Het thema van het jaarlijkse congres luidt doelgericht: ‘Kamers bouwen: aan de slag!’. “Laten we vooropstellen dat het heel indrukwekkend is dat studentenhuisvesters 5.000 woningen per jaar neerzetten”, begint Reijnder Jan Spits, directeur van Kences, donderdag het symposium. “Maar helaas zijn er ook nog steeds ruim 20.000 woningen te weinig.”

In de afgelopen acht jaar is het aandeel uitwonende studenten gedaald van 50 naar 43 procent. En dat heeft volgens de directeur vooral te maken met het gebrek aan aanbod. Want hoewel er bijgebouwd wordt in steden, kunnen huisvesters het tekort sneller oplossen aan de hand van drie factoren: locaties, tempo en financiën.

Campussen en financiën
“In een stad wordt veel geconcurreerd wat betreft huisvesting, maar daarom moeten we juist gaan kijken of we de campussen meer kunnen benutten”, gaat Spits verder. “Het grote voordeel daarvan is dat je de concurrentieslag met andere bieders niet aan hoeft te gaan, wat ook weer scheelt in de financiën. Net als het afschaffen van vennootschapsbelastingen, waar we als Kences voor pleiten. Dat geld kunnen we veel beter besteden aan nieuwbouw, verduurzamingen en betaalbaarheid. Daarbij moeten we ervoor zorgen dat een plan geen vijf tot tien jaar duurt, maar veel sneller gerealiseerd kan worden.”

Over wat er precies gebouwd moet worden is de directeur ook heel duidelijk: kamers in plaats van studio’s. Dit omdat ruim 60 procent van de studenten eenzaamheid ervaart, en 25 procent zelfs sterke eenzaamheid. “De meest effectieve aanpak om eenzaamheid tegen te gaan, is kamers bouwen.”

Langere adem
Een simpele oplossing zo lijkt, maar er liggen ook uitdagingen op de loer. Dat beaamt ook Jeske de Lint, directeur Wonen bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken. “De omstandigheden zijn heel ingewikkeld. Het tekort aan studentenkamers wegwerken vergt creativiteit en soms ook een wat langere adem. Maar de onzekerheid is er, ook bij ons."

Edward Touw, directeur van het particuliere Vastgoed Belang, ziet echter dat het heel lastig is om kamers te bouwen in gemeentes. “Een bestaand pand mag je vaak niet splitsen, maar ook bij nieuwbouw zien we dat gemeenten niet willen dat bedrijven instappen en kamers neerzetten."

Daar staat Rob Donninger als directeur van SSH Student Housing iets anders in. “Je moet juist ambitie en lef hebben om tóch te bouwen en juist de manieren te vinden waardoor het wel kan.”

Hart voor de studenten
LSVb-voorzitter Evy Kras benadrukt daarbij wel hoe belangrijk een eerlijke huurprijs is. “Een student in Amsterdam verdient niet per se meer dan een student in Leeuwarden, terwijl de huur voor de één vier keer meer is dan de ander. Daarnaast hoor ik hier heel veel dat er meer gebouwd moet worden, maar het handhaven van de wet wat betreft het huurrecht is ook super belangrijk. Er zijn namelijk regels als het gaat om huurprijzen.”

Javier studeert Concept & Trend Development en koos voor zijn studie bij Fontys omdat hij Nederland een interessant land vond waarvan hij de cultuur veel op die van Spanje vond lijken. Ook voelde het niet al te ver van huis, wat hem goed deed.

Javier, vertel. Is studeren in Nederland beter of slechter dan je had verwacht?
“Beter wel. Nederland is een technologisch land met sociale mensen. Wel kun je je hier als international soms eenzaam voelen omdat locals allemaal al deel uitmaken van een community. Maar voor de rest heb ik niet te klagen.”

Wat vind je het leukste aan je tijd in Nederland? En wat valt tegen?
“De diversiteit in culturen die Nederland kent en de Hollandse keuken bevallen me heel goed. Ook leer ik hier veel nieuwe mensen kennen waar je redelijk snel mee klikt. Dat gebeurt thuis een stuk minder. Wat me tegenvalt? Ik mis een community voor internationals en degenen die zich eenzaam voelen. We zijn ver van huis, dus laten we vooral een veilige plek voor hen creëren.”

Als student heb je je natuurlijk ook aan moeten passen aan Nederland. Waar doe je je boodschappen, en wat schaft de pot het meest?
“Eten haal ik bij de Jumbo en voor huishoudartikelen ga ik naar Casa, Gamma of Action. Ik kookte vooral Mediterraans, maar die ‘touch’ ben ik een beetje kwijtgeraakt. Nu eet ik vooral schnitzel met friet en salade. M’n favoriet.”

Welk typisch Nederlands gerecht heeft je verrast?
“Het frikandellenbroodje. Dat was het eerste wat ik at toen ik in Nederland aankwam. Ik liep een supermarkt in omdat ik een gebakje wilde. Daar lag ie: een worst met saus in een pakketje deeg. Heel interessant, en ook erg lekker. Maar ik heb er nu te veel op, dus ben het een beetje tegengegeten.”

Heb je hier al vrienden gemaakt?
“Heel veel, maar vriendschap wordt hier wel anders gewaardeerd dan in Spanje bijvoorbeeld. Hier spreekt iedereen met elkaar af wanneer het uitkomt, maar thuis zijn we altijd met elkaar in contact. Daarom lijkt in Nederland vaak de diepere connectie in vriendschappen te missen.”

Ga je ook wel eens op stap?
“Soms, maar ik ga vaker s’ middags op pad. Naar sociale evenementen met mijn vrienden bijvoorbeeld. Ik hou wat dat betreft iets meer van rust.”

In vergelijking met de Canarische Eilanden, hoe is het leven in Tilburg?
“Het is een stuk duurder, dat zeker. In Spanje betalen we veel minder belasting, bijvoorbeeld over producten, maar ook zaken zoals etenswaren en huur zijn hier aanzienlijk duurder dan thuis.”

Wat mis je het meeste van thuis?
“De zon, het echte Mediterraanse eten en de ‘sense of belonging’. Op de Canarische Eilanden ben je als persoon echt onderdeel van de gemeenschap, en dat mis ik hier.”

Waarin wijken Nederlanders het meeste af van jouw cultuur?
“Nederland is een stuk vrijer dan andere landen, ook democratisch gezien. Hier wordt veel meer aandacht gegeven aan mensenrechten, natuur en duurzaamheid. Aspecten waar andere landen niet zozeer naar kijken, maar die wel erg belangrijk zijn.”

Ben je van plan om na je opleiding nog in Nederland te blijven?
“Ik werk nu naast mijn studie aan projecten voor verschillende bedrijven, dus ik ben zeker van plan om te blijven. Voor hoelang weet ik niet, maar dat zie ik dan wel weer.”

Ben je door je studie bij Fontys anders naar de wereld gaan kijken?
“Absoluut. Zo ver van huis zijn heeft me veel geleerd. Vooral over mezelf op persoonlijk vlak. Ik ben anders naar mensen, relaties en omgangsvormen gaan kijken. Een nieuw perspectief dat ik anders niet gekend had, dus hier studeren is een hele ervaring.”

Studenten konden niet naar college, tentamens werden online afgenomen, verenigingen en cafés moesten hun deuren sluiten. De coronacrisis gaf het hoger onderwijs, en vooral de studenten, een flinke klap.

De Tweede Kamer wil lessen trekken uit de pandemie en houdt een parlementaire enquête. Die gaat vooral over de afwegingen en de strategie van de overheid tijdens de crisis: hoe werden de belangen afgewogen, hoeveel invloed hadden adviseurs en lobbyisten, was er ruimte voor kritiek?

“Geen fraaie oplossingen”
Maandag verscheen voormalig onderwijsminister Van Engelshoven voor de enquêtecommissie. Volgens haar hield het kabinet de belangen van jongeren altijd in het oog, maar moest het virus nu eenmaal bestreden worden. “Fraaie oplossingen bestonden niet.”

Het online onderwijs voor studenten was vooral bedoeld om te voorkomen dat zij over grote afstanden zouden reizen en zo het virus zouden verspreiden. Dat er soms voor lange sluitingen werd gekozen, was mede voor de uitvoerbaarheid: je kunt moeilijk van week tot week bepalen of studenten naar de collegezaal moeten of toch thuis moeten blijven.

De commissie probeerde de vinger achter de keuzes van het kabinet te krijgen: hoe werd het lot van jongeren afgewogen tegen het mogelijke voordeel van de maatregelen? Van Engelshoven wist het niet meer precies.

Ze somde vooral op hoe het kabinet de pijn voor studenten probeerde te verzachten, zoals versoepeling van het bindend studieadvies en verlenging van de studiefinanciering. Hoe dan ook moest het onderwijs doorgang blijven vinden.

In het uiterste geval – de regeling stond al klaar – kon het onderwijs met een coronatoegangsbewijs gaan werken, waarbij je alleen naar college kon als je was gevaccineerd. Dat moest je dan met een QR-code aantonen. Het is uiteindelijk niet gebeurd.

Advisering
Het Outbreak Management Team (virologen en andere wetenschappers) was “in de advisering vrij dominant” en hanteerde vooral een gezondheidsperspectief, zei Van Engelshoven. Terugkijkend vindt ze dat er meer balans in de advisering had mogen zitten: “Het zou goed zijn geweest als er op eenzelfde manier over de welzijns- en mentale aspecten geadviseerd zou zijn.”

Of de afwegingen dan anders zouden zijn geweest? Van Engelshoven weet het niet, maar volgens haar stonden de problemen van studenten haar tijdens de pandemie helder voor de geest. “Wij deden wat nodig was, zoveel mogelijk oog hebbend voor de belangen van jonge mensen.” Toch kon het niet anders dan dat het onderwijs online moest, dacht ze.

Zo ging het gesprek steeds: Van Engelshoven verdedigde haar eigen rol en de maatregelen van het toenmalige kabinet, terwijl ze ook pleitte voor bredere advisering over het welzijn van jongeren.

Meer maatwerk
Verder vond ze dat het ministerie van Onderwijs eigenlijk nauwer betrokken had moeten worden bij het opstellen van de coronamaatregelen. Dan had zij de kennis en kunde van de onderwijsinstellingen beter kunnen benutten. En dan was er misschien meer maatwerk mogelijk geweest. Maar ook hierover deed ze geen harde uitspraken: het zou heel ingewikkeld zijn geweest, gaf ze toe.

Duurden de sluitingen van hogescholen en universiteiten te lang voor jongeren, wilde de commissie weten. Van Engelshoven: “Ja, voor mijn gevoel altijd te lang. En zeker als je nu kijkt wat het met jonge mensen heeft gedaan. Maar niet te lang als je kijkt wat nodig was om dat virus te bestrijden.”

Als je op het internet zoekt naar lifehacks tegen de hitte kom je van alles tegen: van het invriezen van een natte doek voor in je nek, de gordijnen sluiten zodat de warmte van je ramen niet naar binnen straalt, met natte sokken voor de ventilator gaan zitten en rondlopen met een paraplu tegen de verzengende zon. Slimmigheden om je te beschermen tegen oververhitting.

Maar wat doen studenten en medewerkers om het hoofd koel te houden? Water drinken, zeggen de meesten. Veel water drinken. Cas, tweedejaarsstudent Fysiotherapie, drinkt op dit moment wel drie liter per dag. “Als ik thuis ben, doe ik ook nog ijsklontjes in mijn glas. En soms eet ik  een waterijsje.” Mila, derdejaars Vastgoedkunde, vult elke dag haar thermosfles met ijskoud water en vult deze gedurende de dag steeds bij. “Niet met water uit de kraan, maar met tapwater, dat op verschillende plekken is te krijgen op de campus.”

Een eerstejaarsstudent Accountancy legt elke avond een halve fles water in de vriezer en vult deze in de ochtend aan met water. “Dan blijft je water veel langer koel, en je kunt hem steeds bijvullen. Het duurt best lang voordat al het ijs is gesmolten.” Hewa, die de minor Circulaire Economie volgt, zweert naast water en andere koude drankjes bij yoghurt. “Omdat het een verkoelend effect heeft op je lichaam.”

Sneller afkoelen door theedrinken
Lana, derdejaars Vastgoedkunde, laat het water staan en kiest juist voor warme thee. “Ik heb eens gelezen dat het drinken van thee in de zomer helpt om af te koelen door een tijdelijke verhoging van de lichaamstemperatuur. Je lichaam past zich aan door de temperatuur te laten dalen, waardoor je sneller afkoelt.”

De airco is ook populair onder studenten en medewerkers. Mila blijft veel binnen bij de airco, net als de eerstejaarsstudent Accountancy. Ze kunnen dan beter en langer studeren, zeggen ze. Medewerker Jeroen deelt een handige truc: “In de avonduren zet ik de ramen tegenover elkaar open. Eén ventilator laat ik warme lucht naar buiten blazen, en een andere laat ik koelere lucht naar binnen blazen door de ventilator met de achterkant naar het raam te plaatsen.”

