TU/e-bestuur stond ‘vrij journalistiek functioneren’ van Cursor in de weg

Het College van Bestuur (CvB) van de TU/e heeft interne regels geschonden ten aanzien van de persvrijheid van Cursor. Dat concludeert een onderzoekscommissie na een melding over censuur. Van stelselmatige censuur of structurele beïnvloeding van de redactie van Cursor was volgens de commissie echter geen sprake, schrijft het onafhankelijke nieuwsplatform van de universiteit.

Door een optelsom van incidenten zijn de hoofdredacteur en de redactie van Cursor de afgelopen jaren het gevoel kwijtgeraakt dat ze hun journalistieke werk ‘in de gewenste onafhankelijkheid en vrijheid’ konden uitvoeren. In het ‘Rapport van bevindingen en advies’ reconstrueert de ‘Commissie melding onregelmatigheden TU/e’ hoe er sluipenderwijs een vertrouwenscrisis ontstond tussen hoofdredacteur van Cursor (Han Konings) en de voorzitter van het CvB (Robert-Jan Smits).

Normaal gesproken worden rapporten van de Commissie melding onregelmatigheden naar het CvB gestuurd. Omdat het CvB zelf onderwerp van onderzoek was, is het rapport naar de Raad van Toezicht gestuurd. Het hele rapport is hier terug te lezen.  

Melding
Op 26 juni 2023 doet redacteur Bridget Spoor van Cursor een melding van censuur door het CvB. Ze doet die melding bij de directeur van CEC (Communicatie Expertise Centre), waar Cursor onder valt. Hoofdredacteur Han Konings voelt zich volgens Spoor niet vrij om een kritisch artikel van haar hand te publiceren. Vanuit het CvB zou druk op Konings worden uitgeoefend. Na vele maanden onderzoek concludeert de commissie nu dat er sprake was van een ‘onregelmatigheid’ en een ‘misstand’. In dit artikel zetten we de gebeurtenissen op een rij. 

De angel van het conflict vloeit voort uit een meningsverschil over de interpretatie van het redactiestatuut. De redactie is van mening dat Cursor een volledig onafhankelijk journalistiek medium is. Terwijl het CvB stelt dat Cursor ‘nooit in absolute zin’ onafhankelijk kan functioneren omdat de redactie volgens het statuut de ‘belangen van de universiteit’ moet meewegen. Dus als een artikel de belangen van de TU/e schaadt, dan zijn er situaties waarin de hoofdredacteur van Cursor moet beslissen om het betreffende stuk niet te publiceren. 

Daarnaast heeft het CvB meer dan eens moeite met de journalistieke zorgvuldigheid van Cursor en is het van mening dat kritische artikelen niet altijd een evenwichtige weergave van de werkelijkheid zijn. De commissie laat zich in het rapport niet uit over het vermeende gebrek aan journalistieke kwaliteit, omdat het zichzelf daartoe ‘niet geëquipeerd’ acht.  

Op zwart
Op 3 oktober 2023 gaat de website van Cursor op zwart. Aanleiding is het op non-actief stellen van Cursor-hoofdredacteur Han Konings door de TU/e. Achter de schermen zijn er al langer spanningen, veroorzaakt door discussies over het wel of niet publiceren van kritische artikelen. 

Het rapport van de commissie behandelt een aantal casussen. Zo schrijft de redactie van Cursor in 2021 drie artikelen over sociale onveiligheid op de TU/e. De eerste twee artikelen worden in juni gepubliceerd. Als Cursor in november het derde artikel wil plaatsen - waarin een anonieme promovendus vertelt dat hij is gechanteerd – leidt dit tot een clash tussen Smits en Konings. De toenmalige redactieraad, die toeziet op het journalistiek handelen van de redactie, heeft op dat moment al negatief geadviseerd over het stuk.  

Het CvB voerde naar eigen zeggen een ‘pittig’ gesprek met Konings, die het zelf als ‘intimiderend’ ervaart. Volgens het onderzoeksrapport krijgt Konings in dat gesprek te horen dat hij een ‘gebrekkig moreel kompas’ heeft. Ook zou hij inmiddels ‘uitgekotst’ worden door alle leden van het CvB. Hoewel Konings besluit het derde artikel niet te publiceren, zijn de onderlinge verhoudingen zodanig beschadigd dat het daarna niet meer goedkomt.   

Geen vertrouwen
Twee maanden later, in januari 2022, krijgt Konings van Smits te horen dat het voltallige CvB geen vertrouwen meer in hem heeft. Hij krijgt alternatieve functies aangeboden. Na bemiddeling van de vice-voorzitter van het CvB wordt overeengekomen dat Konings respijt krijgt en per juli 2024 stopt als hoofdredacteur van Cursor, ‘om vervolgens elders binnen de TU/e tewerkgesteld te worden', aldus het rapport.  

Vanaf dat moment is de hoofdredacteur van Cursor volgens de commissie ‘aangeschoten wild'; ‘als iemand wiens reputatie door alle gebeurtenissen zodanig is aangetast dat hij in feite niet meer op een normale wijze kon functioneren’.  

Als Konings medio 2022 voorstellen doet voor nieuwe leden van de redactieraad, passeert het CvB hem door hoofdzakelijk eigen benoemingen te doen. Het CvB was daartoe volgens het redactiestatuut gerechtigd, maar het ‘week af van de werkwijze in de voorgaande jaren’. 

