Toen Charlotte (23) op haar negentiende aan haar tweedejaarsstage Verpleegkunde begon, was er weinig aan de hand. Ze liep stage op de afdeling cardiologie van een ziekenhuis, waar ze naar eigen zeggen veel leerde. Dat veranderde toen een van haar twee stagebegeleiders met zwangerschapsverlof ging en de praktijkbegeleider van de afdeling haar taken overnam.

“In een tussentijds gesprek kreeg ik ineens te horen dat ik niet op het niveau zat waarop ik op dat moment zou moeten zitten.” Ook haar houding en inzet werden bekritiseerd: ze moest meer vragen stellen en vaker initiatief tonen. “Ik merkte dat ik het niet snel goed kon doen.”

Dat werd volgens Charlotte steeds erger. Zo werd ze in een medicijnkamer apart genomen door de praktijkbegeleider en kreeg ze van hem te horen wat ze allemaal niet goed deed. Meerdere keren per week ging Charlotte huilend en overstuur naar huis.

“Ik wilde heel graag laten zien dat ik gemotiveerd was en dat ik het echt wel kon”, vertelt ze. Ze maakte zelfs extra stage-uren, terwijl ze in die periode ook ziek was geworden. Charlotte ging steeds verder over haar eigen grenzen heen. Uiteindelijk haalde ze de stage wel, maar ‘met de hakken over de sloot’.

Over eigen grenzen gaan
Deze ervaring heeft veel impact op Charlotte gehad. Zelfs tijdens haar derdejaarsstage bleef de angst aanwezig. “Ik durfde geen vragen te stellen en het niet aan te geven als ik iets niet wist.” Volgens Charlotte komt dat vooral omdat je als student in een afhankelijkheidspositie zit met je begeleiders.

Anderhalf jaar na haar stage diende Charlotte, samen met een andere student, een klacht in bij Fontys. Bij de klachtencommissie vertelde ze uitgebreid wat er was gebeurd. Ze kijkt positief terug op de manier waarop Fontys naar haar klacht heeft geluisterd. Wel had ze tijdens haar stage meer steun verwacht van haar docent. “Soms had ik het idee dat ik me richting school heel erg moest verdedigen over de dingen die gebeurden op stage.”

Een jaar geleden is Charlotte afgestudeerd en sindsdien werkt ze als jeugdverpleegkundige op het consultatiebureau waar ze met succes haar derde- én vierdejaarsstage liep. Ze begeleidt nu zelf stagiaires. “Juist omdat ik weet hoe belangrijk een veilige stageplek is, wil ik studenten een leerzame en positieve ervaring geven.”

Vooroordelen
Charlotte vindt dat ze meer te maken heeft gehad met sociale onveiligheid, machtsongelijkheid en een moeizame begeleiding dan met stagediscriminatie. Maar waar ligt die grens? Uit onderzoek van Hogeschool Inholland onder vier hbo-opleidingen blijkt dat stagediscriminatie zich vaak subtiel uit, waardoor studenten moeite hebben om het expliciet te benoemen.

Dat het herkennen van subtiele vormen van stagediscriminatie en micro-agressie belangrijk is, ondervond docent Verpleegkunde Cis Lijten. Lijten werkt al twintig jaar bij Fontys Mens en Gezondheid (FMG) en volgde de basis- en verdiepende workshop Van Stagediscriminatie naar Stagegelijkheid, die Fontys sinds enkele jaren aanbiedt aan medewerkers en werkveldpartners.

Vooraf dacht hij bij stagediscriminatie vooral aan studenten met een buitenlandse achternaam die moeilijk aan een stageplek komen. “Ik ging ervan uit dat dit bij ons instituut niet voorkomt, omdat wij stagiaires actief plaatsen. Tot ik de workshop ging volgen.” Goedbedoelde uitspraken ingegeven door vooroordelen of onwetendheid kunnen ook heel kwetsend zijn, weet hij nu.

Zelf heeft Lijten ook wel eens zo’n opmerking gemaakt. Een studente van Turkse komaf complimenteerde hij omdat ze goed Nederlands sprak, niet wetende dat ze in Nederland was geboren. Dat het hierbij gaat om micro-agressie had de docent zich voor de workshop niet gerealiseerd. “Dit was heel confronterend”, zegt hij. “Je bent je niet altijd bewust van je eigen gedrag.”

Micro-agressie
Volgens Cheryl McDowall van Fontys IDEAS en docent Human Resource Management, gaat het bij de workshops dan ook niet alleen om stagediscriminatie. Ook micro-agressie komt aan bod. Ze noemt als voorbeelden: een stagiair niet meenemen in de pauze of vragen uit welk land diegene écht komt. Het verschil in behandeling tussen stagiaires kan volgens haar een signaal zijn.

“Bewustwording is altijd de eerste stap”, zegt McDowall. Iedereen heeft volgens haar vooroordelen. Wie zich daarvan bewust wordt, kan signalen eerder herkennen en zichzelf of anderen corrigeren. Dat geldt niet alleen voor medewerkers, maar ook voor studenten, zodat ze deze bespreekbaar kunnen maken en eventueel een melding kunnen doen als ze met stagediscriminatie of micro-agressie te maken krijgen.

Gedragsverandering
Fontys organiseert de workshops samen met de gemeente Eindhoven en antidiscriminatiebureau RADAR. Ze zijn bedoeld voor medewerkers en werkveldpartners. Fontys experimenteerde vorig jaar met twee vormen workshops, via open inschrijving en inhousetrainingen, waarbij een instituut zelf deelnemers werft.

Volgens de evaluatie leverde deze aanpak een groter bereik op, evenals meer betrokkenheid en een toename van signalering van stagediscriminatie.

Of de trainingen daadwerkelijk leiden tot minder stagediscriminatie, is volgens McDowall moeilijk vast te stellen. “Het gaat om gedragsverandering. Dat vindt niet van de ene dag op de andere dag plaats.” Wel ziet ze dat sommige instituten na een training vervolgstappen zetten in samenwerking met Fontys IDEAS.

