Ook binnen Fontys kritiek op SIRE-campagne over ouderen
Er is veel kritiek op de campagne die SIRE deze maand lanceerde om de negatieve beeldvorming rondom ouderen te doorbreken. Ook Fontysdocent Iris van Venrooij is kritisch en vindt dat het de stereotypes rondom ouder worden juist alleen maar verder heeft versterkt.
In eerste instantie was Iris van Venrooij, naast docent ook coördinator van het netwerk Age & Ageing binnen Fontys, erg enthousiast toen ze hoorde over de SIRE campagne ‘Je bent nooit te oud om te leven’. Een onderwerp dat haar aan het hart gaat. Binnen het Fontysnetwerk zet ze zich in, om ook in het onderwijs de stereotype beeldvorming over veroudering en vergrijzing tegen te gaan en bespreekbaar te maken.
Zelf-seniorisme
Maar net als vele anderen op social media heeft Van Venrooij veel kritiek na het zien van onder andere de tv-commercial die hoort bij de campagne. Hierin wordt een oudere man die onderuitgezakt voor de tv zit, zijn huis uitgedragen alsof het zijn begrafenis is. Uiteindelijk blijkt hij niet onderweg naar zijn laatste rustplaats, maar naar een dansles.
Met een uitgebreide campagne via verschillende on- en offline kanalen wil SIRE zoals ze zelf zeggen ‘de beeldvorming over ouder worden en ouder zijn kantelen, door positieve voorbeelden te laten zien’. Daarnaast hopen ze vijftigplussers te inspireren om zichzelf te blijven uitdagen en te waarschuwen voor zelf-seniorisme. Oftewel, als je maar vaak genoeg hoort dat je te oud bent, ga je je ernaar gedragen en jezelf beperken. En dat kan schadelijke gevolgen hebben, beaamt ook Van Venrooij.
“Wanneer je gaat geloven in stereotypes over je leeftijd, dan wordt dat een soort self fulfilling prophecy. Als je bijvoorbeeld niet meer gaat sporten of bewegen omdat je denkt dat je daarvoor te oud bent, dan kun je het uiteindelijk ook niet meer.”
Omgekeerde wereld
Uit cijfers blijkt dan ook dat ouderen die negatief denken over hun eigen ouder worden gemiddeld 7,5 jaar korter leven. Maar dat ouderen in de campagne aangespoord worden om zelf in actie te komen, vindt Van Venrooij de omgekeerde wereld en neigt wat haar betreft naar victim blaming.
“Je legt op deze manier de verantwoordelijkheid wel heel erg bij degene die het slachtoffer is van negatieve stereotyperingen door anderen. Natuurlijk is het goed om ouderen te laten kijken naar hun eigen rol. Maar de beeldvorming kunnen zij zelf niet aanpassen, daar zijn we in de maatschappij met z’n allen verantwoordelijk voor.”
Om vooroordelen over ouder worden te ontkrachten is bewustwording nodig bij iedereen, vindt de netwerkcoördinator. Met workshops binnen verschillende opleidingen probeert ze ook bij Fontysstudenten het onderwerp bespreekbaar te maken. Maar een campagne zoals deze draagt daar niet aan bij, integendeel zelfs. “Als ik dit filmpje aan studenten zou laten zien, gaat dit het stereotype beeld dat oudere mensen thuis niks zitten te doen alleen maar bevestigen.”
En dat is onzin, zegt ze, want ook cijfers laten zien dat een groot deel van de 7,3 miljoen vijftigplussers in Nederland erg actief is, vaak nog werkt en midden in het leven staat. “Het lijkt wel alsof de makers van de campagne zich richten op de ouderen van tientallen jaren geleden. Toen gingen mensen veel eerder naar een verzorgingshuis dan nu. Maar inmiddels worden we steeds gezonder oud. Dat beeld lijkt hier helemaal niet bijgesteld.”
Leeftijdsdiscriminatie
Dat ook collega’s binnen Fontys soms aangeven leeftijdsdiscriminatie te ervaren vindt Ven Venrooij zorgelijk maar niet vreemd.
“De manier waarop we naar ouderen kijken is binnen Fontys hetzelfde als in de rest van de samenleving. Iedereen heeft ageïstische beelden en niet alleen over ouderen, ook over jongeren. Vooroordelen op basis van leeftijd zijn altijd zorgelijk, zeker als we generaties tegen elkaar gaan afzetten zoals ‘boomers’ versus Gen Z. Dat zorgt alleen maar voor polarisatie.” 