Vloerkleed eruit, voetbad erin
Jeroen heeft meer tips. “Overdag helpt het om flessen ijswater voor mijn ventilator te zetten. En soms zet ik een koud voetbad onder mijn bureau. Dat helpt echt om snel af te koelen.” Lana haalt in de zomer haar vloerkleed weg en zet haar voeten op de koelere vloer. Maar niet iedereen kan thuisblijven en slimmigheden toepassen om koel te blijven. Soms moet je wel naar de campus komen. Cas en Hewa moeten allebei bijna een uur reizen met de bus. “Er rijden veel oude bussen rond waarvan de airco het niet doet”, zeggen ze. Dan blijven ze liever thuis.

Toch zijn ze maandagmiddag allebei naar campus Rachelsmolen gekomen. Hier is het goed te doen, vinden ze. “Als je binnen zit tenminste, buiten is het veel te warm.” Dat blijkt: het campusterrein is vrijwel uitgestorven. Een enkeling zit in de schaduw van een boom of gebouw. Maar nooit lang. En dan valt het oog van de verslaggever op een duo dat pal in de zon zit met hun laptops voor zich op een picknicktafel.

De eerstejaarsstudenten Medisch Beeldvormende en Radiotherapeutische Technieken (MBRT) snappen de verwarring. “Een kwartiertje maar. We hebben de hele dag binnen gezeten en dan is een beetje zon best lekker”, zegt Jitske. “Een duik in een zwembad zou nog fijner zijn”, zegt Femke. Jitske is het met haar eens. “Thuis in de tuin kan het, maar hier helaas niet.”

Luchtige kleding en een papieren waaier
Wat wel kan, is een waaier maken om jezelf koelte toe te wuiven. Hewa laat zien hoe het werkt. Ze vouwt een post-it – meestal gebruikt ze een groter papier – om en om in de lengte als een trappetje van ongeveer één centimeter breed. Ze houdt het opgevouwen papier aan het uiteinde met duim en wijsvinger vast en vouwt hem aan de andere kant open. En voilà, een waaier. Altijd en overal te gebruiken.

Daarnaast zorgt Hewa ervoor dat ze zich met zulke hoge temperaturen luchtig kleed. “Ik draag dan vooral katoenen en linnen kleding”, zegt ze. Goede tips voor haar studiegenoot Jasper die thuis wel wat meer koelte kan gebruiken. “Mijn kamer bestaat voor 80 procent uit raam, en mijn donkere gordijnen houden de warmte ook niet echt buiten. Het is dan zo donker dat het voelt alsof ik in een grot zit. Nee, dan ga ik liever naar school of de bibliotheek om te studeren.” [tekst gaat verder onder de video]

Pas drie weken geleden lukte het de studente om sporadisch weer contact te krijgen. Ze weet nu dat haar familie en vrienden nog leven, maar ook dat hun bestaan volledig is ontwricht door de aanhoudende onrust in haar geboorteland en het conflict met de Verenigde Staten.

Parmida is in 2018 naar Nederland gevlucht en heeft inmiddels een Nederlands paspoort. Maar de situatie in Iran houdt haar dagelijks bezig. Bron sprak haar daar in januari ook al over. “Studeren gaat moeizaam. Ik moet passages soms wel tien keer lezen voordat de stof goed tot me doordringt. Mijn gedachten gaan steeds naar alles wat er in Iran gebeurt en de mensen die daar het slachtoffer van zijn, ook hier in Nederland.”

Internetblokkades
Parmida weet dat ze niets aan de situatie kan veranderen, maar wat ze wel kan doen is er zijn voor de Iraniërs in Nederland en bewustzijn creëren bij mensen die verder af staan van het gebeuren. Zo biedt ze een luisterend oor, sluit ze soms aan bij protesten in Eindhoven en steunt ze initiatieven om geld in te zamelen voor hen die het hard nodig hebben.

En die zijn er genoeg, zegt ze. “Sommige Iraanse studenten bij Fontys die ik ken, kunnen hun collegegeld of de huur niet meer betalen." Dat komt bijvoorbeeld door de hoge inflatie in Iran waardoor geld minder waard is geworden, en door het ontbreken van regulier betalingsverkeer vanwege internetblokkades. "Deze studenten zijn slachtoffer van een situatie waar ze niets aan kunnen doen. Dat raakt me enorm.” 

Mentale en financiële problemen
Fontys herkent dit beeld. Er studeren dit jaar ruim negentig Iraanse studenten bij de hogeschool. Een deel meldt zich met zorgen op mentaal, financieel of praktisch vlak. Ze kloppen aan bij contactpersonen op de instituten, bij decanen of direct bij team Lesgeld. “Het exacte aantal studenten dat zich meldt, is daarom lastig aan te geven”, zegt Yuri van Antwerpen, beleidsmedewerker inschrijving en internationalisering bij Studentenvoorzieningen.  

Volgens zijn collega Sander Waulthers, consultant studentbegeleiding en studentenwelzijn, is het van belang het onderwerp bespreekbaar te maken in het onderwijs en een luisterend oor te bieden op alle plekken in de organisatie. “Studenten kunnen daarvoor terecht bij studentenpsychologen en studentendecanen. Naast studiebegeleiding en uitstelmogelijkheden, kunnen studentendecanen studenten doorverwijzen naar Lesgeld voor een betalingsregeling. Het gaat om maatwerk per situatie en student.”

Soms wordt er doorverwezen naar externe hulp. Waulthers: “Fontys heeft in alle regio’s waarin zij actief is contact gelegd met huisartsenvoorzieningen en lokale partners om de toegankelijkheid van zorg voor studenten te versterken. We werken daarbij samen met regionale initiatieven die gericht zijn op internationale studenten en met gemeentelijke voorzieningen, zoals wijkteams en financiële ondersteuningsorganisaties. Zo proberen we iedereen te helpen.”

Afdeling Lesgeld
Wat betreft financiële steun is Fontys gebonden aan de geldende wet- en regelgeving. Wel brengt ze studenten met financiële problemen in contact met de medewerkers van de afdeling Lesgeld. “Samen wordt gekeken naar de financiële situatie en kan een betalingsregeling worden afgesproken. Een klein deel van de Iraanse studenten geeft aan deze ondersteuning nodig te hebben en maakt hier ook gebruik van”, aldus Waulthers. 

Dat niet alle studenten in de knel komen, heeft mogelijk te maken met de bron van hun financiële middelen. Een deel van hen ontvangt bijvoorbeeld ondersteuning van familieleden die woonachtig zijn buiten Iran.

Het voltijds collegegeld voor niet-EER-studenten wordt elk jaar opnieuw vastgesteld en bedraagt tussen 9.740 en 12.480 euro. Studenten die moeite hebben het bedrag op tijd te betalen, krijgen het advies de mogelijkheden van een (particuliere) studiebeurs te onderzoeken. Ook maakt Fontys Iraanse studenten attent op de mogelijkheid om in Nederland te werken. Niet-EER-studenten mogen zestien uur per week werken of fulltime in juni, juli en augustus.

Geen betalingsherinnering
Met het oog op de (mogelijk) kwetsbare financiële situatie van Iraanse studenten stuurt Fontys hen dit studiejaar geen automatische betalingsherinneringen en volgt bij een eventuele betalingsachterstand geen uitschrijving bij de opleiding. Zo wil de hogeschool extra stress onder Iraanse studenten voorkomen, omdat een uitschrijving impact kan hebben op de verblijfsvergunning van de student.

Een klein lichtpuntje is een recente uitspraak van de Raad van State. Persoonlijke omstandigheden, zoals oorlog of familieomstandigheden, kunnen voortaan meerdere jaren meewegen bij de beoordeling van studievoortgang. Dat kan voorkomen dat een verblijfsvergunning wordt ingetrokken.

De situatie van Iraanse studenten heeft ook de aandacht van de Vereniging Hogescholen (VH). “De aanpak is nu nog grotendeels decentraal geregeld; hogescholen proberen studenten zo nodig individueel te helpen. Dat lukt nog, maar deze manier van werken loopt wel tegen grenzen aan”, zegt een woordvoerder.

De VH volgt de situatie daarom actief. “We stemmen voortdurend af met hogescholen en we zijn momenteel in gesprek met de ministeries van Onderwijs en Buitenlandse Zaken, de IND en gemeenten over aanvullende (centrale) oplossingen.”

"Teruggaan is geen optie"
Parmida hoopt dat er snel tijdelijke oplossingen of uitzonderingen komen voor Iraanse studenten, zoals die er eerder ook waren voor Oekraïense studenten. Want de consequenties zijn groot, zegt ze. “Als je je collegegeld niet kunt betalen en je verblijfsvergunning verloopt, loop je het risico dat je terug moet. Maar teruggaan is geen optie. Iran is niet veilig.”

Als de situatie Parmida zelf even te veel wordt, gaat ze naar een studiecoach op wie ze kan terugvallen. “Met haar deel ik regelmatig mijn zorgen.” Ook de meeste docenten denken met haar mee. “Haal ik de laatste toets niet, dan mag ik hem herkansen.” Ze weet al dat ze overgaat naar het vierde studiejaar. Een hele geruststelling, aldus de studente.

Hulp nodig? Studenten kunnen meer informatie vinden op onder andere Fontys Helpt en  Fontys Routekaarten. 

Het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) en de Landelijke Studentenvakbond (LSVb) hebben samen met andere belangenorganisaties vier punten op een rij gezet. Ze willen toegankelijke gebouwen, inspraak van studenten met een beperking, onderwijs dat je ook online kunt volgen en landelijke minimumnormen voor ondersteuning.

Wat ze van de Tweede Kamer verwachten? “De Kamer kan druk uitoefenen op het ministerie van Onderwijs om de toegankelijkheid van hogescholen en universiteiten te monitoren”, zegt aankomend ISO-voorzitter Allis Richardson.

De toegankelijkheid moet een vast onderdeel zijn van de kwaliteitszorg binnen de instellingen, oppert ze. “Wij pleiten ervoor dat toegankelijkheid geen optie is, maar een voorwaarde. Dan kan iedere student goed studeren.”

Letschert
Onderwijsminister Letschert lijkt eigenlijk geen aanmoediging nodig te hebben. Vorige week stuurde ze een brief over studeren met een functiebeperking naar de Tweede Kamer. Tussen onderwijsinstellingen kunnen best verschillen zijn in maatwerk en financiële voorzieningen, “maar dat de verschillen zo groot zijn, is niet uitlegbaar”.

Universiteiten en hogescholen hebben veel bestuurlijke vrijheid, maar Letschert vindt het “zorgelijk” dat studenten in vergelijkbare omstandigheden zeer uiteenlopend geholpen worden. “Het is de student die hier uiteindelijk hinder van ondervindt.”

Ze wil de verschillen tussen de instellingen verkleinen, kondigde ze aan. Ze praat onder meer met kwaliteitsbewaker NVAO: in de zesjaarlijkse controles van opleidingen zou de toegankelijkheid van het onderwijs een grotere rol moeten spelen.

Een op vijf
Ongeveer een op de vijf studenten voelt zich ‘belemmerd’ in de opleiding, meldde expertisecentrum ECIO afgelopen najaar. Lang niet allemaal laten ze dat weten aan hun opleiding.

Vaak gaat het om concentratiestoornissen, angsten, stress of psychische aandoeningen. Een kleiner deel heeft problemen met de fysieke toegankelijkheid van het onderwijs of ervaart bijvoorbeeld gehoorproblemen. De meeste van deze studenten krijgen wel begrip van hun opleiding, maar een flinke groep van 11 procent zegt van niet.

In een persbericht bij het manifest verwijzen de studenten naar het College voor de Rechten van de Mens, dat de ervaringen peilde van mensen met een beperking in de samenleving. De meesten waren het eens met de stelling ‘Mijn school heeft voldoende aanpassingen gedaan zodat ik mijn opleiding goed kan/kon volgen.’ Een kwart daarentegen vond van niet.

De foto helemaal bovenin is van Ludian Harrijvan

In januari kwam de Onderwijsraad met een wat tegendraads advies over studentenwelzijn. Dat welzijn staat onder druk, erkent de adviesraad, maar we moeten er niet alleen studentpsychologen en andere individuele zorg tegenaan gooien om dat op te lossen. Het onderwijs zelf kan ook iets betekenen.

Onderwijsminister Rianne Letschert is het volledig met de Onderwijsraad eens, schrijft ze in een brief aan de Tweede Kamer. Er is een “ander perspectief” op studentenwelzijn nodig, omdat de individuele, zorggerichte manier van werken het onderwijs “overvraagt”.

Soms ‘nee’ zeggen
In plaats daarvan heeft ze liever dat het onderwijs van z’n eigen kracht uitgaat. Als leerlingen en studenten goed onderwijs krijgen, bouwen ze volgens Letschert zelfvertrouwen op en worden ze “weerbaarder en beter in staat hun weg te vinden op de arbeidsmarkt en in de maatschappij”.

Letschert moedigt onderwijsinstellingen daarom aan om “waar mogelijk weg te bewegen van een individuele, zorggerichte benadering”. Als een student de instelling met een ingewikkelde of intensieve zorgvraag overvraagt moeten instellingen “ook ‘nee’ durven zeggen en doorverwijzen naar passende ondersteuning”.

