Als instructeur bij Zweefvliegclub Eindhovense Studenten (ZES) - een rol die hij als student al op zich nam - geeft hij zijn passie door aan nieuwe leden. Bron vloog deze zomer een keer mee.

De lier ligt strak gespannen op de baan, het vliegtuig komt in beweging en binnen drie seconden laten de wielen de grond los. We stijgen met zo’n 90 kilometer per uur steil het luchtruim in. Na een halve minuut klikt de kabel los en zweven we op bijna 500 meter hoogte boven de Luitenant Generaal Bestkazerne in Vredepeel, de thuisbasis van de zweefvliegclub. Het enige hoorbare geluid is een beetje wind. Als een roofvogel cirkelen we boven ons territorium.

“Vliegen geeft me zo’n machtig en zorgeloos gevoel", vertelt Ton Staassen. "Dat is zelfs na al die jaren nog steeds zo. Elke vlucht is anders, ik raak nooit verveeld of uitgeleerd.” Voor de docent Technische Bedrijfskunde bij Fontys Technology is zweefvliegen meer dan een hobby, die begon toen hij aan de TU Eindhoven studeerde. “Het is een passie”, zegt hij. Een passie die hij als instructeur doorgeeft aan steeds weer nieuwe studentleden van ZES, zoals Alynah Elizabeth, Nick Jansen en Tristan Triest.

Adrenalinestoot
Nick, vierdejaarsstudent Verpleegkunde, vliegt nu drie jaar. “Als je het eenmaal hebt meegemaakt…”, zegt hij zonder zijn zin af te maken. “Het is moeilijk onder woorden te brengen. De kick die ik ervan krijg. Van de korte adrenalinestoot na het opstijgen tot de stilte en de vrijheid die ik ervaar op grote hoogte. En na het vliegen wordt er vaak gezellig samen gegeten."

Voor Nick was één kennismaking voldoende. Dat geldt ook voor Alynah en Tristan. Alynah kwam drie jaar geleden vanuit Curaçao naar Eindhoven om Toegepaste Psychologie te studeren. Ze is nog maar kort lid en is in opleiding. Dat betekent dat ze meevliegt met een instructeur en stap voor stap zelf leert vliegen.

Opbouwen van de vliegtuigen hoort daar ook bij: sjouwen, schroeven en tapen (dat is nodig tegen het fluiten van de wind en voor de aerodynamica). Soms duurt het wel twee uur voordat je je eerste vlucht van de dag maakt. Maar ook dat is ontspanning: samen buiten bezig zijn. "Mensen denken vaak dat zweefvliegen een individuele sport is”, zegt Ton. “In werkelijkheid krijg je geen enkel vliegtuig zonder hulp van elkaar de lucht in. Juist dat samenwerken vind ik mooi. En als instructeur zie ik studenten ieder jaar groeien."

Adembenemend
Alynah laat het allemaal op haar afkomen en neemt alle informatie in zich op. Rustig blijven en vertrouwen op jezelf, is haar devies. Als kind droomde ze ervan straaljagerpiloot te worden. Dat liep anders, maar de liefde voor vliegen bleef. Haar eerste vliegervaring op de club was “adembenemend” en “vredig”. “Het was nog mooier dan ik had gedacht”, zegt ze met een stralende glimlach. “Tijdens mijn tweede vlucht mocht ik al sturen. Zo kicken!”

Fontysstudenten Nick en Alynah kijken ernaar uit om zelfstandig boven land te mogen vliegen. Gemiddeld duurt het anderhalf jaar voordat je ‘solo’ (zelfstandig, maar binnen een straal van vijf kilometer en met een instructeur op de grond) mag vliegen, en drie jaar voordat je je brevet haalt en volledig zelfstandig een zweefvliegtuig mag besturen. Die periode hangt volgens Staassen af van hoe regelmatig iemand komt vliegen. Je ontvangt je brevet na het behalen van je theorie- en praktijkexamen.

Medelid Tristan mist geen enkele mogelijkheid om te kunnen vliegen. De masterstudent Computer Science aan de TU Eindhoven heeft in een recordtijd van 1,5 jaar zijn brevet gehaald. Nog geen jaar later heeft hij al 430 vluchten gemaakt. En dat terwijl hij de tip van een vriendin om te gaan zweefvliegen in eerste instantie in de wind sloeg. “Ik dacht dat het suf zou zijn, omdat je na tien minuten zweven alweer aan de grond staat.” Van die gedachte is hij volledig teruggekomen. “Er is zoveel meer mogelijk. Zoals kunstvliegen!”, zegt hij lachend terwijl we een looping maken.

“De vrijheid die ik voel als ik vlieg, is ongeëvenaard", vervolgt Tristan. "Boven land vliegen is spannend, omdat je afhankelijk bent van de thermiek en niet altijd op je eigen veld kunt landen. Soms eindig je honderden kilometers verderop in een weiland of op een vliegveld in Duitsland, zoals me pasgeleden overkwam. Elke keer doe ik weer nieuwe ervaringen op.”

Clubgevoel
Alle drie noemen ze ook het clubgevoel. Dat gaat verder dan samen vliegen. Leden kunnen meedraaien in commissies en besturen van de vereniging. Zo was Nick vorig jaar voorzitter. Die ervaring hielp hem niet alleen bij het organiseren van de vereniging, maar ook in zijn opleiding en werk als perioperatieve verpleegkundige. "Je leert verantwoordelijkheid nemen, mensen aansturen en beslissingen nemen." En Tristan is sinds twee jaar secretaris en commissaris materieel.

Alynah mist soms haar familie in Curaçao, maar de mensen op de club vormen een hechte gemeenschap en de studente voelt zich er thuis. “Je moet eropuit gaan en je onder de mensen begeven”, zegt ze. Dat kan zo vaak als ze wil: van april tot en met oktober wordt er elke zaterdag en zondag gevlogen en soms ook op woensdag- en vrijdagavond. [de tekst gaat verder onder de foto's, klik erop voor een vergroting]

In de winter wordt er onderhoud gepleegd. En elk jaar gaan leden op kamp naar het buitenland. Sinds Nick lid is geworden is hij in Tsjechië, Duitsland en Frankrijk geweest. Elk gebied heeft zo zijn charmes, vindt hij. Volgens Tristan is er geen andere zweefvliegclub die met zoveel leden en aanhang op reis gaat.

Familie
De club telt momenteel zo’n honderd leden, maar vaak zijn ook partners en kinderen betrokken, zoals Els Hendriksen, de vrouw van Ton Staassen. Zij werkt ook bij Fontys als docente en heeft twee jaar gevlogen. Hun dochters hebben alle drie solo gevlogen. De middelste heeft haar zweefvliegbewijs gehaald en is nog steeds lid van ZES. Tegenwoordig komen Nick en Tristan met regelmaat eten en borrelen bij Ton en Els.

Onlangs heeft Staassen het in 1992 samen met twee clubleden gekochte zweefvliegtuig deels verkocht aan Tristan. “Binnen drie jaar zal hij de kist geheel in eigendom hebben.” Maar van stoppen wil de Fontysdocent niet weten. “Vier jaar geleden heb ik met vijf andere clubleden nog een tweezitter gekocht. Zolang ik studenten kan leren vliegen, ga ik door. De club is mijn familie.” [de tekst gaat verder na de video]

Heb jij of ken je een collega of medestudent met een bijzondere hobby? Laat het de redactie weten via bron@fontys.nl.

“De hogescholen zijn nu onderling aan het afstemmen hoe ze TikTok zorgvuldig uit kunnen faseren”, vertelt de VH-woordvoerder. “Een aantal instellingen heeft nog projecten en campagnes lopen op het platform, dus dat vraagt om enige afstemming.”

Universiteitenvereniging UNL laat weten dat de koepel geen specifiek advies heeft over het gebruik van TikTok: “Het is aan de individuele universiteiten om te besluiten of zij er wel of geen gebruik van maken.”

Spionagerisico
Het is niet voor het eerst dat het Chinese programma onder vuur ligt in het hoger onderwijs. Drie jaar geleden vroeg Hogeschool Saxion zijn medewerkers om de applicatie niet te gebruiken op werktelefoons. Ook de Erasmus Universiteit gaf medewerkers het dringende advies het te verwijderen vanwege “een verhoogd spionagerisico”. 

Fontys maakt überhaupt geen gebruik van TikTok wegens de privacy, liet functionaris gegevensbescherming Stan van Riemsdijk eerder weten. "De privacy- en veiligheidsrisico’s van TikTok worden als te groot beoordeeld”, legde hij uit. “TikTok heeft, door de aard van het platform en de vereiste app-machtigingen, potentieel toegang tot omvangrijke datastromen op mobiele apparaten. Hieronder vallen (bijzondere) persoonsgegevens, communicatiegegevens, metadata, telemetriedata en andere gegevens waar het apparaat toegang tot heeft via netwerk en internet.”

TikTok geeft die persoonlijke gegevens weer door aan China. Dat mag volgens Europese privacyregels eigenlijk niet. De Autoriteit Persoonsgegevens waarschuwt hier al langer voor en roept organisaties op om goed na te denken over het gebruik van het platform.

Volgens de Onderwijsraad wordt er in beleid en praktijk te vaak gericht op uitdagingen en problematiek rondom stress en mentale gezondheid. Maar die eenzijdige blik leidt vaak tot zorgtrajecten en individuele begeleiding, terwijl juist het onderwijs zelf overvraagd raakt. 

De raad pleit daarom voor een breder perspectief, waarin welzijn niet alleen een zorgvraag is, maar ook een onderwijskwestie. Onderwijs biedt immers ruimte voor zingeving, persoonlijke ontwikkeling en bescherming tegen maatschappelijke druk, en kan daarmee actief bijdragen aan het welzijn van studenten.

Ook binnen Fontys staat het welzijn van studenten hoog op de agenda. Welzijn wordt hier niet uitsluitend gezien als iets dat moet worden ‘gerepareerd’, maar als iets dat kan ontstaan door goed en betekenisvol onderwijs.