Zo hebben FMG en HRM een module aan het curriculum toegevoegd, zodat studenten stagediscriminatie en micro-agressie beter kunnen herkennen en weten waar ze zich kunnen melden. Ook is de samenwerking met werkveldpartners verbeterd.

Cis Lijten is een van de docenten die sindsdien binnen FMG jaarlijks een workshop geeft aan studenten. Volgens hem hebben studenten in de zorg regelmatig te maken met discriminerende en seksueel getinte opmerkingen en ander grensoverschrijdend gedrag mee. Hij denkt dat er binnen Fontys nog meer bewustzijn mag komen en dat meer instituten hier iets mee zouden kunnen doen.

Geen cijfers
Hoe vaak studenten tijdens een stage te maken krijgen met discriminatie, micro-agressie of ander ongewenst gedrag, is niet bekend. Ook kan Fontys geen aantallen geven van studenten die de afgelopen drie jaar vanwege sociale onveiligheid, discriminatie of ander ongewenst gedrag van hun stageplek zijn gehaald of hun stage voortijdig hebben beëindigd. Dat er geen cijfers worden bijgehouden, betekent volgens Fontys niet dat signalen niet worden opgepakt.

Fontys laat weten dat dergelijke meldingen niet centraal worden geregistreerd ‘op een wijze die het mogelijk maakt hierover instellingsbrede cijfers te verstrekken, omdat vertrouwelijkheid en toegankelijkheid belangrijk zijn’. De focus ligt vooral op het bieden van laagdrempelige toegang tot ondersteuning, het versterken van meldbereidheid en het zorgvuldig opvolgen van signalen. Signalen en ontwikkelingen worden tussen instituten en diensten gedeeld en studentenwelzijn wordt gemonitord.

Daarnaast onderhoudt Fontys actief contact met stageorganisaties. Als daar aanleiding voor is, kan de hogeschool met toestemming van de student contact opnemen met een stageorganisatie. Wanneer een stageomgeving onvoldoende veilig blijkt, kan Fontys bovendien besluiten de samenwerking met een stageorganisatie te heroverwegen of te beëindigen.

Gedeelde verantwoordelijkheid
Een veilige stageomgeving is volgens Fontys een gedeelde verantwoordelijkheid. Stagebegeleiders, studentcoaches en begeleiders op school en de werkplek hebben een gezamenlijke rol in preventie, signalering en ondersteuning. Daar wordt het gesprek structureel over gevoerd. De regie op sociale veiligheid is de afgelopen periode versterkt om de verschillende ondersteuningsstructuren beter met elkaar te verbinden.

Ook de komende jaren zet Fontys verder in op sociale veiligheid. Recent kreeg de hogeschool een subsidie van ruim 446.000 euro vanuit de Regeling Sociale Veiligheid in het Hoger Onderwijs en de Wetenschap. Met het project Samen Cultuur Versterken wil Fontys met studenten, medewerkers en studieverenigingen de sociale veiligheid binnen de onderwijs- en werkomgeving vergroten. Ook de workshops over stagediscriminatie gaan door.

Charlotte diende dus uiteindelijk een officiële klacht in, maar pas anderhalf jaar na haar stage. Daarvoor had ze lange tijd gedacht dat het vooral aan haarzelf lag. “Ik kon er lang niet over praten zonder in huilen uit te barsten”, vertelt ze. Haar belangrijkste boodschap aan studenten die stagelopen: praat erover als iets niet goed voelt en zoek iemand die echt luistert.

Hoofdfoto: Shutterstock. Charlotte staat niet op deze foto.

We spraken met Maaike, eerstejaarsstudent Communicatie in Eindhoven. Op diezelfde campus, maar in een ander gebouw, liepen we tweedejaarsstudent Lieve tegen het lijf. Zij studeert Verpleegkunde. We stelden beide studenten precies dezelfde vier vragen over elkaar en koppelden de antwoorden daarvan ook weer terug. Te beginnen met Maaike.

Welke drie woorden komen bij je op, als je denkt aan een typische verpleegkundestudent?
“Zorgzaam, want dat is als verpleegkundige een goede eigenschap om te hebben, lief en doortastend.”

Hoe is een verpleegkundestudent volgens jou gekleed?
“Nu ga ik inderdaad een groot vooroordeel opnoemen, maar ik denk dat ze vaak zo’n wit verplegersjasje aan hebben. En voor de rest gewoon eigen kleren, wat zijn of haar stijl ook is.”

Wat doet een verpleegkundestudent in zijn of haar vrije tijd?
“Gewoon werken bij een bijbaantje, of sporten. En anders misschien stagelopen, maar dat is niet echt vrije tijd. Afspreken met vrienden is ook nog een mogelijkheid.”

Hoe denk je dat een verpleegkundestudent jou als student zou omschrijven?
“Als een soort influencer. Als ik vertel dat ik communicatie studeer hoor ik zo vaak van mensen ‘oh, dus je wilt influencer worden’. Maar dat is niet het enige wat je kunt worden met deze studie.”

Dan het woord aan verpleegkundestudent Lieve.

Welke drie woorden komen bij je op, als je denkt aan een typische communicatiestudent?
“Heel eerlijk, ik wist niet eens dat dit een studie was. We hebben zelf ook communicatielessen omdat je als verpleegkundige ‘slecht nieuws gesprekken’ moet kunnen voeren. Maar als ik een typische communicatiestudent zou moeten omschrijven, is dat iemand die goed aan kan voelen wat voor persoon ze voor zich hebben, bijna psychologisch. En iemand die goed kan praten terwijl ze zich op de achtergrond begeven. Ze pakken dingen op zonder in de spotlight te staan.”

Hoe is een communicatiestudent volgens jou gekleed?
“Mee met de trend, maar niet heel heftig. Eerder chill, normaal. Een eigen stijl binnen de kaders.”

Wat doet een communicatiestudent in zijn of haar vrije tijd?
“Hetzelfde als wij. Sporten, leuke dingen doen met vrienden, eigenlijk gewoon hetgeen dat iedere student zou doen.”

Hoe denk je dat een communicatiestudent jou als student zou omschrijven?
“Zorgzaam. Dat komt altijd als eerste naar boven.”