Dat neemt niet weg dat het onderwijs soms rekening kan houden met studenten die het moeilijk hebben, zegt de minister. “Een beetje flexibiliteit in roostering, wat speling in het moment waarop een toets wordt afgenomen – dat soort aanpassingen kunnen soms echt helpen om te zorgen dat een leerling of student niet uitvalt.”

Ouders
Letschert roept ook ouders tot de orde. Die moeten hun kinderen weerbaar maken en leren omgaan “met de druk en stress die horen bij het leven”, aldus Letschert. “Ongemak en een zoektocht naar identiteit horen bij het leven van jongeren, en zijn om die reden nooit geheel weg te nemen.”

Vooral sinds de coronapandemie staat het welzijn van jongeren onder druk. Het sluiten van scholen tijdens de lockdowns was een aanslag het mentale welzijn van jongeren. De afgelopen paar jaar is de situatie iets verbeterd, bleek in november uit nieuw onderzoek.

Volgens de Onderwijsraad kan het mentaal welzijn van jongeren ook gediend zijn bij een discussie in de klas of collegezaal over een onderwerp dat leerlingen of studenten raakt. Praat eens met studenten over discriminatie of de wooncrisis, adviseerde voorzitter Louise Elffers in een interview.

Minister Letschert is niet van plan om speciaal voor studentenwelzijn extra geld uit te trekken of nieuw beleid uit te stippelen.

Zo’n 75 procent van de studenten in het hoger onderwijs is tevreden of zeer tevreden met hun opleiding. Het gaat de goede kant op: vijf jaar geleden, tijdens de coronacrisis, was dit nog 71,5 procent.

Studenten zijn vooral te spreken over de sfeer op hun opleiding: ongeveer tachtig procent is positief. Ook is zo’n driekwart tevreden over de inhoud. Daarnaast voelen studenten zich vaak thuis op de opleiding en veilig om zichzelf te zijn.

Verschil
Er is wel een verschil tussen studenten van universiteiten en van hogescholen. De wo-studenten oordelen positiever. Dit keer zegt 82 procent van de wo-studenten tevreden te zijn, tegenover 70 procent van de hbo-studenten.

Dat blijkt uit de antwoorden in de Nationale Studenten Enquête, die 248.000 studenten dit voorjaar hebben ingevuld. Bijna een op de drie studenten in het hoger onderwijs deed eraan mee.

Deze enquête van het Landelijk Centrum Studiekeuze wordt uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Onderwijs. Met de uitkomsten kunnen studiekiezers opleidingen vergelijken, bijvoorbeeld op Studiekeuze123.nl. Hogescholen en universiteiten kunnen de resultaten gebruiken om hun opleidingen te verbeteren.

Cijfers over Fontys
Uit de Nationale Studenten Enquête zijn ook cijfers te halen die Fontysstudenten aan hun opleiding geven. Op een schaal van 1 tot 5 scoort de sfeer op de opleiding het hoogst: 4,1. De informatievoorziening vanuit de opleidingen scoort het laagst met een 3,3.

Ruim 13.750 Fontysstudenten vulden de enquête in. De algemene tevredenheid is binnen Fontys met een 3,6 net iets lager dan het landelijk gemiddelde. Ook vinden studenten de inhoud en opzet van het onderwijs (3,6), toetsing en beoordeling (3,5) en de studeerbaarheid van de opleiding (3,7) onderdelen waar meer verbetering plaats kan vinden. 

De aansluiting van de beroepspraktijk met de beroepsloopbaan, betrokkenheid en contact en de studiebegeleiding scoren iets beter met een gemiddelde van 3,8. 

Studiedruk
Terug naar de algemene cijfers. Opvallend daarin is de daling van het aantal studenten dat een te hoge studiedruk ervaart. In 2021 had zo’n 38 procent van de studenten hier last van, dit jaar ging het om 31 procent. Wo-studenten ervaren iets meer druk dan hbo-studenten.

De lerarenopleidingen voelen volgens de studenten het zwaarst: bijna de helft vindt daar de studiedruk te hoog. Economiestudenten hebben er het minst last van: slechts 24 procent ervaart het zo.

Docenten en toetsen
Studenten zijn over het algemeen blij met hun docenten, al zijn universitaire studenten positiever dan hbo’ers. Bijna 90 procent van de wo-studenten vindt hun docenten inhoudelijk deskundig. In het hbo is dit zo’n 75 procent.

Vijf jaar geleden schatten studenten de deskundigheid overigens wel iets hoger in: 92 en 80 procent (respectievelijk wo en hbo) vond toen de docenten deskundig.

Beoordeling en voorbereiding
Bij de toetsing en beoordeling zien studenten ruimte voor verbetering. Nog geen 60 procent is tevreden. Zo zou de feedback op hun opdrachten of toetsen beter kunnen, vinden sommigen. Ook is het voor studenten, naar eigen zeggen, niet altijd even duidelijk op wat voor criteria ze worden beoordeeld.

Daarnaast voelen ze zich soms onvoldoende voorbereid op hun toekomstige werk. Dat geldt vaker voor studenten aan de universiteit: bijna een kwart vindt dat de opleiding die ze volgen onvoldoende aansluit op de beroepsloopbaan.

Mei Social Vrij is een jaarlijkse bewustwordingscampagne en daagt mensen uit om de hele maand mei hun social media-apps links te laten liggen voor meer rust, meer focus en echt persoonlijk contact. Twee jaar geleden is het initiatief bedacht door Jan Bruin en Rutger Wessels. Bruin kwam op het idee nadat hij ontdekte dat hij dagelijks zo’n twaalf tot veertien uur op zijn telefoon zat.

De challenge bleek geen eenmalige stunt. Mei Social Vrij bereikte meteen miljoenen mensen, en duizenden gingen volgens de initiatiefnemers ook echt de uitdaging aan. De meesten gebruikten geen TikTok, Twitter, Facebook, Bluesky, Instagram en LinkedIn. Anderen voegden daar ook YouTube, Pinterest en Snapchat aan toe. En soms zelfs WhatsApp. 

De derde editie van Mei Social Vrij zit er bijna op. Hoe zit het met het social media-gebruik onder Fontysstudenten? Kunnen zij een maand zonder socials? Of voelen ze al meteen FOMO? Bron ging deze week de campus op om enkele meningen te peilen.

Blokkeerapp
Tweedejaars student Lucas is een ‘veelvraat’. Hij zit op vrijwel alle social media, erkent hij. Zo volgt hij al het nieuws, veel voetbal en wat mensen. Van Mei Social Vrij heeft hij nog nooit gehoord. Een maand zonder socials? Liever niet, zegt hij. “Ik wil graag op de hoogte blijven van alles.”

Toch probeert Lucas wel eens om minder op social media te zitten. Soms lukt het hem zelfs om zijn telefoon een paar uur aan de kant te leggen. Daar heeft hij een handig hulpmiddel voor: “Ik gebruik een app die doordeweeks alle social media-apps in de ochtend blokkeert en in de avond een uurtje.”

Alexandru zit ook in zijn tweede studiejaar en denkt niet dat hij een maand zonder social media kan. Daar heeft hij een goede reden voor, vindt hijzelf. Zo communiceert hij via Insta met klanten voor zijn werk. En hij onderhoudt via de socials contact met zijn familie en vrienden in Roemenië. “Maar ik steun de campagne wel, en ik zou zeker een keer meedoen als dat mogelijk was.”

Detoxen
Melanie en Adriana, eerstejaars studenten Fysiotherapie, zouden dolgraag meedoen aan de campagne. Melanie baalt echt dat ze veel tijd op haar telefoon doorbrengt. Dat geldt ook voor Adriana. Wat hen weerhoudt om hem weg te leggen? “In contact blijven met iedereen”, zegt Adriana. “Ik heb mijn telefoon ook nodig voor school”, vult Melanie aan.

Toch hebben ze ervaring met een social media-loos bestaan. Adriana heeft een aantal jaar geleden drie maanden lang geen smartphone gebruikt. “Het was echt een goede detox”, zegt de studente over deze kortstondige ervaring. “Maar ik miste wel het contact met mijn vrienden.” Melanie heeft kortgeleden Instagram gedeletet.

Voor Alexandru zijn social media de belangrijkste nieuwsbron, want de student kijkt geen tv. Hij staat soms echt versteld van wat er allemaal te zien is. “Ik heb eens een executie gezien. Je krijgt wel een waarschuwing, maar het was niet iets wat ik had opgezocht en toch kwam het voorbij in mijn tijdlijn. Bizar!”

Gevaar voor democratie
Het Commissariaat voor de Media waarschuwde deze week voor aanbevelingsalgoritmes van social media. Ze zouden een bedreiging vormen voor de democratie. Volgens de mediawaakhond beïnvloeden gepersonaliseerde feeds de vrije meningsvorming van consumenten. Deze risico's zijn te beperken met betere wetgeving en strengere handhaving, staat in het rapport ‘Naar democratisch gezonde feeds’.

Ondanks dat algoritmen bepalen wat hij te zien krijgt, zegt Lucas socials te blijven gebruiken. Niemand kan hem op andere gedachten brengen, weet hij. Alexandru daarentegen verbaast zich niet over de waarschuwing van het commissariaat. “Social media zijn zo verslavend.”

Ook voor Melanie en Adriana zou het algoritme een belangrijke reden moeten zijn om niet langer op social media te zitten, vinden ze allebei. Desondanks blijven ze scrollen. “De algoritmes weten heel goed hoe ze mijn aandacht moeten blijven trekken, ook als ik allang wil stoppen”, zegt Melanie. ‘Doomscrollen’ is Lucas ook niet vreemd. “Dat doe ik altijd in bed, voordat ik ga slapen. Hoe lang, dat ligt eraan hoe moe ik ben.”

Volgens Melanie maken nieuwsfeeds je ongevoelig voor wat er in de wereld gebeurt. “Je ziet het, maar je staat er niet bij stil hoe erg dat eigenlijk is.” Adriana knikt instemmend.  

Rust en tijd
Als we vragen naar hun schermtijd, pakken de studenten alle vier hun telefoon erbij. Lucas, Alexandru en Adriana zitten rond de zes tot zeven uur per dag. Melanie duikt daar flink onder met ruim drie uur. Maar dan bedenkt ze dat ze vaak ook op haar tablet zit. “Dan haal ik vast ook die zes uur”, bekent ze. Ze vinden het allemaal veel, en dat besef is er al langer.

Alexandru heeft om die reden schermlimiet ingesteld voor bepaalde apps. “Maar die ontgrendel ik meteen als ik aan het scrollen ben”, zegt hij schuldbewust. Ook Adriana negeert de waarschuwing van haar smartphone die ze zelf heeft ingesteld. “Zoveel uur per dag op je telefoon, we vinden het al bijna normaal”, constateert ze.

Voor de meeste mensen is stoppen met social media moeilijk. Maar veel deelnemers aan Mei Social Vrij geven aan dat vooral de eerste paar dagen lastig zijn, daarna ontstaat rust en tijd.

Van Boxtel was vijftien jaar toen hij zijn angststoornis ontwikkelde. “Ik was opeens bang dat ik in elkaar geslagen zou worden. Op elke hoek zag ik gevaar.” Jaren van therapie volgden, maar open praten over zijn gedachten bleek voor hem moeilijker dan gedacht. “Om me heen zag ik hoe makkelijk het leven van andere mannen leek te verlopen in vergelijking met het mijne. Dat wilde ik niet toegeven.”

Toch besloot de alumnus om zich in de materie te verdiepen. Wat bleek: mannen voeren juist vaak de boventoon in cijfers over suïcide en verslaving. “Maar als het zo slecht gaat met mannen, waarom hoor je daar dan zo weinig over? Ik kreeg vaak het antwoord ‘mannen praten niet over hun gevoelens’, maar dat vond ik te makkelijk. Alsof het een keuze is, alsof mannen niet wíllen praten.”

Online vergelijkingen
Daarom ging Van Boxtel zelf aan de slag met het vraagstuk waaróm mannen niet praten. Aan de hand van literair onderzoek en gesprekken met experts en ervaringsdeskundigen wilde hij verder kijken dan het cliché. Vooral de verhalen van die laatste groep vond hij indrukwekkend. “Deze mannen lieten zien wat er gebeurt als iemand van jongs af aan leert om gevoelens in te slikken, hoe ver dat kan gaan.”

Tijdens zijn onderzoek zag de alumnus ook een andere brede ontwikkeling, vooral onder jongeren. Mentale problemen nemen toe en sociale media spelen daar een grote rol in. “Jongeren zijn constant aan het vergelijken en zien alleen maar succesverhalen voorbijkomen. Wanneer je zelf niet lekker in je vel zit, voelt het al snel alsof je de enige bent.”

