktijk brengt.”

Zet Andriessen nu dan ook dat werk voort? “Sommige dingen wel, ja. Neem bijvoorbeeld de Kinderrechtendag.” Kooijmans vult aan: “Die dag hebben wij vier jaar lang echt gevierd. Dat is inderdaad precies zo’n voorbeeld van iets waar Iris heel organisch op dezelfde weg doorgaat. Ook dit lectoraat gaat uit van kinderen als volwaardige burgers met hun eigen belangen.”

Draai
Andriessen is in de eerste termijn vooral bezig geweest met diversiteit en pedagogiek, vanuit het idee dat er veel ongelijkheid en onrechtvaardigheid is in de samenleving. “Het nieuwe lectoraatsprogramma is een doorstart van Diversiteit en Orthopedagogisch Handelen. Nu maken we de draai naar: hoe kunnen we met elkaar een goede samenleving vormgeven?.”

“Dat vinden we in democratie als samenlevingsvorm met ruimte voor de perspectieven van iedereen. Met openheid en vrijheid, ook voor de volgende generatie. Daarin zit dan ook meteen de paradox, want die vrijheid brengt dus ook een verantwoordelijkheid met zich mee.”

“Democratie is ook hard werken, we moeten het zelf doen. Opvoeders hebben daar een hele belangrijke taak in: zij moeten het ook voorleven. En op dit moment zien we echt hele zorgwekkende ontwikkelingen zoals democratisch verval en een feitenvrije samenleving.”

Iets hoopvols
“Daar willen we iets hoopvols tegenover zetten. Door zelf ook elke dag te werken aan een betere wereld. Jongeren en kinderen hebben wel een democratisch besef, maar in onze samenleving is er ook een groot geloof dat het met de juiste instituties allemaal wel goed komt. Tegen die stroom willen wij in roeien.”

“De grote vraag bij opvoeden, en dus ook bij pedagogiek, is ‘waartoe voed je op?’. Met dit lectoraat willen we gezamenlijk uitademen dat opvoeden geen persoonlijk project is van ouders waarvan je het slagen kan afmeten aan het maatschappelijk succes van het kind. ”Volgens ons heeft opvoeden ook een maatschappelijke functie: dat kinderen zich onderdeel gaan voelen van een gemeenschap en daaraan willen bijdragen. Dat sociaal engagement ontstaat niet vanzelf; daar is actieve vorming voor nodig. Het is de verantwoordelijkheid van opvoeders om kinderen democratisch betrokken burgers te laten willen, kunnen en mogen zijn.” 

Maike knikt instemmend. “Ik zou het geweldig vinden als er over acht jaar vacatures ‘samenlevingspedagoog’ zouden zijn.”