De terugkoppeling
En ja, Lieve had gelijk. Want zorgzaam is het eerste woord dat Maaike noemde over studenten Verpleegkunde. “Ik kan me in alle drie de woorden eigenlijk wel vinden, maar dat witte jasje hebben we echt niet altijd aan. Alleen op stage eigenlijk, en zelfs daar hoeft het niet bij ieder bedrijf. Op school draagt iedereen inderdaad wel altijd gewoon wat ze zelf willen, en wat betreft de hobbies zit ze helemaal goed.”

Maaike had niet verwacht dat mensen niet weten dat Communicatie an sich een studie is. “Ik had ook niet gedacht Verpleegkundestudenten communicatielessen zouden hebben, maar ik snap wel dat het handig is om te doen. De drie woorden die een typische communicatiestudent omschrijven kloppen best wel, en het is soms zeker psychologisch omdat je je moet verplaatsen in de consument en het bedrijf. Qua kleding draagt iedereen gewoon lekker wat ze zelf willen, en onze hobbies komen ook overeen.”

Van Roon, die lesgeeft bij Fontys Mens en Gezondheid, interviewde in de afgelopen zes weken zes verschillende lijsttrekkers tijdens zijn show op zaterdagochtend. “Ze kunnen hun standpunten informeel toelichten en tussendoor draaien we nummers. We gaan niet voor het vaste riedeltje”, laat Van Roon weten. Met zijn interviews wil hij luisteraars aansporen om te stemmen. “Luisteraars leren de lijsttrekkers zo op een andere manier kennen. We maken de politiek laagdrempelig, zowel voor de lijsttrekkers als de luisteraars, en praten over muzikale guilty pleasures. Dat zorgt voor een relaxte sfeer.” 

Door er op deze manier aandacht aan te besteden hoopt Van Roon de opkomstcijfers, in ieder geval in Eindhoven, wat op te krikken. In de lichtstad ligt het stempercentage namelijk lager dan de landelijke cijfers. Daar moet verandering in komen, aldus de docent. “Gemeentepolitiek is het belangrijkste wat er is. Hier heb je rechtstreeks invloed op en merk je het effect. Dit gaat over je directe leefomgeving; van de busverbinding tot de sportclub”.  

Verschil maken
Afgelopen weekend kwam de docent daarom met een extra oproep. Hierin benadrukte hij het belang van de gemeenteraad en de stem van de luisteraar. Al was zijn oproep gericht naar Eindhoven, en specifiek de Brainportregio, benadrukt de docent dat dit voor heel Nederland geldt.  “Want één stem kan echt het verschil maken.”

Dat de docent te horen is op de radio is ‘puur voor de hobby’, maar hij hoopt wel dat zijn programma iets teweegbrengt. “Je maakt iets waarnaar wordt geluisterd”. Het maken van de live-uitzendingen is iets waar hij veel passie voor heeft. “Het zorgt voor spanning. Als ik iets zeg of op een knopje druk, gaat dat zo de ether in”.  

Het marktaandeel van Fontys is marginaal gestegen met 0,1% naar 8,4%. Aangezien de cijfers in februari pas definitief worden en de marges wel heel klein zijn, is de conclusie wel op zijn plaats dat er nauwelijks iets is veranderd. Fontys blijft dus de grootste hbo-instelling in het zuiden van Nederland.

“Over de nieuwe instroomcijfers zijn we relatief tevreden. In elk geval is het aantal inschrijvingen bij onze onderwijsopleidingen vrijwel stabiel gebleven, net als landelijk het geval is. Al zijn natuurlijk de doorstroomcijfers misschien nog wel belangrijker. Die komen later pas", aldus Joep Houterman. 

Volgens de Fontysvoorzitter hebben de jongste cijfers positief noch negatief invloed op de bezuinigingsplannen zoals die in 2023 zijn opgesteld en sindsdien in praktijk worden gebracht. “Nee. Die veranderen niet. Wel blijven we doorlopend de aantallen monitoren om indien nodig bij te stellen.”

Pijnpunt
In elk geval is het aantal inschrijvingen bij de onderwijsopleidingen gestegen, net als landelijk het geval is. "Het grootste pijnpunt is ict. Ook daarin volgen we als Fontys de landelijke trend: er zijn minder studenten die zich hiervoor hebben ingeschreven. Dat geldt eigenlijk voor de hele bètatechniek.” 

En dat is wel reden tot zorg, met name omdat Fontys uiteraard in het hart van de Brainportregio ligt. Een regio waar het werkveld schreeuwt om nieuwe in ict en techniek opgeleide werknemers.

“Daarom is dat ook wel het speerpunt voor het komend jaar. Het is een landelijk zorgpunt, maar we voelen als Fontysbestuur heel sterk een extra verantwoordelijkheid. Dat is ook de reden dat we actief werven in het buitenland om studenten voor deze studies hierheen te krijgen. En dan met name uit non-EER-landen. Omdat die studenten veel eerder geneigd zijn na hun studie hier ook te blijven en een baan te zoeken.”

Bij die werving werkt Fontys samen met andere hoger onderwijsinstellingen die betrokken zijn bij de Operatie Beethoven. “We trekken samen op met bij de werving, maar ook als het bijvoorbeeld gaat om de huisvesting van studenten in de Brainportregio.” Goed nieuws noemt Houterman daarbij dat bij Fontys de masterportfolio in met name de it-hoek wordt uitgebreid. “Daar liggen kansen om ook andersoortige studenten aan te trekken.”

Concurreren
Verder wil Houterman vooral inzetten op meer samenwerking met de andere hogescholen in het zuiden. Met Avans, Zuyd en HAN worden al de portfolio’s afgestemd. Wat het Fontysbestuur betreft wordt de samenwerking nog uitgebreid met Buas, Has en De Kempel. “Je wilt niet nodeloos concurreren met elkaar. Dat is in-productief.”

Dat klinkt al aardig zoals veel grotere partijen in de Tweede Kamer het in hun verkiezingsprogramma’s beschreven: meer samenwerking en de perverse prikkel van zoveel mogelijk studenten binnenhalen beperken door de onderwijsinstellingen voortaan niet meer per student te betalen.