Onzorgvuldig
In juni 2023 brengt de redactieraad op verzoek van het CvB advies uit over het functioneren van de hoofdredacteur, zonder wederhoor of medeweten van Konings. De vorige redactieraad had eerder eenzelfde verzoek naast zich neergelegd. De commissie noemt deze gang van zaken ‘onzorgvuldig'.  

Het arbeidsconflict met de hoofdredacteur maakt de communicatie lastig. Daarom wordt er een ‘liaison’ aangesteld, die als boodschapper fungeert tussen het CvB en de hoofdredacteur van Cursor. ‘De commissie heeft opgetekend dat in de richting van de redactie en de hoofdredacteur in die periode diverse interventies door het CvB zijn gepleegd die, hoewel naar de commissie aanneemt met goede bedoelingen, achteraf gezien de gemoederen eerder hebben verhit dan gekalmeerd.’ 

Ook schrijft de nieuwe voorzitter van de redactieraad – communicatie- en reputatiedeskundige Frank Janssen – een leidraad; een poging om de onduidelijkheden in het redactiestatuut op te helderen en nieuwe werkafspraken te maken. Doel: duidelijkheid verschaffen en werken aan vertrouwensherstel. Daar komt echter weinig van terecht, want hoewel het CvB het document bekrachtigt, betwist de redactie dat het akkoord is gegaan met het document.  

Toenemende invloed
De commissie vat het in het rapport als volgt samen: ‘Het aanwijzen van deze liaison, de leidraad en de gevoerde discussies en ontstane verwarring daarover, hebben de indruk [...] gewekt dat er een toenemende invloed werd uitgeoefend op de dagelijkse werkzaamheden van de betrokkenen en de contacten met het CvB en dat de procedures rondom publicatie gaandeweg steeds verder werden “dichtgetimmerd”. De redactieraad heeft bovendien in deze periode kritisch geadviseerd over het functioneren van de hoofdredacteur, zonder toepassen van hoor en wederhoor over het advies. In de gegeven context, hoewel het redactiestatuut zulks niet expliciet voorschrijft, is dit volgens de commissie onzorgvuldig geweest. Al met al heeft de optelsom van de verschillende interventies bijgedragen aan een situatie die naar het oordeel van de commissie verder ging dan wat passend zou zijn geweest binnen de normale verhoudingen.’ 

Konings maakt de redactie ondertussen deelgenoot van de gebeurtenissen. Mede daardoor ontstaat ook voor redactieleden een onveilige werksfeer. 'Zij vreesden dat op enig moment ook de positie van individuele redactieleden ter discussie zou kunnen komen te staan’, schrijft de commissie in het rapport.  

Voorafgaande bemoeienis
Als er in 2023 wederom discussie ontstaat over de voorgenomen publicatie van een kritisch artikel over de nieuwe rector magnificus Silvia Lenaerts, blijkt wederom dat de verhoudingen verstoord zijn. ‘Door steeds dichter op het opereren van het nieuwsmedium te gaan sturen, is de indruk ontstaan van een voorafgaande bemoeienis vanuit het CvB met het journalistieke werk’, aldus de commissie.  

De commissie toont echter ook begrip voor de handelwijze van het CvB, vanwege de ‘op zichzelf niet onbegrijpelijke zorg bij de TU/e voor het bewerkstelligen van een juiste balans tussen de vrije nieuwsgaring, de journalistieke kwaliteit en andere relevante belangen binnen de universiteit’. 

Professionele afstand
Maar de commissie oordeelt ook dat het CvB het initiatief had moeten nemen om het toenemende onderlinge wantrouwen tegen te gaan. Het had op de weg van Smits gelegen om als goede werkgever ‘de ontstane, zich verergerende, conflictueuze situatie te de-escaleren en meer professionele afstand te houden van het conflict en [...] van het journalistiek opereren van de redactie van Cursor. Dit is niet, althans niet in voldoende mate gebeurd.’  

Desgevraagd gaat Smits niet in op dit punt van kritiek. ‘Terugkijkend naar situaties is het altijd gemakkelijk’, zegt hij. ‘Natuurlijk had ook ik gewild dat alles anders was verlopen.’ De CvB-voorzitter wil vooral vooruitkijken.  

Hoewel de commissie in het rapport schijft dat de TU/e zich niet voldoende heeft ingespannen om de ontstane conflicten te de-escaleren, is niet gebleken dat er sprake was ‘van een structurele, patroonmatige bemoeienis met het inhoudelijke redactionele werk noch van een stelselmatige censuur.’  

Alles afwegende is er volgens het rapport ‘sprake geweest van een schending van de interne regels ten aanzien van het vrijelijk journalistiek functioneren van de redactie, in combinatie met het schenden van regels van goed werkgeverschap'.  

Redactioneel advies
Hoewel de commissie zegt geen inhoudelijk oordeel over de journalistiek van Cursor te kunnen vellen, levert het wel redactioneel advies. ‘Onafhankelijk en professioneel journalistiek werk voor een nieuwsmedium als Cursor betekent [...] niet dat de redactie zomaar een "mening" geeft, sensatie zoekt, of meningen een bepaalde kant op stuurt. De redactie van Cursor laat juist zonder een vooringenomen houding zien welke ontwikkelingen er zijn binnen de universiteit, zodat iedereen de eigen mening vrijelijk kan vormen.’ 

Ook het CvB krijgt suggesties aangereikt. Het bestuur wordt geadviseerd ‘professionele afstand’ te houden van de journalistiek, ‘door professionele ruimte te bieden voor kwalitatief hoogwaardige journalistiek'. Mochten er opnieuw spanningen ontstaan dan zou het bestuur er goed aan doen om 'mededogen te tonen’, aldus het rapport.