De ASML-schaalsprong is een uitdaging, ook voor Fontys

Het groene licht voor de uitbreiding van ASML op de campus bij Eindhoven Airport betekent een enorme kans, voor de hele regio alsook voor Fontys. Tienduizenden banen komen erbij. Maar het is ook een enorme opgave. “Het is zorgelijk dat de sociale infrastructuur hierin te weinig is meegenomen.”

Dinsdagavond stemde de Eindhovense gemeenteraad in met de aanpassing van het omgevingsplan voor Brainport Industries Campus. Daar begint ASML dit najaar aan de bouw van een tweede complex, BIC2, waar uiteindelijk 20.000 mensen komen te werken.

Over anderhalf jaar zouden de eerste 5.000 medewerkers er al aan de slag kunnen. En het zijn natuurlijk niet alleen die 20.000 extra ASML-banen: bij de toeleverende bedrijven, zo is de verwachting, ontstaan nog eens minstens 50.000 extra banen.

“Het is een enorme en prachtige ontwikkeling en we moeten ASML absoluut koesteren. Dit besluit maakt heel duidelijk dat de zogenaamde schaalsprong en project Beethoven dus heel concreet zijn, met 100.000 woningen en 100.000 banen erbij”, stelt Cees-Jan Pen, lector Duurzame Stedelijke Transformatie bij Fontys.

Tegelijkertijd maakt hij, zoals ook anderen, zich wel zorgen. “Want er is in de plannen weinig gedaan met de leefomgeving. De zorgen daarover worden erkend en er wordt ook over gepraat. Maar dat is wel een beetje laat. We zijn niet in staat gebleken om àlle aspecten van zo’n enorme groei mee te nemen.”

“Iedereen zal meteen denken aan woningbouw en mobiliteit, maar daar was en is al veel aandacht voor. Het zijn vooral de sociale voorzieningen – gezondheidszorg, een inclusieve leefomgeving – die in de plannen te weinig voorkomen.”

Meepraten
Dat is ook waar de enorme kans voor Fontys ligt. Want precies daarover heeft de hogeschool veel expertise in huis. “Als kennisinstituut moeten we onszelf daar dus veel meer over laten horen. We moeten meepraten. Niet alleen over aantallen en onderwijs, maar ook over onderzoek. Want neem bijvoorbeeld ook de vraag naar energie. Of beter: kringloopenergie. Het gesprek daarover moeten Fontys en de TU/e actief aangaan met betrokken partijen.”

Fontys for Society dus, in alle opzichten. Of het nu gaat om onderwijs (scholing, omscholing, bijscholing, maar ook het opleiden van leerkrachten voor de nieuwe scholen die er ongetwijfeld gaan komen), om gezondheidszorg (tienduizenden mensen erbij die zorg behoeven), mobiliteit, techniek of sociale voorzieningen.

Nu is het niet zo dat er voor de sociale infrastructuur helemaal geen bewustzijn bestaat. Pen: “Ik hoorde wethouder Steenbakkers deze week op de radio gelukkig meer aandacht vragen voor die voorzieningen. Omdat de gemeente of regio dit nooit alleen kan dragen: het rijk zal daar met middelen in moet bijspringen.”

Beethoven
Maar zal Den Haag niet zeggen: dat is nu waarom we met Operatie Beethoven 2,5 miljard beschikbaar hebben gesteld voor de Brainportregio? Voor talentontwikkeling, het bouwen van huizen en het aanleggen van infrastructuur. 

“Daar zit juist precies het probleem. Beethoven bestaat uit al gelabelde potjes, en die verkokering van bekostigingsstromen wreekt zich nu. De sociale infrastructuur is daar nauwelijks in meegenomen. Reken maar dat er nu bij de nieuwe minister van Sociale Zaken Vijlbrief zal worden aangeklopt.”

Dat dit nog niet gebeurd is, heeft nu al gevolgen. De weerstand in de regio groeit tegen die enorme boost van de tech-sector. Gemeenten zoals Eersel hebben al aangegeven niet mee te willen werken aan het verzoek om nog veel meer nieuwe woningen te bouwen.

“Dat gemeenten en bewoners in de regio zeggen: ja, doei. Dat valt wel te begrijpen. Doordat de leefomgeving niet in de plannen is meegenomen, organiseer je juist extra weerstand. En je creëert een tegenstelling tussen kenniswerkers en de rest. Dit vraagt dus om een overkoepelend verhaal. Maar wie pakt daarin de regie?”

Denk Groter
De oplossing: denk groter. Een oud Fontysthema dus, dat hier volgens Pen asbolute noodzaak is. “Er moet echt op een fysiek groter niveau worden gedacht. Als je het hebt over 100.000 extra banen en woningen, en dat is de realiteit, dan is de vraag: hoe dan? En waar dan? Het antwoord: door het breder te trekken. Door heel Zuidoost-Nederland hierin te betrekken. Van Tilburg tot en met Limburg. En ja, wie weet zelfs ook West-Brabant nog.”

