In de strijd tegen armoede en schulden moeten gemeenten sneller hulp kunnen aanbieden, vindt het kabinet. Mensen moeten eerder een seintje krijgen wanneer ze recht hebben op bepaalde uitkeringen, voorzieningen of kwijtscheldingen.

Daartoe mogen gemeenten, uitkeringsinstantie UWV en de Sociale Verzekeringsbank meer informatie met elkaar gaan uitwisselen. Dat is de strekking van een wetsvoorstel dat de Tweede Kamer dinsdag heeft aangenomen.

Het idee is dat gemeenten niet wachten tot mensen bij hen aankloppen – want dat doen ze soms te laat of zelfs helemaal niet – maar dat zij bepaalde inwoners actief benaderen met hulp en informatie.

Studieschulden
Maar hoe zit het dan met studieschulden? Als gemeenten hun burgers gericht op rechten en voorzieningen willen wijzen, dan is het handig om te weten wie er studieschulden en betalingsachterstanden hebben, vinden ChristenUnie en D66.

De twee partijen stelden een aanpassing van het wetsvoorstel voor, zodat studiefinancier DUO kan aanhaken. “DUO is één van de grootste schuldeisers van Nederland en veel mensen met problematische schulden hebben ook een openstaande schuld bij DUO”, staat in de toelichting van hun amendement.

De gemeenten en DUO zien het wel zitten. Ook de VVD-minister van Werk en Participatie, Thierry Aartsen, vindt het prima. Het amendement is aangenomen. Uiteindelijk heeft een ruime meerderheid voor het wetsvoorstel gestemd.

De populistisch- en radicaal-rechtse partijen deden dat niet. BBB gaf een stemverklaring en noemde onder meer de risico’s voor de privacy.

Studenten die op kamers wonen, krijgen een hogere beurs dan thuiswonenden: een verschil van bijna tweehonderd euro per maand. Studenten kunnen daar misbruik van maken.

DUO probeerde dit te bestrijden, maar controleerde daarbij vooral studenten met een migratieachtergrond. Er was sprake van indirecte discriminatie. Bovendien rammelde het bij de controles zelf en het bewijs voor fraude was vaak zwak. Dat bleek in 2023 uit onderzoek van het Hoger Onderwijs Persbureau (HOP) met Investico, NOSop3 en dagblad Trouw.

Intussen wordt gewerkt aan een nieuw controlesysteem, dat in de loop van het volgende studiejaar van start moet gaan. Daarbij wordt ook ingezet op preventie: hoe moedig je studenten aan om minder te frauderen? In opdracht van OCW is hier onderzoek naar gedaan. De resultaten zijn dinsdag naar de Tweede Kamer gestuurd.

Vinkje zetten
Volgens de onderzoekers is het nu te makkelijk om te frauderen. Studenten hoeven zich alleen maar ergens anders in te schrijven bij de gemeente en dan een vinkje te zetten bij ‘uitwonend’. Daarnaast schatten ze de kans op controles laag in. De hogere beurs wordt bovendien vaak gezien als ‘makkelijk extra geld’.

De onderzoekers komen ook met mogelijke oplossingen. Veel mensen willen een positief beeld van zichzelf hebben, staat in het rapport. Als ze bewuster moeten kiezen voor fraude vinden ze dat onaangenaam.

Daarom adviseren ze om de thuiswonendenbeurs als standaard in te stellen. Studenten die een uitwonendenbeurs willen, moeten dat dan actief aanpassen én hun adres invullen. Zo worden ze gedwongen stil te staan bij hun keuze.

Controles
Ook helpt het als studenten beter beseffen dat ze gecontroleerd kunnen worden. Informeer hen daar dus beter over. Daarbij waarschuwen de onderzoekers wel dat als DUO dit te vaak doet, dat als ‘vijandig en oneerlijk’ ervaren kan worden en een averechts effect heeft.

Ten slotte is het volgens de onderzoekers belangrijk dat de studenten de hogere beurs niet meer als ‘makkelijk extra geld’ beschouwen. Dat heeft te maken met framing, stellen de onderzoekers. De uitwonendenbeurs moet niet worden gezien als een beloning, maar als een compensatie voor de extra kosten.

Zo’n 21 duizend oud-studenten met een studieschuld verblijven op een onbekend adres in het buitenland, meldde het Hoger Onderwijs Persbureau deze maand. Studiefinancier DUO kan hen niet bereiken en loopt 170 miljoen euro mis. 

Andere media pikten het nieuws op. Ze vonden het vooral bizar dat studieschulden kennelijk vervallen als oud-studenten een poosje in het buitenland verblijven. Maar dat hadden ze verkeerd begrepen.

Telefoontjes
DUO had het er afgelopen week druk mee, vertelt een woordvoerder. Voormalige studenten belden op en vroegen waarom ze eigenlijk nog moesten terugbetalen. Ze hadden toch langer dan vijf jaar in het buitenland gezeten? 

Dat was namelijk wat het Algemeen Dagblad ervan had gemaakt: na een verblijf van vijf jaar over de grens zou de studieschuld vervallen door ‘verjaring’. Het Parool nam dat over, met de toevoeging dat het om de “complete” schuld zou gaan.

Dat klopt niet. Schulden vervallen pas als DUO ze vijf jaar lang vergeet te vorderen, maar DUO vordert ze natuurlijk wél. Studenten die een betalingstermijn hebben gemist krijgen meteen bericht, ook als ze in het buitenland zitten. 

Vordering verjaard
Er ontstaat alleen een probleem als een terugbetaler onvindbaar is. Want dan komen de berichten niet aan en ja, dan beland je in een juridisch steekspel: wanneer verjaart een studieschuld? 

Sowieso verjaart nooit het hele bedrag, maar hooguit het stukje dat DUO niet kon vorderen. De rest van de schuld blijft gewoon staan. Kom je terug naar Nederland, dan weet DUO je te vinden en moet je het restant alsnog betalen, met aanmaningskosten en al. Fontys Journalistiek-alumnus Julian Klop maakte eerder een documentaire over spoorloze oud-studenten in het buitenland.

Je hele schuld laten verjaren? Dat wordt lastig. In het nieuwe regime moet je 35 jaar terugbetalen en dan zou de laatste vordering dus pas na 40 jaar vervallen. En dan ben je nog niet zeker van succes.

Opgespoord via Facebook
Het ministerie van Onderwijs heeft een hoger beroep gewonnen waarin die verjaringstermijn centraal staat. Het vonnis van het Gerechtshof in Den Haag werd op dezelfde dag als het AD-artikel gepubliceerd. Als een student niet meewerkt, staat daarin, dan is verjaring niet redelijk en blijft de gehele schuld staan.

De zaak was aangespannen door een voormalig student die nu in Duitsland woont. Ze was al in 2003 uit Nederland vertrokken, maar had nog een studieschuld van 34 duizend euro openstaan. In Duitsland haalde ze alsnog haar opleiding geneeskunde en nu volgt ze de opleiding tot anesthesioloog. Maar voor DUO bleef ze al die tijd onvindbaar. Ze loste maar één maandbedrag af.

DUO vond de vrouw uiteindelijk in 2019 op Facebook en stuurde haar een bericht via het platform. Of ze haar nieuwe adres wilde doorgeven? De vrouw kreeg vervolgens een fikse vordering binnen: ze moet haar hele studieschuld terugbetalen, met rente en extra kosten erbovenop.

De vrouw “verzaakte haar wettelijke verantwoordelijkheid om haar adreswijzigingen door te geven”, schrijft het gerechtshof nu. Ze kan geen beroep doen op verjaring. Dat zou “onaanvaardbaar” zijn, aldus het Hof.

Wetsvoorstel
Het kabinet wil zulke rechtszaken bij voorbaat kansloos maken en komt dus met een wetsvoorstel. Dat voorstel was ook de bron van al het nieuws (en de vergissingen). Straks wordt een correspondentieadres verplicht en voor alle zekerheid wordt de verjaringstermijn verlengd naar tien jaar.

Bovendien mag DUO straks samenwerken met overheidsinstanties in het buitenland, zodat het makkelijker wordt om oud-studenten met een schuld op te sporen. Maar daar is DUO nu ook al goed in, benadrukt de woordvoerder. Veruit de meeste schuldenaren worden gewoon gevonden, zegt hij.  

Een kleine vergelijking met vorig jaar en het jaar ervoor. Begin 2023 hadden ruim 609 duizend studenten en 1,03 miljoen oud-studenten een studieschuld. Een totaal van bijna 1,65 miljoen, het hoogste aantal studieschulden in Nederland ooit gemeten. Maar waar de aantallen sinds 2011 stegen, is vorig jaar een daling ingezet.