“Van dat laatste moeten we nog zien wat ervan terecht komt. Maar zelf geloof ik meer in een hybride variant. Een beetje prikkel is nooit verkeerd. Dat houdt elkaar scherp, ook als je ondertussen wel de samenwerking zoekt - niet alleen in  als het gaat om innovaties. En niet alleen voor bestuurders: dat moet ook op de werkvloer zo gevoeld worden.”

Wie zijn ze, hoe combineren ze hun topsportcarrière met hun opleiding en zou de sport een reden zijn om te stoppen met hun studie? Bron stelt ze aan je voor.

Te beginnen met Lars Kros, die als badmintonner niet aan één maar aan twee onderdelen deelneemt. Lars is inmiddels cum laude afgestudeerd aan de opleiding ICT & Media Design en is net terug van een trainingskamp in Zwitserland. 

“Ik doe mee op het teamevent en op individueel niveau. Op beide onderdelen als single, en individueel ook als mix. Mijn doel tijdens de Universiade is als eerste om te genieten van het event en om te laten zien dat je geen 20 uur training per week nodig hebt om een competitief niveau te halen.”

“Ik heb dan ook geen hele speciale voorbereiding gehad op de spelen. Ik heb gewoon getraind bij mijn club in Den Haag, veel nationale toernooien gespeeld en ik heb anderhalve week van tevoren getraind bij mijn coach in Zwitserland. Tijdens mijn studie heb ik mijn topsport kunnen combineren door goed plannen en veel communiceren en afstemmen met groepsgenoten en docenten."

"Mijn sportcarrière is dan ook geen reden geweest om mijn studie af te breken. Wellicht als ik een hele grote geldprijs had gewonnen dat ik mijn studie tijdelijk stop had gezet om fulltime te gaan trainen, veel toernooien te spelen en vol voor de Olympische Spelen te gaan. Maar dat is niet aan de orde geweest.’

Twee dromen tegelijk
Ook student Verpleegkunde en judoka Paulien Sweers zou haar studie nooit afbreken voor haar sport. “Met judo kun je niets verdienen en ik vind het erg belangrijk om naast mijn topsportcarrière een maatschappelijke carrière op te bouwen. Ook ik combineer mijn studie en sport door alles goed te plannen, open te communiceren en te geven en te nemen."

"Ik probeer zo flexibel mogelijk te zijn en heb veel geluk dat mijn stageplekken goed meewerken. Deze combinatie vergt veel tijd en energie van ons beiden, maar tot nu toe gaat het goed. Het is hard werken, maar ik vind het allebei zo ontzettend leuk. Ik werk aan twee dromen tegelijkertijd: verpleegkundige worden én top judoka worden.”

Tijdens de World University Games neemt de judoka deel aan de gewichtsklasse +78 kg. “Dit betekent dat je alles boven de 78 kilo mag wegen, zonder maximaal gewicht. Mijn doel is om deze spelen in het finaleblok te judoën. De afgelopen weken heb ik veel op kracht gefocust en heb ik een aantal oefenwedstrijden gehad. Ongeveer twee weken voor de spelen focus ik meer op kwaliteit dan kwantiteit, zoals ik ieder ander toernooi ook doe. Ik zet er geen druk op, want meer dan mijn best kan ik niet doen. Het deelnemers veld is erg sterk, maar dat geeft mij juist nog meer motivatie om er alles uit te halen wat er in zit. Ik ga altijd voor goud.”

Keuzes maken
Fontys wordt tijdens de World University Games het meest gerepresenteerd tijdens het onderdeel turnen. Eén van de studenten die daaraan deelneemt is bedrijfskundestudent Mischa Marchena, die tijdens de meerkamp is te zien op de onderdelen sprong, brug, balk en vloer. 

“Vanuit landen als Japan doen teams mee die ook op Olympisch niveau hebben geturnd, dus ik verwacht dat de concurrentie lastig zal zijn. Zelf wil ik zo goed mogelijke wedstrijden neerzetten, en dan zie ik wel waar me dat brengt. Ik hoop vooral dat ik tevreden kan zijn over mijn eigen wedstrijden en dat de ervaring er een is om nooit te vergeten.”

“Qua voorbereidingen heb ik afgelopen weekend de Nederlandse Kampioenschappen gehad, waar ik getest heb wat goed ging en welke onderdelen nog extra aandacht behoeven. Topsport combineren met mijn opleiding is pittig, want ik neem zelf veel initiatief wanneer ik ergens bijvoorbeeld niet bij kan zijn. Gelukkig heb ik vanuit Fontys ook een contactpersoon waar ik mee kan sparren om dingen aan te pakken omdat ik een topsportstatus heb."

"Of mijn sport ook een reden is om mijn studie stop te zetten? Dat vind ik lastig. Ik zie in mijn omgeving andere studenten die hun studie tijdelijk op pauze hebben gezet om zich op het turnen te focussen. Mocht ik het zo enorm druk krijgen dan vind ik een pauze geen probleem, maar echt stoppen lijkt me erg lastig. Tenzij ik moet kiezen tussen mijn opleiding en de Olympische Spelen, dan kies ik voor dat laatste.”

Ook Mijke Jansen, rechtenstudent van Avans-Fontys, neemt aan dezelfde meerkamp deel. “Mijn doel is vooral om volop te genieten en een stabiele wedstrijd neer te zetten. Ik bereid me voor door hard te trainen en in een goede focus te zitten."

"Ik vind het wel soms erg zwaar om mijn studie en de topsport te combineren, maar als je zorgt dat je een goede planning hebt en weet waar je prioriteiten liggen, dan komt het goed. Topsport is belangrijk, maar ik vind een goede opleiding ook erg belangrijk voor later. Turnen doe je natuurlijk niet je hele leven, dus ik zou mijn studie nooit stopzetten voor de sport.”

De World University Games gaan op 16 juli van start en duren tot en met zondag 27 juli. 

