AI-richtlijnen in journalistiek: 'Zelf blijven nadenken'

Kan een journalist straks zelf nog nadenken? Bij Fontys Journalistiek is het antwoord duidelijk: ja, en ChatGPT mag dat niet voor je doen. De opleiding heeft daarom nieuwe aangescherpte richtlijnen opgesteld voor het gebruik van generatieve AI. 

De richtlijnen zijn opgesteld in samenwerking met het lectoraat Ontwerpen aan de Journalistiek, de examencommissie en Onderwijs-programmaleider Harmen Groenhart. De conceptversie van de nieuwe richtlijnen werd gepresenteerd op een collectieve studiedag. “Docenten konden daar feedback geven en we hebben het vervolgens aan de opleidingscommissie voorgelegd. Op basis daarvan zijn de laatste aanpassingen gedaan”, vertelt Groenhart.  

Die betrokkenheid was volgens de programmaleider essentieel: "Dat je AI mag gebruiken staat vast, dat je er transparant over moet zijn ook. Maar er zijn momenten dat het niet gewenst is, en daar hebben we ons nu op gefocust.” Hij vult aan: “Dat staat nergens in de oude richtlijnen duidelijk beschreven en kan per opleiding verschillen."  

Richtlijnen 
Binnen de journalistiek draait het om authenticiteit en verantwoordelijkheid. Groenhart legt uit: “Je moet zelf nadenken en voelen hoe het is om er verantwoordelijk voor te zijn. Daarom moet je binnen de opleiding leren omgaan met generatieve AI.” Waar eerdere richtlijnen vooral benadrukten wat er wel mocht, ligt de nadruk nu op wat niet is toegestaan. De aangescherpte regels zijn gebaseerd op drie kernprincipes: transparantie, werk ook zonder AI, en blijf zelf nadenken.  

Concreet betekent dit onder andere dat de kern van een journalistieke bewering of onderbouwing altijd door de student zelf moet worden gedaan. Een journalist is zelf verantwoordelijk voor insteek, beweringen en duiding. AI mag daarom geen conclusies, analyses of aanbevelingen formuleren. Dat zijn vaardigheden die een journalist zelfstandig moet beheersen.   

Daarnaast stellen de richtlijnen dat het niet is toegestaan om gegenereerde beelden of audio te presenteren als werkelijkheid. En er mogen geen reflecties gegenereerd worden. In de richtlijnen staat duidelijk opgenomen dat enkel de student zelf iets zinnigs kan zeggen over zijn of haar ontwikkeling. 

Wat mag er dan wel?
Dat er is beschreven wat er allemaal niet mag met generatieve AI, betekent niet dat het totaal verboden is. De richtlijnen beschrijven namelijk ook wat er wél is toegestaan. Zo mag generatieve AI gebruikt worden als sparringpartner bij het schrijven van teksten. Denk hierbij aan structuurvoorstellen voor hoofdstukken, inspiratie en hulp bij het bepalen van een invalshoek. 

Ook taalcorrecties, hulp bij formulering en eindredactie zijn toegestaan. Verder mag generatieve AI ingezet worden om teksten te vertalen en om te brainstormen over onderzoek en interviewvragen. Tot slot mag het ondersteunend worden toegepast bij onderzoek. Dit allemaal met de kanttekening dat de output goed gecontroleerd wordt. 

Leerdoel én toetsvraagstuk 
De nieuwe richtlijnen stellen dus duidelijke grenzen aan het gebruik van generatieve AI, en dat is niet zonder reden. “We willen echt dat studenten ermee om kunnen gaan”, benadrukt Groenhart. AI wordt binnen het onderwijs dan ook steeds verder geïmplementeerd. 

Ook tussen de journalistieke opleidingen onderling wordt er actief gespard over het gebruik van AI. “De kennis over AI als maatschappelijk fenomeen, daar staan we met alle opleidingen wel achter. Een journalist moet begrijpen hoe AI werkt, net zoals ze moeten weten hoe de economie en de maatschappij werken”, vertelt Groenhart. “Maar hoe journalisten AI precies moeten gebruiken, daar zijn we nog niet collectief over uit.”  

Naast onderwijsinhoud speelt ook de toetsing een belangrijke rol. Om de nieuwe richtlijnen te waarborgen is de toetscommissie momenteel bezig om alle onderwijseenheden in kaart te brengen om te beoordelen hoe ‘AI-proof’ de bewijsstukken zijn. 

Daarnaast wordt binnen het afstuderen geëxperimenteerd met aangepaste toetsvormen. Studenten studeren namelijk af met een portfolio en een assessment van twee uur, waarin ook een performance-opdracht zit. Tijdens die opdracht mogen studenten een half uur lang niet online werken. “Op deze manier krijgen we meer zicht op de kwaliteiten van de student. We weten dat studenten ChatGPT gebruiken, dus de vraag is of we dan het werk van de student of die van AI zien.”