In 2024 hadden in totaal 1,62 miljoen mensen een studieschuld, waarvan meer dan 525.000 studenten en ruim 1,1 miljoen oud-studenten. Nu, in 2025, is er een totaal van 1,59 miljoen, waarvan 459.000 studenten en ruim 1,13 miljoen oud-studenten.

Minder studenten, maar hogere bedragen
Wat opvalt in de cijfers is dat het aantal huidige studenten met een studieschuld is afgenomen. 2025 telt ruim 150.000 gevallen minder dan in 2023, het jaar dat de basisbeurs weer werd ingevoerd. Het aantal oud-studenten met een studieschuld is echter weer gestegen, zoals elk jaar.

In principe lijkt dat geen gekke trend, want alle studenten met een studieschuld die afstuderen of stoppen met hun studie, worden het volgende jaar meegerekend in de categorie oud-student. Wat daarentegen wel erg opvallend is, is dat het aantal mensen met een studieschuld van 50.000 euro of meer juist is toegenomen. Dat zijn er dit jaar ruim 146.000, ten opzicht van 136.000 in 2024 en 123.000 in 2023. Ruim 3.000 mensen hebben zelfs een studieschuld van 100.000 euro of meer. Vier procent van de mensen met een studieschuld heeft minder dan 500 euro schuld.

Hoger gemiddelde en basisbeurs
Uit de cijfers van het CBS valt dus te concluderen dat de gemiddelde studieschuld steeds verder toeneemt. Sinds het leenstelsel in 2015 werd ingevoerd, is de gemiddelde studieschuld - van huidige en oud-studenten samen - toegenomen met 5.800 euro: van 12.400 euro in 2015, naar 18.200 euro in 2025. Voor alleen oud-studenten staat deze op 18.800 euro (800 euro meer dan in 2024) en voor huidige studenten op 16.700 euro (400 euro minder dan in 2024).

Die daling bij studenten kan te maken hebben met de basisbeurs, die in 2023 opnieuw ingevoerd werd in het hoger onderwijs. Wegens sterk gestegen prijzen kregen uitwonende studenten in 2023 een extra verhoging. In 2024 steeg de totale uitkering verder, net als die van de aanvullende beurs. Doordat meer studenten een hogere beurs ontvingen, is er totaal 2,7 miljard euro uitgekeerd aan studiebeurzen.

Kreeg je geen basisbeurs en ben je klaar met studeren, dan krijg je volgend jaar geld terug. Studiefinancier DUO is een campagne gestart om (oud)studenten hierover te informeren. 

Per studiemaand zonder basisbeurs gaat het om 34,17 euro. Tenminste, als je binnen tien jaar je diploma hebt behaald. Wie een vierjarige hbo-bachelorstudie heeft afgerond, krijgt 1.640 euro. Hetzelfde geldt als je een wo-bachelor plus eenjarige wo-master hebt gevolgd. 

Dit bedrag kan ook iets hoger uitvallen. Als je vijf of zes jaar hebt gestudeerd (bijvoorbeeld wo-techniek of geneeskunde), dan is de vergoeding respectievelijk 2.050 en 2.460 euro. 

Volgens DUO gaat het om ongeveer 760 duizend studenten, van wie er 590 duizend nu al in aanmerking komen. Het bedrag wordt begin 2025 verrekend met hun studieschuld of uitbetaald als ze geen studieschuld (meer) hebben. Bij anderen gebeurt dit als ze afstuderen. 

Voucher 
De eerste vier lichtingen van het leenstelsel, dat in september 2015 inging, zouden bovendien als doekje voor het bloeden een voucher voor extra onderwijs krijgen. Die voucher wordt eveneens uitbetaald of met de studieschuld verrekend, bepaalde het vorige kabinet. 

Dat is 2.097 euro erbij. Ongeveer 350 duizend (oud)studenten hebben er recht op, van wie er 290 duizend het geld begin volgend jaar al zullen krijgen. 

Het huidige kabinet vond deze financiële compensatie van 1,15 miljard euro te karig en heeft nog eens 1,4 miljard euro vrijgemaakt. Minister Eppo Bruins schreef vorige week aan de Tweede Kamer dat dit neerkomt om ruim 1.900 euro voor vier jaar studeren zonder basisbeurs. 

Dat geld komt in het voorjaar van 2027. Eerder lukt het volgens Bruins niet. Hij verwacht het benodigde wetsvoorstel begin 2026 naar de Tweede Kamer te sturen. Voorzichtigheidshalve noemt DUO deze extra compensatie nog niet. 

Winst 
Het kabinet maakt geen onderscheid tussen studenten die bij hun ouders bleven wonen en studenten die het huis uit gingen. DUO hield niet meer bij of studenten ‘thuiswonend’ waren of niet. Ze kregen immers geen basisbeurs meer, dus het maakte niet uit. 

De basisbeurs voor thuiswonenden was in 2014 zo’n 100 euro per maand. Stel dat je in 2015 ging studeren, vier jaar basisbeurs misliep en al die tijd bij je ouders bleef wonen. Dan kostte het leenstelsel je dus pakweg 4.600 euro, terwijl de tegemoetkoming 5.600 euro wordt. Thuiswonenden maken welbeschouwd duizend euro winst. 

Tenminste, als het kabinet overeind blijft en Bruins zijn wetsvoorstel door het parlement weet te loodsen. Dat laatste zal wel lukken. Er zijn waarschijnlijk maar weinig partijen die de extra tegemoetkoming willen blokkeren. 

Tijdens de troonrede sprak de koning over het belang van "rust en continuïteit" in het onderwijs. Ironisch genoeg volgde de aankondiging van de langstudeerboete: een verhoging van het collegegeld bij studievertraging, bedoeld om studenten sneller te laten afstuderen. Dit leidde tot hevig protest van studenten, vakbonden en onderwijsinstellingen.

De boete ontmoedigt studeren en vergroot de druk op de arbeidsmarkt. Minder studenten starten of ronden hun opleiding af, terwijl sectoren als onderwijs, zorg en overheid al kampen met grote tekorten. Ironisch genoeg kan dit leiden tot meer arbeidsmigratie. Het kabinet noemt een opbrengst van 280 miljoen euro, maar onderwijsinstellingen waarschuwen dat de maatregel op lange termijn meer schade aanricht dan oplevert.

De maatregel is niet nieuw. In 2010 werd een vergelijkbare boete ingevoerd door de VVD en PVV. Na massale protesten werd deze afgeschaft, omdat de effecten averechts waren. De huidige maatregel lijkt een herhaling van dat falen, vergelijkbaar met de invoering van het leenstelsel, dat ook niet tot sneller afstuderen leidde maar wel tot hoge studieschulden.

 Financiële dreiging schrikt studenten af. Volgens Maurice Limmen, voorzitter van de Vereniging Hogescholen, kiezen sommigen uit angst voor de boete voor kortere opleidingen. Vooral studenten uit minder draagkrachtige milieus en eerste-generatiestudenten vrezen voor studievertraging en stoppen eerder. Uit een enquête van EenVandaag blijkt dat een kwart van de zelf betalende studenten overweegt te stoppen. Het resultaat: minder afgestudeerden, terwijl de maatregel juist sneller afstuderen wil bevorderen.

 De langstudeerboete heeft ook negatieve gevolgen voor de arbeidsmarkt. Minder Nederlandse studenten zullen afstuderen, waardoor het tekort aan gekwalificeerde werknemers verder toeneemt. Dit gat zal moeten worden opgevuld, vaak door arbeidsmigranten. Ironisch genoeg biedt Nederland een van de meest gunstige regelingen voor expats in Europa. Dit onderstreept de tegenstrijdigheid in het kabinetsbeleid: enerzijds wordt migratie als een groot probleem bestempeld, anderzijds creëren ze zelf maatregelen die juist leiden tot meer migratie. Ondertussen wordt de vluchteling daarbij ten onrechte als zondebok aangewezen.

 Als langstudeerder weet ik dat studenten met vertraging niet gebaat zijn bij sancties, maar bij begeleiding. Succesvolle projecten zoals Back On Track van Fontys Hogeschool tonen aan dat studievertraging vaak wordt veroorzaakt door het ontbreken van vaardigheden zoals plannen en omgaan met druk. Investeren in begeleiding en preventie helpt, maar deze projecten lopen gevaar door geplande bezuinigingen van 30 miljoen euro op het hoger onderwijs.