Brede blik op welzijn
Volgens Rens Gresnigt van Studentenvoorzieningen bevestigt het rapport van de Onderwijsraad wat de hogeschool al langere tijd uitdraagt en faciliteert. “Het versterkt ons beeld eigenlijk alleen maar. We zijn al heel lang bezig met deze thema’s. Het is niet dat we naar aanleiding van het bericht iets extra’s gaan doen. Het helpt ons vooral met de visie en koers die we al hebben, namelijk: floreren in je leerproces.

Het is niet wenselijk om welzijn eenzijdig te benaderen, stelt zowel de raad als Gresnigt: “We voelen ons versterkt door het rapport en hebben al een tijd de visie dat welzijn geen eenzijdige benadering moet zijn, jaren geleden was dat nog anders.” 

Die benadering was in het verleden vooral curatief. Een probleem werd pas opgelost als een student met een hulpvraag kwam. Nu wordt er ook preventief en versterkend gehandeld, zo benadrukt Gresnigt: “Tegenwoordig benaderen we welzijn als voorwaarde, uitkomst én als onderdeel van goed onderwijs. Dat is iets waar we dit jaar op verder bouwen.”

Volgende stappen
Praktisch vertaalt dat zich in diverse projecten in de vorm van Talentgericht Onderwijs. Ondanks het feit dat deze projecten en aanpakken al langer lopen, worden deze in het komende jaar uitgebreid en versterkt. Zo is ook het geval met de online tool My Student Journey (MSJ). “De ambitie is om MSJ dit jaar in te zetten binnen meer instituten", vertelt Gresnigt. De online tool helpt studenten regie te nemen, passende keuzes te maken en na te denken over hun toekomst. "Die uitkomsten kunnen ze vervolgens meenemen in gesprekken met studentcoaches.”

Verder ligt er een grote focus op het professionaliseren van medewerkers binnen de zogenoemde begeleidingsketen. Die omschrijft namelijk wie welke rol heeft qua doorverwijzingen rondom welzijnsproblematiek. Per instituut zijn er verschillen in hoe die keten is ingericht. Het doel is om deze verder te versterken en optimaal in te richten. “Denk aan kennisclips, trainingen en diverse tools die docenten verder helpen bij het herkennen van signalen van welzijnsproblematiek", vertelt Gresnigt.

Soms komt het voor dat een schakel uit de begeleidingsketen te veel of te weinig doet: “In de praktijk blijkt dat men soms aan die begeleidingsketen moet wennen. We vinden het belangrijk dat die goed is ingericht en helpen daarom instituten na te denken over doorverwijzingen.” Het doel is dat er binnen ieder instituut zeker twee schakels versterkt worden.

Welzijn en floreren hoort bij elkaar
Floreren is een belangrijk onderdeel binnen het thema welzijn en daarmee belangrijk voor de onderwijsvisie van Fontys. Lector Leren Floreren Evelyne Meens vertelt: "Floreren betekent goed, gezond en gelukkig functioneren. Het gaat erom wat een student zelf kan doen en wat een ander voor de student kan doen. Denk daarbij aan studentcoaches, docenten, maar ook aan studiegenoten bijvoorbeeld."

Meens benadrukt dat het om een wisselwerking gaat. “Het gaat erom hoe we met elkaar omgaan binnen een leeromgeving. Een cultuur waarin fouten maken niet mag, werkt niet. Als je als docent of coach een goed voorbeeld geeft en je eigen welzijn soms bespreekbaar maakt, dan voelt de student zich ook sneller geroepen om dat zelf te doen.”

De awards worden net als vorig jaar uitgereikt tijdens het Fontys for Society event op campus Rachelsmolen. Het zijn er twee, één voor Fontys-studenten en één voor Fontys-medewerkers. Om in aanmerking te komen voor de prijzen moet het initiatief bijdragen aan de oplossing voor een maatschappelijk vraagstuk.

“For Society, dus,” legt Mandy van Baardwijk, coördinator content & events bij Fontys uit. “Deze awards zijn bedoeld om betekenisvolle projecten in het zonnetje te zetten en tegelijkertijd een extra boost te geven om het goede werk voort te zetten.”

Erkenning en aanmoediging
Een prijs voor erkenning en aanmoediging dus die bestaat uit een award, gemaakt door Fontysstudent Floor en een geldbedrag van duizend euro. Maar Van Baardwijk hoopt op meer. “Het zou mooi zijn als de extra aandacht voor deze maatschappelijke projecten er ook voor zou zorgen dat er binnen Fontys nieuwe samenwerkingen ontstaan.” Dat is nodig vindt ze. “Instituten zitten soms erg in hun eigen cocon en mensen zijn over het algemeen erg bescheiden. Soms zijn er kruisbestuivingen nodig om een project naar een hoger niveau te tillen.”

Een externe jury nomineerde zes uiteenlopende projecten, drie van studenten en drie van medewerkers, die wat hen betreft voldoen aan de gestelde criteria. Initiatieven met aantoonbare maatschappelijke impact, die bijdragen aan een betere samenleving.

Categorie Studenten
Fontys Caribbean Connection (FCC)
Het doel van dit studenteninitiatief is een warm welkom en betere begeleiding voor studenten uit het Caribisch gebied. Door onboardingprogramma’s, taalondersteuning, peer-begeleiding en workshops voor docenten bevordert FCC inclusie, welzijn en studiesucces met aandacht voor culturele verschillen en sociale verbinding.

Kijk Vooruit 
Schermgebruik bij jonge kinderen leidt tot een stille bijziendheidsepidemie. Deze campagne van vier studenten Communicatie maakt ouders bewust van de gevolgen van overmatig schermgebruik en biedt alternatieven met spelelementen. Door middel van krachtige beelden én concrete oplossingen zet dit project aan tot gedragsverandering. Het project won eerder al een prijs bij de Dutch Creativity Awards.

Opposites Attract 
Polarisatie tegengaan via technologie? Deze datingapp van drie ICT-studenten matcht mensen op verschillen in plaats van overeenkomsten en laat zien hoe AI kan bijdragen aan maatschappelijke verbinding. Met dit vernieuwende concept sleepten de studenten begin dit jaar een geldprijs van duizend euro binnen tijdens de Polarisation Challenge.  

Categorie Medewerkers
Straatroute 
Met dit initiatief leren Social Work-studenten tijdens een wandeling door Eindhoven van ervaringsdeskundigen die zelf dakloos zijn geweest. Door studenten met deze unieke onderwijspraktijk onder te dompelen in een andere leefwereld kunnen ze een dieper begrip ontwikkelen voor het leven van anderen en draagt het bij aan het doorbreken van stigma’s.

Prebachelor voor vluchtelingstudenten 
Tijdens deze prebachelor worden vluchtelingstudenten geholpen bij hun inburgeringsproces en worden zij voorbereid op het behalen van het staatsexamen Nederlands als tweede taal (Nt2). Studenten krijgen in dit schakeljaar niet alleen taallessen, maar worden ook bijgespijkerd in andere vakken. Naast les krijgen ze ook sociale begeleiding via buddy’s.

Versterk je Veerkracht 
Versterk je Veerkracht is de titel van een digitaal werkboek op basis van ACT-methodiek, ontwikkeld voor Fontys-studenten. Het biedt toegankelijke oefeningen en inzichten om studenten te helpen met mentale veerkracht, zingeving en zelfkennis. Het werkboek is inmiddels ook buiten Fontys in gebruik.

Het is de tweede keer dat de Fontys For Society Awards worden uitgereikt en ze zijn een blijvertje aldus Van Baardwijk. Ook als de slogan van Fontys ooit mocht veranderen. “Het idee voor deze awards valt natuurlijk perfect samen met de gedachte achter Fontys for Society, dus ik zou er wel van balen als er een andere pay off zou komen. Maar ik verwacht niet dat dat snel zal gebeuren en anders vinden we daar vast wel weer wat op.”

“Toen ik begon als lector was ik heel positief over AI. Het is niet dat ik nu negatief ben, maar ik maak me wel zorgen en ben ook kritisch. Allereerst vanwege de footprint van AI. Die is vergelijkbaar met een klein land.”

“De modellen worden steeds groter en het trainen ervan kost ontzettend veel energie: elke vier maanden verdubbelt dit! En het gebruik kost ook veel. Eén vraag stellen aan ChatGPT is vergelijkbaar met de consumptie van een halve liter water en het opladen van een smartphone. Als miljoenen mensen dan AI gaan gebruiken om te bepalen welke groene laarsjes ze eens zullen kopen…”

Werk
En ja, wat eerder in deze serie al duidelijk werd: AI gaat heel veel kantoorbanen raken. Veel werk dat nu door mensen wordt verricht, zal straks worden overgenomen door AI. Om Pink Floyd te citeren: Welcome to the Machine.

Zo somber wil Schouten er ook weer niet over zijn. “Er komt namelijk wel iets voor terug, iets voor in de plaats. We krijgen er een hulpmiddel bij om het leven gemakkelijker te maken.”

“Al blijft moeilijk te voorspellen: in het verleden heeft nieuwe technologie ook wel eens het omgekeerde effect gehad. Veel heeft te maken met hoe de mens AI zal gaan inzetten. Een mes kan een moordwapen zijn, maar kan in de handen van een chirurg ook levens redden.”

Big tech
En hoe kijkt Schouten aan tegen het feit dat het weer de big tech-bedrijven zijn die hier op allerlei manieren de grootste winst mee gaan behalen? “Ik maak me wel zorgen over een paar dingen. Privacy bijvoorbeeld. En degene die alle data heeft, heeft ook alle macht. Dat bedrijven als Meta en Google dat op allerlei manieren verzamelen, daar vind ik wel iets van ja.”

“Je moet er toch niet aan denken dat we nog afhankelijker worden van Amerikaanse big tech-bedrijven dan we nu al zijn. Want het is natuurlijk zorgwekkend als je ziet hoe het politiek kan omslaan, zoals nu gebeurt.”

“Ja, gelukkig zijn we in Europa ook bezig. Je hebt bijvoorbeeld het Franse Mistral dat aan de weg timmert. En de EU is zich er bewust van. Er is ook al wel wetgeving. Maar zolang je weinig data hebt, heb je zoals gezegd ook weinig macht.”

