Ethiek en wat écht wringt

Ethiek. Bij het woord alleen al zie je het gebeuren: studenten die ineens heel nodig hun pen moeten slijpen. Of hun waterfles vullen. Alles om maar even te ontsnappen aan wat ze vermoeden dat een oersaaie les wordt over normen en waarden.

En eerlijk is eerlijk, zelfs bij sommige collega’s zie je een lichte kramp. Ethiek klinkt al snel als iets voor seminaries of zondagochtenden, een hoog preekgehalte. Of voor mensen die in hun vrije tijd het moreel kompas van organisaties willen ijken (ik noem geen namen, ik kijk in de spiegel). Maar juist nu is ethiek belangrijk. Essentieel zelfs.

In een wereld waarin ‘eigen belang eerst’ het wint van solidariteit. Waarin succes wordt afgemeten aan volgers, omzet of het aantal vriendjes in de Raad van Toezicht. Waarin mensen die de boel verknallen zelden ontslagen worden, maar vaak gewoon een andere functie krijgen. Soms zelfs een promotie. Ethiek is dan geen luxe, maar noodzaak.

Toch kun je studenten niet zomaar wakker schudden met een abstract betoog over morele principes. Ze willen geen lesje moraal. Ze willen conflict. Frictie. Echte dilemma’s.

Zoals deze: je loopt stage in de jeugdzorg. Je ziet dat een collega dingen over het hoofd ziet. Het schaadt het kind misschien (nog) niet direct, maar het wringt. Tegelijk is deze collega ook jouw begeleider, en zijn beoordeling bepaalt of je je stage haalt. Wat doe je?

Of deze: je werkt in een marketingteam dat AI gebruikt om consumentengedrag te voorspellen. Je ziet dat jullie targeting onbedoeld kwetsbare groepen beïnvloedt. Maar het werkt wel. Je baas is tevreden. En je hebt net dat vaste contract gekregen.

Dat soort verhalen. Die maken studenten wakker. Omdat het over henzelf gaat. Over keuzes maken als het niet zwart-wit is. Als er geen goed of fout is, maar alleen consequenties.

En wij als docenten? Wij zijn geen neutrale kennisoverdragers. We nemen onze eigen normen en waarden mee. In hoe we lesgeven, feedback geven, afwegen. Zelfs in ons stilzwijgen als er in onze eigen organisatie moreel twijfelachtig gedrag plaatsvindt.

Juist in een gepolariseerde samenleving is het belangrijk dat we dat erkennen. Dat we studenten niet onze waarden opleggen, maar ze uitnodigen tot gesprek. Ook en juist misschien als hun waarden botsen met de onze.

Niet om het altijd eens te worden. Maar om wakker te blijven. Voor wat er echt toe doet.

Tina ten Bruggencate is docent aan Fontys Hogeschool Toegepaste Psychologie en onderzoeker bij het lectoraat Ethisch werken. Lees hier haar eerdere columns voor Bron.