 Op 25 november protesteer ik, samen met andere studenten en instellingen, tegen de langstudeerboete. Deze maatregel straft studenten met een moeilijke thuissituatie, mentale of fysieke beperkingen of een jaar met tegenslagen. We herinneren het kabinet aan hun eigen woorden: "Een enkele fout mag mensen niet in de problemen brengen."

Odet Rosenkrantz is student Journalistiek en zit inmiddels in haar zesde jaar. Ze liep gedurende haar opleiding stage, waar ze een baan aangeboden kreeg en daardoor haar opleiding op een lager pitje zette. Nu zet ze zich volop in om af te studeren.

De veiligheidsdriehoek in Utrecht gaf woensdagmiddag het dringende advies om de bijeenkomst niet door te laten gaan. Volgens het AOb kon de veiligheid van de deelnemers niet worden gegarandeerd, waarna het AOb en de FNV hebben besloten de bijeenkomst af te lasten.

Zo valt te lezen: “We zijn als organisatie overvallen door deze recente ontwikkelingen. De afgelopen weken en dagen zijn wij in goed overleg geweest met de veiligheidsdriehoek en waren er geen concrete zorgen rondom de veiligheid. Die situatie is nu veranderd.”

Het protest ging niet door omdat de gemeente Utrecht vreesde voor geweld van pro-Palestijnse demonstranten.  Zo bleek uit een brief van burgemeester Dijksma dat de veiligheidsdriehoek van burgemeester, politie en Openbaar Ministerie concrete informatie heeft waaruit blijkt dat een pro-Palestina-organisatie voornemens was de demonstratie te kapen.

Onmacht en ongerustheid
Fontysbestuurder Arian Steenbruggen, die donderdag naar Utrecht had willen afreizen, is teleurgesteld dat het onderwijsprotest is afgelast. 

“Het bezorgt een gevoel van teleurstelling, onmacht en ongerustheid. Teleurstelling en onmacht omdat alle studenten, docenten en medewerkers die morgen hun stem wilden laten horen tegen de bezuinigingen, dit nu niet kunnen doen. 

Ongerustheid omdat het een groot recht en een voorwaarde voor democratie is dat je je mening mag uiten én van mening mag verschillen. Ik ben ongerust dat zoiets door de dreiging van geweld nu ontnomen wordt.”

Vrees voor geweld
De organisatie van de demonstratie bezint zich over hoe ze de enorme zorgen over de bezuinigingen van al deze duizenden mensen zichtbaar kunnen maken, laat de AOb weten. 

Duidelijk is dat ze in aanloop naar de begrotingsbehandeling Onderwijs, Cultuur en Wetenschap die in de week van 25 november plaatsvindt, aandacht zal blijven vragen voor de bezuinigingen op het hoger onderwijs.

Odet is zesdejaarsstudent aan Fontys Journalistiek. Ze liep in haar tweede jaar stage bij een mediabedrijf in Limburg, waar ze ‘bleef plakken’ doordat ze een baan aangeboden kreeg. Ze stortte zich volledig op het werk en zette haar opleiding aan de kant.

Nu is ze alsnog bezig met afstuderen. Dat had aardig wat voeten in de aarde. “Ik had het gevoel dat ik veel in moest halen, de begeleiding vanuit mijn opleiding was niet al te best en ik merkte dat ik het moeilijk vond om te plannen en die planning ook daadwerkelijk te volgen. Dat leerde ik met Back on Track van Pulsed, een speciaal programma ingericht voor langstudeerders. Nu volg ik binnen Journalistiek een integraal assessment om mijn diploma alsnog te halen.”

Bijzonder slecht idee
Odet heeft, als de invoer van de langstudeerboete doorgevoerd wordt, geluk. “Dan ben ik hopelijk afgestudeerd. Daarnaast geldt de nieuwe boete niet voor studenten die nu al langstudeerder zijn. Maar dat neemt niet weg dat ik de langstudeerboete een bijzonder slecht idee vind, net als de algemene bezuinigingen op het onderwijs.”

Daarom maakt de student zich komende vrijdag hard tijdens de demonstratie in Den Haag. Juist voor de generatie die na haar komt. “Er zijn nu al zoveel jongeren die met hun studie gestopt zijn of niet eens begonnen zijn omdat ze niet weten of ze hun studie kunnen betalen. Ook hebben zij te maken met duurdere schoolboeken door de hogere btw van 21 procent, is er een huizencrisis en zijn boodschappen een stuk duurder geworden.”

Voorkomen beter dan genezen
Odet vindt dat het huidige kabinet juist moet investeren in studenten in plaats van bezuinigingen. "Kijk eens naar de aanpak van criminaliteit: daar wordt volop in geïnvesteerd, want voorkomen is beter dan genezen. Waarom investeren we dan ook niet in preventie om bijvoorbeeld langstudeerders tegen te gaan?”

Hoe dat te realiseren, is volgens de student overduidelijk. “Niet bezuinigen op onderwijs. Dat is de enige stap. Het onderwijs weet zelf als de beste hoe zij die preventie kunnen bewerkstelligen en hoe zij de financiële middelen daarvoor kunnen inzetten door bijvoorbeeld leraren en langstudeercoaches in te schakelen.”

Grotere problemen
De journalistiekstudente ziet dat de mogelijke langstudeerboete er bij de volgende generatie al voor zorgt dat jongeren eerder kiezen om niet te gaan studeren. Iets wat volgens haar straks ook grotere problemen op de arbeidsmarkt gaat opleveren. “Daar schreeuwen bedrijven nu al om personeel. Als we straks nog minder mensen kunnen opleiden wegens al deze plannen, wordt dat alleen maar meer.”

Daarom roept Odet alle studenten op om vrijdag ook naar Den Haag te gaan, om als één groot collectief te protesteren. “Iedereen moet onderwijs kunnen volgen. Dat is een recht dat we allemaal hebben. Als je nu al na moet denken of je het überhaupt kunt betalen, zitten we als maatschappij fout. Daarnaast hebben we als studenten al eerder voor elkaar gekregen dat bepaalde maatregelen werden teruggedraaid. Dat kan nu weer.”

Macht terugpakken
Mocht je twijfelen om te demonstreren, dan heeft de student nog één belangrijk argument: “Je kunt niets met politiek hebben, maar de politiek heeft alles met jou te maken. Daarom is het juist belangrijk om je stem te laten horen. Ook jij hebt invloed, dus oefen druk uit. En geloof me: ik snap hoe machteloos sommige (aankomende) studenten zich voelen, maar door te demonstreren kunnen we de macht terugpakken.”

Een man en een vrouw trouwen in 2019. Sinds 2018 gebeurt dat standaard in ‘beperkte gemeenschap van goederen’, maar zij verruimen bij de notaris de voorwaarden “zodat al onze huidige en toekomstige bezittingen en schulden gemeenschappelijk zijn”.

Romantisch misschien, maar ook een beetje naïef. Vijf jaar later gaan ze bepaald niet als vrienden uit elkaar. Eén van de twistpunten: de studieschuld van de man à 15 duizend euro. Die moet zijn ex voor de helft betalen, vindt hij.

Verzwegen
Zijn ex verzet zich hiertegen, staat in het vonnis van de rechter in deze zaak. Hij heeft zijn studieschuld verzwegen, stelt de vrouw, anders had ze die akte bij de notaris niet ondertekend. Ze dacht destijds dat haar geliefde zijn studie bekostigde van een ontslagvergoeding.

Ze heeft een tweede argument: die studieschuld zou ‘bijzonder verknocht’ zijn aan de man, oftewel echt alleen bij hem horen, zelfs als ze in gemeenschap van goederen zijn getrouwd. De man heeft immers die studie gevolgd en is de lening aangegaan.

De rechtbank gaat er niet in mee. In het algemeen geldt een studieschuld juist als investering “die zich later, tijdens huwelijk, terugbetaalt in de vorm van inkomsten”. Daar profiteer je samen van, als je in gemeenschap van goederen bent getrouwd. De keerzijde is dat die investering (de studieschuld) ook van hen samen is.

En het verzwijgen van die schuld? In hun notariële akte is niets over bestaande schulden opgenomen. Dus hebben de man en de vrouw volgens de rechtbank wederzijds “het risico aanvaard dat de ander, mogelijk te kwader trouw, onbekende schulden zou aanbrengen”.

