Alumnus Anne van der Steen maakt naast theater ook film

Theater- en documentairemaker Anne van der Steen wil altijd de beste zijn. Maar gunt het evengoed een ander. Deze houding is de motor waarop de alumnus van Fontys Academy of the Arts draait. “Daarmee daag je jezelf uit en neem je niets voor lief.”

“Zijn wij vrienden?”, vraagt Anne van der Steen aan een aantal mensen in de documentaire Anne (32) zoekt vrienden. Ze voelt zich er zichtbaar ongemakkelijk bij. Haar mond trekt een beetje scheef in afwachting van het antwoord. Dat antwoord doet pijn en soms staan de tranen in haar ogen. De mensen die eens haar vrienden waren en die zij soms nog steeds als zodanig beschouwt, kijken daar vaak anders tegenaan.

“Na je dertigste is het aangaan en onderhouden van vriendschappen niet meer zo vanzelfsprekend.” De theater- en documentairemaker spreekt uit eigen ervaring. “Je leven verandert op die leeftijd nogal: je bent gaan werken, je hebt relaties, misschien krijg je kinderen en vaak maak je andere keuzes en heb je andere behoeften dan daarvoor.” Van der Steen staat hier niet alleen in, blijkt uit de vele reacties na afloop van de vertoning van de documentaire Anne (32) zoekt vrienden.

Deze tweede film van haar was eind oktober voor het eerst te zien op de televisie bij de NPO. De documentaire gaat over het verlangen naar vriendschap, naar ergens bij horen. Zelf heeft ze de hoofdrol. Van der Steen maakt vaker werk over thema’s die haar persoonlijk raken of bezighouden. Toch was dat aanvankelijk niet het plan toen ze de eerste teksten op papier zette.  

Persoonlijk verhaal
“Ik wilde een documentaire maken waarin ik verschillende vriendschappen belichtte. Maar het team waarmee ik de film heb gemaakt, overtuigde me ervan er wel een persoonlijk verhaal van te maken omdat het in de kern om mijn eigen ongemak en zoektocht gaat. Ze hadden gelijk natuurlijk. Als regisseur kon ik heel goed bedenken dat de film er beter door zou worden.”

Van der Steen zette zich over haar schroom heen. Het resultaat is een ontroerend inkijkje in haar persoonlijke zoektocht en hunkering naar verloren en nieuwe vriendschappen. Haar pogingen steken pijnlijk af tegen de geslaagde vriendschap tussen twee vriendinnen uit haar voetbalploeg en twee oudere mannen die elkaar gevonden hebben in hun gezamenlijke hobby: sportvissen.

Je hebt in 2016 de opleiding Docent Theater afgerond aan Fontys Academy of the Arts in Tilburg. Hoe komt het dat je documentaires bent gaan maken? 
“Mijn eerste film, Anne en de vuilnismannen, heb ik gemaakt tijdens de coronapandemie. Ik gaf destijds les, was theatermaker en speelde in voorstellingen. Door de pandemie hield al mijn werk ineens op. Toen heb ik twee jaar lang als vuilnisvrouw gewerkt. Ik was geraakt door de mannen achter op de vuilniswagen en de kwetsbare gesprekken die ik met ze had. Er speelden zich zoveel mooie verhalen af, maar het was geen theater. Toen heb ik een plan ingediend bij VPRO Dorst en mocht ik een documentaire gaan maken. Zo ben ik erin gerold.”

Wat is het verschil tussen het maken van theater en een documentaire?
“Het werk is in principe hetzelfde, alleen de vorm en het medium zijn anders. Maar je bedenkt net zo goed van tevoren wat je wilt vertellen, je schrijft de scenes die je wilt gaan filmen, behalve de gesprekken. Als theatermaker moet je alles zelf bedenken, dus ook wat iemand zegt. Bij film ben je niet gebonden aan één locatie en hoef je je spelers niet te regisseren.”

