Is AI een bedreiging voor de muzieksector?

BumaStemra die naar Brussel stapt uit onvrede over de regelgeving rond AI. Talloze beroemde Britse artiesten die een album vol stilte uitbrengen uit protest tegen de copyright-schendingen door AI-bedrijven. Fontysmedewerker Danny Bloks maakte ook dit jaar weer een ‘AI-carnavalskraker’. In dit opinieartikel beschrijft hij de voors en tegens van AI-gebruik in de muzieksector.

Muziek en gezelligheid: ze horen bij elkaar als friet en mayo. Van een stadion vol fans die uit volle borst “You'll Never Walk Alone” meebrult tot een kroeg in carnavalssferen waar iedereen arm in arm “Links Rechts” van Snollebollekes meedoet: muziek is de lijm die mensen verbindt. Het is een sociaal construct, een universele taal én een feeststarter. En niet alleen in commerciële massa-producties: ook in subgenres en niche-genres is er een gedeeld collectief gevoel over bepaalde artiesten en nummers.

Maar wat als muziek straks niet meer door mensen, maar door machines wordt gemaakt? Moeten we straks 'alaaf' roepen naar een algoritme? Heeft iedereen straks een persoonlijke ‘artiest’ of een eigen ‘radiostation’ met alleen eigen gegenereerde muziek?

Verbinding
Muziek is van oudsher een middel om verbinding te creëren. Denk aan kampvuurliedjes, clubliederen, carnavalskrakers of protestsongs – ze geven groepen mensen één ritme, één stemming. Samen zingen of dansen synchroniseert zelfs letterlijk hartslag en beweging. Volgens cultuuronderzoeker Femke Vandenberg “synchroniseert [muziek] het publiek in participatie”, wat leidt tot een “collectieve emotionele verbindende ervaring”. Het refrein dat iedereen luidkeels meezingt, de beat waarbij iedereen tegelijk springt – op zulke momenten voel je je onderdeel van een groter geheel. Artiesten spelen hierin de rol van aanjagers: een goede zanger of DJ krijgt met het juiste nummer een hele zaal op dezelfde golflengte​.

Die sociale magie van muziek is moeilijk in woorden te vatten, maar iedereen die ooit in een polonaise heeft meegelopen weet: dit gevoel is echt. Muziek is daarmee niet zomaar entertainment; het is cultureel cement. Het verbindt generaties (denk aan hoe opa en kleindochter allebei de klassiekers van ABBA of Queen kennen), het verbindt onbekenden (festivalgangers die elkaar omhelzen bij een mooie ballad) en het geeft gemeenschappen een eigen identiteit (van Limburgse carnavalsliederen tot het anthem van je lokale sportclub).

AI betreedt het podium: van artiest tot algoritme
En dan is daar AI! Artificial Intelligence is bezig aan een wereldtournee en stopt nu ook in de muziekwereld. Steeds vaker duiken er berichten op van liedjes gecreëerd door AI – van symfonieën tot popnummers en ja, zelfs carnavalskrakers. Artiesten en producers experimenteren volop met slimme tools. Zo toont een recent onderzoek aan dat inmiddels ongeveer 25% van de muziekproducers AI gebruikt bij het muziek maken​.

Voornamelijk gaat het dan om ondersteuning in het proces: AI die losse instrumentensamples of zangpartijen uit elkaar haalt, of nieuwe “loops” creëert. Ook wordt het veel gebruikt in het afmixen en masteren van muziek, iets wat ik zelf al jaren doe. Vooralsnog is er maar een klein percentage (ca. 3%) dat AI een heel lied volledig voor hen laat maken.

Met andere woorden: de gemiddelde muzikant gebruikt AI als een nieuwe effectenpedalen-set of sampler, niet als vervanging van de band. Toch schuift AI langzaam op van achtergrondkoortje naar hoofdact. AI-tools kunnen nu al songteksten genereren die verdacht goed rijmen, melodieën componeren in de stijl van The Beatles, of zelfs de stem van Elvis Presley klonen om een nieuw nummer te “zingen”. 

Dat roept vragen op: als een algoritme net zo makkelijk nummers schrijft als dat wij ze kunnen neuriën, wat blijft er dan over van de rol van de artiest? Wordt de singer-songwriter een soort prompt-engineer die opdrachtjes aan ChatGPT geeft voor een leuk refreintje? Gaan we op Spotify straks zoeken naar “AI ft. Adele” in plaats van andersom? 

Vooralsnog valt het mee, zeggen experts. Koos Zwaan, lector Innovatie in de muziekindustrie, stelt dat we ons geen al te grote zorgen hoeven maken dat AI alle liedjes van ons overneemt, al wordt nog niet onderbouwd waarom we ons dan geen zorgen hoeven maken.​ Tegelijkertijd worden er namelijk meer dan tienduizend nieuwe AI liedjes per dag op Deezer geüpload en kwamen er naar schatting vorig jaar miljarden streams op Spotify van niet-bestaande AI artiesten.

Technologie en muziek
Technologie en muziek zijn altijd met elkaar verweven geweest. In de jaren ‘80 en ‘90 zorgde de opkomst van drumcomputers, samplers en synthesizers voor een revolutie in hiphop en house. Hiphopartiesten als Public Enemy en J Dilla gebruikten de Akai MPC om beats te bouwen uit gesamplede vinylplaten, terwijl housepioniers als Frankie Knuckles en Daft Punk de Roland TR-909 en TB-303 inzetten om hypnotiserende ritmes te creëren. 