‘Harder worden’
Niets is minder maar, weet Van Boxtel. Hij herkent het gevoel vooral uit zijn jeugd, maar ook tijdens zijn opleiding Journalistiek vergeleek hij zichzelf met ‘de rest’. “Ik was wat terughoudender, rustiger. Tijdens een evaluatie schreef ik ook dat ik te verlegen en gevoelig was als journalist, dat ik harder moest worden.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Docenten gaven hem echter een ander perspectief. “Mijn empathie en inlevingsvermogen waren juist mijn kracht, vonden ze. Dat moment is me altijd bijgebleven, en heeft er misschien wel voor gezorgd dat ik deze kant op ben gegaan.”

Drempels en tips
Inmiddels schrijft Van Boxtel geregeld over mentale gezondheid, bijvoorbeeld op LinkedIn. Ook daar merkt hij hoe urgent zijn boek is. “Vooral vrouwen reageren en moedigen aan zodra ik iets deel. Mannen doen dat veel minder. Misschien zijn ze het niet met me eens, maar misschien voelen ze ook wel een drempel.”

Daarom behandelt hij in zijn boek het ontstaan van het probleem, persoonlijke verhalen en aanbevelingen. “Niet alleen voor mannen zelf, maar juist ook voor hun omgeving.” Want iedereen moet volgens de alumnus anders leren kijken en luisteren. “Als je vraagt hoe het gaat en iemand reageert met ‘goed’, vraag dan door. Let op subtiele signalen, bijvoorbeeld in grappen. Daar laten mannen dingen in doorschemeren.”

‘Wereld te winnen’
Een belangrijke taak dus voor partners, vrienden, ouders en collega’s. “Ik kom zelf uit een veilige en liefdevolle omgeving en had toegang tot hulp, maar niet iedereen heeft dat. Goed luisteren kan daarom echt het verschil maken.”

Met zijn boek hoopt Van Boxtel vooral inzicht te bieden. Niet alleen in het probleem, maar ook in de oorzaken erachter. “Als je nooit hebt geleerd om je gevoelens te uiten, weet je ook niet hoe dat moet. Neem dit boek daarom als beginpunt voor een gesprek dat je wellicht al veel eerder had moeten voeren.”

De studiekeuzecheck (skc) werd in 2014 landelijk ingevoerd als onderdeel van de wet ‘Kwaliteit in Verscheidenheid’ om de juiste student op de juiste plek te krijgen, en zo kwaliteit en studiesucces in het hoger onderwijs te verhogen en uitval te verminderen.

Hoewel de skc tot en met dit studiejaar verplicht was voor alle aanmelders met een Nederlandse vooropleiding die wilden starten met een voltijd bachelor of AD-opleiding, vervalt de verplichting voor de instroom van september 2026 en later. “De check zorgde niet aantoonbaar voor betere of meer matches tussen student en opleiding, ondanks de tijd en inzet die het kostte”, laat Beleidsmedewerker Studentenvoorzieningen Ramon Doesborgh weten.

Talentgericht leren
Ook sloot de verplichte check volgens hem niet meer goed aan op de onderwijsvisie van Fontys, waarbij talentgericht leren centraal staat. En bood het geen garantie voor een tijdige kennismaking met de opleiding of een soepel inschrijfproces.

Het loslaten van de verplichting past volgens de beleidsmedewerker in het landelijke beeld dat steeds meer instellingen hiervan afstappen: Avans en de HAN schaften het al eerder af.  De studiekeuzecheck blijft echter een recht, mocht een potentiële student hier gebruik van willen maken. “Het initiatief ligt nu bij de aanmelder, die de check - oftewel het skc-gesprek - zelf aan kan vragen. De student bepaalt daarbij de agenda van het gesprek, waardoor studenten beter geholpen worden om te ontdekken waar hun talenten liggen. Oftewel Talentgericht Fontys.”

Kennismaken
Wat Fontys wél voor alle studenten heeft, is de kennismakingsbijeenkomst, die door de betreffende opleiding wordt georganiseerd wanneer de student zich heeft aangemeld. “Waar de skc zich vooral richtte op reflectie van de studiekeuze, draait de bijeenkomst om kennismaken, vragen stellen en binding met de opleiding", aldus Doesborgh.

“In het skc-gesprek, dat de student op eigen initiatief aanvraagt, kan men twijfels en vragen over de studiekeuze bespreken. Zodra de opleiding is gestart, krijgt iedere student een studentcoach aangewezen. Mocht er dan toch studietwijfel zijn, of een vraag over een mogelijke switch, dan kan de studentcoach daarbij helpen of doorverwijzen.”

De studiekeuzecheck is dus geen inschrijfvoorwaarde meer. Wat wel blijft is de controle op  vooropleiding, identiteit en betaalgegevens.

De Schijf van Vijf is een hulpmiddel van het Voedingscentrum. De oude schijf dateerde uit 2016, dus heeft het Voedingscentrum een nieuwe versie gepubliceerd aan de hand van wetenschappelijk onderzoek. Het grootste verschil tussen toen en nu: van 500 gram vlees per week naar 300 gram, en van 180 gram peulvruchten naar 250 gram.

Allergie
Gezonde ontwikkelingen dus. Maar de meeste studenten doen er vrij weinig mee. Sporteconomiestudent Martijn kent de Schijf van Vijf vooral van vroeger. “Op de basisschool hadden we het er wel over, maar daarna eigenlijk nooit meer. Ik let wel redelijk op mijn voeding en probeer veel fruit te eten, maar ik ga niet minder vlees eten of zo.” 

Ook Onne, student Sportkunde, verandert zijn eetpatroon niet door de nieuwe adviezen. “Ik kijk er eigenlijk nooit naar. Ik heb sowieso een notenallergie, dus ik kan me al deels niet aan die schijf houden.” 

Student Voeding en Diëtiek Lena gebruikt de Schijf van Vijf regelmatig tijdens haar opleiding. Persoonlijk sluiten de nieuwe richtlijnen ook goed aan op haar leven. “Ik ben vegetariër, dus minder vlees en meer peulvruchten eten lukt me wel. En bij het ontbijt eet ik bijvoorbeeld bessen en frambozen.” 

Haar tafelgenoten reageren zichtbaar jaloers op de fruitinname van Lena. Ze wonen op kamers en vinden zulke producten vaak te duur. Zo merkt rechtenstudent Aniek duidelijk verschil. “Toen ik nog bij mijn ouders woonde at ik twee stuks fruit per dag, maar nu kan ik dat gewoon niet meer betalen.” Flor, student Journalistiek, herkent die financiële afweging. “Ik ben geen vegetariër, maar ik eet weinig vlees omdat het gewoon veel te duur is.”

Budget
Volgens beide uitwonende studenten ligt hun boodschappenbudget rond de vijftien tot twintig euro per week. Dat maakt het lastig om volgens de richtlijnen van het Voedingscentrum gevarieerd en gezond te eten. Zij schatten dat daarvoor eerder ongeveer dertig euro per week nodig is. 

PABO-student Nicky ziet gezond eten daardoor vooral als een luxe. “Ik geef ook vijftien tot twintig euro per week uit aan boodschappen en kan het me echt niet veroorloven om meer uit te geven. Ik wil wel gezonder leven, maar alles is zo duur. Dat gaat ten koste van de rest van mijn leven.”

“De hogescholen zijn nu onderling aan het afstemmen hoe ze TikTok zorgvuldig uit kunnen faseren”, vertelt de VH-woordvoerder. “Een aantal instellingen heeft nog projecten en campagnes lopen op het platform, dus dat vraagt om enige afstemming.”

Universiteitenvereniging UNL laat weten dat de koepel geen specifiek advies heeft over het gebruik van TikTok: “Het is aan de individuele universiteiten om te besluiten of zij er wel of geen gebruik van maken.”

Spionagerisico
Het is niet voor het eerst dat het Chinese programma onder vuur ligt in het hoger onderwijs. Drie jaar geleden vroeg Hogeschool Saxion zijn medewerkers om de applicatie niet te gebruiken op werktelefoons. Ook de Erasmus Universiteit gaf medewerkers het dringende advies het te verwijderen vanwege “een verhoogd spionagerisico”. 

Fontys maakt überhaupt geen gebruik van TikTok wegens de privacy, liet functionaris gegevensbescherming Stan van Riemsdijk eerder weten. "De privacy- en veiligheidsrisico’s van TikTok worden als te groot beoordeeld”, legde hij uit. “TikTok heeft, door de aard van het platform en de vereiste app-machtigingen, potentieel toegang tot omvangrijke datastromen op mobiele apparaten. Hieronder vallen (bijzondere) persoonsgegevens, communicatiegegevens, metadata, telemetriedata en andere gegevens waar het apparaat toegang tot heeft via netwerk en internet.”

TikTok geeft die persoonlijke gegevens weer door aan China. Dat mag volgens Europese privacyregels eigenlijk niet. De Autoriteit Persoonsgegevens waarschuwt hier al langer voor en roept organisaties op om goed na te denken over het gebruik van het platform.

De opleidingen Theologie, Docent Levensbeschouwing en de minor Ethiek en Filosofie melden meer belangstelling voor religie onder studenten. Dit zijn binnen Fontys de opleidingen met het hoogste percentage gelovige studenten. Dat blijkt uit het feit dat de opleidingen zelf groeien, maar dus ook het aantal gelovige studenten. 

Ook de studentenkerk van Tilburg University ziet het aantal bezoekers toenemen. “Waar er een aantal jaar geleden op zondag zestig mensen naar de kerk kwamen, zijn het er nu meer dan honderd”, zegt studentenpastoor Michiel Peeters. 

Sociale media spelen ook een rol bij de groeiende interesse in geloof. “Er is tegenwoordig veel vraag naar zingeving, jongeren worstelen ergens mee. Ze zoeken vaak eerst naar iets psychologisch, maar trekken daarna vaak richting geloof”, aldus opleidindscoördinator Fontys Educatie Levensbeschouwing en theologisch expert Hans van den Bemt. “Dit wordt aangewakkerd door sociale media. Er zijn religieuze influencers die dingen zeggen die bij jongeren resoneren, zij krijgen ook echt volgelingen.”

Journalistiekstudent Osee, die is aangesloten bij kerkgenootschap Bron, maakt daar ook gebruik van. Hij en een aantal anderen promoten hun kerkgenootschap op sociale media. “Er komen de afgelopen jaren steeds meer jongeren bij. We waren eerst met vier of vijf en nu met bijna dertig.”

Moeilijke periode
Volgens studentenpastoor Peeters zoeken mensen vaak richting geloof wanneer er iets ingrijpends in hun leven gebeurt of wanneer ze een moeilijke periode doormaken. Theologiestudent Thomas herkent dat. “Ik ben katholiek opgevoed, maar op de middelbare school werd mijn geloof minder belangrijk. Vier jaar geleden ging ik door een zware tijd en begon ik het opnieuw te ontdekken.”

Ook Guido, student Commerciële Economie, vertelt dat zijn geloof later terugkwam. “Ik ben christelijk opgevoed, maar tot anderhalf jaar geleden geloofde ik niet. Ik was een lange tijd depressief en daar ben ik zelf uitgekomen. Toen het weer beter ging, kwam mijn geloof juist terug. Ik sta nu positiever in het leven en heb meer waardering voor alles om me heen.”

Niet alle gelovige studenten zijn religieus opgevoed. Nika, student Pedagogiek, werd afgelopen augustus Vrij Evangelisch, dat is protestants met een nadruk op persoonlijk geloof en de bijbel, maar niet gebonden aan de strenge regels van de kerk.

Nika: “Ik zat op een dieptepunt in mijn leven toen ik God ineens voelde. Toen kon ik er niet meer omheen. God heeft mij laten zien dat ik meer waard ben dan voor elke jongen mijn benen opendoen en drie dagen wakker blijven door drugs.”

Feestleven
Religie combineren met het studentenleven kan soms lastig zijn. Het stereotype studentenleven draait om drank, drugs en seks, terwijl sommige gelovige studenten daar bewust afstand van nemen. "Ik hou die werelden gescheiden. Soms is het eenzaam, ik ken maar één andere gelovige op mijn school”, zegt Osee. “Medestudenten begrijpen me vaak niet.”

Guido gaat anders met die combinatie om. “Ik drink regelmatig met vrienden. Ik ben wie ik ben en ik ga niet veranderen. Ik ben een mens en mensen maken fouten, maar ik omarm mijn fouten.”

Nika merkt dat ze haar oude feestleven soms mist, maar wil daar niet naar terugkeren. “Ik mis dat zorgeloze gevoel nog wel eens en soms zelfs het gevoel van drugs, maar ik wil nooit meer terug naar hoe het toen was. Ik haal meer geluk uit mijn geloof dan uit drank en drugs."

Ieder jaar voert Joyce van Bergen, samen met haar collega-studiekeuzeadviseurs, gesprekken met ruim duizend Fontysstudenten. Een groot deel van hen twijfelt. Over de huidige studie, het starten van een vervolgstudie, of de juiste aansluiting met het werkveld. “Studenten ontwikkelen zich, leren zichzelf beter kennen en stellen onderweg hun keuzes bij. Dat daarbij ook twijfels ontstaan, is logisch en niets om je zorgen over te maken.”

Volgens Van Bergen vraagt het werkveld immers om professionals die met vertrouwen kunnen navigeren en floreren in veranderende omstandigheden. “Daar horen leren kiezen en omgaan met twijfelen absoluut bij.”

