Framing: als beeldvorming het sentiment bepaalt

Er is veel aan de hand in de wereld. Ver weg, en ook dichtbij. Denk aan de klimaatcrisis, politieke verschuivingen en immigratie. Ook het publiek dat gisteravond het openbaar college over beeldvorming in de media heeft bijgewoond, maakt zich zorgen. Welke rol spelen de media hierin?

De LocHal in Tilburg stroomt al vroeg vol. Ruim honderd bezoekers zijn afgekomen op het openbare college van Fontys, waarin de lectoren Daniëlle Arets (Designing Journalism) en Rogier van der Wal (Ethisch Werken) het onderwerp proberen te duiden. Het maakt nogal uit wat de insteek van het nieuws is, welk perspectief wordt gekozen en hoe het nieuws wordt gebracht, stellen zij. Je zou er somber van kunnen worden of het nieuws gaan vermijden.

Op de vraag wie er een krantenabonnement heeft, steekt vrijwel iedereen de hand in de lucht. “Jullie zijn een uitzondering”, concludeert Arets. “Het aantal abonnees loopt al jaren terug, net als het vertrouwen in de media." In het publiek wordt instemmend geknikt. “Ergert u zich wel eens?”, vraagt de lector aan iemand in de voorste rij.

“Jazeker”, is het antwoord. “Vooral aan het suggestieve karakter van sommige krantenkoppen. Daar blijft vaak niet veel van over als je verder leest.” Een ander vindt dat er te veel wordt ‘geschopt’. “Irreële meningen die niet zijn gestaafd met feiten.” Er is genoeg te doen vanavond, stelt Arets hierop. Volgens haar bepaalt beeldvorming het sentiment.

Van alle tijden
“Neem de uitspraak van Wilders over een tsunami van vluchtelingen. Waar denk je dan aan? Precies, heel veel vluchtelingen die ons land binnenkomen. Is dat reëel? Dat is nog maar de vraag. Maar vervolgens worden wel discussies gevoerd met dit sentiment in het achterhoofd. De media heeft hier een belangrijke taak”, benadrukt Arets. “Journalisten moeten neutraal berichten.”

Dat lukt niet altijd, geeft ze toe. Daarop laat ze een artikel zien uit de Volkskrant waarbij een foto is geplaatst van asielzoekers in het tentenkamp bij het aanmeldcentrum in Ter Apel. De kop luidt: Lastpakken zonder enig toekomstperspectief. Zonder aanhalingstekens. Arets: “Een duidelijk voorbeeld van beeldvorming."

Historisch perspectief
Beeldvorming, ook wel framing genoemd in de journalistiek, is van alle tijden, weet collega Van der Wal. Hij plaatst beeldvorming in een historisch perspectief, beginnend bij de Romeinse politicus Marcus Tullius Cicero. “Toen wisten politici al hoe je je volk voor je kunt winnen. Zeg nooit nee, bijvoorbeeld. Biedt mensen altijd hoop en vertrouwen. En: zoek steun bij invloedrijke vrienden.”

Herkenbaar, vraagt de lector aan het publiek? Dat antwoordt bevestigend. Iedereen denkt aan Trump, Wilders in eigen land, en eerder Pim Fortuin, die allemaal erg succesvol zijn in framing. “Zij zetten zich met hun uitspraken af tegen de elite en beloven het volk alle problemen op te lossen.”  

Een frame is geslaagd als het blijft hangen, als het aan je blijft plakken. Het is vaak moeilijk om ervan af te komen. “Reframen kan, maar is lastig”, zegt Van der Wal, “Voormalig president Bill Clinton is het gelukt toen hij tegen het Amerikaanse volk zei: “I feel your pain.” Mensen voelden zich begrepen. Dat deed hij heel slim.”

Beeld is hardnekkig
Terug naar de media. Hoe kunnen journalisten op zo een eerlijk en evenwichtig mogelijke manier het nieuws presenteren? Om daarachter te komen moet je eerst weten hoe de media omgaat met framing. Daar doet het lectoraat van Daniëlle Arets onderzoek naar. Bijvoorbeeld hoe armoede en bepaalde bevolkingsgroepen in het nieuws worden gebracht.

Zo is er onderzoek gedaan naar de beeldvorming van dak- en thuislozen. Daarvoor zijn kranten tussen 1999 en 2019 doorzocht. De resultaten zijn schokkend. In de jaren negentig werd er nog geschreven over ‘crepeergevallen’, ‘uitschot’ en ‘mannen met de fles’. Omdat er steeds meer aandacht is voor stigmatisering van bevolkingsgroepen, komt dit steeds minder vaak voor.

Beeld blijkt hardnekkiger. Herhaaldelijk wordt een archieffoto van een slapende man buiten op een bank met een fles drank ernaast afgebeeld als het in een artikel gaat over dak- en thuislozen. Zeer stereotyperend, zo blijkt bij navraag aan deze groep mensen. Het gaat volgens hen om een kleine groep mensen, de meesten hebben een telefoon en nette kleren, alleen geen eigen woonplek.

Nieuw narratief
De onderzoeksgroep heeft nieuwe, realistischere foto’s laten maken en is daarover het gesprek aangegaan met redacties en beleidsmakers. “We willen hiermee de discussie op gang brengen en bewustwording creëren”, aldus Arets. “We hopen op deze manier samen te kunnen bouwen aan een nieuw narratief, zowel in beeld als tekst.”

Dat is nodig, vindt ook het publiek. Het nieuws heeft nu soms een verlammend effect. En dat is niet wat we willen, besluiten de lectoren. “We willen voorkomen dat lezers het nieuws gaan mijden. Het vinden van de juiste balans is een voortdurende zoektocht. Als onderwijsinstelling proberen we een generatie studenten op te leiden die bewust omgaat met taal en beelden.”