Geen focus, minder aanwezig: studeercrisis!

Dalende collegeopkomst, studenten die minder tijd besteden aan hun studie en moeite hebben om focus vast te houden: in het hoger onderwijs klinkt steeds vaker de term 'studeercrisis'. Ook binnen Fontys herkennen docenten en onderzoekers deze ontwikkeling. Een tipje van de sluier: onderwijs op afstand is niet de oplossing.

Hogescholen en universiteiten signaleren dat studeren steeds minder vanzelfsprekend is als fulltime bezigheid. Studenten combineren hun opleiding met werk, maken strategische keuzes in tijdsbesteding en bewegen in een digitale omgeving die leren makkelijker, maar ook oppervlakkiger kan maken. Die ontwikkelingen leggen druk op een onderwijssysteem dat nog altijd grotendeels is ingericht op aanwezigheid, zelfdiscipline en lineaire leerpaden. 

Minder aanwezigheid
Bij veel Fontys opleidingen is fysieke aanwezigheid niet langer verplicht. Dat past binnen een bredere beweging rondom autonomie van de student. Volgens Eric Slaats, docent bij Fontys ICT, is dat geen probleem op zich. “Aanwezigheid afdwingen is voor mij niet de oplossing, de vraag moet zijn: waarom zou een student willen komen?”

Volgens Slaats maken studenten rationele afwegingen. Ze combineren studie met werk, zoeken naar directe relevantie en hebben toegang tot steeds meer digitale leermiddelen. “Als studenten het idee hebben dat ze online hetzelfde kunnen halen als in de les, dan is het logisch dat ze andere keuzes maken.”

Die redenering verklaart de lege collegezalen, maar roept ook vragen op over de betekenis van fysiek onderwijs. Collega docent Martijn Ruissen vult aan: “Ik denk dat je studenten betekenisvolle context moet aanbieden en ik denk niet dat je dat genereert met fictieve casuïstiek of ouderwetse tekstboek opdrachten.”

“Collegezalen zijn artefacten uit het verleden. Kennis is een commodity geworden, studenten moeten leren hoe ze zelf kennis verwerven”, vindt Slaats. Hij geeft aan dat binnen ICT het proces van de student voorop wordt gesteld. “Als je alleen voor de toets studeert, verdampt de kennis snel. Ontwikkeling moet zichtbaar en betekenisvol zijn.” 

Geen individuele bezigheid
Toch is die aanpak niet binnen iedere opleiding haalbaar. Volgens Meity Feher, docentonderzoeker aan de lerarenopleiding en verbonden aan het lectoraat Integratief Opleiden & Boundary Crossing, ligt er een belangrijke grens. Ze stelt dat vrijheid soms te snel gelijkgesteld wordt aan vrijblijvendheid. 

Feher: “Autonomie betekent niet dat aanwezigheid onbelangrijk is. Als wij verwachten dat onze studenten straks voor de klas staan en met groepen kunnen werken, dan moeten we dat ook voorleven.” Daarom kiest de lerarenopleiding bewust voor interactieve werkvormen, gezamenlijke reflectie en onderwijs dat draait om ontmoeting. 

Die benadering staat haaks op het idee dat leren vooral efficiënt en persoonlijk geoptimaliseerd moet worden. "Leren gebeurt in relatie, en die relatie vraagt om nabijheid”, zegt Feher. Fontys experimenteert vanwege die reden met zogenoemde aanbevolen routes: gestructureerde programma’s die studenten houvast bieden. "Autonomie moet je opbouwen. Doe je dat niet, dan zie je demotivatie, uitstelgedrag en mogelijk studievertraging.”

Technologie als ‘uitweg’
Binnen de studeercrisis speelt ook het toenemende gebruik van AI-tools een grote rol. Studenten laten teksten samenvatten, opdrachten genereren of vragen beantwoorden. Volgens Bart Wernaart, lector Moral Design Strategy, is dat geen op zichzelf staand probleem. “AI maakt vooral zichtbaar wat al onder druk stond. Als studenten moeite hebben met lezen, plannen of doorzetten, dan wordt technologie een logische uitweg.”

Het risico zit volgens hem vooral in oppervlakkig leren. “Je krijgt sneller een antwoord, maar slaat het leerproces over.” De lector stelt dat die ontwikkeling traditionele toetsvormen onder druk zet. “Omdat de antwoorden van zo’n AI-model zo stellig en bevestigend worden weergegeven, kijk je veel minder kritisch naar het resultaat. Ik denk dat we als onderwijsinstelling dan ook veel meer moeten inzetten op de kritische houding van studenten.”

Ook Feher benadrukt dat AI inmiddels onderdeel is van de praktijk. “Dat kunnen en moeten we niet terugdraaien. De vraag is hoe we zichtbaar maken dat studenten zich ontwikkelen. Die ontwikkeling zie je namelijk niet alleen op papier.”

Vrijheid vraagt om structuur
De overgang van het voortgezet onderwijs naar het hbo blijkt voor veel studenten ook een struikelblok. Waar scholieren gewend zijn aan vaste roosters en duidelijke kaders, valt die structuur in het hoger onderwijs deels weg. Wernaart ziet dat dit vooral eerstejaars raakt. “Er komt zoveel op een student af. Je moet je eigen leerroute volgen, je hebt geen boeken meer, mag met je telefoon rondlopen. Voeg daar verminderde sociale vaardigheden en de stelligheid van AI-systemen aan toe, dan is er denk ik wel sprake van een studeercrisis.”

Studenten moeten begrijpen waarom iets is, niet alleen hoe ze een antwoord op een vraag formuleren, stelt Wernaart. En daar heb je anderen bij nodig. “Taal is het gereedschap om jezelf te begrijpen en om contact te maken met anderen. Als studenten dat steeds minder oefenen in gesprekken, in schrijven, in een debat. Dan zie je onzekerheid ontstaan.” Om die reden is het dus juist wenselijk om juist zoveel mogelijk fysiek aanwezig te zijn op school.

De studeercrisis is volgens Wernaart geen individueel falen, maar een ontwerpfout. Hij vindt basiskennis, taalvaardigheid en het doorleven van een onderwerp essentieel in goed onderwijs. “Ik denk dat we volle bak moeten inzetten op het echt beleven van een vakgebied. Het gevoel en de beleving van een vak, dat kun je niet aan ChatGPT vragen. Als je een docent aan het werk ziet, en merkt dat die daar een bepaalde passie voor heeft, daar leer je van. Ik denk daarom dat de rol van docent belangrijker is dan ooit.”