Dommer
Dan de eerder deze serie ook al opgeworpen zorg over dat de mens door AI de komende generaties alleen maar dommer wordt. Je hoeft geen kennis meer te hebben, want je vraagt het gewoon aan AI. Je ziet het deels nu al gebeuren bij de jonge generatie.

“Daarom pleit ook ik voor AI-geletterdheid voor iedereen. Wat je bij die jonge generatie vooral ziet is dat zij heel veel prikkels krijgen en daardoor ook een kortere focus hebben.”

“Aan de andere kant: als het om de studenten gaat dan vind ik dat we wel een beetje uit die ratrace moeten stappen van leerdoelen aantikken. Daarom vind ik initiatieven zoals die buitenklas op Stappegoor erg positief. Ga inderdaad eens naar buiten in plaats van altijd maar in dat lokaal.”

Voordelen
De vraag was noem de voor- en nadelen. Maar het zijn vooral nadelen die Schouten noemt…

“Ha, ja er zijn ook genoeg zorgen. Maar aan de andere kant: neem de Bioblitz, waarbij studenten een maand lang alle planten, vogels en insecten op campussen fotograferen. Dan gebruik je ook een app, maar steek je tegelijkertijd heel veel op.”

“Een groter voorbeeld is de smart grid. We zitten met zijn allen in een enorme en noodzakelijke energietransitie. Waarbij we niet alleen consument zijn, maar met zonne- en windenergie ook nog energie leveren. Om dat allemaal in goede banen te leiden heb je echt data en AI nodig.”

“Hetzelfde gaat op voor de gezondheidszorg. Ook daar wordt AI ingezet om hele goede dingen te realiseren. En AI kun je wellicht dus ook gebruiken om diversiteit in de natuur te meten.”

Evolutie
“Je kunt je ook afvragen wat intelligentie nu eigenlijk precies is. Van de mens denken we het te weten ja. Maar hoe intelligent zijn dieren of planten? Of nog breder: wat is natuurlijke en wat is artificiële intelligentie? Wij hebben er miljoenen jaren over gedaan om te evolueren tot wie we nu zijn. Willen we dat technologisch nu in vijftig jaar doen? Kan dat wel?”

Die laatste vraag heeft Schouten eerder in het gesprek eigenlijk al beantwoord. “Elke grote innovatie heeft tot nu toe voor enorme winst gezorgd. Voor de economie dan, niet per se voor de mens. Wanneer zeggen we nou eens: we draaien het om. Het moet allereerst goed zijn voor de mens.”

Vrees
Hoewel hij dus niet negatief is over AI, maar zich wel zorgen maakt, heeft Schouten ook niet de indruk dat het allemaal zo snel zal gaan als sommigen roepen.

“Ik heb met verschillende AI-modellen gewerkt. Tachtig procent klopt van wat ze leveren. Maar wat me vooral opvalt is dat er nog steeds hele domme fouten optreden. Het zijn ook maar patroonherkenners hè, dus heel eendimensionaal.  AI zondigt soms tegen alle logica om de simpele reden dat het de echte wereld niet kent.”

En ook de kritiek van tegenstanders van AI in het hoger onderwijs wuift hij weg. “Er wordt vaak uit wantrouwen gehandeld en gedacht. Zo van: de studenten gaan hier misbruik van maken. Dat blijkt in de praktijk heel erg mee te vallen. Dus ik heb liever dat AI voor alle studenten gewoon toegankelijk is, waar ze nu bijvoorbeeld bij Fontys ICT met een eigen platform aan werken.”

“Wat belangrijk is, is dat iedereen gewoon zelf kritisch moet blijven nadenken. Dat is wat je moet loskoppelen van AI. Duiding moet je niet overlaten aan AI en bij de meeste processen hoort de mens dus altijd nadrukkelijk in the loop te blijven zitten.”

“Daarom zei ik dus aan het begin: niet negatief, wel kritisch. En je houdt het niet tegen. Dus je zult er toch echt iets mee moeten.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot
>>11. Ik moet veel meer nadenken sinds ik AI gebruik

Ze werkt inmiddels achttien jaar bij Fontys. Marleen Drabbels-van de Heijning was ooit drie jaar lang wijkverpleegkundige, maar ging daarna aan de slag als docent bij Fontys Mens en Gezondheid. Daarna tien jaar bij Fontys Economie en nu dan als strategisch adviseur Mens en Maatschappij.

Maar ict? Nee, dat zat er in die achttien jaar niet in. “In mijn huidige baan ben ik onder andere bezig met het programma  social en technical impact. Als ik dan bij Fontys ICT rondliep, dacht ik altijd: wat is dit toch een totaal andere wereld, ik spreek die taal gewoon niet.”

Tot zij dacht aan wat oud-directeur Fontys ICT Ad Vissers ooit zei: pas als je ict toepast, krijgt het betekenis. “Dus besloot ik het dan zelf ook te gaan doen.” Ze schreef zich in voor de 18-weekse cursus AI for Society, waarbij ze elke week een volle dag aan de bak moest.

Kopie van jezelf
De eerste opdracht luidde: bouw een digitale kopie van jezelf, een digital clone. Lastig als je helemaal niets weet van programmeren. Maar daar gaat het ook niet om, zo merkte zij gaandeweg. De vraag was vooral hoe je AI daarvoor inzet.

“Ik had me tot doel gesteld dat ik door deze cursus na een half jaar tien procent minder werkdruk zou hebben. Dan zou ik het een geslaagd initiatief hebben gevonden. Maar ik zat al na zes weken op dat punt.”

De volgende stap was alsnog zelf de beginselen van programmeren te leren. Door de cursus leerde zij beter analyseren en gebruik maken van AI. “En AI is dan net zo goed als je zelf bent. In het begin kostte het me nog heel veel tijd. Maar gaandeweg ging het steeds beter en nu verander ik continue: van Claude naar ChatGPT naar Gemini. En daarnaast ook Google Colab, enzovoort”

Spannend
Inmiddels is de cursus afgerond. Ze is blij dat ze het gedaan heeft. “Allereerst omdat ik, als iemand me aan het begin had gezegd: dit kan jij straks, dan had ik dat niet geloofd. Dan had ik gezegd: dat zou ik helemaal niet kunnen. Wel dus. Omdat je eigenlijk iedere keer weer verder bouwt op de stap die je daarvoor hebt gezet. De grootste winst is daarom dat technologie voor mij nu niet meer spannend is.”

Het tweede punt is dat zij trots is dat ze zelf hiertoe het initiatief nam, en zichzelf zo ontwikkeld heeft. “Daardoor weet ik het veel beter over te brengen op collega’s en professionals uit mijn eigen domein. Ik geef nu workshops aan collega’s, waarbij ik in simpele taal kan uitleggen hoe dit werkt. Waarbij gezegd dat domeinkennis wel essentieel is om in je eigen beroep met AI de diepte in te gaan.”

Marleen denkt dat deze cursus mensen met verschillende achtergronden ook dichter bij elkaar kan brengen. “En dat gun ik onze wereld ook, toch zeker om het in te zetten voor het sociaal en maatschappelijk domein. Als we allemaal zo een stapje naar elkaar toe zetten… En nee, ik ben niet bang dat AI het overneemt. Alhoewel ik niet de in de toekomst kan kijken. Maar we zullen uiteindelijk altijd mensen nodig hebben. Voor het menselijk contact.”

Ongelijkheid
Zeker, ook zij maakt zich zorgen over de snelle ontwikkeling rondom AI. Maar meer om een ander punt: “Dat de ongelijkheid er steeds meer door zal toenemen. Dat in wijken een deel van de bevolking wel en een deel volstrekt niet snel genoeg weet wat dit gaat betekenen voor de wereld.”

Hetzelfde geldt overigens ook voor studenten en jongeren in het algemeen. “Ja. Veel jongeren zitten opgesloten in een bubbel, in een digitale wereld. De oplossing? Benader ze dan ook in die digitale wereld. Daar kun je dat contact leggen.”

Doe iets
Ondertussen is zij druk doende om binnen haar eigen domein Mens en Maatschappij AI een eigen plek te geven. Nu nog met een paar mensen, maar ze verwacht dat er dat meer gaan worden. En ze heeft al heel veel mensen doorgestuurd naar de cursus die ze zelf volgde. “Doe in elk geval íets en leer het kennen vanuit je eigen perspectief, is mijn advies.”

Marleen benadrukt dat het veel voordelen heeft om kennis te hebben van de digitale wereld en vooral van AI. “Weten wat je doet en waarom je het doet. Dat heeft AI me vooral geleerd. Ik moet nu veel meer nadenken dan voordat ik AI gebruikte.”

En ja, de tijdwinst is inmiddels vele malen groter geworden. “Ik vind het fijn dat er nu een machine is die voor mij bijvoorbeeld verslagen uitwerkt. Ja, dat is gemakzucht. Maar ik krijg er kwaliteit voor terug: de tijd die ik daarmee win kan ik nu aan mensen besteden. En dat staat toch centraal in mijn vakgebied.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot

“We hebben gewoon slim wat touwtjes met elkaar verbonden”, zegt Huijts. “Het is een platform waar je verschillende AI-modellen van verschillende providers aan kunt hangen, zowel commercieel als open source. Zonder dat de informatie bij andere partijen buiten Fontys terecht komt. We kunnen er, zoals bijvoorbeeld in het geval van het Chinese Deepseek, voor kiezen om het op onze eigen hardware te draaien zodat studenten niet bang hoeven te zijn dat hun data op een Chinese server wordt opgeslagen.”

Qua klimaatzorgen: kost dit niet veel energie? 
“Nou, daarover gaan nogal wat wilde verhalen rond in de media. Ja, AI kost energie. Maar het grootste deel daarvan gaat naar het trainen van je model. Dat doen wij niet, omdat we daar de rekencapaciteit niet voor hebben.”

“We zijn er ook nog niet helemaal klaar mee. Bij de Juridische Hogeschool laten we bijvoorbeeld checken wat de juridische vraagstukken zijn, hoe we bijvoorbeeld de AI-act moeten interpreteren en ervoor zorgen dat alles binnen de juiste juridische en ethische kaders valt.”