Voorwaarden
Sinds 2018 trouwen mensen standaard in beperkte gemeenschap van goederen. Je schulden en bezittingen van vóór het huwelijk blijven van jezelf, maar schulden en bezittingen die tijdens het huwelijk ontstaan, zijn van beide echtgenoten. Wil je hiervan afwijken, dan moet je dat bij de notaris vastleggen.

Voor het aflossen van een studieschuld ben je wél samen verantwoordelijk tijdens het huwelijk, of eigenlijk zodra je samenwoont. Als jij te weinig verdient om je studieschuld af te lossen, dan kijkt studiefinancier DUO naar het inkomen van je partner.

De demonstratie van 18 oktober, die om 12.00 uur start op de Koekamp in Den Haag, staat in het teken van de langstudeerboete, de verlaging van de basisbeurs en de bezuinigingen van 1 miljard op het hoger onderwijs. “Zoals jullie begrijpen, ondersteunen wij deze actie van harte”,  liet het college van bestuur van Fontys weten in eerdere berichtgeving.

Om zoveel mogelijk studenten de kans te geven om aan de demonstratie deel te nemen, heeft het college van bestuur alle instituten opgeroepen om komende vrijdag geen belangrijke bijeenkomsten in te roosteren. Oftewel: geen toetsen of andere activiteiten waarvoor een aanwezigheidsplicht geldt.

Inhalen en steun
Ook andere hogescholen nemen maatregelen zodat studenten aan kunnen sluiten. Zo mogen studenten van Avans Hogeschool die deze dag wel een toets gepland hebben deze op een later moment inhalen.

Naast de hogescholen zelf steunt ook de Vereniging Hogescholen de demonstratie in Den Haag en zijn leden aanbevolen om welwillend te staan tegenover deelname. Hoe andere hogescholen daar precies gehoor aan geven is niet bekend. Ook universiteitenvereniging UNL steunt de demonstratie.

Het viel vorige week al uit te rekenen: de rente op studieschulden blijft in 2025 ongeveer hetzelfde als nu. Vandaag heeft studiefinancier DUO het nieuwe percentage bekendgemaakt, dat inderdaad nauwelijks afwijkt van de HOP-schatting.

Maar al gaat het slechts om een honderdste, de rente is toch voor het derde jaar op rij gestegen, zegt voorzitter Mylou Miché van het Interstedelijk Studenten Overleg. “Het lijkt een kleine verhoging, maar de gevolgen voor de portemonnee van studenten zijn groot. Niet alleen het rentepercentage over je studieschuld stijgt, maar ook de financiële stress van studenten.” 

 Zo reageert ook de Landelijke Studentenvakbond. “We krijgen steeds meer signalen van studenten dat ze niet meer rond kunnen komen”, zegt voorzitter Abdelkader Karbache. “Studeren is voor sommige studenten niet te betalen zonder er wat bij te lenen. Straks blijven studenten door deze rente na hun opleidingen ook nog eens vastzitten aan schulden die niet terug te betalen zijn.”

 35 jaar of 15 jaar
Sinds het leenstelsel in 2015 is ingevoerd, krijgen studenten 35 jaar de tijd hun lening af te lossen. Als de rente al die tijd hetzelfde zou blijven, betalen studenten voor elk tientje dat ze lenen 5,90 euro aan rente.

 Wie vóór 2015 begon met studeren, valt onder het ‘oude stelsel’ van de studiefinanciering. Deze oud-studenten moeten in vijftien jaar terugbetalen. Voor hen wordt de rente iets anders berekend. Hun rente is juist gedaald van 2,95 procent naar 2,21 procent.

 Het verschil is dat het tarief in het oude stelsel was gekoppeld aan de rente op staatsleningen in de maand september. Nu is dat de gemiddelde rente in een heel jaar. Dat laatste systeem is ingevoerd om studenten te beschermen tegen extreme renteschommelingen.

 Zo’n 200 duizend terugbetalers krijgen een nieuw rentepercentage voor de komende vijf jaar, zegt DUO. Op dit moment betalen ongeveer 265.000 oud-studenten hun studieschuld in 35 jaar terug. Zo’n 930.000 oud-studenten doen dat in vijftien jaar

Studenten krijgen het nieuwe percentage deze maand te horen van DUO, maar het valt nu al te berekenen. Op basis van de rentestanden van het afgelopen jaar komen we op 2,6 procent uit.

De rente op studieschulden is gekoppeld aan de rente die de Nederlandse staat betaalt op vijfjarige leningen. Het gemiddelde wordt bepaald over het jaar van oktober tot oktober.

Jarenlang kreeg de staat geld toe: de rente was negatief. Voor studenten betekende dat nul procent rente. In 2023 werd het 0,46 procent en dit kalenderjaar sprong het tarief omhoog naar 2,56 procent. Dat leidde tot ontzetting bij studenten die dachten dat lenen gratis was.

Er waren jaren met hogere rentes. In 2008 was het tarief bijvoorbeeld meer dan vier procent. In de jaren negentig waren leningen erg duur met rentes tussen de zes en tien procent en in 1992 zelfs meer dan 11 procent.

Afwijken
De officiële berekening voor komend jaar is nog niet bekend en kan dus licht afwijken. Het ministerie kijkt naar staatsleningen met een looptijd tussen de 4,5 en 5,5 jaar. DUO maakt het tarief naar verwachting volgende week bekend.

De rente op studieschulden loopt al tijdens de opleiding. Als iemand dit jaar een lening van 10 duizend euro heeft en verder niets leent, dan is deze studieschuld een jaar later opgelopen met 256 euro.

Na hun opleiding krijgen studenten een aflosvrije ‘aanloop’ van twee jaar en dan gaan ze per januari terugbetalen. Daar mogen ze in principe 35 jaar over doen, plus desgewenst vijf pauzejaren. Vroeger was dat overigens vijftien jaar.

Het rentebedrag kan flink oplopen. Stel, je betaalt in 35 jaar een schuld van 10 duizend euro terug tegen een rente van 2,56 procent, dan betaal je meer dan 5 duizend euro aan rente. Het gaat om 36 euro per maand. Bij een rente van nul procent zou dat 24 euro zijn.

DUO heeft een rekentool online staan en heeft de voorlichting over rente verbeterd. Voor terugbetalers staat de rente telkens voor vijf jaar vast. Wie in 2023 begon met aflossen, heeft dus nog altijd een rente van 0,46 procent en dat blijft zo tot januari 2028.

Rechtszaak
DUO houdt rekening met het inkomen. Wie weinig verdient, betaalt minder terug. Bij een jaarinkomen van 30 duizend euro betaal je hooguit 26 euro per maand en de rest krijg je kwijtgescholden. Let op: het inkomen van je partner telt mee.

Verontwaardigde studenten wilden vorig jaar een rechtszaak aanspannen vanwege de renteverhoging. DUO zou geen goede voorlichting hebben gegeven, was het idee. Maar van die rechtszaak is niets meer vernomen.

De tijdelijke koopkrachtmaatregel werd vorig studiejaar in het leven geroepen ter compensatie van de sterk stijgende prijzen voor bijvoorbeeld boodschappen en de energierekening. Maar sinds de start van het huidige studiejaar staan studenten er weer alleen voor. De maatregel is beëindigd, terwijl het dagelijks leven allerminst goedkoper is geworden.

Dat merkt ook tweedejaars fysiotherapiestudente Sija. Zij ontving vorig studiejaar ruim 160 euro extra per maand om rond te komen. “Maar nu merk je aan het einde van de maand echt wel dat dat geld er niet meer is.”

Hard te halen
Gelukkig weet de studente het financiële gat zelf goed te dichten. “Ik heb altijd veel gespaard en heb een prima bijbaan, dus ik red me wel. Maar met een bijbaan bij bijvoorbeeld een pizzakoeriersdienst als Domino’s, waar ik hiervoor werkte, had ik mezelf nooit kunnen redden. Studenten met een slecht betaalde of geen bijbaan, hebben het denk ik echt hard te halen.”

Derdejaars studiegenoot Roel kan zich niet voorstellen welke problemen uitwonende studenten ondervinden. Hij woont nog bij zijn ouders en krijgt alleen een basisbeurs. “Ik ga er, in vergelijking met vorig studiejaar en met studenten op kamers, niet op achteruit. Thuis wonen heeft dus zijn voordelen.” Dat de koopkrachtregeling niet voor hem gold, vindt Roel niet erg. “Ik betaal geen kostgeld en hoef geen boodschappen te halen. Ik betaal alleen iedere maand mijn collegegeld, dus dat is goed te doen.”