Als je studenten opleidt tot verpleegkundigen, dan hoop je natuurlijk ook dat ze na hun opleiding in die branche aan de slag gaan. Dat gebeurt wel, alleen de uitval is groot. Volgens Eva van den Brand, docent bij Fontys Mens en Gezondheid, heeft dat met verschillende factoren te maken. Een te hoge werkdruk bijvoorbeeld, maar ook met onvoldoende doorstroommogelijkheden en te weinig begeleiding. 

Uitstroom
“Als je als pas afgestudeerde verpleegkundige aan het werk gaat, word je vaak in het diepe gegooid. Je krijgt meteen ontzettend veel verantwoordelijkheid, wat vaak veel van een jonge professional vraagt. De werkdruk is ontzettend hoog”, aldus Van den Brand. “Maar de uitval heeft ook met andere factoren te maken. Je kunt je in het verpleegkundig beroep in heel veel dingen specialiseren, maar op een bepaald moment houdt het op. Sommige mensen vinden dat lastig, waardoor ze uitstromen.” 

Jonge verpleegkundigen worden daar tijdens hun opleiding over ingelicht, maar de problemen ontstaan vaak toch pas als ze eenmaal in het werkveld zitten. “Ze lopen natuurlijk wel stages, maar dan hebben ze vaak nog niet die eindverantwoordelijkheid. Ze lopen pas tegen dingen aan als ze als volwaardig teamlid in de praktijk aan het werk zijn.” 

Fontys wil die jonge professionals op weg helpen met door de overheid gesubsidieerde masterclasses, die gratis toegankelijk zijn voor zowel alumni van Fontys als alumni van andere scholen. Ze zijn vorig jaar gestart en draaien nu voor een tweede ronde.

Thema's 
Elke masterclass is gericht op een ander thema. De meest recente bijeenkomst ging over communicatiestijlen en een stukje stressregulatie. Andere masterclasses gaan bijvoorbeeld over leiderschap, veranderingen in het zorgdomein en inclusie. “We proberen het programma zo aan te bieden dat het aansluit bij de behoefte van onze deelnemers.”

Per bijeenkomst zijn nu een kleine twintig cursisten aanwezig. Ze worden vooralsnog alleen in Eindhoven gegeven, maar volgend jaar hopen Van den Brand en haar collega’s de masterclasses ook in Tilburg aan te kunnen bieden. “Zodat we hopelijk een grotere cirkel van net gediplomeerde zorgprofessionals kunnen bereiken, en om zo een nog actievere bijdrage te kunnen leveren en mensen binnen de zorg enthousiast te houden.”

De deelnemers die tot nu toe bij de masterclasses aanwezig zijn geweest, spreken er volgens Van den Brand met positieve woorden over. Maar of de bijeenkomsten ook al voor een verminderde uitval hebben gezorgd? “Zo groot is ons bereik op dit moment nog niet. We zijn een druppel op de gloeiende plaat, maar die ene druppel is wel al iets en we zijn heel blij dat we op deze manier ons steentje bij kunnen dragen.”

De lectoraten ‘Persoonsgerichtheid in een ouder wordende samenleving’ en ‘Journalistiek en Innovatie’ doen onderzoek naar nursefluencers, verpleegkundige influencers die via social media met hun volgers het gesprek over de zorg aangaan. Het is een term waarvan de betekenis nog niet in beton is gegoten, maar waar de lectoraten wel meer over willen weten. Nursefluencers lijken namelijk steeds meer aan populariteit te winnen, ook onder studenten. 

Zorgdebat 
Wat is de invloed die nursefluencers hebben op het maatschappelijke debat rondom arbeidsmarktkrapte in de zorg en de in- en uitstroom van verpleegkundigen? En kunnen zij dit debat positief beïnvloeden? “Daar gaan we nu naar kijken”, zegt docent-onderzoeker Jessie van Wijk. “We willen weten hoeveel volgers nursefluencers over het algemeen hebben, hoe ze die volgers aantrekken en wat ze belangrijk vinden.”   

Van Wijk en haar collega’s willen weten hoe de stem van verpleegkundigen gehoord kan worden, niet alleen binnen een organisatie maar op een hoger niveau. Maken ze op wat voor manier dan ook impact? En zo ja, op welke manier doen ze dat?  

“We hebben heel veel vragen. Vragen die niet beantwoord kunnen worden zonder het zetten van de eerste stap: erachter komen wie de gezichten achter nursefluencers zijn. We gaan op zoek naar verpleegkundigen die hun mening via online platformen dusdanig uiten dat ze daar invloed mee proberen uit te oefenen. Ze gaan de discussie aan over het zorgdebat. Wij willen daarover met hen in gesprek.”   

Instagram 
Het onderzoek is deze maand van start gegaan en neemt een jaar in beslag. De focus ligt vanwege het korte tijdsbestek voornamelijk op nursefluencers die zich op Instagram bevinden. “TikTok en LinkedIn hadden ook gekund, maar we hebben toch besloten om voor Instagram te kiezen. Op TikTok zit vaak een wat jonger publiek en op LinkedIn juist weer een ouder publiek. Bovendien is het op LinkedIn allemaal wat formeler. Wij zijn juist op zoek naar het influencermachtige fenomeen en denken dat vooral op Instagram te kunnen vinden.”   

Naast collega’s worden er ook studenten van Fontys bij het onderzoek betrokken. “We betrekken sowieso afstudeerders bij het lectoraat, maar stel dat er uit een eerste analyse blijkt dat er ook nursefluencers zijn die bij Fontys studeren, dan kunnen we hun kennis en ervaring zeker gebruiken voor het onderzoek.” [Karen Luiken]

Teun Toebes had eigenlijk in het buitenland moeten zijn, waar hij samen met de filmmakers een prijs in ontvangst mag nemen voor de documentaire. Maar hij koos ervoor om in Eindhoven te zijn, en een zaal van Fontysstudenten en -medewerkers toe te spreken. Want, zegt hij, we staan voor een enorme maatschappelijke opgave met elkaar. “Ik hoop dat jullie beseffen hoe mooi jullie rol kan zijn in deze cultuurverandering.”

Die is namelijk hard nodig, stelt Toebes vast. “Wereldwijd zijn er momenteel 55 miljoen mensen met dementie, over zes jaar zijn dat er 78 miljoen en in 2050 maar liefst 139 miljoen. Een op vijf mensen krijgt dementie. Deze film gaat dus mogelijk ook over jouw toekomst.”

