Moreel Woordenboek: klein boekje met grote missie

Wat als studenten straks niet kunnen uitleggen wat de woorden autonomie, rechtvaardigheid of integriteit betekenen, maar met hun mond vol tanden staan zodra ze zelf een moreel dilemma tegenkomen? Voor twee docenten Toegepaste Psychologie is dat geen denkbeeldig scenario, maar realiteit. En daarom ontwikkelden ze een Moreel Woordenboek.

Het Moreel Woordenboek is een samenwerking tussen Tina ten Bruggencate en Lieke van Stekelenburg en is een klein boekje met een grote missie: morele taal terugbrengen in het onderwijs én op de werkvloer. Van Stekelenburg vertelt: "Uit onderzoek naar het ethisch kompas van studenten blijkt dat ze het moeilijk vinden. De morele taal is wat dat betreft echt ondermaats en daar komt bij dat docenten het lastig vinden om morele issues te adresseren.”

Volgens de makers begint alles met taal: “Wil je dat bespreekbaar maken, dan moet je wel weten waar je over praat", vervolgt Van Stekelenburg, aangevuld door Ten Bruggencate: “Voordat je over handelen en de dilemma's gaat praten, moet je de taal wel beheersen. Dus ontstond het idee voor een moreel woordenboekje.” 

Doel
Het woordenboek is daarmee een middel, geen doel op zich. “Uiteindelijk gaat het om het morele handelen. Dit boekje is een tool, een hulpmiddel om op een uiteindelijk natuurlijke manier moreel bewustzijn en je ethisch kompas bij te kunnen stellen”, legt Van Stekelenburg uit. Het is niet de bedoeling om voor te schrijven wat goed of fout is: “We willen daar niet normerend in zijn. Het gaat echt om die bewustwording." 

De morele taal is naar de achtergrond verdwenen, vinden de docenten. En de urgentie is groot, want morele begrippen zijn steeds minder vanzelfsprekend geworden: “Het is de afgelopen jaren uit het publieke domein weggeduwd." En dat heeft gevolgen: “Werkprocessen zijn echt geïnstrumentaliseerd, waardoor mensen het niet meer hebben over wat voor jou nou van waarde is.” En die laag is onmisbaar, benadrukken ze. “Het klinkt stoffig, maar het is zo essentieel in alles wat er gebeurt op micro- en macroniveau, het is overal,” vertelt Ten Bruggencate. 

Voor wie is het boek bedoeld?
In eerste instantie richt het woordenboek zich op studenten en medewerkers van Fontys, maar het bereik is breder. “We hebben natuurlijk ook externe stakeholders. We werken bijvoorbeeld samen met Elisabeth Ziekenhuis, de gemeente Eindhoven en andere gemeentelijke instellingen”, aldus Van Stekelenburg. 

Voor de selectie van termen is zorgvuldig gekeken naar bestaande beroepscodes en voor de definities is er onder meer gekeken bij bestaande woordenboeken: “We hebben de dikke Van Dale erbij gehaald en waar nodig de definities toegankelijker geformuleerd.” Verder werd er ook input opgehaald binnen en buiten het lectoraat Ethisch Werken, en werd er gekeken naar wetenschappelijke literatuur. Ook begrippen uit onderzoek, zoals de ‘moral judgment action gap’, kregen een plek. 

Werkvormen: van woord naar gesprek
Het woordenboek bestaat niet alleen uit definities, maar ook uit werkvormen om actief met de begrippen aan de slag te gaan zodat je op een laagdrempelige manier het gesprek over waarden en normen kunt openen. “Dat hebben we gedaan zodat het ook blijft hangen. Je kunt er individueel mee aan de slag, in groepen, je kan het thuis doen, op je werk. Het is wat dat betreft heel erg gemakkelijk.”

Levend document
Het Moreel Woordenboek is nadrukkelijk geen eindproduct. “Het is een levend document”, stelt Ten Bruggencate. Jaarlijks moet er een geüpdatete versie uitkomen, en via een QR-code worden nieuwe woorden aangedragen. “Wanneer mensen een begrip missen, dan kunnen we die alsnog toevoegen aan het boek.” 

Daarnaast zijn er binnen Fontys plannen om het gesprek structureel te blijven voeren. Zo wordt er gewerkt aan een zogenoemde 'ethiek estafette’. “We willen eigenlijk de fakkel doorgeven en dat ieder instituut aandacht geeft aan ethiek. Dan zou zo’n woordenboekje heel erg functioneel kunnen zijn.” 

Het Moreel Woordenboek is verkrijgbaar bij het lectoraat Ethisch Werken.