Meer ontvangen
Dat geldt ook voor Lars en Lars, beide zijn studenten aan de opleiding Commerciële Economie. “Ik weet niet hoe het komt, maar wij hebben allebei juist meer ontvangen. De basisbeurs is van 110 naar 120 euro gegaan en daarnaast komen we dit jaar allebei tóch in aanmerking voor een aanvullende beurs, terwijl we die eerst niet kregen.” De bedragen die ze maandelijks incasseren variëren tussen de 340 en 460 euro per maand.

Daan, die ook Commerciële Economie studeert, weet alles van de koopkrachtregeling af. De afschaffing doet hem weinig. “Dat heeft er alles mee te maken dat ik een hele hoge studiefinanciering heb wegens het verzamelinkomen van mijn ouders. Maar voor studenten die nu nog maar 300 euro uitwonende beurs per maand ontvangen, is het gemis van 160 euro natuurlijk erg veel geld.”

Studiegenoot Renzo is sinds dit studiejaar op kamers gegaan. “Naast mijn studie werk ik genoeg, daarom heb ik er geen last van dat ik 160 euro minder krijg. Maar ik kan niet in andermans portemonnee kijken, dus wellicht hebben anderen het er een stuk moeilijker mee”, klinkt het realistisch.

Landelijke demonstratie
Om ervoor te zorgen dat alle studenten rond kunnen komen en niet ten onder gaan aan alle negatieve maatregelen van de overheid (lees: afschaffing koopkrachtmaatregel, grote huurstijgingen, meer collegegeld en de mogelijke herinvoering van een langstudeerboete), roept de Landelijke Studentenvakbond (LSVb) alle studenten op om vrijdag 18 oktober deel te nemen aan een landelijke demonstratie. 

Want, zo zei de voorzitter van de studentenvakbond eerder: “We worden financieel kapot gemaakt en moeten voorkomen dat dit kabinet onze toekomst kapot bezuinigt.”

Of de studenten van Fontys deelnemen aan de demonstratie? Dat lijkt weer net iets te veel gevraagd. Toch snapt Daan de actie wel. “Studeren wordt nu niet beloond, laat staan wanneer die langstudeerboete doorgevoerd wordt.”

Hij en Enzo blijven 18 oktober thuis of nemen plaats in de collegebanken. “Tenzij ze dadelijk de gehele uitwonende beurs afschaffen. Bij zo’n heftig besluit zouden we wel aansluiten. Inclusief tractor.”

In het debat over de Rijksbegroting, dat vandaag wordt voortgezet, noemde Rob Jetten (D66) de petitie tegen de langstudeerboete, waar 131 duizend handtekeningen onder staan. Hij snapt de ondertekenaars wel.

 “Met name studenten die stapelen – die dus van mbo, hbo naar de universiteit gaan – worden door die langstudeerboete ontmoedigd om door te studeren”, meent Jetten. “Denkt NSC niet dat er al voldoende financiële prikkels zijn om in een fatsoenlijk tempo je studie af te ronden?”

 Nicolien van Vroonhoven, die haar partijleider Pieter Omtzigt vervangt, erkende dat studenten bijvoorbeeld ook te kampen hebben met de krappe woningmarkt. “De dure kamerhuur is een van de redenen waardoor zij vaak in de problemen komen.”

 Prikkel
Toch blijft ze de langstudeerboete verdedigen, die ze geen boete wil noemen. “Het moet een prikkel zijn om niet al te lang te blijven studeren en om de studie binnen afzienbare tijd af te ronden. Te lang blijven hangen op school of de universiteit is niet goed voor de student, niet voor de universiteit en al helemaal niet voor de samenleving.”

Overigens geldt de langstudeerboete straks ook in het hbo. Studenten die meer dan een jaar uitlopen in hun opleiding moeten drieduizend euro extra collegegeld betalen. Het gaat bijvoorbeeld om vijfdejaars bachelorstudenten aan de universiteit en zesdejaars in het hbo. De boete geldt ook voor masterstudenten die meer dan een jaar uitlopen.

 Van Vroonhoven snapt dat er goede redenen kunnen zijn waarom studenten er langer over doen. “Dat is bijvoorbeeld een bestuursjaar, maar er kunnen ook persoonlijke omstandigheden zijn waardoor je het niet kunt afronden binnen de tijd die daarvoor staat. Dan moeten er ook uitzonderingen mogelijk zijn.”

 Geconfronteerd
Jetten vond het antwoord niet voldoende. “Het zijn precies de persoonlijke situaties die maken dat je niet altijd binnen de gestelde tijd kan afstuderen”, zei hij. “Inderdaad is dat het bestuursjaar, of misschien mantelzorg moeten verlenen, of toch na één jaar denken: deze studie past niet bij mij en ik ga wat anders doen om echt een leuke, uitdagende opleiding te kunnen volgen. Die studenten zien zich nu toch echt geconfronteerd met de langstudeerboete.”

 De boete werkt volgens Jetten met name afschrikwekkend voor “studenten uit gezinnen met een kleinere portemonnee, waar niet de ouders de studentenkamer kunnen betalen of het collegegeld kunnen spekken maar waar de student er echt zelf voor moet opdraaien”.

 Bovendien zag Jetten de studentenkamers voorlopig niet goedkoper worden met dit kabinet. “Er zijn mooie woorden over studentenhuisvesting, maar er is geen prioriteit voor studentenhuisvesting in de woonagenda van het kabinet.”

 Bezuinigingen
De langstudeerboete moet meer dan 280 miljoen euro per jaar opleveren, maar dat is lang niet de enige bezuiniging op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. Alles bij elkaar gaat het om bijna een miljard.

 GroenLinks-PvdA heeft een amendement ingediend om deze bezuinigingen ongedaan te maken. Het is meer een statement dan een echt voorstel, want het is nu al duidelijk dat de regeringspartijen dit amendement zullen blokkeren.

Migratie als puberteit
In het debat was migratie uiteraard een groot thema, dus ook internationale studenten kwamen af en toe aan bod. Jimmy Dijk (SP) viel Geert Wilders op dit punt aan, die volgens hem de onderliggende oorzaken van migratie niet aanpakt. Dijk: “Kennismigranten worden zo ongeveer hierheen gesommeerd met belastingkortingen, úw belastingkortingen. Internationale studenten worden hierheen gesleept voor het verdienmodel van onderwijsinstellingen. Daar gaat u allemaal mee akkoord.”

 Maar ook op dit punt was het vooral NSC dat in de problemen kwam. Deze keer was het Laurens Dassen (Volt) die Van Vroonhoven klemzette. NSC vindt studie- en arbeidsmigratie immers een groter probleem dan asielmigratie. Waarom overweegt het kabinet dan een asielcrisis uit te roepen? Dassen: “Als u dus zegt dat arbeidsmigratie of studiemigratie het belangrijkste is, dan zou deze staatsnoodwet daarover moeten gaan, en niet over asielmigratie.”

 Daar had ze geen antwoord op en Dassen drukte door. “Wanneer zou deze crisis dan voorbij zijn voor NSC, voor mevrouw Van Vroonhoven? Wanneer kan het dan stoppen?”

 Van Vroonhoven: “Pff… Dat is een lastige vraag. Nu formuleren wanneer het voorbij is, is net zoiets als vragen wanneer de puberteit voorbij is. Wanneer is het klaar? Van tevoren weet je niet precies wanneer het afgelopen is.”

Van de 420 Nederlandse oud-studenten die ondervraagd zijn voor het onderzoek heeft een kwart een studieschuld van meer dan 25.000 euro. Een flink bedrag, waarvan de meesten inmiddels spijt hebben. Meer dan de helft van de respondenten heeft geen eigen woning en ziet hun studieschuld als belemmerende factor om een eerste woning te kopen.

Onder oud-studenten die het daarentegen wel gelukt is om een woning te kopen, blijkt 1 op de 3 hun studieschuld en die van een eventuele partner al te hebben afgelost. Degenen die dat niet van tevoren deden moesten hun eisen bijstellen om te slagen, verzwegen hun studieschuld of maakten gebruik van spaargeld of een schenking. Eén ding staat vast: hoe hoger de schuld, hoe meer spijt.

Bewust van woningmarkt
Voor pabo-studenten Kris en Puck lijkt een studieschuld niet aan de orde. “Ik heb het geluk dat mijn ouders mijn studie betalen”, start Puck. “Maar ik ben me wel heel bewust van de woningmarkt en de weinige kansen die net afgestudeerden hebben. Ik sta daarom ook al sinds mijn achttiende ingeschreven zodat ik eerder aan de beurt ben wanneer ik bijvoorbeeld wil gaan huren.”

