Kuddegedrag
Een teamuitje schapen drijven. Lekker in de frisse buitenlucht, teambuilding op de heide. Klinkt onschuldig. Gezellig zelfs. Binnen Fontys leidde deze teamactiviteit met medewerkers van het HARP-project tot onrust. Mensen spraken zich uit en er werden vragen gesteld. Er waren collega’s die niet mee wilden drijven, die even stil bleven staan, om zich heen keken en dachten: wacht eens even, wat zijn we eigenlijk aan het doen en is dit gepast? En dat is bijzonder. Want vaak is het anders.
Vaak houden we onze mond. Niet alleen uit gemak, maar ook omdat we weten hoe dingen werken. Omdat wie z’n bek opentrekt z’n plek riskeert. Omdat de hiërarchie fluistert in plaats van spreekt. En je weet: wie te vaak tegen de stroom inzwemt, belandt vroeg of laat op een zijspoor.
Sterker nog: sommigen praten niet alleen mee, maar drijven met overtuiging. Ze blaten hard, knikken ja, en lopen net iets dichter achter de herder aan – in de hoop op promotie tot onderherder, eerste assistent-herder of een extra stukje weiland. Zo werkt zachte macht. Niet met bevelen, maar met beloningen. En toch..., iets is aan het kantelen.
Ik zie en voel het steeds vaker. Mensen die wél hun vinger opsteken. Die zich niet laten reduceren tot getal, code of kuddedier. Die zeggen: dit voelt niet goed. Niet om ophef te veroorzaken, maar omdat ze zichzelf recht in de spiegel willen kunnen aankijken.
Geen helden, misschien. Maar wel collega’s met moed. Met ruggengraat. Met een moreel kompas dat nét iets luider piept dan de groepsdruk. En dát stemt hoopvol. Want laten we wel wezen: als wij onze studenten willen opleiden tot kritische denkers, dan moeten wij zelf het goede voorbeeld geven.
Dus ja, meer zwarte schapen graag. Meer vragen, meer twijfel, meer mensen die durven uit de pas te lopen. Niet om moeilijk te doen, maar omdat er pas iets verandert als iemand zegt: “Is dit wel waar we heen willen?”
Kuddegedrag is veilig. Maar verandering begint bij het schaap dat om zich heen kijkt — en een andere richting kiest.
Tina ten Bruggencate is docent aan Fontys Hogeschool Toegepaste Psychologie en onderzoeker bij het lectoraat Ethisch werken. Lees hier haar eerdere columns voor Bron.
Blijkbaar is dat tegenwoordig controversieel binnen Fontys en leidt dit tot morele verontwaardiging: collega’s voelen zich ongemakkelijk. Schapen drijven, zo luidt het oordeel, staat symbool voor hiërarchie, volgzaamheid en alles wat er mis is met onze organisatiecultuur.
Maar soms, heel soms, is een schaap gewoon een schaap. En een teamuitje gewoon een poging om even samen iets te doen zonder PowerPoint of dure gastspreker.
Wat een ironie, want de mensen die zo graag wijzen op kuddegedrag, lijken soms zelf de nieuwe kudde te vormen: die van de gekrenkte gewetens. Een club waar deze twijfel automatisch geldt als deugd, en deelname als verraad aan je principes.
Misschien moeten we leren het wat luchtiger te nemen. Niet elk ongemak is onderdrukking. Soms is samen iets doen — ook al is het met schapen — precies wat een team nodig heeft.
Ik heb in elk geval genoten van mijn dagje op de hei in het Limburgse Epen. Geen diepere boodschap, geen verborgen machtsspel, gewoon lachen om onze eigen onhandigheid. En eerlijk? Ik vond het heerlijk
Dus ja, meer zelfspot graag. Minder symboliek, meer plezier. En als iemand daar moeite mee heeft — prima. Maar laat mij rustig verder drijven.