Dan gaat het dus over woningen en mobiliteit. In Eindhoven wordt al flink bijgebouwd en komen er duizenden woningen bij in de komende jaren. Die gemeente timmert ook aan de weg qua mobiliteit, met onder meer een nieuw busstation en een concreet plan voor leenfietsen en -scooters. De snelweg naar Tilburg gaat verbreed worden. En er wordt achter de schermen gesproken over een lightrail of treinverbinding naar ASML en de nieuwe campus bij de luchthaven.

“Over die Brainportlijn wordt gesproken. Net als over het hogesnelheidsfietspad, het beschikbaar stellen van 1.000 deelfietsen door ASML. Maar er mag nog wel een stap gezet worden. En ook voor een NS wordt het dan nu wel echt concreet.”

En de luchthaven? Los van vakantievierders, die voor een groot deel ook van veel verderaf komen, zijn er niet heel veel mensen die de handen op elkaar krijgen voor een uitbreiding van de luchthaven of het aantal vluchten. Terwijl er wel veel meer mensen in deze regio komen te wonen.

Pen: “Op zijn minst moet er nagedacht worden over wat je met die luchthaven wil. Wat is nuttiger, wat niet? Ik pleit voor een krimpdebat over dat vliegveld. Want niet alles kan overal en we moeten kritisch kijken of alle vakantievluchten wel hier moeten. De toegevoegde waarde daarvan is te beperkt en leefomgeving staat al onder druk.” 

Prettige omgeving
Hoe belangrijk ook, de schaalsprong gaat over meer dan wonen en vervoer. Alle mensen, de huidige bewoners van de Brainportregio én de nieuwkomers, willen bovendien ook een prettige werk- en woonomgeving. “In de opzet voor die nieuwe BIC-campus is er wel rekening mee gehouden: er komt daar voldoende groen en natuur omheen. Maar zo moet er naar de hele regio worden gekeken. Je moet niet alles willen volbouwen met woningen. Je moet de groene ruimtes behouden en het landschap de ruimte geven. Zorgen dat mensen het fijn vinden om daar te wonen en te werken. Daar is nog te weinig aandacht voor."

“Ook geven de plannen nog geen antwoord op de vraag waar alle toeleverende banen rond ASML zich moeten vestigen. Over ruimte voor werken gaat het nauwelijks en zeker niet over extra mensen en middelen om de kwaliteit van veel werklocaties te verbeteren. Deze zijn veel te grijs, hebben te weinig groen en kwaliteit en zijn niet bepaald aantrekkelijk voor werknemers.”

Gezondheid
En dan zijn er de broodnodige basisvoorzieningen. Zo wenst iedereen goede gezondheidsvoorzieningen, liefst om de hoek en zonder eeuwige wachtlijsten. Janienke Sturm, lector Mens en Technologie en leading lector van het Fontys Centre of Expertise Health, weet daar alles van.

“Er is directe impact op de gezondheid van mensen met deze uitbreiding. Omdat de zorgvraag - bij huisartsen, jeugdzorg, ziekenhuizen – toeneemt in een toch al overbelaste sector”, aldus Sturm. “Dat zorgt voor langere wachttijden en nog meer druk op en uitval van zorgpersoneel. En er is ook indirecte impact op gezondheid door de veranderende fysieke en sociale leefomgeving: meer bebouwing, meer verkeer, duurdere woningen, veel expats.”

“Voor ons Centre of Expertise Health, en ook voor de ‘inclusive society’, is een belangrijk vraagstuk hoe je onder deze omstandigheden eerlijke kansen op gezond leven en meedoen behoudt.”

Circulair
Er zijn heel veel nieuwe werknemers nodig en de meeste zullen uit het buitenland komen. Die hebben wellicht ook scholing nodig. En de kinderen van de nieuwe werknemers hebben dat zeker. Alleen al daarom heeft de uitbreiding van Brainport Industries Campus ook gevolgen voor Fontys als onderwijs- en onderzoeksinstelling. 

En dan hebben we het nog niet eens gehad over waar die enorme uitbreiding van banen vandaan komt: uit de hightech-hoek. Waar niet alleen de TU/e maar ook Fontys de nodige kennis en expertise over in huis heeft. Zo stelt Teade Punter, lector High Tech Embedded Software (HTES) en docent ICT en Technologie bij Fontys: “Voor ons betekent deze uitbreiding met een nieuwe campus dat we verwachten meer aan re-manufacturing in hightech systemen te gaan doen.”

“We draaien al zogenoemde CBPS hiervoor: circular business program semi-con. De focus van Fontys ligt daarbij op circular data (met AI en digitaal product paspoort), triage (het beoordelen van de kwaliteit van producten in een retourstroom) en het bepalen van business value.”

Naast HTES zal ook het Centre of Expertise Sustainable and Circular Transitions flink aan de bak kunnen door de megagroei van Brainport. Door meer op te leiden maar ook door zich nog actiever in het maatschappelijke debat te mengen. 

Genoeg werk aan de winkel. In de gemeente, bij de provincie, bij de NS, in heel Zuidoost-Nederland. En zeker ook bij Fontys dus.