Het idee om uiteindelijk een eigen huis te kopen, is bij Puck nog niet aan de orde. “Ik moet nog drie jaar studeren. Buiten dat ik weet dat er een tekort is aan koopwoningen, maak ik me er niet druk om. Dat is een probleem voor de toekomst, en mijn grootste probleem nu is vooral het doorkomen van de hoofdfase van mijn studie. We mogen dus eigenlijk niet klagen, omdat dit nu het voornaamste is.”

Kris vult aan: “Daarnaast is het voor leraren in het basisonderwijs haast onmogelijk om in je eentje een huis te kopen. We kunnen altijd nog gaan samenwonen.”

Geen schuld in de toekomst
ICT-studenten Christopher en Fada wonen beiden nog thuis. Fada heeft op dit moment geen studieschuld omdat ook haar ouders haar opleiding bekostigen, maar Christopher heeft dat wel. “Ik heb toevallig gisteren nog gekeken wat het bedrag van mijn studieschuld is. Het valt tot nog toe allemaal wel mee, omdat ik veel uit eigen zak heb betaald.”

Wel probeert hij heel bewust om zo min mogelijk te lenen, zodat zijn schuld zo laag mogelijk blijft. “Dat is niet per se om straks een huis te kunnen kopen, maar vooral om straks in het algemeen geen schulden te hebben. Dat is het belangrijkst.”

Niet te betalen
Toch zijn beide studenten zich wel bewust van de problemen op de woningmarkt. Zowel in de koop- als in de huursector. Christopher: “Ik zou graag op mezelf willen wonen, maar dat is gewoon niet te betalen. Hier in het zuiden betaal je al snel 700 tot 800 euro voor een studio, laat staan hoe hoog de prijzen in de randstad zijn.”

De afgelopen twee jaar is de rente op studieschulden tweemaal verhoogd. Van nul naar 0,46 procent in januari 2023 en naar 2,56 procent per 2024. Oud-studenten die toen net aan het einde van hun vijfjarige rentevaste periode zaten waren vanaf dat moment dus meer rente verschuldigd.

De meeste studenten hebben één lening bij DUO, maar sommige hebben er twee of meer. Bijvoorbeeld omdat ze eerst in het mbo hebben gestudeerd of hun studie onderbroken hebben. Dan is het slim om eerst het leendeel met de hoogste rente af te lossen.

Rekenvoorbeeld
Stel, je wilt 5.000 euro extra afbetalen. Je hebt een lening tegen 0,46 procent rente en een tweede lening tegen 2,56 procent rente. Als je aflost op de tweede lening in plaats van de eerste, dan scheelt dat 105 euro rente per jaar. Bij hogere aflossingen wordt het voordeel groter.

Studenten die hiervan gebruik willen maken moeten contact opnemen met DUO, laat een woordvoerder desgevraagd weten. “Bij een extra aflossing kun je achteraf bepalen van welk leendeel het bedrag wordt afgetrokken. Dat is altijd mogelijk.”

Die keuzemogelijkheid is er niet bij de gewone, maandelijkse aflossing voor al je leendelen bij elkaar. “Die worden volgens een vaste structuur afbetaald”, aldus de woordvoerder.

Meer extra aflossingen
Begin dit jaar meldde DUO dat bijna één op de drie (oud-)studenten met een studieschuld in 2023 extra afloste, gemiddeld ruim drieduizend euro per persoon. Waarschijnlijk is het een reactie op het nieuws dat de rente op studieleningen (opnieuw) zou gaan stijgen.

Ook nieuwe hypotheekregels zorgen ervoor dat er meer wordt afgelost. Sinds 2024 kijken banken namelijk naar de actuele schuld die oud-studenten hebben. Voorheen wogen ze alleen de oorspronkelijke DUO-lening mee. Wie extra aflost kan nu dus meer geld lenen voor een huis.

Aanstaande zaterdag, nog voordat het nieuwe kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB op het bordes staat, protesteert de Landelijke Studentenvakbond op het Jaarbeursplein in Utrecht tegen de komst van de langstudeerboete. Politieke jongeren, onderzoekers en bestuurders doen mee.

Het nieuwe kabinet wil de duimschroeven aandraaien. Als de plannen uit het hoofdlijnenakkoord doorgaan, moeten studenten drieduizend euro extra collegegeld betalen zodra ze meer dan een jaar uitlopen in hun bachelor of master. Het zou om 95 duizend studenten per jaar gaan.

 Studenten en politieke jongeren (ook van NSC en VVD) verzetten zich ertegen. De grootste oppositiepartij, GroenLinks-PvdA, heeft een petitie gelanceerd die al meer dan 51 duizend keer is ondertekend.

Solidair
Het platform WOinActie verklaart zich solidair met de studenten en komt ook naar Utrecht. Het roept de bestuurders van universiteiten en hogescholen op om mee te doen. “Het protest van de LSVb is gericht tegen de langstudeerboete, maar staat symbool voor de gehele bezuiniging op het hoger onderwijs en de afbraak van kennis in Nederland”, staat in een verklaring.

 De nieuwe coalitie wil ook op onderzoek flink bezuinigen. In een recent debat vierde de PVV deze bezuinigingen als een overwinning op het vermeende woke-activisme aan de universiteiten. Demissionair minister Robbert Dijkgraaf noemt dat revanchisme. Overigens zal hij het protest zaterdag niet bijwonen.

 Verplaatst
De demonstranten zouden op het Domplein samenkomen, maar de politie wilde liever dat de LSVb naar het Jaarbeursplein verhuisde. Mochten er onverwacht veel mensen komen opdagen, dan is daar ruimte voor. “Het is een beetje moeilijk te voorspellen”, zegt voorzitter Elisa Weehuizen.

 In elk geval zullen allerlei politieke jongerenorganisaties erbij zijn, net als de Landelijke Kamer van Verenigingen, universiteitenvereniging UNL, onderwijsvakbond AOb, platform WOinActie en de Nationale Jeugdraad.

 Het is nog niet bekend of de Vereniging Hogescholen meedoet. De andere landelijke studentenorganisatie, het Interstedelijk Studenten Overleg, is er waarschijnlijk niet bij. “Wij zijn geen protestorganisatie”, zegt aankomend voorzitter Mylou Miché.

De rente op studieschulden gaat volgend jaar naar 2,56 procent. Jarenlang was de rente nul procent en sommige studenten dachten dat dat altijd zo zou blijven. De snelle stijging van de rente overviel hen.

Ze geven DUO de schuld. Die had beter moeten waarschuwen tegen de risico’s van een lening en heeft zijn ‘zorgplicht’ geschonden. Daardoor zou de rentestijging niet rechtmatig zijn.

Juridisch adviesbureau ‘Legal Advise Wanted’ spant hierover een rechtszaak aan, kondigde het afgelopen oktober aan. De Landelijke Studentenvakbond steunt die zaak. “Wij brengen de zaak onder de aandacht, helpen met het werven van studenten en geven advies”, zegt voorzitter Elisa Weehuizen.

Volgens een bericht van het ANP zou ook studentenorganisatie ISO bij de rechtszaak betrokken zijn. “Dat is niet zo, maar we volgen de zaak met interesse”, zegt voorzitter Demi Janssen.

Leenangst
Het gebrek aan informatie is een oude grief tegen de politiek, die per september 2015 de basisbeurs afschafte en studenten van hun ‘leenangst’ wilde afhelpen. De toenmalige overheid zou studieleningen te gunstig hebben afgeschilderd.

Inderdaad is het voor DUO, anders dan voor bedrijven, niet verplicht om ‘Let op, geld lenen kost geld’ op de website te zetten. Ook leken diverse bewindslieden te suggereren dat studieschulden geen invloed zouden hebben op de hoogte van een hypotheek: studieschulden zouden niet bij het Bureau Kredietregistratie worden aangemeld.

Inmiddels hebben zich zo’n vijftig studenten aangemeld en er kunnen nog studenten aanhaken. “Voorwaarde is dat ze afgelopen jaar de rentetruc niet hebben uitgehaald”, zegt Weehuizen (LSVb).

Rentetruc
Die rentetruc was het tijdelijk stopzetten van de studiefinanciering, zodat er een breuk in de opgebouwde studieschuld zou komen: de huidige rente van 0,46 procent blijft dan nog enkele jaren gelden voor het eerste deel van de studieschuld. Zo’n 26 duizend studenten hebben er gebruik van gemaakt.