Opgesloten
De film begint bij Toebes die intrekt in een gesloten afdeling van een verpleeghuis voor ouderen met dementie. “De gedachte dat dit mijn voorland is, maakt mij verdrietig”, zegt hij, terwijl we hem door de kale gangen zien lopen en hij steun geeft aan een vrouw die aan een poort rammelt en jammert dat ze eruit wil. “Wie wil nu opgesloten worden na een leven van vrijheid, op een plek waar je stem en mening niks meer waard zijn?”, vraagt hij zich hardop af. [Tekst gaat verder onder de foto]

Toebes vindt dat deze situatie moet veranderen en besluit in de film op onderzoek uit te gaan, op zoek naar antwoorden voor later. Hoe gaan andere landen hiermee om en wat kunnen we van hen leren? Wat betekent welvaart als je dementie hebt? Hij praat met topwetenschappers, wereldleiders, visionairs, zorgmedewerkers en patiënten in 35 landen en bezoekt 11 ervan. De verschillen zijn groot.

Hij reist af naar Scandinavië, een regio waar we volgens hem vaak tegenop kijken, waar eigen regie en persoonsgerichte zorg maatgevend zijn. Maar ook hier reikt de vrijheid vaak niet verder dan het hek, concludeert Toebes. In het armste land van Europa, Moldavië, leven mensen met verschillende zorgbehoeften en aandoeningen bij elkaar, zonder speciale voorzieningen, ook achter een hek. Maar toch blijkt iedereen mee te tellen en zorgen ze voor elkaar.

Sprankeling
In Zuid-Afrika zorgt de familie voor hulpbehoevende ouderen, ook als dat betekent dat je je eigen leven ervoor op moet geven om bij je ouders in te trekken. Hier ziet Toebes dat dementie niet het einde hoeft te betekenen van een rijk en sociaal leven. “De sprankeling die ik hier in de ogen van de mensen zie, zie ik zelden bij mijn huisgenoten”, constateert de zorgvernieuwer verdrietig. “In Nederland kunnen we met al ons geld nog steeds geen geluk kopen voor degenen die dat zo hard nodig hebben.” [Tekst gaat verder onder de video]

Toch wordt Toebes hoopvoller naarmate hij meer landen bezoekt en meer mensen spreekt. Hij raakt geïnspireerd door de degenen die een verandering in gang hebben gezet. Door het nemen van preventieve maatregelen, met nieuwe woonvormen, persoonlijke aandacht, geborgenheid en de vrijheid om jezelf te zijn als patiënt en te gaan waarheen je wilt. “Je kunt met iedereen contact maken, ongeacht leeftijd en aandoening”, zegt Toebes. En dat laat hij ook veelvuldig zien in de film. Zijn toenadering tot ouderen met dementie is hartverwarmend en ontroerend. En inspirerend.

“Heel indrukwekkend”, zegt student Social Work Eline, die zichtbaar is geraakt door wat ze heeft gezien en gehoord. “Er is heel veel om over na te denken. Ik moet het echt even laten bezinken.” Haar vriendin Selly, student Verpleegkunde, is al net zo onder de indruk. “De documentaire geeft me een beeld van dementie dat ik nog niet kende. De vraag die meteen in me opkomt, is hoe ik een bijdrage kan leveren aan deze cultuurverandering in de zorg waartoe Toebes oproept.”

Steentje bijdragen
Selly besluit, aangespoord door verpleegkundedocent Ine Spierings, ter plekke dat ze tijdens een les over de film gaat vertellen en wat deze met haar heeft gedaan. “Ik kom van Bonaire en daar gaan mensen toch wel anders om met dementie. Ook als mensen in een verpleeghuis worden verzorgd, blijft de familie heel nauw betrokken.” In Nederland is iedereen druk en de zorg kan ook beter, constateert ze. “Ik vind het heel mooi wat Teun doet en wil graag mijn steentje bijdragen.”

Docent Spierings loopt de bioscoopzaal uit met ‘een lach en een traan’. Ze stapt direct op Toebes af die buiten de zaal klaarstaat om studenten en medewerkers op te vangen. Sommigen zijn zichtbaar geëmotioneerd. “We hebben in Nederland een systeem ontwikkeld dat helemaal niet past bij de doelgroep. Dat raakt me heel erg”, zegt Spierings. “Je ziet in de film wat persoonlijke aandacht doet met mensen met dementie. Daar moet echt verandering in komen.”

De docent vindt het mooi om te zien dat vakgenoten en studenten meteen al met elkaar in gesprek gaan hoe het beter kan in de zorg en hoe het onderwijs hieraan kan bijdragen. En ook Teun Toebes kijkt hoopvol om zich heen naar wat zijn documentaire teweegbrengt. [Marieke Verbiesen]

Sinds 2021 volgen Indonesische verpleegkundestudenten een leer-werktraject bij Avans+. Zij zijn naar Nederland gehaald door bemiddelingsbedrijf Yomema om het tekort in de zorg te verkleinen. EenVandaag zond meerdere reportages uit waarin misstanden rondom het traject naar voren kwamen.

Zo zou hun een baan zijn beloofd terwijl dit achteraf een hbo-opleiding met een stage bleek te zijn. Ook een toegezegde verhuisvergoeding van 7.750 euro zouden ze nooit hebben ontvangen. Voordat ze naar Nederland vertrokken, moesten ze een contract tekenen. Als ze stopten met het traject moesten ze volgens EenVandaag negenduizend euro betalen.

Niet op de hoogte
Avans+ betreurde de situatie, maar zei niet op de hoogte te zijn geweest van de zaken die het televisieprogramma aan de kaak stelde.

Nu is besloten te stoppen met de speciale verpleegkundeopleiding voor Indonesische studenten. Avans+ gaat op korte termijn in gesprek met de zorgaanbieders en de studenten om het besluit toe te lichten, staat in een brief in handen van EenVandaag. De opleider zegt ‘de ogen niet te sluiten voor de persoonlijke gevolgen voor de Indonesische studenten’.