“Dat vind ik zo leuk aan het maken van een documentaire: je gaat naar de mensen toe en kunt je laten verrassen en ontroeren. Het enige waar je invloed op hebt, is mensen op hun gemak stellen zodat ze zichzelf durven zijn. Film biedt veel meer mogelijkheden dan theater. Ik vind het echte eraan heel mooi, dat je mensen in hun eigenheid een podium kunt geven."

Betekent dit een afscheid van het theater?
“Nee, dat niet. Ik vind de combinatie juist heel fijn. Maar ik wil zeker nog meer documentaires maken. Wel zou ik willen dat het ontstaan ervan minder een toevalstreffer is. Ik weet wat daarvoor nodig is: veel maken en uitproberen. Wat dat betreft heb ik een grote ambitie bij alles wat ik doe en maak."

Hoe heb je jouw studententijd ervaren?
“Het was één groot feest, en daarnaast heel hard werken, vaak tot in de late uurtjes. Ik wilde altijd de beste zijn, net als mijn klasgenoten. We waren aan elkaar gewaagd. Dat was goed, want daardoor haalde je het beste uit jezelf en tegelijk gunde je de ander het beste.”

“Ik begon redelijk onbevangen aan de opleiding, was nog erg jong. Ik wilde actrice worden en theatermaker. Dat is gelukt. In Tilburg is de basis gelegd voor mijn werk. Ik heb er alles geleerd: van verhalen uitwerken, creatieve invalshoeken bedenken tot luisteren naar mensen. Als ik de opleiding niet had gevolgd, had ik dit werk nu niet gedaan.”

Wat typeert jouw werk?
“Een docent zei eens: ‘Ben een goed mens, heb aandacht voor de ander en de wereld om je heen, wees gevoelig'. Die betrokkenheid zie je terug in mijn werk. De bron is vaak een persoonlijk thema wat me bezighoudt, zoals in Anne (32) zoekt vrienden. Daarnaast herken je mijn werk aan een bepaald soort humor. Maar het is niet gezegd dat dit de manier is waarop ik mijn werk wil blijven maken. Ik kan me voorstellen dat ik ook iets bedenk wat volledig losstaat van mezelf.”

Wie inspireren jou?
“Heel veel mensen om mij heen. Oud-docenten bijvoorbeeld, naar wie ik destijds vol bewondering heb gekeken. En de documentaires van filmmaker Frans Bromet. Hij kan kleine verhalen van mensen heel groot maken. Als kijker krijg je van die mooie invalshoeken en de eigenaardigheden van mensen te zien, zonder dat hij over ze oordeelt. Hij kiest vaak voor hele bijzondere onderwerpen, zoals een film over hondentrainers. Daarvan denk ik dan: had ik dat maar bedacht!”

Wat zou je studenten willen meegeven?
“Na de opleiding stond ik er ineens alleen voor, waar ik voorheen studenten en docenten om me heen had die me begeleidden en coachten. Ik deed maar wat in het eerste jaar na mijn afstuderen, ook omdat ik nog niet precies wist wat ik wilde in het vak. Door veel aan te pakken en ook dingen te doen die ik niet leuk vond, kwam ik er al snel achter wat voor mij belangrijk is en welke richting ik op wilde gaan.”

“Tijdens mijn opleiding kon ik nog wel eens gestrest zijn, omdat ik het heel graag goed wilde doen. Dat leverde maar weinig op. Daarom raad ik studenten aan met plezier te spelen en een beetje schijt te hebben aan alles wat moet. Dat geeft een relaxte houding waardoor je vaak beter kunt spelen of maken. Tegelijkertijd denk ik dat je altijd de beste moet willen zijn, en het niet erg moet vinden als je dat niet bent. De kans dat je de beste bent, is best klein, maar daarmee daag je jezelf uit en neem je niets voor lief.”

De documentaire Anne (32) zoekt vrienden is nog steeds te zien op NPO Start.