De rente stijgt in principe met de rente op staatsleningen mee. Als de rente voor de overheid omhooggaat, dan merken (oud-)studenten dat dus ook. De rente is nog altijd lager dan de rente op de particuliere markt. Ook zijn de voorwaarden gunstiger.

Maar een meerderheid van de Tweede Kamer wil de rente dempen voor de ‘pechstudenten’ die de basisbeurs zijn misgelopen. Daartoe zou de overheid moeten snijden in het belastingvoordeel voor buitenlandse kenniswerkers.

De rente was ooit veel hoger: 11 procent. Overigens stelt DUO de rente voor oud-studenten elke vijf jaar opnieuw vast. Wie in 2023 is begonnen met aflossen, heeft dus nog vier jaar lang een relatief lage rente. [HOP]

Woensdagochtend uitten studenten hun boosheid over de maatregel in een artikel van de NOS. Dezelfde dag kondigde de Landelijke Studentenvakbond (LSVb) aan dat er over twee weken een protest wordt gehouden voor de Tweede Kamer tegen de forse rentestijging. Dat schrijven verschillende landelijke media, waaronder De Telegraaf. 

Het gaat zelfs zo ver dat het juridisch adviesbureau Legal Advice Wanted de Nederlandse staat voor de rechter wil slepen omdat het studenten onzorgvuldig en niet actief zou hebben geïnformeerd over de hoogte van de rente op de studieschuld. 

Het nieuws over de rentestijging laat ook Fontysstudenten niet onberoerd. “De verhoging betekent dat ik straks méér en langer ga terugbetalen", reageert derdejaarsstudent Julian. Hij wijst op een eerder item in het BNN/VARA-programma Pak de Macht. “Tim Hofman laat daarin zien dat renteverhogingen ook na je studie nog kunnen leiden tot een toename van je schuld. Dat is mogelijk wanneer je maandelijkse aflossing relatief laag blijft.”

De renteverhoging is volgens Julian de zoveelste kabinetsmaatregel die het begrip ‘pechgeneratie’ rechtvaardigt. “Op deze manier blijft een studieschuld je nog langer achtervolgen. Niet fijn. Ík wil na mijn studie ook een keer aan andere dingen denken, zoals het kopen van een huis. Maar bij een hypotheekaanvraag weegt die studieschuld mogelijk dus ook mee…”

Zorgplicht
Ook derdejaarsstudent Michel is not amused. “We begonnen ooit zonder rente. Vorig jaar werd dat 0,46 procent en nu gaat het ineens met een factor-5 omhoog. Dat is nogal.”

Hij wijst op een artikel dat hij vanochtend las in het AD. “Dat verwees onder meer naar de zorgplicht die banken hebben. Je kunt je afvragen: Hoe zorgvuldig handelt de overheid als we zo snel van de ene renteverhoging naar de andere hoppen? De belofte was oorspronkelijk 0 procent. Nu is het perspectief al heel anders. En: wat staat ons verder nog te wachten? Ik vraag me dan toch of we destijds wel het volledige verhaal hebben gehoord.”

Er klinkt ook een ander geluid. Eerstejaarsstudent Stijn heeft inmiddels een basisbeurs, maar hield aan een vorig jaar afgekapte studie Social Work een studieschuld over. “Ik las dat de Landelijke Studentenvakbond fel reageerde op de renteverhoging. Zelf kijk ik er toch genuanceerder naar. Een studielening is de beste lening die je in je leven ooit zult afsluiten.”

En de rente op die ‘investering in jezelf’ blijft schappelijk, vindt hij. “Die is nog altijd niet hoog. Bovendien is de verhoging het gevolg van stijgende rentepercentages waarmee de overheid zelf ook te maken heeft bij het aflossen van leningen. Dat wordt nu eenmaal doorgerekend. [Frank van den Nieuwenhuijzen/Marieke Verbiesen]

Hoge schulden, geen inkomen, psychische problemen… In een brief over de ‘menselijke maat’ en de studiefinanciering schrijft minister Dijkgraaf dat de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) al vaak maatwerk toepast als burgers in de knel komen.

Toch gaat het nog weleens mis en worden burgers onevenredig geraakt. Dijkgraaf oordeelt “dat we nog stappen te zetten hebben”. Een van zijn voornemens: hij wil het ‘kwijtscheldingsbeleid’ tegen het licht houden.

Nu kan DUO een schuld alleen kwijtschelden als iemand in coma ligt, terminaal is of met een psychiatrische stoornis in een uitzichtloze situatie zit. En dan vallen sommige studenten tussen wal en schip.

Autistisch
Dijkgraaf geeft het voorbeeld van ‘Manuel’, een oud-student met een stoornis in het autistische spectrum. Die woont in het buitenland en is arbeidsongeschikt verklaard, maar elk jaar moet hij weer aan DUO uitleggen dat hij geen inkomen heeft. Het zorgt voor stress en bureaucratisch gedoe. De schuld kwijtschelden schijnt niet te kunnen. Dijkgraaf wil daarom kijken of hij de regels kan versoepelen. Het moet in zulke gevallen mogelijk zijn om een uitzondering te maken, vindt hij.

Ook andere oud-studenten komen wel eens in de problemen met het terugbetalen. Ze kunnen dan met een deurwaarder te maken krijgen. Sinds 2018 probeert DUO dat te voorkomen met de aanpak ‘persoonsgericht innen’, vertelt Dijkgraaf. Met gerichte brieven en persoonlijk contact proberen medewerkers tot een afbetalingsregeling op maat te komen, zegt hij.

En toch wil hij de ‘dienstverlening’ verbeteren. “Het kan dan gaan over de manier waarop DUO in contact treedt met (oud-)studenten, maar ook over de vraag of de inrichting van de processen wel aansluit bij het doenvermogen van (oud-) studenten.” Oftewel: is de communicatie helder en zijn de regels niet te ingewikkeld?

Wet aanpassen
Voor sommige problemen moet Dijkgraaf, of een van zijn collega’s in het kabinet, de wet aanpassen. Wat moet je bijvoorbeeld verstaan onder ‘toetsingsinkomen’? De definitie is nu nogal rigide, waardoor oud-studenten soms hoge bedragen moeten aflossen die ze in de praktijk niet hebben.

Dijkgraaf geeft het voorbeeld van ene ‘Moniek’, die gedoe had met haar uitkering, partneralimentatie en niet-toegekende toeslagen. Op papier had ze genoeg inkomen om maandelijks 300 euro af te lossen, terwijl ze in de praktijk net zoveel geld had als iemand in de schuldsanering.

“Iedereen blijft achter met een vervelend gevoel”, schrijft Dijkgraaf. “Hier moet iets gebeuren, maar het mag alleen niet van de wet.” Pas na een wetswijziging kon DUO haar aflossing verlagen naar 70 euro per maand.

Per geval
Binnenkort wordt een andere wetswijziging van kracht die meer mogelijkheden geeft om de ‘hardheidsclausule’ toe te passen. “Dit betekent overigens niet dat DUO op grote schaal gaat afwijken van de wet”, verzekert de minister. “Dat gebeurt alleen als een besluit tot onevenredige gevolgen leidt en er geen andere oplossingen zijn. DUO zal dit per geval bekijken en motiveren waarom wel of niet een uitzondering wordt gemaakt.”

Toch is nog niet alles opgelost, beseft Dijkgraaf. Aan het einde van zijn brief geeft hij een soort winstwaarschuwing: “Omdat het ook ingewikkeld is om maatwerk te verlenen en af te wijken van regels, zullen er soms fouten worden gemaakt.” [HOP]

Het zal niemand ontgaan zijn: in september 2023 keert de basisbeurs terug. Maar alleen eerstejaars bachelorstudenten profiteren er volledig van. De rest van de studenten krijgt een deel of helemaal niets.

Inmiddels zijn er twaalfduizend handtekeningen geplaatst onder een petitie die hier aandacht voor vraagt. Initiatiefnemer is de 23-jarige Marieke Schunselaar, vijfdejaars student rechten in Groningen.

“Ik dacht zelf redelijk goed op de hoogte te zijn”, zegt Schunselaar, die er pas twee weken geleden achter kwam hoe het zat. “Ik volg de politiek en het nieuws goed, maar ik wist dit niet. Ik heb ook geen enkele student gesproken die hiervan op de hoogte was, zelfs niet als ze actief waren bij een politieke partij of een studentenbond.”