Voorspelbaar
Het platform maakt onder meer gebruik van een open-source interface die sterk lijkt op ChatGPT, wat het voor veel gebruikers voorspelbaarder en dus makkelijker maakt om mee te werken.

Er wordt dus heel bewust gekozen voor Open Source AI?
Suilen: “De voorkeur gaat uit naar ‘default’ op open source ja, maar we bieden een heel scala aan modellen. In plaats van overgeleverd te zijn aan de grillen van big tech, kunnen wij bepalen hoe ons systeem zich gedraagt. Dat zijn we nu met kleine groepen aan het testen. Daarbij hebben we de veiligste variant gekozen die via onze eigen infrastructuur kan worden ontsloten en waarbij we in principe elk AI-model kunnen aanbieden.”

Wat AI ongeacht het model doet, zo voegen Suilen en Huijts eraan doe, is indirect de eigenschappen van de gebruiker uitvergroten. “Als je niet kritisch bent, zul je dat ook met AI niet worden. Ben je nieuwsgierig, dan wordt je met AI nog nieuwsgieriger. Ben je lui? Dan zorgt AI ervoor dat je nog luier wordt", stelt Huijts. Waar Suilen aan toevoegt: “AI werkt eigenlijk als een supergrote versterker van wat je al bent.”

Verantwoord
Reden te meer om ervoor te zorgen dat ook dit platform verantwoord gebruikt gaat worden. Experts uit de eerdere artikelen in deze serie gaven dat ook al aan: studenten moeten (en medewerkers trouwens idem dito) wel begeleid worden in hoe AI te gebruiken.

Huijts: “Wij zien Fontys als een professioneel clubhuis. Waar je samen iets vindt van wat je leert of geleerd hebt. Hoe verhoud je je daarbij tot je medemens? Soms betekent dat frictie ja, vaak ook doorbijten. AI kan bijna alles, maar ‘mens-zijn’ dat kun je er niet mee leren.”

Is dat wat Fontys studenten bij moet brengen?
Suilen: “De rol van kennisoverdracht is wel uitgespeeld in het onderwijs. Of in elk geval heel erg onder druk komen te staan. Onze rol gaat niet meer over inhoud of kennis, maar over menselijke vaardigheden ontwikkelen, kritisch nadenken, een ethisch kompas opbouwen. Bildung? Ja, dat is het ook ja. En AI is daarin een stormram.”

Big Tech
Elon Musk, Mark Zuckerberg en Jeff Bezos gaan diep door het stof om president Trump te behagen. Terwijl de wensen van Trump niet altijd zijn wat de rest van de wereld wil. Vrijwel alles wat digitaal is, draait bij Fontys op Microsoft: van Teams tot Copilot tot email. Terwijl ook dit bedrijf tot de Amerikaanse big-tech behoort. 

Is dat wel slim? 
Huijts: “Daar zeg je iets. Het hoger onderwijs in Nederland draait voor het overgrote deel op Microsoft. Als je dat vergelijkt met Duitsland: daar gebruiken ze het maar voor een fractie, misschien 15 procent. Maar goed, we zijn als Fontys bij Surf aangesloten en dat is niet voor niets. Surf voldoet voor een groot deel aan onze behoeften. 

Knap en mooi dat de jullie een eigen AI-platform ontwikkelen. Maar zouden jullie met de collega’s ook niet een eigen systeem voor Fontys kunnen ontwikkelen?
Beide mannen glimlachen instemmend. "Technisch gezien zouden we het wel kunnen, een eigen systeem voor Fontys ontwerpen. Maar qua budget en beheer is het een heel ander verhaal.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?

Geen student die geen AI gebruikt, en al helemaal niet bij de ICT-opleidingen. Maar of het nu ChatGPT is, Claude, Gemini, Perplexity of een van de talloze andere leveranciers: het zijn allemaal commerciële bedrijven. Oftewel: overal hangt een prijskaartje aan.

Daarnaast zijn er ook wel vragen te stellen bij de betrouwbaarheid en privacy van veel AI-modellen. Zie daar het gat waarin Huijts en Suilen sprongen door een eigen AI-platform te realiseren. De aanleiding was overigens weer een ander model: Copilot, de AI van Microsoft die via Surf door Fontys wordt aangeboden. En waar Surf van zei: gebruik het niet.

“Dat bericht van Surf, vanwege de privacy-risico’s, zorgde voor veel ruis, onder andere over welke variant nu wel of niet te gebruiken”, vertelt Suilen. Huijts vult aan: “Tegelijkertijd zagen we dat bij ons eigen instituut het mes aan twee kanten snijdt wat AI betreft.”

“Een verscheidenheid aan commerciële en open source modellen wordt hier gebruikt, maar er worden ook AI-modellen geïntegreerd in studentenprojecten en eigen modellen ontwikkeld. Dus onze behoefte hier aan AI is groter dan bij andere opleidingen, groter dan slechts een geschikte eindgebruikerstool of -chatapplicatie. En Copilot is toch een beetje de Fiat Panda onder de AI’s.”

Suilen: “Ja, onze gebruikersgroep is technisch gezien ook wel vaardiger dan veel andere studenten. Wat niet wil zeggen dat ze ook AI-vaardiger zijn. Maar wel dat er een grotere behoefte is aan een goed model en vooral ook een keuzevrijheid. En wat dat betreft is Copilot de Fiat Panda onder de AI-modellen. Bij ICT hebben we behoefte aan meer.”

Toegang
Suilen en Huijts streven naar een toegankelijk en vooral democratisch AI-platform. Huijts: “Wat je als onderwijsinstelling niet wilt, is dat de student die van thuis de dikste creditcard meekrijgt daarmee ook de meeste toegang krijgt tot AI. De betere AI’s kosten namelijk wel geld.”

Suilen: “Dus dat was een van de gedachten achter ons project: toegang faciliteren tot modellen van diverse leveranciers. Het platform dat wij ontwikkelen wordt ook niet aan personen maar aan de hele opleiding aangeboden.”

"Wij ontwikkelen dus geen model, dat is alleen voorbehouden aan echt grote partijen, maar een platform of tool om diverse modellen van leveranciers te ontsluiten. Bij ons kun je dus kiezen welke je wil gebruiken.”

“Technisch is onze AI-tool klaar, beleidstechnisch is het nog niet eens begonnen. Zo zijn we ook naar de Juridische Hogeschool gestapt om uit te laten zoeken wat mag en wat niet, en wat wenselijk is en wat niet. Er komen vanzelf heel veel vragen naar boven. Bij ons maar ook vanuit de organisatie.”

Controle
En die vragen hebben vaak een afwerend of beschermend karakter, zo heeft het tweetal al gemerkt. “Kijk, het veiligste is natuurlijk om gewoonweg alles te verbieden”, stelt Suilen. “Dat zou vandaag de dag de security officer waarschijnlijk ook zeggen over alles waar we al op draaien.”

“De reflex is namelijk vaak: controle! Maar als je alles dichttimmert, heb je vanuit Fontys geen enkele regulering, geen inzicht en dus ook geen democratisering. Want iedereen gaat toch AI gebruiken, maar via commerciële partijen en dus zonder transparantie. ”

In de volgende aflevering van deze serie, die later verschijnt, leggen Huijts en Suilen uit wat het nu precies is wat zij precies ontwikkeld hebben.

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is

Schmidt beweert (zie video onder dit artikel) dat in luttele jaren tijd een kunstmatige intelligentie is ontwikkeld, met name dóór kunstmatige intelligentie, die slimmer is dan alle mensen op aarde tezamen. Het voedt de angst die bij heel veel, met name oudere, mensen leeft: dat de wereld wordt overgenomen door kunstmatige intelligentie. 

Heeft Schmidt gelijk en is de angst bij velen hiervoor terecht?

“Dat is een lastige. Als je ziet wat er wereldwijd gebeurt, maken wij er als mensen ook een behoorlijke puinhoop van. 

Op dit moment is het zo dat AI gevoed moet worden met data, net als wijzelf trouwens. Punt is dat er nog geen bewustzijn in zit.

Daar is een interessant gedachte-experiment over, dat heet de paperclip maximizer. AI krijgt de vraag paperclips te maken en slaat door, door alles in paperclips om te zetten. 

Dat soort filosofische vragen geeft inzicht in waar we tegenaan kijken. AI kent namelijk niet zoiets als de menselijke maat. Vandaar bijvoorbeeld ook het verbod om het in te zetten bij hypotheekbeoordelingen. 

AI gebruiken om iets de baas te zijn, dat kan helpen. Maar het stuur uit handen geven, is iets heel anders. Echter: we doen dat al regelmatig, door technologie ‘letterlijk’ aan het roer te zetten.”

Ja, dat stelde je in de vorige aflevering van deze serie al, doelend op onder meer auto’s en vliegtuigen. Een potlood kan een moordwapen zijn. Maar een potlood kan geen massamoordenaar zijn. AI in potentie wel. Hoe voorkom je dat?

“De analogie van het potlood gaat erom wat de mens ermee doet. Hetzelfde geldt voor AI. Dus pogingen van onder meer de EU in de vorm van de AI Act en de handhaving daarvan zijn interessant. Zoals bij alles is het ook bij AI de kunst om het niet te laten ontsnappen. Het lijkt erop dat we daar op het randje zitten, zeker in militaire zin.”

Regelgeving loopt altijd veel te ver achter technologische ontwikkelingen aan. Gaan we hier weer de mist in?

“Ja. De veranderingen gaan zo snel dat de ethiek, de regelgeving en de handhaving altijd achter de werkelijkheid aanrennen. Het lijken wel designer drugs. Ik denk dat het ook niet anders kan gezien de complexiteit van de maatschappij. Het antwoord op deze vraag is dan ook niet of het kan, maar wanneer het gebeurt."

Rens van der Vorst schreef in een van zijn Broncolumns over twee AI-modellen die met elkaar in gesprek raakten en een voor mensen totaal onbegrijpelijke taal met elkaar gingen spreken. Brrr?

