Zoek de ethische dialoog, weg met die morele kerstboom

Het ging afgelopen week veel over de enorme schaalsprong van Brainport. Ondertussen sloten de economische opleidingen van Fontys zich aan bij projecten waarbij hun onderwijs juist meer aandacht vraagt voor bredere welvaart. Dat is nodig, zo stelt lector Bart Wernaart in onderstaand opinieartikel. Studenten en docenten moeten vaker de ethische dialoog aangaan.  

Het is de week van de circulaire economie van 19 tot en met 27 maart. Ook bij Fontys besteden we hier op verschillende lesplekken aandacht aan, in de vorm van lezingen en workshops. Ook werd onlangs bekend dat Fontys onderdeel uitmaakt van twee toegekende Goldschmeding-projecten, waarbinnen een menswaardige economie in economie-onderwijs centraal staat. Daarnaast werd onlangs de Tilburgse dependance van de Green Office geopend. Kortom: er is een grote aandacht voor de niet-profit kant van onze economie binnen Fontys.

Je zou kunnen zeggen dat de aandacht op de niet-financiële prestatie van onze economie kleeft aan een achterhaalde discussie. We weten toch allang dat een economie die zich uitsluitend richt op verdienvermogen niet leidt tot een hele gezellige of leefbare samenleving? We hebben toch al keer op keer aan den lijve ondervonden wat er gebeurt wanneer we geen aandacht hebben voor duurzaamheid en menswaardigheid?

Als de sociale kwestie in de periode voor de Eerste Wereldoorlog, het Brundtland-rapport uit 1987 of de financiële crisis rond 2008 ons niet echt wat leren, wat dan wel? Laten we wel wezen: er wordt op deze terreinen vooruitgang geboekt. Zeker. Maar welke klimaatdoelen we ook stellen: we halen ze niet. En hoe hard we ook roepen dat we gelijkheid willen promoten: kloven worden eerder groter dan kleiner, zeker wanneer het gaat om inkomensverdeling.

Wat verwachten we eigenlijk van een hbo-instelling wanneer het aankomt op deze ‘larger than life’ vraagstukken? Wat verwachten we eigenlijk van onze nieuwe generatie (economie)studenten? Laten we om te beginnen eens stoppen met het optuigen van een rationele, compliance gerichte ethische kerstboom, en dit door te geven aan onze studenten.

We hebben sterk de neiging om ethiek, duurzaamheid of menswaardigheid te vertalen naar overzichtelijke indicatoren waar je aan de hand van een afvinklijstje aan kunt voldoen. Denk daarbij op de eerste plek aan wetgeving. Maar het is een illusie om te denken dat wetgeving alleen, met al haar onvolkomenheden en soms weinig aansluitend op moderne ontwikkelingen, een eerlijkere, rechtvaardigere of duurzamere wereld gaat opleveren. Daar is wat anders voor nodig: een intrinsieke drijfveer van mensen en organisaties om verantwoordelijkheid te nemen ten opzichte van elkaar en onze planeet. 

Morele kerstboom
Tegelijk lijkt het soms alsof we erg ons best doen om die intrinsieke motivatie niet te hoeven aanboren. We zijn binnen organisaties eerder geneigd om naast wetgeving aanvullende criteria te formaliseren. Denk aan een code of conduct, het instellen van de rol van een ethical officer of commissie, een ethische richtlijn etcetera. In wezen lijkt dit vaak op een soort top down ‘add on’ op wetgeving, waarin ethiek wederom een soort afvinklijstje wordt, met soms een schaduwadministratie van performance indicatoren die erg ver af staan van wat er werkelijk gebeurt. Een morele kerstboom waarbij we door de ballen de boom niet meer zien.

Het lokt bovendien uit dat mensen zelf niet meer nadenken over wat ze ethisch handig vinden, maar vooral bezig zijn te voldoen aan opgelegde spelregels in een opgelegd jargon. Ook zien we helaas dat er een dunne scheidslijn is tussen ethiek en marketing bij organisaties met een winstoogmerk. Greenwashing en socialwashing liggen dan sterk op de loer.

Wat we in mijn ogen het beste kunnen doen is onze (economie)studenten niet de taal van de ethische kerstboom aanleren, maar vooral een eigen taal helpen ontwikkelen waarin ze hun ethische verhaal willen vertellen. Hierbij zou een sterke focus moeten liggen op ethische sensitiviteit: snap ik waar mijn ethische opvattingen (welke dan ook) vandaan komen, en hoe deze zich verhouden tot de opvattingen van anderen? Kan ik op een veilige manier een ethische dialoog aangaan met die ander, en juist de wrijving met die ander opzoeken? Kan ik lering trekken uit dat schurende, en dit ten goede laten komen aan nog betere en creatievere ideeën?

Oefenen
Dit vraagt nogal wat van studenten. Het vraagt ook veel van docenten. Het vraagt in ieder geval dat ze geen morele of paternalistische toon aanslaan wanneer ethische kwesties besproken worden. Het vraagt dat ze zich niet uitsluitend richten op-top-down modellen en criteria (leuk, SDGs, maar geen oplossing in deze context). Het vraagt juist samen met studenten de ethische dialoog iedere dag te oefenen. Het vraagt ook dat ze niet de ethische kwestie uit de weg gaan uit angst voor ‘woke’ beschuldigingen, handelingsverlegenheid of gebrek aan ethische kennis. Iedereen doet ethiek, elke dag. Die knop kun je niet uitzetten wanneer je een ander vak geeft, of een studentengroep coacht.

Dat is voor iedereen een grote opgave, maar wel een die we ons niet kunnen veroorloven links te laten liggen. Zoals collega Arthur Kok - in mijn eigen woorden samengevat - stelt: de economie is iets van ons allemaal. En ik denk dat deze economie smacht naar nieuw bloed dat van onderaf in de kern anders kan denken, en de morele capaciteit heeft om dit te vertalen naar professionele vaardigheden. 

Lees ook eens de dialoog met collega Theo Niessen, waarin we wat meer ingaan op de dialogische praktijk van ethiek.

Bart Wernaart is Lector Moral Design Strategy bij Fontys