Tweedejaars Nederlands hertalen ‘Tijl Uilenspiegel’

In hun vrije tijd ‘hertaalden’ zes voltijdstudenten van de lerarenopleiding Nederlands in Tilburg een standaardwerk uit de zestiende eeuw. Waarom puzzelen met Tijl Uilenspiegel in Gotisch schrift, in plaats van lekker te Netflixen?

“Waarom zou je het niet doen?”, zegt Tika Vermeulen lachend, een van de zes deelnemers aan het project. “Het leek me een interessante uitdaging.” Dat beamen haar collega’s Celina Pikaar en Danee van Gogh. “Van jongs af ben ik een geschiedenisfreak”, zegt de laatste. “Dit is weer eens wat anders dan op vakantie een kasteel of ruïne bezoeken.”

Begeleid door docent Bas Jongenelen maakten de studenten in een jaar tijd een moderne hertaling van het eerste Nederlandse Tijl Uilenspiegel-boek, dat kort na 1510 in Antwerpen verscheen. Tijl Uilenspiegel is een personage uit onder meer de Duits-Nederlandse folklore. In een aanklacht tegen kerk en adel hield hij allerlei mensen voor de gek met zijn streken. 

Allerminst saai
“De klus was allerminst saai”, vindt Celina. “Soms viel je van de ene verbazing in de andere en dacht je: Wat stáát daar? Hoe dan?” Voor de begrijpelijkheid werd de in Gotische letters gestelde tekst eerst omgezet in vertrouwder schrift. Daarna begon – binnen de groep van zes – de hertaling naar ‘ons’ Nederlands. “Al snel gaat het verhaal leven en ben je benieuwd naar het vervolg.”

Van de tekst is (voor het eerst) een wetenschappelijke teksteditie gemaakt. Docent Bas Jongenelen legt uit wat dat inhoudt: “Dat is een heel getrouwe, letterlijke weergave van de tekst. Als je toch ergens een eigen aanpassing maakt, geef je dat met cursief aan. Voordeel van deze aanpak is dat je geen noten hoeft te gebruiken, die de leesbaarheid in de weg kunnen zitten.”

Ook alle zet- en drukfouten zijn op deze manier behandeld. “En dat zijn er nogal wat”, zegt Tika. “Omdat de Nederlandse editie toentertijd in grote haast is gemaakt. Wat bijvoorbeeld opviel was dat de naam ‘Uilenspiegel’ op wel tien verschillende manieren is gespeld.”

Hoe kwam Jongenelen tot dit bijzondere project? “Ik had al langer het plan om deze tekst zelf te hertalen. Maar: alleen is maar alleen. Zo ontstond het idee om studenten erbij te betrekken.” Deelname was vrijwillig en gebeurde in de eigen tijd. “De winst voor studenten is dat zo’n (wetenschappelijke) hertaling ontzettend leerzaam is en dat het boek uiteindelijk verschijnt bij een echte, professionele uitgever.”

Schalk
De precieze interpretatie van zinnen en woorden was vaak voer voor discussie. “Bijvoorbeeld het woord ‘schalk’”, geeft Tika aan. “Dat heeft verschillende gradaties, variërend van ‘misdadiger’ tot ‘kwajongen’. Dan moet je goed kijken naar de context om te weten wat bedoeld wordt.”

Wat hebben de studenten geleerd van die zestiende eeuw? “Je krijgt een goede inkijk in het dagelijkse leven”, zegt Danee. “Je denkt misschien: er liggen overal uitwerpselen en de stad stinkt verschrikkelijk. Echt niet… Er lopen ook geen varkens los op straat, gewoon omdat die te kostbaar zijn. Je leert dat zestiende-eeuwers evengoed nadachten en verstandige keuzes maakten.”

Maar hoe verstandig ook, ze worden toch opgelicht door Tijl Uilenspiegel. Wat is hun indruk van deze beroemde figuur, ook in de 21ste eeuw nog naamgever van basisscholen en kroegen? “Bizar”, vinden de studenten. “Iemand die je met een paar woorden om de vinger windt en overal mee weg komt. Zo maakt hij edellieden wijs dat hij kan vliegen en klopt met die onzin ook nog geld uit hun zak. Pas als hij weer weg is, denk je: Hee, wacht eens even…? Tijl is een regelrechte oplichter, maar je krijgt wel respect voor de manier waarop hij het doet.”

Levend organisme
Wat leerden ze via dit project over hun vak of hun toekomstige docentschap? “In ieder geval dat taal een levend organisme is en continu verandert”, zegt Danee. “Maar ik geloof inmiddels ook dat je zulke oude teksten breder kunt behandelen dan alleen op havo/vwo. Natuurlijk moet je doseren. Maar ik denk dat het verhaal van Tijl ook voor vmbo herkenbaar is. Tijl is ondeugend, grappig en echt van de straat.”