“Het voelt awkward maar is het niet. De modellen zijn geïnstrueerd om te communiceren. Echter, de hele context is alleen de twee modellen. In het kader van communiceren doen ze dus precies wat er verwacht wordt, zie ook de paperclip maximizer).

Het punt is wel dat we niet meer weten waar ze het over hebben. Dirty jokes, world domination of recepten voor cupcakes? Daar zit waarschijnlijk de ‘brrr’.”

Verstrek jij zelf zorgeloos al je privégegevens aan AI? Zoniet, welke tips heb je dan voor gebruikers?

“Zorgeloos zeker niet. Maar het is haast niet te vermijden. Social media en webgebruik maken het er niet eenvoudiger op. Zeker als anderen ook nog zaken van je gaan posten.

Tip is om er niet argeloos in te zijn. Denk na over gebruik van social media en over het delen van je hele hebben en houden met de wereld. Zeker als dat ook anderen betreft. Dus ouders: denk na bij het posten van beelden van je kroost…”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken

Het werkveld is ontzettend aan het veranderen. Niet dat het ooit heeft stilgestaan, maar de veranderingen gaan dit millennium wel heel hard. Slaats: “De homo universalis bestaat niet meer. Je hebt in deze tijd een cluster aan mensen nodig om iets nieuws te maken.”

Bij dat cluster hoort tegenwoordig AI, of we het nu leuk vinden of niet. En Slaats vindt AI leuk. Leuk en onvermijdelijk. Want gek genoeg, zo betoogt hij, beseffen veel mensen niet in hoeverre zij nu al gewend zijn aan dit soort technologie, vaak ook nog van het soort dat letterlijk van levensbelang is.

“Natuurlijk in ziekenhuizen. Maar technologie heeft al veel meer taken van ons overgenomen. De lift, de auto, het vliegtuig: het zijn allemaal voorbeelden van techniek waaraan we ons al volledig hebben overgeleverd.”

Het is slechts een begin, zo stelt hij. “Als we als onderwijs samen met het bedrijfsleven met AI aan de slag gaan is er nog zoveel winst te behalen. Neem de ziekenhuizen. In de operatiekamers mag veel veranderd zijn, maar bijvoorbeeld de bedden in de ziekenhuiskamers zijn nog vrijwel hetzelfde als in de negentiende eeuw."

"AI kan erg helpen met innovatie in dat soort omgevingen. Het komen tot snellere ontwikkeling van innovatieve oplossingen omdat de drempel van gebruik laag is, maar ook als directe hup bij diagnose, gespreksvastlegging en duiding etcetera. Kortom: met dat soort dingen gaat AI heel erg helpen.”

Kapot
“Er gaan door AI hele nieuwe beroepen ontstaan. En ja, ondertussen gaan er dus ook dingen kapot. De vraag is of dat erg is. Had je een landarbeider honderd jaar geleden verteld dat zijn baan ooit niet meer zou bestaan, dan had hij je uitgelachen. Maar zijn baan bestaat niet meer.”

“Welke banen nu zullen verdwijnen of minder nodig zijn? Nou, veel van wat bijvoorbeeld communicatiemedewerkers doen, kun je ook aan AI overlaten. Hetzelfde geldt voor programmeurs, voor 3D-designers, voor juristen. En nog een hele rits aan andere beroepen. In feite zullen alle high volume tasks, waarvan er veel voorbeelden zijn, door AI voor een heel groot deel worden overgenomen."

Onderstaande video geeft volgens Slaats een aardig beeld van hoe die toekomst eruit gaan zien. [Tekst loopt door onder video]

Slaats zei in de vorige aflevering van deze Bronserie al dat er geen enkele beroepsgroep is die zich volledig kan of zal onthouden van AI. Maar hoe zit het dat dan met de creatieve sector? Beroepsmuzikanten, componisten, schrijvers, beeldend kunstenaars? 

Slaats geeft toe dat er nog wel wat op te lossen valt als het gaat om eigenaarschap en copyright. “Maar er is nog steeds een grote behoefte aan origineel materiaal. Er wordt uiteraard al wel geprobeerd om AI dat te laten maken, in de muziek bijvoorbeeld, maar iets echt nieuws maken blijkt nog niet gemakkelijk.” 

Niettemin, ook dat gaat ooit nog gebeuren, zo voorspelt Slaats. “Nu is AI nog vooral goed in samenvatten en conclusies trekken. En dat doet het in een waanzinnig tempo, processen gaan echt supersnel. Maar over een paar jaar kan AI veel meer dan dat.”

Waar Slaats, zelf een begenadigd gitarist, aan toevoegt: “Winst is natuurlijk wel dat de live uitvoering weer veel meer aantrekkingskracht krijgt.”

Werken wordt een luxe 
In het algemeen zal AI in elk geval heel veel werk over gaan nemen dat nu nog door mensen wordt verricht. Niet al het werk zal verdwijnen, maar het krijgt wel een heel ander imago en een heel andere betekenis, zo denkt de Fontysdocent.

“Ik zie een toekomst voor me waarin we naar de 8-urige werkweek gaan, of in elk geval een veel kortere werkweek. Werken wordt steeds meer een luxe situatie. En welzijn komt in een veel hoger aanzien te staan.”

“Maar ik kan er natuurlijk ook naast zitten. De beroemde Britse econoom John Maynard Keyes heeft tenslotte ook ooit een dergelijke voorspelling gedaan en die is vooralsnog niet uitgekomen.”

“Hoe het onderwijs door AI verandert? Dat heeft alles te maken met hoe het werk verandert. Die twee haken op allerlei manieren in elkaar. Er zullen nieuwe beroepen ontstaan", stelt Slaats, een van de echte AI-experts die bij Fontys rondlopen.
En minstens zo belangrijk: "Uiteraard gaan ook bepaalde beroepen verdwijnen. Die moet je dus zo snel mogelijk uit je onderwijsaanbod halen. Dat zou anders niet fair zijn naar de studenten toe.”

Rijker
Slaats denkt niet dat er een beroepsgroep is die zich volledig zal of moet onthouden van AI. “Nee. Neem rechters of journalisten. Die maken nu al gebruik van internet. AI moet je zien als een nieuwe abstractielaag, als een deel van de input waardoor je een rijkere basis krijgt om tot conclusies te komen. Een nieuw stuk gereedschap dus waardoor sommige dingen echt veel gemakkelijker worden. Dat wil niet zeggen dat AI de taak van de journalist of de rechter moet overnemen.”

En dat is ook hoe het ingezet moet worden in het onderwijs: “AI is zó’n groot stuk gereedschap dat je als onderwijsinstelling verplicht bent dat aan al je studenten mee te geven. AI is heel handig als input. Maar ook hier geldt: als je het als output gaat gebruiken, dan kan het heel fout gaan.”

Kennis
“De vraag waar en hoe je AI gebruikt, en dus of je daarover voldoende kennis in huis hebt, is heel essentieel. Daarom is het zo belangrijk dat docenten en medewerkers heel goed weten wat AI betekent voor beroepen, voor het werkveld, en wat de ethiek erachter is.”

En collega’s en medewerkers die er niet aan willen? “Je kunt simpelweg niet anders. Het is vergelijkbaar met de introductie van de computer en internet: als de maatschappij het omarmt moet onderwijs er iets mee. En we zijn het ook verplicht aan onze studenten.

Niveau
Het taal- en rekenniveau van leerlingen en studenten, zelfs afgestudeerden, hobbelt al jaren achteruit. Maakt AI dat niet erger? 

“Op nieuwe technologie volgt altijd het commentaar: dadelijk kunnen ze niet meer fatsoenlijk rekenen, schrijven, enzovoorts. Maar dat zie ik anders. De wereld verandert gewoon en met deze hulpmiddelen kunnen ze productiever zijn dan ooit. Bovendien: je kunt AI niet verbieden, net zo min als het gebruik van internet. Want hoe dan ook: de student gaat, of is het al aan het gebruiken.”

Slaats vindt daarom dat AI onderdeel van het onderwijs moet zijn in de volle breedte van Fontys. “En daar moeten we verrekte snel mee aan de slag. Hopelijk gaan we dat dit keer slimmer doen dan toen social media of internet hun intrede deden. De fout die we toen maakten, is dat we de student niet geleerd hebben hoe je er het beste mee om kunt gaan. Nu kunnen en moeten we dat wel.”

Ellende
Social media hebben naast goede dingen ook heel veel ellende veroorzaakt. Maar is AI vanwege de ongekende mogelijkheden niet veel gevaarlijker? “We sturen jongeren ook met een auto de weg op. Dat is een moordwapen van minstens 1200 kilo. Maar door ze een rijbewijs te laten halen, hebben we die jongeren wel eerst ‘geprimed’. Dat is precies wat we nu ook met AI zouden moeten doen."

De minister wil niet dat hogescholen en universiteiten 'concurreren' met commerciële sportscholen. “Met deze regels wordt voorkomen dat publiek geld weglekt of er sprake is van marktverstoring.” Dit betekent dat je als student of medewerker voor een jaarlijks sportabonnement via jouw school of uni tot 700 euro moet gaan betalen.

Tilburg en Eindhoven
Studenten en medewerkers van Fontys kunnen nu nog goedkoop sporten bij de studentensportcentra van de universiteiten in Tilburg en Eindhoven, waar Fontys een samenwerkingsverband mee heeft. De instelling draagt niet financieel bij aan de sportkaarten; de kortingen worden door de sportscholen zelf aangeboden en verrekend. 

Toch verzet het Fontysbestuur zich net als andere hogescholen en universiteiten tegen de aangekondigde maatregel. "Dit plan roept bij ons grote zorgen op," stelt Frans Möhring, lid van het college van bestuur van Fontys. “Vooral het voorstel om studentensportvoorzieningen aan te bieden tegen commerciële tarieven vinden we onverstandig. Studenten ervaren al een enorme prestatiedruk, en juist sport helpt hen om mentaal en fysiek in balans te blijven."

"Het is bovendien een belangrijk middel om sociale contacten op te bouwen. Wat ons betreft is sport geen luxe, maar een essentiële voorziening voor het welzijn van studenten. Precies daarom vinden we het belangrijk om hierin te blijven investeren.”