In een reactie laat Yomema weten dat het 'ferm  afstand doet van de ongegronde beschuldigingen’ van EenVandaag. Volgens het bemiddelingsbedrijf geven ‘Yomema en Avans de studenten vanaf de eerste interesse een eerlijk en volledig beeld van dit unieke studieprogramma, de vergoedingen en de voorwaarden’. [HOP/Marieke Verbiesen]

Van de lichting die in 2005 het mbo-diploma kreeg, was 8 procent binnen vijf jaar ‘opgeschoold’, zoals het CBS het noemt. In de lichting van 2016 was dat ruim het dubbele: 17 procent.

Er zijn bovendien meer mbo-verpleegkundigen dan voorheen. In 2005 behaalden 3.500 mbo-studenten een diploma in de verpleegkunde. Dat waren er 6.310 in 2021. 

Alles bij elkaar gaat het dus om enkele honderden die doorstuderen. Het grootste deel van hen begint direct na het behalen van het mbo-diploma en slaagt binnen drie jaar voor de hbo-opleiding. Maar daarna kan het ook nog. “Van de lichting 2005 haalden in 2021 nog steeds mensen hun hbo-diploma”, noteert het CBS, “maar het gaat dan om relatief kleine percentages.”

Naar verwachting stijgt het tekort aan verpleegkundigen de komende jaren tot zo’n tienduizend hbo-verpleegkundigen in 2032 en nog eens 4.400 gespecialiseerde verpleegkundigen. Ook zullen er dan zo’n achttienduizend mbo-verpleegkundigen te weinig zijn. [HOP]

Het had allemaal anders moeten lopen, vertelt de verpleegkundige aan de rechters. Ze studeerde verpleegkunde en was van plan om één tentamen uit te stellen. Dan kon ze geneeskunde gaan studeren tegen het gewone tarief.

Maar toen kwam de coronacrisis. In het revalidatiecentrum waar ze tijdens haar studie werkte, werd een crisisafdeling opgericht en ze stonden te springen om medewerkers. De vrouw is toen alsnog afgestudeerd om te kunnen helpen in de strijd tegen de pandemie. Nu loopt ze tegen de regels voor het collegegeld aan.

Eén bachelor, één master
In principe bekostigt de overheid één bachelor- en één masterstudie. Wie een tweede bachelor of master wil volgen, moet het ‘instellingscollegegeld’ betalen. Voor geneeskunde is dat aan de Universiteit van Amsterdam bijna 21 duizend euro per jaar.

Voor ‘dubbelstudenten’ is een uitzondering gemaakt. Als je twee opleidingen tegelijk volgt, al is het maar op het allerlaatste moment, betaal je maar één keer collegegeld en mag je die tweede opleiding afmaken tegen het wettelijke tarief. Daarom wilde deze student eigenlijk haar afstuderen bij de opleiding verpleegkunde uitstellen.

Een andere uitzondering geldt voor mensen die zich laten omscholen naar de zorg of het onderwijs. Maar zij is verpleegkundige, dus ze zit al in de zorg. Als deze studente bijvoorbeeld een economische of technische hbo-opleiding had gevolgd, dan zou het een ander verhaal zijn en kon ze geneeskunde studeren tegen het normale tarief.

Overmacht
Haar diplomering bij verpleegkunde was overmacht, stelde de vrouw in de rechtszaak. In de coronapandemie voelde ze een morele dwang vanuit de maatschappij en haar werkgever om haar opleiding af te ronden. Ze vindt het onterecht dat ze hierdoor nu het instellingstarief moet betalen voor haar tweede studie.

De rechter toont begrip, maar meent dat er van overmacht geen sprake was. Ook hoeft de universiteit de ‘hardheidsclausule’ niet toe te passen. De vrouw moet dus het hoge collegegeld betalen.

Uitzonderingen zijn wel mogelijk. De vrouw verwees naar een andere zaak, waarin een student geneeskunde eerder de bachelor diergeneeskunde had afgerond. Daar was volgens de rechters wél sprake van overmacht, omdat de universiteit zelf problemen met het afstuderen en doorstuderen had veroorzaakt. De pandemie speelde daarin geen rol. [HOP] 

Volgens V&VN, de beroepsvereniging voor verpleegkundigen en verzorgenden, zijn er ingrijpende maatregelen nodig om de kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg te kunnen garanderen. Een nieuw kabinet moet volgens een manifest meer investeren in zorgverleners en de regeldruk die ze ervaren verlagen.

Ook pleiten ze ervoor om het collegegeld bij de verpleegkundeopleidingen af te schaffen. De V&VN verwacht dat dan meer studenten uit armere gezinnen en met een migratieachtergrond naar de opleidingen toe komen. De maatregel zou zo’n 180 miljoen euro kosten.

Meer studenten aantrekken
De landelijke vereniging voor verpleegkunde opleidingen LOOV ziet het wel zitten. Bestuurssecretaris Claudia Bronner: “Op verschillende terreinen zien we oplossingen en dit zou een van de maatregelen kunnen zijn om meer studenten aan te trekken.”

Demissionair onderwijsminister Dijkgraaf aarzelt, zegt hij tegen het AD. Hij vindt het een “heel dure” maatregel en ziet meer in het verbeteren van de baankansen, salarissen en arbeidsvoorwaarden in de zorg. Toch wil hij de optie van volledig gratis opleidingen wel laten onderzoeken.

Blijven of uitvallen
Karen Cox, directeur bij Fontys Mens en Gezondheid, heeft haar twijfels bij het volledig afschaffen van het collegegeld voor verpleegkundeopleidingen. “Ik vraag me dan meteen af, wie komt daar op af? Is het financiële aspect de reden om de opleiding te volgen of niet? En die mensen die we mogelijk extra krijgen, blijven die ook?”

Volgens Cox wordt door deze mogelijke maatregel het risico dat meerdere mensen na een eerste jaar of na een praktijkstage uitvallen juist groter. “Er zal een hele kleine groep zijn waar deze maatregel misschien wel fijn voor is, maar ik denk niet dat dit gaat werken.”