Grote behoefte
Fontys kan geen harde cijfers geven als het gaat om het aantal studenten dat twijfelt. Wel is de behoefte aan ondersteuning groot, weet Sander Waulthers. Hij zorgt er als consultant Studentbegeleiding en studentenwelzijn bij Fontys Studentenvoorzieningen mede voor dat de ondersteuning aan studenten ook beleidsmatig binnen Fontys wordt geborgd. 

“Het kunnen herkennen of je wel of niet op je plek zit, is essentieel. Daarnaast is het belangrijk studenten te leren hoe zij weer goed in hun vel kunnen komen en een plek te kunnen vinden die bij hen past. Floreren en navigeren zijn begrippen die hand in hand gaan en waar we op alle plekken aan moeten bijdragen."

Volgens de consultant kunnen twijfels bij studenten op ieder moment van de studie voorkomen. Redenen zijn onder andere een studie die inhoudelijk anders blijkt dan verwacht, of ervaringen dat de praktijk minder goed aansluit bij die gemaakte verwachtingen, zoals tijdens stage. “En onderschat het twijfelen voor aanvang of na de studie niet.”

Het is vooral belangrijk, zegt Waulthers, dat studenten weten waar ze met die twijfels terechtkunnen. Zo kunnen ze niet alleen in gesprek met studiekeuzeadviseurs, maar kent Fontys ook verschillende programma`s die studenten begeleiden tijdens het handelen naar de studietwijfels. “Ook zijn er verschillende tools en trainingen beschikbaar, zoals My Student Journey. Bedoeld om studenten inzicht te geven in hoe ze ervoor staan. Niet qua studieresultaten, maar qua persoonlijke groei en welbevinden.”

 Schaamte, schuld en onzekerheid
Hoewel Van Bergen en Waulthers beiden op hun eigen manier klaarstaan om studenten te helpen, merken de twee ook dat er lang niet altijd en open over studietwijfels wordt gesproken. “Het voelt voor studenten beladen. Schaamte, schuld en onzekerheid kunnen er direct voor zorgen dat studenten hun twijfels voor zich houden, ook thuis”, legt de studiekeuzeadviseur uit. “Maar volgens mij twijfelen we allemaal. Over onze toekomst, carrière of andere zaken die voor ons van persoonlijk belang zijn”, vult Waulthers aan. “Het hoort er nu eenmaal bij, ongeacht de studie die je volgt.”

Toch snapt de consultant dat het merendeel van de studenten niet aanklopt voor een een-op-een gesprek. “Maar als we willen dat studenten leren kiezen en twijfels normaliseren, moeten we ze daar ook de kans voor geven." Ruimte maken voor het gesprek hierover, ook als docent of medestudent, draagt daar aanzienlijk aan bij, zegt hij nog.

Van Bergen heeft als studiekeuzeadviseur een onafhankelijke rol in dergelijke gesprekken, waarbij niet alleen gekeken wordt naar mogelijkheden binnen de eigen instelling. “Het uitgangspunt blijft dat een student een keuze maakt die echt goed past. Soms betekent dat ook dat een student elders beter op zijn plek is."

Forra Cornelis, portefeuillehouder docentprofessionalisering en organisator van de dag, stelt dat studentenwelzijn een ontzettend belangrijk onderwerp is waar altijd nog wat aan verbeterd kan worden.

Stress en het bestrijden ervan is één van die dingen. De middag werd daarom afgetrapt met een presentatie van George Tielen. Hij heeft een waslijst aan prestaties waar hij als piloot stalen zenuwen aan over heeft gehouden. Tielen vertelde over een paar lastige situaties in zijn vak waarbij het essentieel was dat hij zijn hoofd koel zou houden. Daarnaast gaf hij tips over hoe je het best met stress om kan gaan.

Dit werd overwegend positief ontvangen door de aanwezige docenten, ondanks dat niet iedereen het even leerzaam vond. Docent Henk: “Het was een heel interessant en levendig onderwerp en ik vind het ook goed aansluiten bij het onderwerp van de dag, maar ik heb niet echt het idee dat ik iets heb geleerd.”  

Hij was niet de enige. “Het was een leuk verhaal en hij kon erg gepassioneerd vertellen, maar in zulke stresssituaties komen wij niet te zitten, het gaat nooit om leven of dood", meent paramedisch docent Steven. “Alleen zijn tip over oefenen was voor mij wel leerzaam."

Tielens eerste tip was namelijk: trainen. Door te trainen creëer je automatisme, als je in paniek raakt en je hoeft niet na te denken over wat je moet doen, omdat je het hebt getraind, heb je veel meer denkruimte over. Als je als student dus goed hebt geleerd en geoefend voor een examen, ben je ook minder snel gestrest.

Humor
Daarnaast vertelde Tielen over stoïcisme en boeddhisme. Waar dat op neer komt is dat je niet moet stressen om dingen waar je niks aan kan doen. Bijvoorbeeld je lichaam en je reputatie, eigenlijk alles wat afhangt van factoren buiten onze invloed. Tot slot gaf hij de tip om humor te gebruiken. Als je moet lachen komen er bepaalde stofjes vrij die ervoor zorgen dat je hartslag en bloeddruk dalen en je spieren ontspannen, soms tot wel 45 minuten.

Ook docent Maartje, vond het niet per se een informatieve maar wel een inspirerende presentatie. “De presentatie was leuk en het was ook wel interessant om te zien hoe andere vakken met stress omgaan."

"Maar het zijn eigenlijk vooral de hierdoor geïnspireerde discussies achteraf inspireert die het interessant maken. Het was een fijne manier om de middag mee te beginnen, het echt leren van dingen deden we in de workshops erna.”

Volgens de Onderwijsraad wordt er in beleid en praktijk te vaak gericht op uitdagingen en problematiek rondom stress en mentale gezondheid. Maar die eenzijdige blik leidt vaak tot zorgtrajecten en individuele begeleiding, terwijl juist het onderwijs zelf overvraagd raakt. 

De raad pleit daarom voor een breder perspectief, waarin welzijn niet alleen een zorgvraag is, maar ook een onderwijskwestie. Onderwijs biedt immers ruimte voor zingeving, persoonlijke ontwikkeling en bescherming tegen maatschappelijke druk, en kan daarmee actief bijdragen aan het welzijn van studenten.

Ook binnen Fontys staat het welzijn van studenten hoog op de agenda. Welzijn wordt hier niet uitsluitend gezien als iets dat moet worden ‘gerepareerd’, maar als iets dat kan ontstaan door goed en betekenisvol onderwijs.

Brede blik op welzijn
Volgens Rens Gresnigt van Studentenvoorzieningen bevestigt het rapport van de Onderwijsraad wat de hogeschool al langere tijd uitdraagt en faciliteert. “Het versterkt ons beeld eigenlijk alleen maar. We zijn al heel lang bezig met deze thema’s. Het is niet dat we naar aanleiding van het bericht iets extra’s gaan doen. Het helpt ons vooral met de visie en koers die we al hebben, namelijk: floreren in je leerproces.

Het is niet wenselijk om welzijn eenzijdig te benaderen, stelt zowel de raad als Gresnigt: “We voelen ons versterkt door het rapport en hebben al een tijd de visie dat welzijn geen eenzijdige benadering moet zijn, jaren geleden was dat nog anders.” 

Die benadering was in het verleden vooral curatief. Een probleem werd pas opgelost als een student met een hulpvraag kwam. Nu wordt er ook preventief en versterkend gehandeld, zo benadrukt Gresnigt: “Tegenwoordig benaderen we welzijn als voorwaarde, uitkomst én als onderdeel van goed onderwijs. Dat is iets waar we dit jaar op verder bouwen.”

Volgende stappen
Praktisch vertaalt dat zich in diverse projecten in de vorm van Talentgericht Onderwijs. Ondanks het feit dat deze projecten en aanpakken al langer lopen, worden deze in het komende jaar uitgebreid en versterkt. Zo is ook het geval met de online tool My Student Journey (MSJ). “De ambitie is om MSJ dit jaar in te zetten binnen meer instituten", vertelt Gresnigt. De online tool helpt studenten regie te nemen, passende keuzes te maken en na te denken over hun toekomst. "Die uitkomsten kunnen ze vervolgens meenemen in gesprekken met studentcoaches.”

Verder ligt er een grote focus op het professionaliseren van medewerkers binnen de zogenoemde begeleidingsketen. Die omschrijft namelijk wie welke rol heeft qua doorverwijzingen rondom welzijnsproblematiek. Per instituut zijn er verschillen in hoe die keten is ingericht. Het doel is om deze verder te versterken en optimaal in te richten. “Denk aan kennisclips, trainingen en diverse tools die docenten verder helpen bij het herkennen van signalen van welzijnsproblematiek", vertelt Gresnigt.

Soms komt het voor dat een schakel uit de begeleidingsketen te veel of te weinig doet: “In de praktijk blijkt dat men soms aan die begeleidingsketen moet wennen. We vinden het belangrijk dat die goed is ingericht en helpen daarom instituten na te denken over doorverwijzingen.” Het doel is dat er binnen ieder instituut zeker twee schakels versterkt worden.

Welzijn en floreren hoort bij elkaar
Floreren is een belangrijk onderdeel binnen het thema welzijn en daarmee belangrijk voor de onderwijsvisie van Fontys. Lector Leren Floreren Evelyne Meens vertelt: "Floreren betekent goed, gezond en gelukkig functioneren. Het gaat erom wat een student zelf kan doen en wat een ander voor de student kan doen. Denk daarbij aan studentcoaches, docenten, maar ook aan studiegenoten bijvoorbeeld."

Meens benadrukt dat het om een wisselwerking gaat. “Het gaat erom hoe we met elkaar omgaan binnen een leeromgeving. Een cultuur waarin fouten maken niet mag, werkt niet. Als je als docent of coach een goed voorbeeld geeft en je eigen welzijn soms bespreekbaar maakt, dan voelt de student zich ook sneller geroepen om dat zelf te doen.”

In een nieuw rapport over het welzijn van studenten probeert de Onderwijsraad de problemen niet te bagatelliseren. Jongeren voelen inderdaad prestatiedruk, sommigen kunnen nauwelijks rondkomen en natuurlijk leven er zorgen over klimaatverandering en polarisatie.

Daarbij heeft de maatschappij meer oog gekregen voor adhd, depressie, autisme en andere mentale aandoeningen. Er is meer ruimte om daarover te praten. Dat heeft zijn voordelen, noteert de Onderwijsraad – al bestaat het risico dat mensen zichzelf en elkaar gemakkelijker een label opplakken.

Maar wat kun je hier in het onderwijs mee? De aanpak van (studenten)welzijn is nu sterk individueel en diagnostisch gericht, zegt Louise Elffers, voorzitter van de Onderwijsraad. Het onderwijs biedt vaak speciale begeleiding en aanvullende zorg. Maar volgens de raad kun je het welzijn ook op andere manieren benaderen.

Is er volgens jullie iets aan de hand met het welzijn van studenten?
“Jazeker. We kennen de cijfers over mentale problematiek onder studenten. Docenten zien zelf ook dat de druk op jongeren groot is. Deels horen twijfels en onzekerheid bij de levensfase, maar jongeren hebben ook te maken met maatschappelijke ontwikkelingen zoals bestaansonzekerheid en de wooncrisis. Ook hebben ze vaak het gevoel dat ze aan hoge eisen moeten voldoen.” 

Wat is er dan mis met een ‘diagnostische’ blik op studentenwelzijn?
“We zijn nu sterk gericht op de vraag wat we de individuele student aan begeleiding en aanvullende zorg moeten bieden, zodat die aan het onderwijs kan deelnemen. Dat is het standaardperspectief. Maar dan zoek je de oplossing eigenlijk buiten het onderwijs, of aanvullend erop. Je kunt ook kijken naar de bijdrage van het onderwijs zelf aan het welzijn van jongeren.”

Is dat laatste beter?
“Het kan per geval verschillen wat passend is, maar we zien nu dat het onderwijs in een groef zit. Het is haast een reflex om in termen van aanvullende zorg en begeleiding te praten. De vragenlijsten die studenten over hun welzijn invullen, zitten ook in dat spoor van individuele diagnostiek. Wij zeggen: let op dat je ook naar andere benaderingen kijkt.”

Welke benadering bijvoorbeeld?
“Het welzijn van jongeren is niet alleen een voorwaarde voor het volgen van onderwijs, maar ook een opbrengst ervan. Het onderwijs is een oefenplaats, een plek waar je vaardigheden krijgt aangereikt om je te verhouden tot de wereld om je heen en je plek daarin te vinden. Het onderwijs kan bijdragen aan zingeving in je leven. Het biedt een plek om je zorgen te bespreken en relaties op te bouwen. Bovendien kunnen we aandacht besteden aan kwesties die studenten bezighouden, zoals discriminatie of de wooncrisis." Tekst gaat verder onder de foto.