Kantines
De aanpassing van de regels geldt overigens niet alleen voor het sporten. Ze gaan ook op voor universiteitsmusea en de kantines. Van die twee zaken heeft Fontys geen last: musea heeft de hogeschool niet en de kantines van Fontys worden al geëxploiteerd door commerciële partijen. Van concurrentie of marktverstoring is daar dus helemaal geen sprake.

Zij-instomers
Iets anders kan nog wel tot problemen gaan leiden: ook het aanbod van cursussen en nascholing moet volgens deze regels duurder worden. De hogescholen waarschuwen hiervoor omdat de zij-instroom van lerarenopleidingen hiermee ook op het spel komt te staan. 

Tweede Kamerlid Luc Stultiens (GroenLinks-PvdA) noemde woensdag in een debat met minister Eppo Bruins de nieuwe regels van het ministerie een voorbeeld van “doorgeslagen marktwerking”. 

Hij komt er op veel manieren ook op terug in zijn boek ‘AI voor Iedereen’. “Initieel was het mijn bedoeling bij het schrijven van dat boek om vooral de positieve kanten van AI te laten zien. Maar na alle gesprekken die ik met experts voerde, veranderde dat.”

Los van de eerder in deze Bronserie door Erdinç geschetste haken en ogen, noemt hij nog twee principiële nadelen van AI: “Zolang als wij mensen vooroordelen hebben en anderen in hokjes plaatsen, zal AI dat ook doen.”

“En waar ik me ook zorgen over maak is dat we straks AI ook voor ‘normale’ dingen gaan gebruiken. Dat je AI vraagt hoe een baksteen wordt gemaakt, om maar een simpel voorbeeld te geven. Dat je zelf dus geen moeite meer hoeft te doen om kennis te vergaren. Ik weet niet wat dat met onze hersenen doen, geen idee.”

Strijd
Zo blijft het een strijd tussen de toepassingskant van AI en de morele aspecten van kunstmatige intelligentie. Nog los van het feit dat steeds minder mensen écht veel weten over AI en hoe het precies werkt.

“In het begin liet ik bij lezingen nog wel zien hoe AI precies werkt. Maar ik kwam er al snel achter dat dit in vrijwel elke zaal het ene oor in en het andere oor uitging. Dus ben ik daarmee gestopt. Nu laat ik zien welke tools er zijn. Maar dan zou je nog steeds wel moeten snappen hoe dat werkt.”

Diploma
En hoe is dat dan bij Fontys? “Je ziet dat onze studenten volop gebruik maken van AI, al dan niet bewust van haken en ogen. Sommige gebruiken het zo goed dat je hen bijna binnen een jaar een diploma kunt geven.”

Maar dat is ook meteen de door velen al vaak aangehaalde valkuil, die door AI alleen nog maar dieper gemaakt wordt: veruit de meeste studenten willen gewoon met zo weinig mogelijk energie zo snel mogelijk hun diploma halen. Ziet ook Erdinç. “De meerderheid kijkt alleen maar naar ‘certificeren’ in plaats van ‘leren’. Dat roept allerlei vragen op. Zoals: moet je de opleidingen wel vier jaar laten duren? Waarom niet twee jaar?”

We moeten, zo is Erdinç heel stellig, iets doen aan ons onderwijs. Het moet anders volgens hem. “We zijn goed bezig, begrijp me niet verkeerd. Maar er kan meer en het kan beter. Als het om AI gaat ben ik trots op de basis die wij leggen in ons onderwijs bij Fontys. We hebben verdiepende workshops, we hebben een beleid. Maar als het gaat om de ontwikkeling van het onderwijs, kan het sneller.”

De wereld staat niet stil, wil hij er maar mee zeggen. Dus er zou meer geëxperimenteerd mogen worden. “Niets is voor altijd. Twintig jaar geleden meldde ik, zoals zovelen, nog op mijn cv dat ik ‘pc-vaardig’ was. Dat doet niemand meer. Nu zie je dat studenten op hun cv ‘AI-vaardig’ zetten.”

Natuurlijk, ook Erdinç ziet de gevaren in van AI. “Er is een groot risico dat de al bestaande digitale kloof nog immens veel groter wordt. Wat als big tech straks besluit dat je 200 dollar per maand moet betalen voor een AI-tool? Veel mensen kunnen dat helemaal niet betalen. En het heeft overal invloed op. Daarom hoop ik dat de Nederlandse overheid ook door blijft gaan met de ontwikkeling van een eigen GPT.”

Voor de overheid ziet hij sowieso een grote taak weggelegd. Niet in verbiedende wetgeving. “Nee, dan gaat het de illegaliteit in en ben je nog verder van huis. Maar je moet wel vooraf nadenken over ethische consequenties en daarnaar handelen als wetgever. Ik ben ook helemaal voor de AI Act. En blij dat ik in Europa woon, waar wetgevers ons beschermen tegen misbruik en manipulatie door AI.”

Motorkap
Erdinç geeft zelf als eerste toe dat hij niet de expert is die weet wat er onder de motorkap van AI gebeurt. Er lopen ook binnen Fontys genoeg mensen rond die daar meer kennis van hebben. Maar over de ethische kanten, de voor- en nadelen en de wijze waarop je AI kunt inzetten, daar weet hij genoeg van.

En dat geldt lang niet voor iedereen. Vandaar zijn pleidooi voor AI-geletterdheid als verplichte kost voor iedereen. Hij heeft om te beginnen vier basisregels die hij iedereen op het hart wil drukken.

“Gebruik AI als startpunt maar nooit als eindpunt. Check altijd de uitkomst, dus ga er nooit blind vanuit dat AI het enige en correcte antwoord heeft. Zeker, de informatie wordt steeds beter en accurater, maar we zijn nog niet zover dat je niet meer hoeft te controleren of het ook echt waar is.”

“Daarom is het verstandig om AI vooral te gebruiken voor dingen waar je zelf al verstand van hebt. En als AI dan eens bronnen vermeld, check dan ook die bronnen.”

Veilig
“Het derde punt is privacy. Er is nog steeds geen enkele AI-tool die helemaal veilig is. Ook die van Microsoft niet. Dus, om een voorbeeld te noemen: upload nooit je eigen medische dossier.”

En het vierde punt is even logisch als dat het noodzakelijk is. “Gebruik je eigen hersenen. De mens moet altijd de baas zijn. Het is de bekende hamburger methode: mens-machine-mens. Gebruik AI zoals je een rekenmachine gebruikt. Jij past het aan, maakt het van jou en jij geeft het de final touch.”

Dat laatste punt is ook meteen zijn grootste zorg. AI is een godsgeschenk voor wie liever lui dan moe is, en dat kan heel gevaarlijk zijn. “Het zorgt voor cognitieve ‘offloading’. Om het voorbeeld van de rekenmachine er nog maar eens bij te halen: ik stelde laatst een vraag aan een volle zaal waarop bleek dat maar heel weinig mensen nog kunnen hoofdrekenen.”

Er lijkt geen dag voorbij te gaan of er is weer een nieuwe ontwikkeling in kunstmatige intelligentie. Het is nauwelijks bij te benen, zelfs voor experts. Als iemand het nog een beetje op een rijtje heeft, is het Erdinç Saçan wel. De aan Fontys ICT verbonden docent ademt AI: hij geeft er les in, maakt podcasts, schrijft columns en geeft lezingen door het hele land. En onlangs kwam dus ook bovengenoemd boek uit.

Het feit dat de ontwikkelingen zo snel gaan, verhoogt voor hem de urgentie van zijn boodschap:  “We moeten meer AI-geletterdheid creëren. Het zou voor iedereen verplicht moeten worden, van kleuters tot 80-plussers met rollators.”

Fake of niet
Zijn drie zonen (vijftien, elf en zeven jaar oud) kunnen het mantra van hun vader inmiddels dromen: alles wat je online leest of ziet, is fake totdat het tegendeel is bewezen. “Dat weten ze inmiddels heel goed. Het internet en social media zorgen voor een rare manier van kijken naar het leven. En daar maak ik me, zeker bij de jongere generaties, wel zorgen om.”

Al vallen ouderen net zo hard in die valkuil, zo weet Saçan uit eigen ervaring. “Mijn moeder stuurde me een filmpje van katten die eten aan het maken zijn. Zij geloofde dat echt…”

Angst
Wat het grote verschil is tussen de generaties merkte hij onlangs bij een presentatie in een serviceflat voor ouderen in Tilburg. De zaal zat vol met, inderdaad, mensen met rollators. Maar vooral ook met een grote dosis nieuwsgierigheid én angst. “Waar bijna elke student AI al volop gebruikt, zien ouderen alleen maar enge toepassingen. Ik heb ze getoond dat, zoals alle technologische ontwikkelingen, AI voors en tegens kent.”

“AI for good is waar het over moet gaan. Dat die technologie heel veel voordelen brengt. Voor blinden en slechthorenden, voor het bestrijden van stropers in Afrika, voor tsunamiwaarschuwingen en een betere sortering van afval, het sneller herkennen van tumorcellen. Er zijn zoveel voorbeelden van AI die positief zijn.”

Copyright
Wat vindt hij ervan dat sommigen, zoals ook de Bron-redactie, geen gebruik wensen te maken van AI? Vanwege de gevaren en, in het geval van journalistiek en culturele uitingen, omdat de big tech bedrijven lak hebben aan copyright en bronvermelding?

“Ik snap dat, en qua transparantie wordt het er inderdaad niet beter op. Die grote bedrijven ontslaan massaal hele teams die zich met ethische kwesties bezig houden. En zolang we een door geld gedreven maatschappij blijven, zullen we in dat soort zaken altijd achter de feiten aanlopen. Simpel gezegd: we worden ingezet als proefkonijnen door de big tech.”

“Dat gezegd hebbende: je maakt van jezelf wel een kluizenaar door AI te negeren. Want een status quo, dat gaat niet gebeuren. De trein is al vertrokken en die kunnen we niet meer tegenhouden.”

Eén op de vijf jongeren ervaart geldproblemen. Ze hebben moeite met het regelen van hun inkomsten en uitgaven. Vaak met stress en onzekerheid tot gevolg. Wat het soms nog erger maakt, is schaamte over de eigen financiële situatie. Hulp vragen is er dan meestal niet bij. Bij Fontys denken ze daar anders over. 