Het zit zo. Je krijgt in principe een basisbeurs voor een bachelor en een master, meestal vier of vijf jaar, afhankelijk van de studieduur. Maar let op: hoe verder in je studie, hoe minder basisbeurs je nog ontvangt. Je krijgt de beurs niet met terugwerkende kracht. Zo is het plan ook vanaf het begin aangekondigd.

Voorbeeld
Dus stel, je bent nu derdejaars student en begint in september aan het vierde studiejaar van je vierjarige opleiding, dan krijg je nog maar één jaar de basisbeurs. Vertraagde ouderejaars, zoals Schunselaar, lopen de basisbeurs helemaal mis, omdat ze al langer studeren dan de ‘nominale’ studieduur.

Op de website van de Rijksoverheid staat dat ouderejaars nog basisbeurs krijgen als ze recht hebben op de ‘prestatiebeurs’. Daar gaat het volgens Schunselaar mis: sinds het leenstelsel weten de meeste studenten niet meer wat een prestatiebeurs is.

Het idee is dat je een ‘prestatie’ moet leveren voor de basisbeurs: die wordt pas een gift als je binnen tien jaar je diploma behaalt, anders moet je alles terugbetalen. Hetzelfde geldt momenteel al voor de aanvullende beurs en de kosten voor de ov-studentenkaart.

Pechgeneratie
Studenten van het leenstelsel worden ook wel de pechgeneratie genoemd, want in tegenstelling tot de generaties voor en na hen kregen ze geen basisbeurs. De politiek wil deze studenten enigszins tegemoetkomen. Voor ieder misgelopen jaar basisbeurs heeft het kabinet een bedrag van 359 euro in het vooruitzicht gesteld.

Dat is relatief weinig. De basisbeurs wordt 1.300 euro per jaar voor thuiswonende studenten en 3.300 euro voor uitwonende studenten. Bovendien krijgt die laatste groep (uitwonende studenten met een basisbeurs) komend studiejaar bijna tweeduizend euro extra vanwege de hoge inflatie: 164 euro per maand. Ook die steun lopen vertraagde studenten zoals Schunselaar dus mis.

Veel oppositiepartijen vinden dat studenten een betere compensatie moeten krijgen voor hun jaren zonder basisbeurs, maar de coalitiepartijen VVD, D66, CDA, en ChristenUnie willen er hooguit een miljard euro aan besteden.

Vouchers
De basisbeurs is ooit wegbezuinigd om meer geld aan het hoger onderwijs te kunnen besteden. De eerste vier lichtingen van het leenstelsel (vanaf september 2015) zouden daar minder aan hebben, was de verwachting, dus zij kregen een studievoucher om vijf tot tien jaar na hun afstuderen aan extra onderwijs te besteden. Die vouchers worden bij nader inzien als een bedrag uitbetaald of van de studieschuld afgetrokken. Het gaat om ruim 1.800 euro. [HOP]

Haar studietijd zal ze nooit vergeten. Reizen, antropologisch veldwerk in Latijns-Amerika, het Utrechtse uitgaansleven en een appartement bij de binnenstad. Alles kon en als het even niet ging dan kon ze altijd nog extra lenen bij DUO. Maar na het inleveren van haar scriptie was het uit met de pret.

Tien jaar lang lukte het slechts mondjesmaat om haar studieschuld van 51.759 euro af te lossen. Blogger en journalist Maaike Wind (41) had er genoeg van en kwam met een masterplan: alles aflossen in twee jaar tijd. Dat lukte door slim en zuinig te leven.

Sindsdien helpt Wind (oud-)studenten met aflos- en bespaartips. Met haar boek, dat deze week verschijnt, hoopt ze nog meer mensen te bereiken.

Het is nogal een felle titel, waarom heb je daarvoor gekozen?
“Het is een heftige kreet, maar die roept wel nieuwsgierigheid op. Voor mij persoonlijk verwijst Fuck die studieschuld naar de twee houdingen die ik had tegenover mijn studieschuld. Eerst voelde ik me vooral moedeloos, omdat ik er maar niet vanaf leek te komen. Maar toen ik had besloten om versneld af te lossen sloeg dat om in een strijdbaar gevoel.”

Je bent blogger, wat houdt dat in?
“Op mijn site schrijf ik verhalen waarvan ik denk dat die ook nuttig zijn voor mijn lezers. Vaak gaat dat over hoe je bewuster om kunt gaan met geld en over hoe je met minder spullen toch gelukkig kunt zijn. Ook help ik studenten en oud-studenten op weg met een stappenplan, een serie van mailtjes met videoboodschappen waarin ik de ontvanger elke dag een besparings- of aflosopdracht geef.”

Inmiddels ben je geheel schuldenvrij. Maar jarenlang was dat anders. Hoe voelde dat destijds? 
“Ik schaamde me voor de hoogte van het bedrag. Tegenwoordig is vijftigduizend euro geen uitzondering meer, vanwege het leenstelsel. Maar toen ik vijftien jaar geleden afstudeerde was het dat zeker wel. Ik vroeg me af waarom ik niet beter had nagedacht over wat ik leende tijdens mijn studie.

Nadat de relatie met mijn ex strandde, zat ik met een restschuld van de verkoop van ons huis en kwam ik in een duur appartement in de vrije sector terecht. Tegelijkertijd verdiende ik als journalist niet heel veel. Daardoor had ik constant het idee dat ik klem zat. Ik lag er wakker van en op vakantie gaan voelde niet meer lekker. Het gooide een zwarte deken over alles."

Op een gegeven moment was je daar echt klaar mee, schrijf je. Wat gaf de doorslag?
“Ik wilde graag in mijn eentje een kind krijgen. En dat wilde ik zo graag dat ik binnen enkele maanden genoeg geld opzij wist te zetten voor een behandeling in de fertiliteitskliniek. Dat verbaasde me nogal.

Hoe kon het dat ik hier wel duizenden euro's voor wist te reserveren, terwijl me dat daarvoor nooit was gelukt? Ik realiseerde me daardoor dat ik ook net zo fanatiek van mijn studieschuld af zou kunnen komen. Ik besloot toen dat ik de resterende 31 duizend euro zo snel mogelijk zou gaan aflossen. Binnen twee jaar moest het gebeuren.”

Hoe heb je dat aangepakt?
“Ik bespaarde op van alles. Er zijn zoveel dingen die je kunt doen. Je kleding verkopen bijvoorbeeld. Ook kan je gemakkelijk nagaan welke boodschappen je nou echt nodig hebt. Zo heb je maar de helft van het wasmiddel nodig dat je nu verbruikt en dat geldt ook voor shampoo.

Uitgaan en onderweg dingen kopen kost verder onnodig veel terwijl je net zo goed met je vrienden thuis op de bank biertjes kunt drinken. Sommigen van hen bekenden aan mij dat ze ook graag minder wilden uitgeven. Dat speelt nog steeds: ik hoor van studenten die me kennen van mijn blog dat ze graag samen zouden willen besparen, maar dat ze daar naar hun vrienden nauwelijks open over zijn.”

In je boek ben je kritisch op het huidige studiefinancieringssysteem. Waar eindigt volgens jou de verantwoordelijkheid van DUO om voor te lichten en begint die van de student om financieel verstandige keuzes te maken? 
"Studenten krijgen vaak te horen dat een studieschuld de beste schuld is die je kan hebben. Qua voorwaarden klopt dat natuurlijk: je hoeft weinig af te lossen per maand, de rentes zijn laag en daarbij los je af naar draagkracht. DUO doet nu ook meer aan voorlichting dan vroeger.

Maar achttienjarigen die beginnen aan hun studie weten niet wat het betekent om een grote schuld te hebben en wat voor gevolgen dat uiteindelijk heeft op bijvoorbeeld het aanvragen van een hypotheek. En waar bij normale leningen altijd extra waarschuwingen staan zoals ‘Pas op! Geld lenen kost geld’, gebeurt dat niet bij de studielening.

De studenten in de huidige pechgeneratie hebben geen basisbeurs gehad en kunnen straks 35 jaar aflossen in plaats van 15. Misschien zijn zij dan wel tot hun zestigste bezig. De ernst wordt gebagatelliseerd, terwijl we erbij stil moeten staan.

Ik heb bijvoorbeeld contact met mensen die niet kunnen aflossen vanwege hun lage inkomsten. Zij gaan er echt onder gebukt en dat leidt tot allerlei mentale problemen omdat het einde nooit in zicht is. Ze durven er met niemand over te praten en daardoor ziet niemand hun leed. Dat is tragisch. Mensen met schulden kunnen elkaar juist steunen.” [HOP]