U bent bijzonder hoogleraar kansengelijkheid in het onderwijs. In het streven naar gelijke kansen moet je toch ook naar de individuele belemmeringen kijken?
“De een kampt met problematiek waar de ander geen last van heeft; dat is evident. Je kunt het individuele probleem aanpakken, zodat alle studenten op gelijke hoogte kunnen beginnen, maar dat is niet de enige manier om studenten te helpen. De vraag is vooral welke bijdrage het onderwijs kan bieden om ermee om te gaan.”

Goed onderwijs helpt soms beter dan de zoveelste nieuwe regeling?“Het is niet het complete antwoord op alle problematiek – soms is er wel degelijk aanvullende zorg of een concrete voorziening nodig – maar we zitten nu erg aan de kant van de voorwaarden voor het leren, terwijl we ook naar de opbrengsten van het leren kunnen kijken.”

In het rapport van de Onderwijsraad gaat het ook over prestatiedruk. Het is niet erg om enige prestatiedruk te voelen, menen de raadsleden, want in het onderwijs leer je juist omgaan met zulke druk. Aan de andere kant moet die prestatiedruk niet doorslaan in chronische stress.

Maar hoe bepaal je de balans? Hoe kijkt u bijvoorbeeld naar het bindend studieadvies met dit rapport in gedachten?
“Het bsa hebben wij in de raad niet besproken. Bij het bsa spelen ook andere vragen, bijvoorbeeld wat de kosten zijn en of het inderdaad meer studiesucces oplevert. Maar in het licht van onze verkenning zou je moeten vragen: zet het bsa alleen maar druk op studenten, of draagt het bij aan de vorming van onze eerstejaars en helpt het hen te leren omgaan met zulke druk? Datzelfde gesprek kun je bijvoorbeeld voeren over de spreiding van toetsen.”

U geeft les aan de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam. Wat heeft u geleerd van het schrijven van dit advies?
“Mijn collega’s en ik voeren soortgelijke discussies. Hoe ver moeten we gaan met het optuigen van aanvullende zorgstructuren? Wat is onze taak als docenten, wat kunnen wij vanuit onze expertise bijdragen? Ik geef onderwijssociologie, dus ik praat vaak met studenten over maatschappelijke ontwikkelingen: wat zien ze gebeuren, welk onbehagen voelen ze, wat betekent het voor hun eigen bestaanszekerheid? Ik snap wel dat het in andere vakken niet altijd zo verweven zit, maar toch: in gesprekken over welzijn moeten we de ‘onderwijseigen’ mogelijkheden niet vergeten. In het onderwijs kunnen jongeren leren om de wereld te duiden en hun eigen weg te vinden.”

De oplossingen komen voort uit het onderzoeksproject en preventieprogramma Fitphone, dat gezond smartphonegebruik onder jongvolwassenen wil bevorderen. Kartrekker van het zesjarige project is onderzoeker Herm Kisjes. “Vandaag hebben we hier studenten van Fontys, TU/e en SintLucas om hun bevindingen te presenteren. Jongeren die oplossingen bedenken voor andere jongeren als het gaat om gezond smartphonegebruik”, zegt hij. 

Voordat de oplossingen aan bod komen is het woord aan Communicatie-student Miky. Zij onderzocht welke invloed ontwerpkeuzes van social mediabedrijven hebben op het smartphonegebruik bij jongeren. “Social media speelt in op onze basisbehoeften verbondenheid, waardering en ontspanning.”

Vinkjes, meldingen en bolletjes
Dat komt niet alleen door een algoritme dat ervoor zorgt dat je oneindig kan blijven scrollen en de tijd verliest. “Je hebt ook nog likes, reacties en volgers. Die sociale bevestigingen geven je een goed gevoel. Maar krijg je die niet genoeg, dan wil je daaraan werken.” Ook de blauwe vinkjes, de melding ‘is aan het typen’, online statussen en rode notifcatiebolletjes leveren steeds meer druk op, zegt ze. “Druk die gevormd wordt door bedrijven, maar we hebben zelf ook een verantwoordelijkheid om hier verstandig mee om te gaan.”

Een groep studenten van de Fontysminor AI For Society heeft daarom AI-hulp FitBot in het leven geroepen. Want, zo blijkt uit onderzoek, ruim 56 procent van de jongvolwassenen voelt zich verslaafd aan hun telefoon en spendeert gemiddeld zeventig dagen per jaar aan schermtijd. “FitBot is een welzijnscompagnon die jongvolwassenen helpt met FOMO, schermverslaving, stress, emoties, vermindering van social media en slaapkwaliteit. Met antwoorden die allemaal gebaseerd zijn op wetenschappelijk onderzoek.”

‘Doe weg’
Ook Log Off, een tastbaar kunstwerk waar je je telefoon in kunt doen, gooit hoge ogen tijdens de presentaties. “Een sociaal experiment waarbij je je telefoon in de houten houders legt en zo het vuur in het midden van de tafel steeds beter aanwakkert.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Een andere presentatie wordt gehouden door een student van Toegepaste Psychologie. “Iedereen, doe je ogen dicht en focus op mijn stem”, klinkt het. Na een paar vragen aan het publiek wordt al snel duidelijk dat iedereen een smartphone heeft, deze gebruikt voor het slapen gaan en ‘m zelfs mee naar de slaapkamer neemt. “Terwijl we allemaal weten wat de effecten zijn. Het is niet gezond voor je, dus doe die telefoon gewoon weg."

Goed begin
Of de oplossing voor het overmatige smartphonegebruik inderdaad zo makkelijk is, valt nog te betwisten. Maar het project heeft bij vier eerstejaarsstudenten Pedagogiek wél een belletje laten rinkelen. “Ik heb een schermtijd voor mezelf ingesteld als het gaat om social media en kijk nu nog maar een half uur per dag in plaats van drie uur.” Een andere student heeft helemaal geen social media. “Ik kan daar niet fatsoenlijk mee omgaan, dus zoek ik het niet meer op.”

Kisjes is in ieder geval erg tevreden over de resultaten die vandaag de revue passeerden. “Het is sowieso heel mooi om te zien dat er zoveel jongeren geïnteresseerd zijn in dit onderwerp, en dan willen ze er ook nog iets mee doen. Het probleem is vaak duidelijk, maar de oplossing nog niet zo makkelijk. Deze initiatieven zijn een goed begin.”

Het zijn studenten Gerrit en Thirza die dinsdagmiddag het symbolische bankje onthullen voor gebouw R10 op campus Rachelsmolen. Op het houten zitvlak wordt een gouden plaquette gemonteerd met daarop de tekst: ‘Een goed gesprek begint met iemand écht zien’. Daarnaast een QR-code, die leidt naar de online training van Stichting 113 Zelfmoordpreventie.

Gerrit is geraakt door het initiatief. Hij verloor eind 2024 namelijk een van zijn beste vrienden aan zelfdoding. “Maar dat was niet aan hem af te lezen. Zelfs de mensen die van buiten heel gelukkig lijken en vaak plezier hebben, kunnen de meest heftige gedachten hebben. Mijn vriend Indi is het bewijs.”

Taboe doorbreken
Mocht Indi er nog geweest zijn, had Gerrit hem sowieso nog een knuffel gegeven. “En ik had met hem willen praten over zijn gedachten. Maar heel eerlijk, ik had niet geweten hoe. Deze plaquettes maken dat gesprek nu juist wel mogelijk.”

Dat laatste is ontzettend belangrijk, beaamt ook Arian Steenbruggen, lid van college van bestuur. “Zelfdoding is nog altijd de grootste doodsoorzaak onder jongeren onder de dertig jaar. Een kwart van hen is student. Voor ons als Fontys dus niet alleen een belangrijk onderwerp, maar ook urgent. Het taboe rondom zelfdoding doorbreken is daarom de eerste stap. De bankjes zijn daarin een krachtig symbool van hoop en verbinding.” Tekst gaat verder onder de foto.

Want, zoals op ieder bankje staat, begint een goed gesprek met iemand écht zien. Dat bevestigt ook student Thirza. Zij schrijft gedichten over onderwerpen die haar raken, en vandaag draagt ze een gedicht voor over hoe iemand die kampt met suïcidale gedachten weer hoop kan krijgen.  “Heel spannend om publiekelijk een eigen gedicht voor te dragen, maar aan de andere kant is het ook heel mooi dat ik het kan. Daar ben ik trots op.” Haar gedicht vat treffend samen waar vandaag om draait: “113 is geen cijfer. Het is een adem. Een ruimte. Een plek waarin je in het donker niet weggeduwd wordt, maar waar je de kracht vindt om weer te staan.”

Fontysbreed
Inmiddels zijn alle vijftig plaquetten bevestigd aan verschillende bankjes, verdeeld over alle gebouwen en campusterreinen die Fontys rijk is. “Zowel binnen als buiten, op plekken waar studenten elkaar normaliter ook informeel ontmoeten”, legt Marlies van der Eerden uit. Zij is consultant bij Fontys Studentenvoorzieningen. “We willen dat op alle plekken waar onze studenten rondlopen aandacht is voor suïcidepreventie.”

Want, zo blijkt uit cijfers, zeker één op de vijf jongeren denkt aan zelfmoord. Dat bevestigt Babette Tierie, communicatieadviseur bij Stichting 113 Zelfmoordpreventie. “Daarom is het ook zo belangrijk en mooi dat Fontys deze bankjes gerealiseerd heeft. Studenten weten ons nu vooral te vinden via de hulplijn, maar op deze manier moedigen we ook het gesprek met elkaar aan. Dat kunnen we allemaal, ook al lijkt het spannend of ongemakkelijk. Stel vooral de vraag of men ooit aan zelfdoding denkt, zonder meteen iemand te willen beïnvloeden of het probleem op te lossen. Praten helpt, en laat deze bankjes je eraan herinneren dat je er nooit alleen voor staat."

Dat een kleine veertig procent van de hbo- en wo-studenten te maken heeft met studievertraging, is gebleken uit onderzoek dat is uitgevoerd door het Interstedelijk Studentenoverleg (ISO). En onder die kleine veertig procent valt ook Jochem, student Finance Taks and Advice.”Ik moet bijna een jaar overdoen. In ieder geval de vakken die ik niet heb gehaald”, zegt hij. ''Het was voor mij simpelweg heel erg wennen in het eerste jaar. Ik was de middelbare school nog gewend en daar had ik moeite mee.''

Uit het onderzoek is gebleken dat vooral psychische klachten zoals stress en depressie een belangrijke rol spelen in het oplopen van studievertraging. Daarnaast worden ook oorzaken als het hebben van een bijbaan of een gebrek aan motivatie genoemd. Maar daar is bij Jochem allemaal geen sprake van. Hij had vooral moeite met tijdmanagement. “Stress was niet de belangrijkste oorzaak, maar als je niet goed bent in tijdmanagement, dan komt daar uiteindelijk wel stress bij kijken.”

Uitstelgedrag 
Dat het verdelen van je tijd belangrijk is tijdens je studie benadrukt ook pabo-student Daan. “Ik denk dat een duidelijke planning belangrijk is om studievertraging te voorkomen. Ik zie bij studiegenoten dat ze daar nog weleens moeite mee hebben”, aldus Daan. Zelf heeft hij nog geen vertraging opgelopen. ‘’Nee, gelukkig heb ik daar nog niet te maken mee gehad, tot op heden gaat het goed.’’

Voor een studiegenoot van Daan geldt hetzelfde. “Nee, daar heb ik geen last van, vrienden van me wel.” En ook hij ziet daar het stukje tijdmanagement in terug: “Tja, uitstelgedrag. Ze wachten tot het laatste moment met studeren en vullen de rest op met leuke dingen. Zelf heb ik daar ook een handje van, ik snap het. Maar in je voordeel werkt het niet.”

Drukke planning 
Fontys Studentenvoorzieningen ziet ook dat studenten kampen met achterstanden en benadrukt hoe belangrijk het indelen van je tijd is. ‘’De studenten die bij ons komen, vragen we meestal naar de indeling van hun dagen. Vaak zien we dat ze heel veel gepland hebben en anticiperen op verandering in de planning is heel moeilijk.’’ Dat vertelt Lies Leijs, studentendecaan binnen Fontys.

Ze vertelt over mogelijke oorzaken bij studenten die te maken hebben met een studieachterstand. ‘’Vaak zien we dat een achterstand gepaard gaat met een combinatie van bepaalde factoren, zoals dyslexie, tijdmanagement en financiële problemen, maar ook als een student mantelzorger is of een chronische ziekte heeft.’’ Over de financiële problemen zegt ze: "Studenten ervaren heel veel schaamte bij geldzorgen. We zien dat studenten dan vaak meer uren gaan werken en minder tijd in school investeren.’’

Doorverwijzing
De actuele cijfers over het aantal studenten met een studieachterstand, heeft Leijs op dit moment niet. Ze onderstreept het belang van studentendecanen, die er voor studenten zijn die studeren met omstandigheden die belemmerend kunnen werken of zelfs al vertraging hebben veroorzaakt. 

"Het gebeurt nog onvoldoende dat studenten naar een studentendecaan stappen of worden doorverwezen door het instituut naar de studentendecaan, en dat is doodzonde voor zowel de student als de studie. Hoe eerder er contact wordt opgenomen met een studentendecaan des te eerder wordt de student geholpen, ook in relatie tot mogelijke geldzorgen door de studievertraging.” 