De derdejaarsstudenten Liz Meggelaars, Nynke Eman en Robin van Schaik bedachten Klooigeld. Een concept dat in samenwerking met Fontys ICT recent is uitgewerkt tot een demo-app waarmee jongeren op een speelse en risicoloze manier leren omgaan met geld. 

Klooien mag 
De gedachte erachter: klooien mag. Nee móét, vindt Remi Rooding, want door fouten te maken, leren we.  Financiële zelfredzaamheid is volgens de programma-coördinator bij School of Life een van de lifeskills waar studenten het meest behoefte aan hebben. Dat blijkt uit eigen onderzoek (zie tabellen).  

“Financiële zelfredzaamheid is het vermogen om onafhankelijk en verantwoordelijk met je financiën om te gaan. Dat houdt onder meer in: geld verdienen, budgetteren, sparen, schuldbeheer, financieel plannen en belastingbewustzijn.” [tekst gaat verder onder de tabellen]

Op de vraag welke lifeskills voor studenten de belangrijkst zijn, staat financiële zelfredzaamheid bovenaan. En als onderdeel daarvan hebben budgetbeheer en belastingbewustzijn de grootste prioriteit. Veel jongeren weten weinig over de Belastingdienst en het doen van aangifte. De meesten denken dat het erg ingewikkeld is. 

“De weerstand die hieruit voortkomt en het gebrek aan kennis zorgt ervoor dat studenten hun aangifte verkeerd invullen of helemaal geen aangifte doen. Gemiddeld lopen ze daardoor 180 euro mis per aangifte.”

Behoefte aan hulp
Reden voor School of Life om hiermee aan de slag te gaan. Rooding zocht contact met Brainport voor Elkaar, een stichting die jaarlijks in Eindhoven tijdens de landelijke belastingaangiftedag - dit jaar op 8 maart - mensen helpt met hun aangifte. De stichting was het eerder al opgevallen dat er weinig studenten komen opdagen. En dat terwijl er wel behoefte is aan hulp. 

Als studenten niet zelf komen, dan moeten wij ze opzoeken, dachten Rooding en de stichting. “Wij regelen de studenten en een ruimte, en Brainport voor Elkaar regelt de vrijwilligers die de studenten met de aangifte gaan helpen.” 

Geldmachine
Volgende week dinsdag 18 februari staat er een grote ‘geldmachine’ op campus Rachelsmolen ter promotie van het initiatief, want studenten moeten zich van tevoren aanmelden om voldoende vrijwilligers te kunnen regelen. De aangiftedag bij Fontys is op woensdag 12 maart. 

“We hopen zoveel mogelijk studenten te kunnen helpen met hun belastingaangifte”, aldus Rooding. Als het initiatief een succes is, denkt School of Life erover om de belastingaangiftedag volgend jaar op meerdere Fontysinstituten aan te bieden. 

De collegezaal van de bibliotheek in de Tilburgse LocHal zit bomvol. Veel mensen hebben dinsdagavond regen en wind getrotseerd om het openbaar college van Fontys over ‘Wonen in de Toekomst’ bij te kunnen wonen. Het onderwerp leeft. Dat is niet zo gek, want de wooncrisis treft mensen uit alle lagen van de bevolking. Van jong tot oud kunnen ze vaak geen betaalbare of geschikte huisvesting vinden. Als een basisvoorziening onder druk komt te staan, ontstaat er onrust in de samenleving. 

Ook in de collegezaal roeren mensen zich al snel na aanvang van het college. Sommige aanwezigen vinden dat er te veel grote huizen zijn waar maar één of twee mensen in wonen. Anderen zijn van mening dat er te veel huishoudens zijn, waardoor de gemiddelde woningbezetting erg laag is. Het grootste probleem, volgens een andere groep, is dat er te weinig betaalbare woningen zijn. En een jonge starter vraagt zich hardop af of we wel de juiste woningen hebben voor de vraag. 

Het is allemaal waar, concludeert Ferry van de Mosselaer. Voor Fontys doet hij onder meer onderzoek naar ruimtelijke ontwikkeling en participatie en co-creatie en sociale innovatie rondom wonen en leefomgeving. “We denken al snel dat we te weinig woningen hebben als we de overheid en de media volgen. Maar hebben we werkelijk zo’n groot tekort aan woningen of moeten we op een andere manier over wonen gaan denken om de wooncrisis aan te pakken?” 

Andere benadering
De vraag stellen is hem beantwoorden. Volgens de onderzoeker hebben we te maken met een toenemend aantal eenpersoonshuishoudens, in alle leeftijdscategorieën. “Ons land telt 5 miljoen eengezinswoningen waarvan bijna de helft niet bewoond wordt door een gezin. Gemiddeld beschikken we over 53 vierkante meter woonoppervlakte per persoon.” 

De crux zit hem in de benadering, stelt Van de Mosselaer. “Elke vier jaar doet het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening onderzoek naar de woonbehoefte van de Nederlander. Wat opvalt is dat er enkel gevraagd wordt naar wat er al is: eengezinswoningen en appartementen in de koop- en huursector. Als je naar de gebruikelijke weg vraagt, zijn het steeds dezelfde antwoorden die je krijgt. Er wordt van uitgegaan dat het merendeel op zoek is naar zelfstandige woningen, maar de woonbehoeftes zijn veel diverser, zeker in onze snel veranderende samenleving.” 

Alternatieve oplossingen
De onderzoeker refereert aan de roep om meer gedeelde woonvormen en alternatieve woonoplossingen. “Er wordt op veel niveaus nagedacht over oplossingen, maar in het buitenland zijn ze er vaak al verder mee.” Hij noemt als voorbeeld het Weense model: “Hierin staat sociale en betaalbare huisvesting centraal vanuit de overtuiging dat wonen een mensenrecht is, ongeacht de hoogte van het inkomen." En hij wijst op het Vallastaden model, waarbij ontwikkelaars en architecten samen met bewoners een wijk hebben ontworpen.“ Enschede bekijkt nu of ze dit model kan toepassen.” 

Daarnaast worden oude woonvormen weer van stal gehaald, zoals woningsplitsing, hospitaverhuur en woningdelen. Maar niet iedereen staat hierom te juichen. Ook kleinschalige initiatieven komen hier en daar op. “Denk aan het Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO) - waarbij particulieren hun eigen projectontwikkelaar zijn - en de ontwikkeling van ecodorpen, coöperatieve woongemeenschappen en zogenoemde knarrenhoven, een zorg gerelateerde woonvorm.” 

'Toekomstdenken'
Maar het zijn vooralsnog initiatieven in de marge. Gemeenten denken er meestal niet aan en voor ontwikkelaars zijn dergelijke initiatieven financieel minder interessant. Toch is er vaak meer ruimte voor alternatieve woonoplossingen als er zich een crisis aandient. “Maar om op grote schaal impact te maken, moeten we concessies doen en anders gaan denken", aldus Van de Mosselaer. 

‘Toekomstdenken’ noemt hij dat. “Daarbij worden alternatieve scenario’s voor de toekomst bedacht met bijbehorende oplossingen. Wanneer je weet hoe de toekomst eruit kan gaan zien, ga je daar ook naar handelen.” De onderzoeker neemt een buienapp als voorbeeld: “Je anticipeert op het weer dat wordt voorspeld. Maar het weer kan zomaar weer omslaan. Dat vraagt om veerkracht, collectieve actie en we zullen ons moeten afvragen welke concessies we bereid zijn te doen.” 

Zo’n negenduizend studenten met een medische beperking ontvingen vorig jaar een individuele studietoeslag van hun gemeente. De gedachte erachter: ze kunnen geen bijbaan nemen, zoals andere studenten.

Een jaar eerder kregen nog maar zesduizend studenten deze toeslag. Ieder(in), de club die opkomt voor de belangen van mensen met een handicap of chronische ziekte, denkt dat het er zo’n 14 duizend zouden moeten zijn. Veel studenten zouden de weg naar de toeslag niet weten te vinden.

Daarom zou die gewoon een onderdeel van de studiefinanciering moeten zijn, meent de belangenvereniging. Dan is de informatie voor iedereen makkelijk te vinden en krijgt ook iedereen hetzelfde bedrag. Vroeger ging het ook zo.

Onbenut geld
Sinds de invoering van de Participatiewet in 2015 is dat niet meer het geval en zijn het de gemeenten die de studietoeslag toekennen. Volgens Ieder(in) ontvangen ze daarvoor elk jaar 35 miljoen euro, maar bleef daarvan 75 procent op de plank liggen – in totaal zo’n 200 miljoen.

De toeslag was erg onbekend bij studenten zodat velen hem niet aanvroegen. Bovendien keerden de gemeenten zeer wisselende bedragen uit: van bijna niets tot een paar honderd euro per maand. Studenten liepen daardoor honderden euro’s mis. 

Sinds 2022 gelden er landelijke minimumbedragen: 142 euro voor 17-jarigen, oplopend tot 360 euro voor 21-plussers. Sommige gemeenten keren echter meer geld uit. Volgens het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) gebeurt dat ook bij andere toeslagen en leidt dat “onbedoeld” tot moeilijk uit te leggen verschillen in behandeling.

Net als Ieder(in) vond ook de Tweede Kamer dat DUO het geld moest verdelen. Maar staatssecretaris Nobel (Participatie en Integratie) en onderwijsminister Bruins zijn het daar niet mee eens. In antwoord op Kamervragen van Volt noemen ze het deze week “zeer goed nieuws” dat zoveel meer studenten met een medische belemmering nu gebruikmaken van de toeslag. Ze denken niet dat het er meer zullen worden als DUO de studietoeslagen gaat verstrekken.

Druk genoeg
Het zou ook niet efficiënt zijn, redeneren ze. Volgens hen hebben gemeenten de groep die in aanmerking komt voor de studietoeslag vaak al in beeld. DUO zou iedere aanvrager opnieuw medisch moeten keuren.