Tijdens de workshops van het netwerk Age & Ageing wordt dan ook geprobeerd om de jongere generatie een meer realistisch beeld over ouderen mee te geven. Want in de curricula is er vaak te weinig te vinden over vergrijzing en veroudering constateert van Venrooij. “Blijkbaar vinden we het niet belangrijk of aantrekkelijk genoeg om dat aan te bieden. Daar zit ook een stuk leeftijdsdiscriminatie in. Op dit vlak kunnen we nog heel veel winnen binnen Fontys.”
Van jong tot oud
Naar aanleiding van de SIRE campagne heeft Van Venrooij al meerdere gesprekken met collega’s gehad. Dat is in ieder geval winst vindt ze. “Ook al ben ik niet blij met de insteek van de campagne, het is wel goed dat er nu toch aandacht voor is.”
Wel pleit ze voor een vervolg waarin het niet alleen moet gaan over de negatieve denkbeelden die er zijn over ouderen. “Het zou mooi zijn als er hierna een campagne komt die gaat over de vooroordelen die er zijn over alle leeftijden van jong tot oud. Dat zou in plaats van meer tegenstelling, juist voor verbinding kunnen gaan zorgen tussen generaties.”
Laat ik beginnen met het erkennen van jullie goede bedoelingen. De inzet om leeftijdsdiscriminatie bespreekbaar te maken is nodig én waardevol. Maar juist omdat het onderwerp zo belangrijk is, doet het pijn om te zien hoe deze campagne volledig de plank misslaat.
De boodschap dat je “nooit te oud bent om te leven” is op zich prima. Maar de uitvoering — een oudere man in een stoel die in een lijkwagen naar een salsa-feest wordt gereden om daar houterig een dansje te doen — is zo karikaturaal, dat het averechts werkt. Het bevestigt het stereotype beeld dat ouderen ‘opgefrist’ moeten worden voordat ze nog meetellen. Alsof hun waarde pas zichtbaar wordt als ze meedoen aan iets wat jong is, hip is, dansend is.
Ik ben 58 en run al 20 jaar een uitzendbureau dat zich volledig richt op 50-plussers. Dagelijks spreek ik kandidaten die midden in het leven staan: ze werken, zorgen, sporten, leren bij en doen aan vrijwilligerswerk. Geen spatje herkenning in het beeld dat jullie schetsen. En belangrijker nog: het probleem zit niet bij henzelf, maar bij het beeld dat werkgevers — en de maatschappij — van hen hebben. Dát is waar het schuurt.
Dit soort campagnes helpt daar helaas niet bij. Ze geven een vervormd beeld van de realiteit en versterken de vooroordelen die ze juist proberen te doorbreken. De suggestie dat ouderen “opgewekt moeten worden” of “toch nog mee kunnen” als ze maar een beetje moeite doen, is een vorm van subtiel seniorisme. De echte boodschap zou moeten zijn: ouderen doen ertoe, juist vanwege hun kennis, ervaring, loyaliteit en strategisch inzicht. Zet ze niet op een dansvloer, zet ze in de klas, in een denktank, of in een raad van bestuur.
En nog iets: wie is hier eigenlijk de doelgroep? Niet de ouderen zelf, want niemand ziet zichzelf graag neergezet als een uitgerangeerde figurant die nog net één keer mag meedraaien. En jongeren? Die zien precies bevestigd wat ze al dachten: dat je na je 50ste langzaam afglijdt tot je er weer even wordt bijgesleept voor wat amusement.
Als dit spotje bedoeld was om ouderen te inspireren, dan mist het volledig aansluiting. En als het bedoeld was om jongeren of werkgevers aan het denken te zetten, dan is het effect eerder het tegenovergestelde.
Wat nodig is, is een eerlijke en eigentijdse representatie van 50-plussers. Geen dramatische metaforen met doodsrituelen, maar verhalen die laten zien hoe deze groep écht leeft, werkt en bijdraagt aan de samenleving. Daar zit de winst. Daar zit ook de urgentie.
Het zou zeker beter zijn om te laten zien wat ouderen allemaal nog betekenen in de maatschappij bv. zonder de ouderen zou er zeker heel veel vrijwilligerswerk, die wat voorheen betaalde banen waren, wegvallen.