Vroeg tentamen, mindere prestaties: waarom toch doen?

Studenten die ‘s ochtends vroeg tentamen doen, presteren slechter en zakken vaker. Dat blijkt uit onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen. Op papier lijkt het verschil klein, een paar tienden, maar in de praktijk bepaalt het vaak of je slaagt of zakt. Waarom plannen we tentamens nog steeds zo vroeg in de ochtend?

Wat in dit onderzoek klein lijkt, een paar tienden verschil of een iets lagere slagingskans, vertaalt zich in de praktijk naar harde consequenties. Een onvoldoende betekent een herkansing, vertraging of extra druk. Op grotere schaal betekent het: meer nakijkwerk voor docenten en een systeem dat verder belast raakt. 

De verklaring voor de lagere prestaties is volgens het onderzoek vrij simpel. Jongeren hebben van nature een later dag-nachtritme. Vroege tentamens vergroten de kans op slaaptekort en drukken daarmee direct op concentratie, geheugen en probleemoplossend vermogen. 

Oftewel: plan je tentamens later, en dan is alles opgelost? Vanuit Fontys Onderwijs & Onderzoek (O&O) en Onderwijsinnovatie wordt benadrukt dat de praktijk ingewikkelder ligt.

“Binnen Fontys worden tentamens doorgaans gepland op werkdagen tussen 09.00 en 17.00 uur en bij deeltijd ook in de avond", laten onderwijsinnovatoren Fieke Tychon en Dimphy Hooijmaijers weten. “Er is geen centraal vastgestelde starttijd: opleidingen hebben hierin autonomie, al spelen factoren zoals ruimtecapaciteit, roosters en inzet van surveillanten een grote rol." 

Volgens de onderwijsinnovaten wordt er op dit moment binnen Fontys niet expliciet gestuurd op biologische ritmes van studenten, al wordt er waar mogelijk wel rekening gehouden met zaken als reistijd en bereikbaarheid. 

Ook plaatsen ze het effect van toetstijden in perspectief: “Studiesucces hangt van meerdere factoren af, zoals toetsontwerp, toetsdruk en individuele verschillen tussen studenten. Onderzoek naar toetstijden biedt interessante inzichten, maar moet in context worden gezien."

Minder dan een logistiek probleem
Het vraagstuk raakt aan meer dan enkel roosters. Het gaat over de kwaliteit van toetsing zelf. Binnen het toetskader van Fontys staan betrouwbaarheid, validiteit en transparantie centraal. Maar als het tijdstip van een tentamen systematisch invloed heeft op prestaties, ontstaat er onevenwichtigheid. Een toets meet niet langer alleen kennis of vaardigheden, maar ook hoe goed iemand functioneert op een specifiek moment van de dag. 

Beweging naar flexibiliteit
Die discussie lijkt binnen Fontys niet onopgemerkt te blijven. De focus verschuift naar het flexibeler organiseren van toetsing. “In het kader van talentgericht onderwijs (TGO) krijgen onze studenten in de toekomst meer regie over het eigen leerproces”, stellen Tychon en Hooijmaijers. “De focus verschuift naar het flexibeler organiseren van toetsing, waarbij kennistoetsen minder strak in een bepaalde week gepland moeten worden.”

Die ontwikkeling kan ruimte bieden om ook anders naar toetsen te kijken. Minder rigide planning betekent immers ook meer mogelijkheden om rekening te houden met het moment van afname. “Op die manier komen er mogelijk meer opties qua plannen in relatie tot tijd en ruimte.”