Deze technologieën democratiseerden muziekproductie: je had geen peperdure studio meer nodig om een hit te maken. In 1989 opende zich een hele muzikale wereld voor mij door het gebruik van een Amiga en een gesoldeerde “sampler”. Ik hield al van muziek, maar nu kon ik er zelf allerlei kanten mee op. In 1996 werd mijn eerste CD-single uitgebracht (Jayke – Wish Come True; ja, happy hardcore was toen “in”), en zonder technologie hadden genres als hiphop en house niet eens bestaan.

Maar waar technologie ooit creatieve vrijheid bracht, dreigt AI nu diezelfde creativiteit te verstikken. Waar producers vroeger unieke sounds creëerden door met machines te spelen, laat AI ons nu kant-en-klare tracks genereren zonder menselijke inbreng. Het risico? Een eindeloze stroom generieke, emotieloze muziek waarin algoritmes bepalen wat werkt, en niet langer de artiest. 

AI belooft gemak, maar als we niet oppassen, offert het muziek op aan efficiëntie – en wordt het unieke, onvoorspelbare karakter van muziek vervangen door steriel computerwerk. Een en al formule-gedreven ‘onzin’, waar niemand meer echt blij van kan worden. Of is dat mijn leeftijd die spreekt? Ik hoor namelijk soms wel eens de echo van ouderlijke generaties in de jaren 80/90 over dat hiphop en house geen “echte muziek” zou zijn.

Wat beleven we nog samen?
Hoe het ook gemaakt wordt, muziek was altijd iets dat je samen deed: samen naar een concert, samen op de radio afgestemd, samen de nieuwste hitjes bespreken bij de koffieautomaat of je hele identiteit ophangen aan een genre. Nu iedereen een eigen gepersonaliseerde mix krijgt, zouden we ons kunnen afvragen: is er nog wel een gezamenlijke soundtrack van deze tijd? 

Hitlijsten en playlists raken versnipperd – jouw topnummer van het jaar kan een AI-gepersonaliseerd genre hebben (“pink palettes princess strut-pop”, iemand?​) dat voor anderen complete abracadabra is. En kan men nog wel meezingen tijdens concerten als iedereen alleen persoonlijke eigen nummer kent? Ik hoop op een tegenbeweging waarbij de ziel van muziek nog collectief gevierd kan worden.

AI Carnaval?
Laten we weer terugkomen bij carnaval – bij uitstek een volksfeest van muziek en saamhorigheid – en hoe AI daar opdook als feestganger. Vorig jaar besloot ik samen met collega Erdinç Saçan een experiment te doen: kan AI een carnavalskraker maken? Het resultaat was het nummer “AI Carnaval (Nooit meer werken)”, compleet met videoclip vol generieke feestbeelden. 

Alle onderdelen van dit lied – de tekst, de muziek, de zangstem, zelfs het plaatje op de albumhoes – werden door verschillende AI-tools gegenereerd. Werd het een instant kraker? Nee, zeker niet – en dat was precies de bedoeling. “Een carnavalskraker gaat dit AI-muziekstuk niet worden,” schreven de makers er zelf relativerend over. Zowel muzikaal als tekstueel schoot het lied tekort; de ziel van carnaval bleek lastig te vangen. 

“Een gemiddelde inwoner van Den Bosch of Maastricht zal het nummer vooral zien als het bewijs dat geen enkele machine in staat is de ziel van carnaval te vervangen,” concludeerde een analyse droogjes​.

Inmiddels zijn we een jaar verder (in AI-land staat dat bijna gelijk aan dertig mensenjaren) en wilden we het nog eens proberen. Nu hoefden we maar een prompt in Suno te typen en kregen we het nummer “Dit liedje was zo makkelijk” er uit. Zowel de kwaliteit als het gemak zijn enorm verbeterd. Maar oordeel zelf.

De onmisbare menselijke noot
Wat leert deze bonte stoet aan voorbeelden ons? Ja, AI dringt de muziekwereld binnen – in de studio, in onze streamingapps, zelfs in de tonproaters-act (carnavalesk cabaret) van de toekomst misschien. Het beïnvloedt hoe muziek gemaakt wordt, hoe wij die muziek vinden en hoe hits ontstaan. Algoritmes zijn nu de nieuwe poortwachters die (mede) bepalen welke artiest doorbreekt en welk liedje de volgende gezamenlijke belevenis wordt​.

Het geeft geweldige nieuwe mogelijkheden – van hyperpersoonlijke afspeellijsten tot creatieve mashups die zonder AI ondenkbaar waren. 

Maar het brengt ook risico’s met zich mee: bias (zo bleken aanbevelingsalgoritmes bijvoorbeeld structureel mannen vaker te promoten dan vrouwen), homogenisering van smaak (krijgen we ooit nog nieuwe muziekstijlen in de toekomst?), en misschien wel het verliezen van dat rauwe, onvoorspelbare element dat muziek zo menselijk maakt. 

Als artiest hoop ik van niet!

Danny Bloks is AI-docent en coördinator van de minor AI for Society bij Fontys Hogeschool.