In het landelijke onderzoek, dat dit jaar voor de derde keer wordt uitgevoerd in samenwerking met het RIVM en de GGD, worden de mentale gezondheid en het middelengebruik van studenten op hogescholen en universiteiten in Nederland bestudeerd. Uit de resultaten van de derde meting van het tweejaarlijkse onderzoek blijkt dat er lichte verbeteringen zijn in de mentale gezondheid van studenten en dat het gebruik van sommige middelen, zoals xtc, onder studenten daalt. Cannabis blijkt de meest gebruikte drug, die 5 procent van de studenten minimaal eens per week gebruikte.

Gemiddelde cijfers
Uit het onderzoek is ook gebleken dat hbo-studenten hun mentaal welbevinden een gemiddelde score van 6,8 geven, terwijl deze in 2021 (tijdens de eerste meting) nog gemiddeld op een 6,0 stond. In 2023 (de tweede meting) werd een 6,7 gemeten. De grootste bron van stress die invloed heeft op het cijfer van 2025, is met stip op nummer één de studie, met 58 procent. De kosten van het dagelijks leven (36 procent), dagelijkse problemen (33 procent) en de woningmarkt (29 procent) zijn de daarop volgenden.

Hoewel het gemiddelde cijfer licht is gestegen, ervaart een groot deel van alle hbo- en wo-studenten nog steeds veel psychische klachten. Ruim 83 procent kampt met angst- of depressiegevoelens en 60 procent ervaart eenzaamheidsgevoelens. Emotionele uitputtingsklachten (56 procent), veel stress (54 procent) of veel prestatiedruk (41 procent) komen ook vaak voor.

Advies of hulp
Het percentage studenten met psychische klachten dat om advies of hulp heeft gevraagd, is daarentegen stabiel gebleven. Van de hbo-studenten met klachten heeft 69 procent hulp of advies ontvangen van iemand binnen of buiten de onderwijsinstelling. Het gemiddelde van hbo- en wo-studenten ligt op 66 procent.

Opvallend is wel dat hbo-studenten aanzienlijk vaker hulp vragen binnen de onderwijsinstelling dan wo-studenten. Wo-studenten zoeken daarentegen eerder online hulp. Ook wist 12 procent van de studenten niet dat hulp binnen de onderwijsinstelling tot de mogelijkheden behoorde.

Inzichten Fontys
De monitor van het Trimbos-instituut is eerder dit jaar niet verspreid onder Fontysstudenten, weet Rens Gresnigt, consultant Studentbegeleiding en Studentenwelzijn van Studentenvoorzieningen . 

“De vraagdruk onder onze studenten is al hoog. Daarnaast loopt er op dit moment een aantal enquêtes, zoals die van het NSE of onze eigen Startthermometer, waarin we per instituut kunnen zien wat er speelt. Via deze onderzoeken hebben we ook meer mogelijkheden om gerichtere advisering en doorverwijzing binnen Fontys te faciliteren. Dat is bij zo’n gevoelig onderwerp extra belangrijk.”

Hoewel er geen resultaten van Fontys in het algemene rapport zijn opgenomen, herkent Gresnigt de trends in de nationale cijfers wel. “Er zijn ook binnen Fontys genoeg studenten die het zwaar hebben. Of dat nu emotioneel of psychisch welzijn is, of te maken heeft met stress en prestatiedruk, veel studenten hebben een hulpbehoefte waarin wij proberen te voorzien.”

Extra zorg en duidelijkheid
Het feit dat het merendeel van de hbo-studenten hun weg goed weet te vinden naar de hulpkanalen, is ook iets wat Gresnigt binnen Fontys terugziet. De begeleidingsketen vanuit de instituten is versterkt, de website Fontys Helpt is geoptimaliseerd en er is sinds de coronaperiode ook ruimte gemaakt voor een extra psycholoog om te voorzien in de zorg waar studenten om vragen.

Ook aan de studenten die wel hulp behoeven maar de weg naar de juiste kanalen nog niet hebben gevonden, wordt ieder jaar extra aandacht besteed. “Naast dat we studentdecanen, studentpsychologen en studiekeuzeadviseurs klaar hebben staan, zetten we elk jaar in op betere vindbaar- en zichtbaarheid. Bijvoorbeeld met onze stand op het Purple festival, sociale media campagnes en de posters op de toiletdeuren.”

Praten met elkaar
Ook werd afgelopen jaar een routekaart gemaakt, met versies voor docenten, studentcoaches en studenten. “Daarin werken we met FAQ’s en verwijzen we degene die hulp nodig heeft naar het juiste kanaal.”

Dit collegejaar wordt onder andere gewerkt aan het project ‘awareness en normalisatie’, legt de consultant uit. “Het bewustzijn dat het belangrijk is om te praten over je mentaal welzijn is nog niet bij iedereen bekend. Daarom ontwikkelen we nu een instrument zodat iedereen met elkaar in gesprek kan, al is het maar om te vragen hoe het met iemand gaat of of iemand hulp nodig heeft.”

Bezoekers van R13 kunnen er niet omheen. In de hal staan enorme panelen waar persoonlijke verhalen van (voormalige) dak- en thuislozen te lezen en te horen zijn. Fontysdocenten Frans van Mil en Tanja Ruijsch van Sociale Studies haalden de installatie, die onderdeel is van de (online) campagne #stopdestilte, in eerste instantie naar Fontys voor de studenten van de minor GGZ.

“Tijdens deze minor gaan studenten zelf aan de slag met een onderwerp op het gebied van mentale gezondheid waarover een taboe of een stigma bestaat dat ze moeten laten verdwijnen”, vertelt Van Mil. “Als voorbeeld hebben we Springplank 040 hier op school uitgenodigd, om te laten zien hoe zij dat aanpakken.” 

Beeld nuanceren
Met hun campagne wil Springplank 040 het stigma rondom dak- en thuislozen doorbreken en het beeld wat er bestaat nuanceren. Want zo weet ook Van Mil, die groep is erg divers. “Je hebt de ‘klassieke’ daklozen die bij het station hangen of onder het viaduct liggen, maar daarnaast heb je een hele grote groep thuislozen die om verschillende redenen geen vaste verblijfplaats hebben.”

In Eindhoven zijn ruim 2.400 mensen dak – of thuisloos. En dat is iets wat iedereen zomaar ineens kan overkomen in de huidige maatschappij, ziet Ruijsch. “Het lijkt voor veel mensen een ver van je bed show, maar als bijvoorbeeld je relatie uitgaat, dan is de kans vrij groot dat je als bankhopper bij familie en vrienden misschien wel een dak boven je hoofd hebt, maar geen écht thuis meer hebt.”

Uit de taboesfeer
Een thema dus dat eigenlijk iedereen aangaat, vinden de twee docenten. Daarom staat de installatie er nog tot volgende week vrijdag zodat iedereen die voorbij loopt een kijkje kan nemen. Wie dat doet, ziet meteen dat de campagne niet alleen een oproep is om de stilte rondom dak- en thuisloosheid te doorbreken, maar ook om mentale gezondheid uit de taboesfeer wil halen. En ook dat is nodig, vindt Van Mil.

“Praten over fysieke klachten is de normaalste zaak van de wereld, maar bij mentale problemen is dat een heel ander verhaal. Het is heel normaal als je je been breekt, maar als je figuurlijk je hoofd breekt, dan hoor je daar bijna niemand over.”

Onderwerpen normaliseren
Het bespreekbaar maken van een onderwerp als mentale gezondheid blijft wat Van Mil betreft een van de missies van de minor en de opleiding. Juist om te voorkomen dat mensen in de problemen belanden.

“Je kunt onderwerpen normaliseren door er meer over te praten. Dat is belangrijk, want mensen moeten zich wel open durven stellen.” En dat is vaak juist niet wat Van Mil ziet gebeuren als het gaat om mentale kwesties. 

“Dan willen ze het liever zelf oplossen, maar blijven er vervolgens veel te lang mee rondlopen. Zo wordt het probleem alleen maar erger en moeilijker op te lossen. Door ook een onderwerp als mentale gezondheid te normaliseren, valt er als maatschappij veel winst te behalen.”

De twee studenten delen volgende week tijdens een middag in het Parktheater hoe het hen en ook anderen heeft geholpen om open te zijn over hun gevoelens.

Vierdejaarsstudent Xavi (23) weet waar hij over praat. Toen het een tijdje niet zo goed met hem ging, liet hij dat anderen liever niet merken. “Er was een periode dat ik niet lekker in mijn vel zat. Ik wist niet wat ik met mezelf aan moest en wilde niet meer op deze wereld zijn.” Behalve met zijn ouders praatte hij hier destijds met niemand over. “Ik ging dit toen niet met mijn vrienden bespreken. Ik was bang dat ze me dan uit zouden lachen en me niet meer serieus zouden nemen omdat ze me zwak vonden.”  

Aan de bel trekken
Ook oud-Fontysstudent Tom (25) merkte twee jaar geleden dat hij, toen het slechter met hem ging, liever niet met zijn emoties te koop liep. Er ging van alles mis op school en privé, maar hij kropte het allemaal op. “Ik had het idee dat ik mijn gevoel nergens kwijt kon. Uit het boerendorp waar ik vandaan kom, leerde ik dat je als man niet huilt of om hulp vraagt, want dan ben je al snel een mietje.” Het gaat nu goed met hem, maar hij heeft wel moeten leren om op tijd aan de bel te trekken als dat nodig is. “Ik weet nu dat het idee dat je daar niet over mag praten als man, eigenlijk gewoon tussen je oren zit.”

Ook Xavi is zoals hij zelf zegt weer ‘blij en vrolijk’. Daar heeft hij wel wat voor moeten doen. Hij ging zelf aan de slag, maar zocht ook professionele hulp. En hij praat, met een selecte groep vrienden, over zijn gevoelens. "Het helpt om onder woorden te brengen wat je precies voelt. Daardoor is het uit je hoofd. En als anderen het herkennen kunnen ze misschien tips geven. Maar het fijnst is toch wel dat je je gehoord voelt.”

Onderzoek op de werkvloer
Omdat Tom om zich heen zag dat meer mannen het moeilijk vinden om hun gevoelens te uiten, besloot hij tijdens zijn afstuderen te onderzoeken hoe het gesteld is met de emotionele openheid onder mannen op de werkvloer. “Ik kwam terecht bij een echt mannenbedrijf, waar veel mannen uitvielen vanwege hun mentale gezondheid. Er was zelfs al iemand die zelfmoord had gepleegd. En dus vroegen ze zich af hoe ze ervoor konden zorgen dat die mannen zich sneller zouden melden als er iets mis is.” 

Tom kwam erachter dat ook deze mannen net als hij het idee hadden te moeten voldoen aan een stereotype beeld. “De meeste van deze mannen hadden een gezin en vonden dat ze voor hen een rots in de branding moesten zijn. Om die rol te kunnen vervullen konden ze geen emoties tonen of hulp vragen. Omdat ze dachten dat ze dan in de ogen van anderen niet de sterke man zouden zijn, terwijl dat wel van ze verwacht werd.”  

Het is in de ogen van Tom een vertekend beeld dat mannen denken dat er anders naar ze gekeken wordt als ze zich kwetsbaar opstellen. Uit zijn onderzoek blijkt dan ook dat dat beeld kantelt als mannen besluiten om wel open te zijn. “Er was zelfs iemand die door hulp te durven vragen, zich veel meer man voelde dan daarvoor.”  

Voor mannen met ballen
Tom is dan ook blij met het initiatief ‘Voor mannen met ballen’ in het Eindhovense Parktheater. Een middag waar hij en Xavi volgende week vrijdag samen met onder andere oud-voetballers Ronald Waterreus en Bjorn van der Doelen, het gesprek voeren over emotionele openheid onder mannen. “Hoe meer we het erover hebben, hoe eerder mannen misschien besluiten om toch die stap te nemen om met iemand in gesprek te gaan. Hopelijk kunnen we zo de zelfmoordcijfers omlaag brengen, die juist onder mannen erg hoog zijn.”

Ook Xavi zei meteen ‘ja’ toen hij gevraagd werd door Fontysdocent Inge van de Vorst, één van de initiatiefnemers van deze middag. “Ik vind het gaaf dat ik hier als jonge gast aan bij kan dragen. We geven ook vrijkaarten weg aan de leden van onze studievereniging Topsy, zodat het ook daar meer aandacht krijgt. Het is goed dat we het hierover hebben en laten horen dat praten over je gevoelens ook als man gewoon mag.”

Deze cijfers zijn gebaseerd op studenten tussen de 18 en 25 jaar. Ten opzichte van de periode 2015-2017 is in de periode 2022-2024 het aantal drinkende hbo-studenten gedaald van 89 procent naar 86 procent. Het aantal zware drinkers is echter gestegen, van 22 naar 24 procent.

Daarentegen voldoen steeds meer hbo-studenten aan de alcoholrichtlijn, die indexeert hoeveel procent van de studenten niet of niet meer dan één glas alcohol per dag drinkt. Dit is van 19,6 procent gestegen naar 31 procent.

