Taaldag Sittard: 'Lezen bevordert burgerschap'
Lezen als democratische oefenplaats? Wie dinsdag de Taaldag XL bezocht, kreeg daar een helder antwoord op. Volgens docent en taalonderzoeker Erna van Koeven is het geen ondersteunende schoolactiviteit. “Het lezen van boeken is burgerschap.”
De Taaldag XL bestaat zo'n tien jaar en wordt georganiseerd door Fontys, De Nieuwste PABO, Leesoffensief Limburg en Cubiss. Van een kleinschalige bijeenkomst groeide het uit tot een evenement dat inmiddels meer dan 200 bezoekers trekt. Gisteren bestond dat evenement uit workshops en een presentatie van Erna van Koeven, docent en onderzoeker taal en lezen bij Hogeschool Windesheim die ook deel uitmaakt van de leerkring Geletterdheid en Schoolsucces.
Van Koeven draait er niet omheen. “Kunnen lezen is de basis van burgerschap”. Want wie niet goed kan lezen, kan moeilijk meedoen in een samenleving die draait op geschreven taal. Ze vertelt over mbo-docenten die constateren dat veel studenten in de praktijk laaggeletterd blijken, ondanks behaalde examens. Een ontwikkeling die de laatste tijd steeds vaker het nieuws haalt. “Het is eigenlijk heel vreemd dat je een hele onderwijscarrière kunt doorlopen en dat je dan vervolgens laaggeletterd uit kunt stromen.”
In Nederland wordt taal vaak als leerproces benaderd: spelling oefenen, strategieën trainen, toetsen maken. “Taal is veel meer een ontwikkelproces dan een leerproces.” Wie stopt met lezen verliest leesvaardigheid. Wie alleen strategieën leest maar geen rijke teksten leest, leert niet echt begrijpen.
Democratische vaardigheden
De kern van haar verhaal? Boeken zijn geen middel om een los burgerschapsdoel af te vinken. Ze zijn burgerschap. Van Koeven leest een fragment voor uit De Zee kwam door de Brievenbus, geschreven door Selma Noort. Ze legt uit dat ze datzelfde fragment eerder voorlas aan leerlingen, en één centrale vraag stelde: wat vind je mooi?
De antwoorden van de leerlingen verschillen radicaal: de een ziet heldendom, de ander vrijheid, weer een ander spanning. “Gesprekken over boeken is burgerschap, want je gaat samen nadenken over zo’n boek.” In zo'n gesprek oefenen leerlingen democratische vaardigheden: luisteren, doorvragen, betekenis geven, verschil verdragen. “Boeken”, zegt ze, "vormen een democratische oefenplaats.”
Tijdens haar lezing verwijst ze ook naar het werk van Gert Biesta en zijn boek 'Wereldgericht onderwijs’. Eén zin raakt haar bijzonder: “Kwetsbaarheid gaat vooraf aan kennen.” Eerst geraakt worden door iets en daarna pas begrijpen. Ze legt uit dat betekenis niet ontstaat bij leerdoelen, maar bij betrokkenheid. En dat kan heel goed met een boek.
Wat betekent dat voor Fontys?
Precies daar ligt volgens Susan Beckers, Fontysdocent en medeorganisator van de Taaldag, de opdracht voor Fontys. “We willen er voor de hele leerlijn zijn. Van peuteropvang tot het hbo, en juist ook de bibliotheken daarbij betrekken.” Het thema verschilt elk jaar, van leesplezier tot de koppeling van lezen en schrijven, maar steeds staat de vraag centraal wat er op dat moment urgent is in het onderwijs. Dit jaar is dat burgerschap, onder de vlag ‘De Wereld Leren Lezen’.
Het programma wordt bewust divers samengesteld, legt Beckers uit. “Workshops zijn gericht op verschillende doelgroepen, en vaak ook vakoverstijgend.” Lezen en schrijven horen thuis in één vak, vindt zij, en het is kunstmatig om die van elkaar los te koppelen. “De wisselwerking is juist heel rijk. Iets wat geschreven wordt, wordt gelezen. En door zelf te schrijven begrijp je beter wat een schrijver heeft gedaan.”
In haar eigen workshop laat ze zien wat er gebeurt wanneer historische literatuur wordt gekoppeld aan creatief schrijven. Wanneer leerlingen teksten bewerken, herschrijven of voortzetten, groeit niet alleen hun schrijfvaardigheid, maar ook hun begrip. Ze ervaren van binnenuit hoe teksten werken. Taal is geen trucje, maar een manier om je tot de wereld te verhouden.
Taalbewuste leraren
Voor Fontys betekent dat meer dan het aanleren van didactische technieken. Toekomstige leraren moeten zelf ervaren wat rijke teksten kunnen doen. Wat het betekent om geraakt te worden, om samen betekenis te geven.
De Taaldag XL fungeert daarin als levend voorbeeld. Studenten helpen mee bij de organisatie, onderwijs en bibliotheken komen samen, theorie en praktijk, onderzoek en klaslokaal. Beckers: “We willen mensen inspireren en samenbrengen. Het negatieve moet ervan af. Het gaat vaak over een ‘leescrisis’. Maar verhalen verbinden. Lezen en schrijven kan laagdrempelig zijn, creatief, samen.”