Een mooi beroep
Om ervoor te zorgen dat verpleegkundeopleidingen toch genoeg studenten werven, is volgens Cox het positieve geluid van groot belang. “Zolang de media blijft roepen dat het kommer en kwel is in de zorg, zullen er niet veel studenten zijn die hiervoor kiezen. Daarom moeten we veel meer laten horen wat verpleging inhoudt en hoe mooi het beroep is.”

Om dat te bewerkstelligen kent Fontys intensieve samenwerkingen met verschillende zorgorganisaties. Zo zijn er VR-opnames waarin geïnteresseerden kunnen ervaren hoe het is om in de zorg te werken en sluiten zorgorganisaties aan tijdens voorlichtingsbijeenkomsten om te vertellen over de praktijk.

“Zo trekken we gezamenlijk op om een bijdrage te leveren aan de oplossing van dit probleem. Natuurlijk hebben we het er met deze organisaties over hoe we meer studenten kunnen werven, maar we moeten ook de huidige studenten en werkenden zien te behouden. Want als er uiteindelijk veel uitstroom is, schieten we er alsnog niet veel mee op.” 

Kiezen voor het vak
Ook Pieterbas Lalleman, verpleegkundige en lector Leiderschap bij het lectoraat Persoonsgerichtheid in een ouder wordende samenleving, ziet het volledig afschaffen van het collegegeld niet zitten. In het radioprogramma Spraakmakers van op NPO Radio 1 pleit hij juist voor de halvering van het collegegeld. “Zo heb je een soort driver, maar geen ouders die zeggen doe dit maar want dit is gratis. Je moet mensen hebben die kiezen voor het vak.”

[HOP/Noëlle van den Berg]

Zelf heeft ze het ook meegemaakt: in 2004 stond Annemarie de Vos na 25 jaar voor het laatst aan het bed van een patiënt. Dat was niet omdat ze niet meer als verpleegkundige wilde werken, maar omdat haar niet de mogelijkheid werd geboden om zich verder te ontwikkelen, en ze geen idee had hoe ze dit eigenhandig moest aanpakken.

Geen tijd, geen geld, geen ruimte in het rooster, geen goede reden kunnen aangeven voor zelfontplooiing. Er is door leidinggevenden altijd wel een reden te bedenken waarom een verpleegkundige die zich verder wil ontwikkelen, daar geen ruimte voor krijgt. Terwijl dat juist zorgt voor meer werkplezier, denkt Annemarie de Vos. “En daarmee kun je uitstroom voorkomen.”

In het adviesrapport van de commissie Werken in de Zorg (2020) bleek dat 40 procent van de verpleegkundigen binnen twee jaar na het afstuderen weer was vertrokken. Een verontrustend percentage, vindt De Vos. Onder meer hoge werkdruk, mentale en fysieke belasting en een gebrek aan zeggenschap en autonomie zouden eraan ten grondslag liggen. Ook ontbreekt het volgens veel verpleegkundigen aan ontwikkelingsmogelijkheden.

Zorg Innovatie Centra
De lector is ervan overtuigd dat een zorgprofessional zelf in staat moet zijn om zijn professionele ontwikkeling vorm te geven en de zorgorganisatie dient diegene in staat te stellen of in ieder geval te faciliteren om dit te doen.

Sommige leidinggevenden vrezen dat hun personeel de patiëntenzorg juist verlaat als het zich verder ontwikkelt. “Niet iedereen hoeft te promoveren”, zegt De Vos. “Informele leeractiviteiten op de afdeling, een congresbezoek of cursus kunnen ook bijdragen aan de professionele ontwikkeling.” Maar zo ver is het nog lang niet, constateert ze.

Bevlogenheid en werkplezier
Alle reden voor het oprichten van het lectoraat Continue professionele ontwikkeling van verpleegkundigen. Samen met Avans Hogeschool en het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis in Tilburg gaat Fontys onderzoeken hoe het werken in Zorg Innovatie Centra (ZIC’s) bijdraagt aan de continue professionele ontwikkeling van verpleegkundigen en wat dit oplevert in termen van bevlogenheid, werkplezier en behoud.

Het Tilburgse ziekenhuis telt zeven ZIC’s, verpleegafdelingen waar studenten onder begeleiding van verpleegkundigen patiëntenzorg verlenen. “We weten inmiddels dat studenten er veel kennis en ervaring opdoen, maar wat leren de verpleegkundigen? Draagt hun werk op een ZIC bij aan hun professionele ontwikkeling of prikkelt het hun nieuwsgierigheid om net als de studenten nieuwe kennis op te doen? Dat willen onderzoeken.”

Individuele behoeften
Het wordt volgens De Vos tijd dat verpleegkundigen de regie over hun eigen ontwikkeling oppakken. Want, zegt ze, verpleegkundigen willen datgene doen, waarvoor ze het vak hebben gekozen: waarde toevoegen aan de kwaliteit van patiëntenzorg. “Daarin ligt ook een verantwoordelijkheid bij leidinggevenden. Het gaat niet zozeer om tijd en geld, maar om wat er speelt in je team en waar de individuele behoeften liggen.”

Doel van het lectoraat is om inzichtelijk te maken hoe verpleegkundigen regie kunnen voeren over hun eigen professionele ontwikkeling. “Daarvoor moet je goed kunnen onderbouwen waarom je iets graag wilt en wat de meerwaarde daarvan is voor de kwaliteit van de patiëntenzorg."

Het lectoraat gaat de uitkomsten en inzichten van het onderzoek delen met de beroepspraktijk en de opleidingen verpleegkunde. “Het is belangrijk dat studenten op school al leren om voor zichzelf op te komen. Ik denk dat hier nog veel winst valt te behalen”, aldus De Vos.

Combinatie 
De Vos zegde bijna 20 jaar geleden haar baan als verpleegkundige op en ging weer studeren. Ze promoveerde en is fulltime aan de universiteit gaan werken. Sinds juni 2022 leidt de lector het lectoraat Continue Professionele Ontwikkeling van Verpleegkundigen. Maar als ze mocht kiezen, stond ze nog steeds aan het bed van patiënten. “Een combinatie van beide functies zou ik het mooist vinden.”  [Marieke Verbiesen]