Onbehagen

Mijn vertrouwen in Belgische professoren is gelukkig weer wat hersteld na het lezen van het zeer boeiende boek Onbehagen van klinisch psycholoog/psychotherapeut en hoogleraar Paul Verhaeghe. Ik las het boek met een groeiend gevoel van dit onbehagen. Een onbehagen wat we ook steeds meer zien bij onze studenten, en wat zich uit in diverse psychische klachten zoals een burn-out. Verhaeghe biedt op analytische en heldere wijze een verklaring in onszelf, maar vooral een buiten onszelf, in onze omgeving/systeem.

De verklaring in onszelf zit in de tegenstrijdige (basis)behoeften die we hebben, bijvoorbeeld in ons streven naar verbondenheid met anderen en tegelijkertijd in onze behoefte aan autonomie/onafhankelijkheid. Deze staan soms lijnrecht tegen over elkaar. 

Ik zie dit bij mijn drie pubers op de middelbare school. Aan de ene kant willen ze authentiek/autonoom zijn, aan de andere kant hebben ze een sterk gevoel om bij de groep te horen, om verbonden te zijn. Dit zie je vooral in de kleding die ze dragen en de kapsels. Ik denk regelmatig dat ik een van mijn kinderen op straat zie, wat dan niet zo blijkt te zijn. De meeste pubers dragen namelijk exact dezelfde kleding/kapsel, ondertussen driftig op zoek naar zichzelf en een eigen identiteit.

Dat het onbehagen nu groot is, ondanks het paradijs waarin we leven, is volgens Verhaeghe vooral te wijten aan een systeemfout gerelateerd aan een doorgeslagen marktwerking. Deze zorgt voor een groeiende (sociaaleconomische) ongelijkheid en dat steevast economische en egoïstische waarden/belangen voor duurzame waarden/belangen gaan. Hierdoor komen de eerder genoemde basisbehoeften van verbondenheid en autonomie bij veel mensen in het gedrang. 

In ons onderwijs zien we bijvoorbeeld steeds vaker dat efficiëntie/kostenbesparing voor kwaliteit gaat. We zien het in de huidige ontwikkelingen en vernieuwingen. Het gevoel van machteloosheid groeit.

Verhaeghe is desondanks niet somber en ziet steeds meer lichtpuntjes, jonge mensen die opstaan tegen het systeem, bijvoorbeeld klimaatactivisten of mensen die Shell voor de rechtbank dagen. Mensen die de controle terugpakken en zich verenigen.

Verbondenheid als wapen tegen machteloosheid. Wij tegen het systeem. Wie durft!

 Tina ten Bruggencate is docent aan Fontys Hogeschool Toegepaste Psychologie en onderzoeker bij het lectoraat Ethisch werken.