De rechte rug
Tijdens een interview voor een onderzoek naar ethiek in het economische onderwijs was er een vraag die bleef hangen. Hoe zorg je ervoor dat mensen het juiste doen als niemand kijkt?
Het is een interessante vraag. Zeker in een wereld waarin geld, status en macht overal op de loer liggen. De meeste mensen beginnen hun carrière niet met het plan om corrupt te worden, cijfers te manipuleren of hun principes overboord te gooien. Dat gebeurt meestal geleidelijk. Een kleine concessie hier. Een compromis daar. Voor je het weet, sta je ergens waar je nooit van plan was terecht te komen.
In het onderwijs besteden we (helaas wel steeds minder) aandacht aan kennis en vaardigheden. We willen studenten terecht voorbereiden op hun beroep. Maar is dat altijd genoeg? Uiteindelijk draait een beroep namelijk niet alleen om wat je kunt. Het draait ook om wat je doet wanneer het ingewikkeld wordt. Wanneer de juiste keuze geld kost. Of populariteit. Of carrièrekansen. Dan heb je iets anders nodig. Een rechte rug. En dat klinkt eenvoudiger dan het is.
Want een rechte rug betekent soms dat je niet meedoet met de meerderheid. Dat je een ongemakkelijke vraag stelt tijdens een vergadering. Dat je zegt dat iets niet klopt terwijl iedereen al enthousiast heeft geknikt. Dat je weigert mee te doen aan vriendjespolitiek. Dat je niet wegkijkt wanneer iemand onrecht wordt aangedaan. En eerlijk is eerlijk: dat lukt ons als docenten ook niet altijd.
Ook wij worden blootgesteld aan verleidingen. Niet altijd van geld, maar wel van gemak. Van erbij willen horen. Van conflicten vermijden. Van denken: laat maar zitten.
Juist daarom denk ik dat ethiek geen vak is. Het is een spier. Een spier die je traint door vragen te stellen. Door kritisch te blijven denken. Door soms tegen de stroom in te zwemmen. Misschien is dat wel een van de belangrijkste lessen die we studenten kunnen meegeven. Niet alleen hoe de wereld werkt, maar ook hoe je overeind blijft in een wereld die voortdurend aan je trekt.
De zomer staat voor de deur. Een mooi moment om even stil te staan bij de vraag die uiteindelijk voor iedereen geldt. Niet: hoe succesvol wil ik zijn? Maar: hoe recht wil ik mijn rug houden? En wie deze zomer vooral horizontaal op een strand ligt: ook dat is een houding. Zolang je in september je rug maar weer terugvindt.
Fijne zomer!
Tina ten Bruggencate is docent aan Fontys Hogeschool Toegepaste Psychologie en onderzoeker bij het lectoraat Ethisch werken. Lees hier haar eerdere columns voor Bron.