De zachte kant van machtsstructuren

Er zijn van die dingen waarvan we denken: dat gebeurt alleen in landen waar krokodillen over de stoep wandelen en de president drie keer zijn eigen standbeeld heeft onthuld. Daar waar de minister van Onderwijs toevallig de zwager is van de minister van Economische Zaken, die op zijn beurt de neef is van de president.

Gelukkig wonen wij in Nederland. Het land van open sollicitaties, transparantie en “gewoon jezelf blijven”. Toch ruik je soms iets. Niet meteen opvallend. Meer een subtiel luchtje van ‘voorkeur’. Niet per se op basis van kwaliteit, maar van nabijheid. Of borrelcontact. Of pubquizteam.

In het onderwijs – dat bolwerk van idealen – schuurt dat. Want hier gaat het niet om winst, maar om publieke middelen, over studenten, over toekomst. En dan wil je liever niet dat beslissingen vallen op basis van wie het dichtst bij het vuur zit.

Toch hoor je af en toe geruchten. Over een klusje hier, een contractje daar. Over familieleden die ‘toevallig’ meewerken aan kwaliteitszorg of commissies binnenrollen. Over projecten die opvallend vaak bij dezelfde clubjes terechtkomen. Niemand zegt er iets van. Want ja, het zijn ook zulke aardige mensen.

Maar als we het onderwijs een beetje serieus nemen, dan moeten we dit soort patronen durven benoemen. Niet omdat we zuur zijn. Maar omdat het ertoe doet. Omdat een student erop moet kunnen vertrouwen dat zijn diploma niet uit een kaartenhuis komt. En omdat een sollicitatie moet draaien om kwaliteit, niet om wie met wie op pad is geweest.

We hoeven er geen fakkels bij te halen. Maar een raam openzetten kan geen kwaad. Even luchten. Even kijken wie er aan tafel zit – en waarom. Want zelfs in Nederland, zelfs in het onderwijs, kunnen systemen vervormen. Niet met boze bedoelingen, maar gewoon, stapje voor stapje, tot het ineens uitmaakt of jij buiten de kring staat. Of erin.

Tina ten Bruggencate is docent aan Fontys Hogeschool Toegepaste Psychologie en onderzoeker bij het lectoraat Ethisch werken. Lees hier haar eerdere columns voor Bron.