Vier of zes glazen op één dag
Maar wanneer ben je precies een zware drinker? Daar zit tussen vrouwelijke en mannelijke studenten ook nog eens verschil in. Zo is een vrouw een zware drinker wanneer zij minstens een keer per week minimaal vier glazen alcohol op één dag drinkt. Voor mannelijke studenten geldt een minimum van eens per week zes glazen op één dag.

De stijging zware drinkers onder hbo-studenten is niet significant, maar hij is er wel. “Of die stijging ook plaatsvindt onder Fontysstudenten, is wegens het niet systematisch registeren van het soort klachten waar studenten mee zitten, niet duidelijk te zeggen”, laat studentenpsycholoog van Fontys Studentvoorzieningen Marco de Wind weten op de vraag of men binnen Fontys eenzelfde trend herkent.

Probleem, of ‘normaal’?
Wel laat De Wind weten dat verslavingsproblematiek, waaronder alcoholverslaving, zeker voorkomt onder studenten. “Studenten melden zich doorgaans niet direct met een alcoholprobleem. Vaak komen ze met klachten die voortvloeien uit of samenhangen met het alcoholgebruik, zoals angst- of somberheidsklachten, slaapproblemen of studie gerelateerde problemen of incidenten. Als studentenpsychologen vragen we hier uiteraard op door.”

Het feit dat studenten zich vaak niet of pas laat met een alcoholprobleem melden, heeft volgens De Wind te maken met verschillende redenen. “Binnen het studentenleven wordt alcoholgebruik als ‘normaal’ beschouwd, waardoor het niet snel als problematisch wordt gezien. Omdat het gebruik geleidelijk toeneemt en niet direct tot acute problemen leidt, wordt het vaak niet als verslaving herkend. Schaamte speelt daarnaast ook een rol.”

Grootste stap zetten
Bovendien kan de stap naar professionele hulpverlening voor studenten in een dergelijke situatie als heel groot voelen. “Maar erkennen dat je een probleem hebt is de belangrijkste en grootste stap. Een laagdrempelige tussenstap kan contact met een studentenpsycholoog zijn. Dan verkennen we vervolgens samen passende opties voor ondersteuning.”

“Weet je wat het gekke is? Van Indi’s huis naar onze opleiding is precies 113 kilometer”, vertelt vierdejaars ALO-student Gerrit. “113 kilometer is niet niks, maar de boodschap die hierachter zit is iedere kilometer waard.”

Op 29 oktober is het namelijk een jaar geleden dat student Indi zichzelf van het leven beroofde. “Hij was een goede vriend van me. In de eerste twee jaar trokken we samen veel op, en in de derde liepen we samen stage”, vertelt Gerrit.

Verborgen gedachten
Hoewel Indi en hij goede maten waren, wist Gerrit niet van de problemen van Indi. “Twee andere studenten en een docent hebben hem uiteindelijk naar een psycholoog doorgestuurd die erg betrokken was, maar toch maakte Indi de keuze om zijn gedachten en gevoelens voor iedereen verborgen te houden.”

Dat had een noodlottig eind tot gevolg. Een eind dat Gerrit aan het denken zette. “Ik moest iets doen. Ik wilde geen geld ophalen, maar juist meer bewustwording creëren bij mensen. Dat kwam tijdens mijn minor filmeducatie aan bod, toen ik de opdracht kreeg om een soort Zomergasten-aflevering te maken over een actueel thema. Ik koos voor depressie, een onderwerp dat vaak stereotyperend aangekaart wordt, maar dat helemaal niet is.”

Achter de glimlach
Gerrit doelt daarmee op het feit dat depressies altijd aangegeven worden met ‘poppetjes’ die verdrietig zijn. “Zoals in de Disney-film Inside Out. Daar heb je Sadness die verdriet typeert. Maar veel mensen die depressief zijn kiezen er juist voor om die emotie niet te laten zien.”

Dat was volgens Gerrit ook het geval bij Indi. “Hij was echt een typische student die genoot van uitgaan, feestjes, sporten en samen lachen om de meest simpele dingen. Maar hij heeft er ook altijd voor gekozen om zijn depressieve gedachten niet te delen, en niets te laten zien.”

Dat is precies de boodschap die de student over wil brengen met zijn hardlooptocht. “We moeten ons bewust zijn van wat bij mensen schuil kan gaan achter de eeuwig opgezette glimlach. Ik merk dat mensen het lastig vinden om het verdriet van anderen te zien of om ernaar te vragen. Daarom zeg ik ook: vraag eens hoe het écht met mensen gaat. Ook hoop ik dat mensen met depressieve gedachten dankzij deze actie toch de kracht vinden om er met anderen over te praten.”

Eren en kracht
Gerrit bereidt zich inmiddels al een gehele tijd voor voor de 113 kilometer, die op het programma staan voor 30 oktober. “Die dag ervoor eren we Indi met een select gezelschap. Daar zal wederom naar voren komen hoe belangrijk het is om aandacht te besteden aan mentale gezondheid, en dat zal me zeker weten ook kracht geven voor die dag erop.”

30 oktober start hij voor het huis van Indi in Lichtervoorde, precies 113 kilometer van zijn school af. “113 is ook het nummer van zelfmoordpreventie. Dat maakt deze reis zowat symbolisch. Niet alleen om de cijfers, maar ook omdat ik van Indi’s laatste rustplaats nog een laatste keer voor hem naar school ga. Iets wat ‘ie zelf trouwens altijd verschrikkelijk vond vanwege de slechte verbindingen. Daar hebben we vaak om gelachen.”

Team
Hoewel Gerrit alleen vertrekt, wil hij toch nog een team bij elkaar verzamelen. Van mensen die hem bijvoorbeeld kunnen voorzien van eten en drinken, die hem in de gaten kunnen houden, zijn looptempo bij willen houden of klaarstaan voor een schoenenwissel.

“Maar mensen mogen ook aansluiten om mee te rennen. Het zou fantastisch zijn als we met zoveel mogelijk mensen eindigen bij Fontys. Zo weet ik nu al dat een leerling van mijn stageadres de laatste 50 kilometer mee wil lopen.”

Niet alleen
Dat samen rennen en eindigen is volgens Gerrit ook precies waar de tocht om gaat. “Ik ben dan wel de organisator en het gezicht van deze actie, maar het is geen eenmanstaak. Ik kan dit niet alleen, ik moet er anderen bij betrekken en dit bespreekbaar maken. En dat geldt ook voor degenen die kampen met depressies of suïcidale gedachten. In je eentje is dit niet te doen.”

Wil je, na het lezen van het verhaal van Gerrit, aansluiten bij zijn initiatief als loper of als vrijwilliger? Dat kan. Meld je aan via de Instagrampagina van meerdanjeziet113. Hier kun je een bericht naar Gerrit sturen met wat je wilt doen en word je via posts op de hoogte gehouden van de route en eventuele checkpoints vanaf waar je aan kunt sluiten.

Alweer een stuk over AI. Alweer een met een bromsnorrende ondertoon die niet goed uitpakt voor Chat en kornuiten. Maar het is helaas wel nodig. Dit keer is het goed om het eens te hebben over AI en ons emotionele welzijn.

Waar het debat binnen onze hogeschool vaak gaat over AI en de kwaliteit van toetsing, onderwijs, eindwerken etcetera, gaat het misschien nog wat te weinig over ons welzijn, en vooral het welzijn van onze studenten. 

Collega Erdinç Saçan schreef hier een (zoals altijd) prikkelend stuk over -samen met Sander Duivestein- in het Nederlands Dagblad met de pakkende kop: ‘AI is een vriend die je altijd gelijk geeft, maar die je nooit had willen hebben.’

Hij wijst ons onder meer op de gevaren die ontstaan wanneer we AI-systemen als mensen, vrienden of zelfs vertrouwelingen gaan behandelen. En daar moeten we het denk ik echt wat meer over hebben.

Digitale offloading
Wanneer we AI gaan gebruiken als (vervanging voor) sociaal contact en emotionele interactie hebben we een serieus probleem op meerdere vlakken. 

Marieke van Vliet, Kelly Beekman en ondergetekende waarschuwden eerder voor digitale offloading van kennis en het afvlakken van de menselijke geest door onproductief AI gebruik: ‘door het gemak van veel AI toepassingen en de stelligheid waarmee AI haar uitkomsten presenteert, zijn we snel geneigd achterover te leunen en deze resultaten weinig kritisch en klakkeloos te gebruiken. Wat we hiermee dus inleveren is de capaciteit om frisse ideeën te hebben en bestaande ideeën kritisch te beoordelen.’  

Dit geldt niet alleen voor kennis en de manier waarop we naar de wereld kijken, maar geldt ook voor onze emotionele creativiteit. In wezen is een prompt een manier om een systeem te manipuleren waardoor je een bepaalde output krijgt.

De manier waarop je prompt is daarbij erg bepalend, en het is een taalkunst op zich om ervoor te zorgen dat -bijvoorbeeld- ChatGPT iets oplevert waar je nieuwe inzichten door krijgt. Deze inzichten zijn een gevolg van wiskundige vergelijkingen (ik zal vast op mijn kop krijgen van AI-technici met deze platgeslagen retoriek: sorry alvast), maar zeker niet het gevolg van oprechte zorg en betrokkenheid.

Een schijngesprek
Doordat ChatGPT heel vriendelijk en soms inlevend lijkt en soms menselijke ideeën aan elkaar kan knopen die we zelf niet eerder in verband brachten, kan het lijken alsof het echt met een nieuw idee kan komen. Maar in wezen is het onder aan de streep een combinatie van een gewogen gemiddelde dat een logisch berekend taalkundig gevolg is van je prompt. 

Tel daarbij op dat veel LLM modellen een culturele en ethische bias hebben, en het voor de gebruiker in veel gevallen lang niet altijd duidelijk is hoe het tot bepaalde inzichten komt. Hierdoor heb je een schijngesprek met een ondoorzichtig systeem waarvan je niet weet wat het motief is. 

Je kunt er immers geen relatie of vertrouwensband mee opbouwen waarbij je kunt varen op goede intenties. ChatGPT heeft niet per se het beste met je voor. Het rekent gewoon dingen uit. Slecht idee dus om hiermee je diepste worstelingen te bespreken.  

Emotionele creativiteit
Moeilijke dingen bespreken met vrienden of familie vraagt soms niet alleen om lef, maar ook om communicatievaardigheden. Dat is iets wat we bij uitstek zouden moeten ontwikkelen tijdens onze studententijd. 

Ik kan me goed voorstellen dat het wel heel verleidelijk is om je diepste gevoelens bloot te geven aan een machine, omdat het laagdrempelig is, je niet hoeft te dealen met de emotie of het oordeel van de toehoorder, en je het kan doen vanuit de ogenschijnlijke veiligheid van een zolderkamer. 

De kans is bovendien groot dat je op een dusdanige manier prompt dat je een voor jou veilig, voorspelbaar en wenselijk antwoord krijgt. Hierdoor belandt je mogelijk in een continue loop van zelf-stereotypering die je niet verder gaat helpen.

Bovendien, en misschien nog veel belangrijker, ontneem je jezelf de ervaring die nodig is om je eigen emotionele creativiteit vorm te geven. Deze ontstaat uit de interactie met mensen om je heen. Vrienden, familie of studiegenoten die je een ander perspectief kunnen voorhouden gebaseerd op zeer genuanceerde (en persoonlijke) levenservaring, in plaats dus van een gecalculeerd gemiddelde of logisch gevolg van een prompt. Je hindert jezelf in je ontwikkeling, terwijl je die ontwikkeling -zeker wanneer je het even moeilijk hebt-  juist ontzettend hard nodig hebt om met emotioneel lastige situaties om te gaan.       

Wij zijn Fontys
Tot slot: ik loop al wat jaren mee in onze mooie Fontysorganisatie. En door alle complexe en soms schokkende ontwikkelingen in de maatschappij, al dan niet twijfelachtige onderwijsvernieuwingen en technologische veranderingen heen is er één ding altijd hetzelfde gebleven. Docenten die er altijd zijn voor studenten, en dat met hun hele ziel en zaligheid.

Docenten zijn namelijk een bepaald slag volk dat zich tot (professionele levens-)taak stelt om het beste uit een nieuwe generatie mensen te willen halen, en te helpen in hun zoektochten. Beste student: mocht je donkere gedachten hebben en niet meer weten waar je heen kunt, dan weet ik zeker dat je -naast je studiegenoten- op iedere Fontyslocatie een willekeurige collega kunt aanspreken die oprecht om je geeft. Die naar je wilt luisteren en met je kan uitdokteren waar je misschien heen moet om verder te kunnen. 

En mocht het regenen (al dan niet in je hoofd) en je mij ergens tegenkomen, dan mag je altijd komen schuilen. Ik zal er zijn, net zoals mijn +/- 4999 collega’s.

Mr. Dr. Bart Wernaart is lector Moral Design Strategy en leading lector van het Center of Expertise (CoE) for Sustainable and Circular Transitions. Daarnaast is hij ook professioneel drummer, componist en dirigent.