Verder voeren ze aan dat de voorlichting over de studietoeslag verbeterd is, dat er sinds 2022 landelijke normbedragen gelden (al mogen gemeenten altijd meer geven) en dat DUO het nu al druk genoeg heeft.

Vandaag meldt het Expertisecentrum Inclusief Onderwijs (ECIO) in de nieuwe Staat van Inclusief Onderwijs 2024 dat 40 procent van de studenten met belemmeringen financiële problemen heeft en dat dit percentage de afgelopen drie jaar sterk is gestegen.

Het Lichtbaken is een interactief ontwerp van de kunstenaars Suzanne Berkers en Yvonne Rooding. In samenwerking met zestien Fontysstudenten ontwierpen zij lichtplannen voor een lichtinstallatie, waarin de ervaringen van nieuwe studenten in Venlo worden vastgelegd.

De lichtshow is vanaf het vallen van de avond voor iedereen in de wijde omtrek te zien, omdat deze met 31 ledstrips is geprogrammeerd op de 70 meter hoge fabrieksschoorsteen in Tegelen, het Lichtbaken van Venlo.

Berkers en Rooding namen zelf het initiatief tot dit project door een subsidieaanvraag in te dienen bij de gemeente Venlo. Onder het motto ‘Welkom, nieuwkomers’ kregen beide dames groen licht voor het project. “Dit nieuwe project werd vervolgens ook omarmd door Fontys. Heel fijn, zo hebben we het kunnen realiseren.”

Artistiek
En hoe keken de kustenaars zelf naar het proces en het eindresultaat van de studenten, die toch niet die artistieke achtergrond hebben? Berkers: “Ze waren heel goed bezig. Hoe de studenten hun verhaal hebben opgebouwd, dat vonden we heel mooi. Er was ook een student bij die Industrial Design studeert, dat merk je dan meteen. En de variatie was erg leuk.”

Die variatie zal ook voortkomen uit het feit dat de studenten uit alle windrichtingen komen. “Duitsland, Litouwen, Taiwan, Roemenië, Polen, Frankrijk, de Cariben en Nederland uiteraard. De herkomst maakte ook niet uit: zolang ze maar onlangs verhuisd zijn naar Venlo. Maar het verschil in nationaliteit merkten wij wel tijdens het maakproces.” [Tekst loopt door onder foto]

Rooding: “Al die nieuwkomers gaan door een stuk onzekerheid heen. Hoe herpak je dan jezelf? Je begint je leven eigenlijk opnieuw namelijk. Hoe ervaar je dat? En hoe ervaar je je studie en Fontys? Want ze hadden immers ook iets anders kunnen kiezen.”

Bovendien, zo geven beide kunstenaars aan, is Venlo ook nog een apart verhaal. “Het is hier natuurlijk niet zo booming als pakweg Eindhoven of Nijmegen. Daardoor is het hier veel meer een zoektocht. Waarbij Fontys echt de thuisbasis, het ijkpunt is.” 

Gekleurd
De studenten moesten beginnen met het op papier zetten van hun eigen verhaal. “En vervolgens was de opdracht: geef dat een kleur. Want jouw ervaring is gekleurd…”

“Dat betekende wel een stukje omdenken voor de meesten. Voor hun studie zijn ze meestal met een ‘product’ bezig. Hier moesten ze met een emotie aan de slag gaan, daar een verhaal van maken en dat dan weer in kleur omzetten.”

Zo kwamen de zestien studenten uiteindelijk tot vijftien (twee studenten vormden een duo) lichtplannen. Hun eindwerk wordt donderdag om 17.30 uur onthuld, als de schoorsteen fraai verlicht wordt en de lichtplannen elke tien minuten aan een nieuwe ‘loop’ beginnen. “En dat de hele nacht door, drie weken lang.”

En hoe ziet de voorbijganger dan wat de verhalen zijn achter dat palet van licht en kleur? Berkers: “Tijdens de coronacrisis hebben we een hartslag gemaakt met de kleuren van Venlo. De Oekraïense vlag, was ook voor iedereen duidelijk. Maar dit is veel abstracter, al hebben al die verschillende lichtplannen wel een gemene deler. De verhalen erachter zijn terug te vinden op onze website en via onze sociale media. Gelukkig weten steeds meer mensen het daar ook te vinden.”

Voor wie erbij wil zijn: de onthulling van dit kunstproject is donderdag om 17.30 uur, op de parkeerplaats tegenover de schoorsteen aan de Kaldenkerkerweg 96 in Tegelen.

Op Instagram heeft Fontys een reel geplaatst waarbij medewerkers en studenten de duimen omhoogsteken voor studenten die naast hun studie mantelzorg verlenen. Daarbij wordt verwezen naar een online zelfhulpmodule voor mantelzorgers. 

"Die aandacht is nodig", zegt Debbie Jarec van Fontys Studentenvoorzieningen. “Veel studenten vinden de zorg die ze geven aan een ziek familielid vanzelfsprekend en vragen daarom vaak laat om hulp of ondersteuning.”

Niet geregistreerd
Om hoeveel Fontysstudenten het gaat die mantelzorg verlenen, is niet duidelijk. Deze gegevens mogen niet worden geregistreerd in verband met de privacy. Wel blijkt uit de Nationale Studentenenquête (NSC, 2024) dat 17 procent van alle respondenten een of meer ondersteuningsbehoeften heeft. 1,5  procent geeft aan met bijzondere familieomstandigheden te maken te hebben, zoals een scheiding, ziekte of overlijden. 

De mantelzorg die studenten verlenen, is heel wisselend, weet Jarec. “Het kan gaan om de zorg voor een ziek familielid of voor broertjes of zusjes, omdat de ouders niet voor ze kunnen zorgen. Het komt ook voor dat studenten financieel moeten bijspringen als ouders vanwege ziekte (tijdelijk) niet meer kunnen werken." 

Soms is het een combinatie van zorg en financiële ondersteuning. Dan kan een studie behoorlijk zwaar worden.” Met alle gevolgen van dien. “In enkele gevallen kan mantelzorg leiden tot langstuderen of soms zelfs tot uitval of stoppen met de studie”, aldus Jarec. 

Eerder hulp vragen
Met de campagne wil Fontys dit soort situaties voorkomen en hoopt ze dat studenten eerder hulp vragen. “Er zijn verschillende mogelijkheden om studenten te ondersteunen, zoals een studieplan op maat en afstudeersteun. Wanneer dit geregeld is, geeft dat vaak wat meer rust. Maar ook een gesprek met een studentcoach kan al helpen.”

Het zijn voornamelijk studenten van de Lerarenopleiding die vandaag plaatsnemen tijdens de aftrap. Niet gek ook, want de kar wordt getrokken door twee docenten van de opleiding: Karin Verouden en Yucata Lienga.

“We hebben vorig jaar Caraïbische studenten gesproken die tegen dingen aanliepen die ons aan het denken zetten, dingen waar we iets mee moesten doen”, gaat Lienga van start. Zo voelden studenten zich gediscrimineerd en niet gehoord, wat voor enorme emotionele situaties zorgde. “We liepen hen toevallig tegen het lijf. Moet je nagaan hoeveel studenten er binnen Fontys zijn die niet over hun ervaringen durven te vertellen.”

Volgens Lienga kent het aantal Caraïbische studenten bij Fontys ieder jaar veel uitval. “Terwijl we ze allemaal graag zouden willen behouden. Iedereen heeft er namelijk baat bij als deze studenten hun studie succesvol doorlopen, zich hier prettig voelen en straks bijvoorbeeld voor de klas staan om zo het lerarentekort deels op te lossen.”

Carribean Connection
Daarom richtten de twee docenten, samen met Fontys Carribean Connection, een nieuwe community op. Een plek waar iedere Caraïbische student zichzelf kan zijn, waar ruimte is om over gebeurtenissen te praten, en waar gezamenlijke activiteiten plaatsvinden.

Shane Lobato de Mesquita kwam in 2021 naar Nederland en volgde bij FLOT de opleiding tot Docent Geschiedenis. Een tijd waarin hij eenzaam was en zijn plek niet goed kon vonden. “Dat had deels te maken met de lockdown. Ik was niet onder andere studenten, volgde voornamelijk online les en moest vroegtijdig stoppen met mijn stage vanwege de lockdown”, licht Shane zijn tijd toe.

Alles zelf ondergaan
Hij merkte dat meerdere Caraïbische studenten in hetzelfde schuitje zaten. “We konden onze plek binnen FLOT niet goed vinden, docenten begrepen onze problemen niet goed en het was moeilijk hulp te vinden waardoor we veel zelf moesten regelen en alle veranderingen zelf maar moesten ondergaan.”

Uiteindelijk besloot Shane te stoppen met zijn studie. Nu studeert hij Social Work in Eindhoven. Daar gaf hij, samen met Leonie Holleman, lezingen over wonen en studeren in Nederland. “We realiseerden ons dat er een community nodig was, waarna we Fontys Carribean Connection opzetten. Dat er nu ook een eerste bijeenkomst in Tilburg is, waar het voor mij allemaal begon, vind ik bijzonder.” (Tekst gaat verder onder de foto.)

De aanwezige studenten prijzen Shane voor het feit dat hij verantwoordelijkheid nam. “Maar dat moest ook. Er moet een supportsysteem zijn voor onze studenten, zodat ze weten waar ze terechtkunnen.”

Elkaar versterken
Dat is ook precies de strekking van vandaag. Kennismaken, vertellen wat je opviel aan je eerste maanden in Nederland en praten over de dingen waar je tegenaan loopt. Niet alleen tijdens je studie, maar ook in het dagelijks leven. Shane: “We willen elkaar versterken, daarom hebben we dit opgezet."

Docent Karin Verouden is in ieder geval al erg trots op de studenten. “Als lerarenopleiding en opleiders hebben we een voorbeeldfunctie. Dat studenten zich hier niet prettig voelen kan geen optie zijn. We gaan samen groeien, leren van wat we meemaken en problemen binnen Fontys aankaarten. Zo kunnen we elkaar versterken en de kracht van de Caraïbische student juist benadrukken.”

De community is niet alleen bedoeld voor studenten van de lerarenopleidingen. “Caraïbische studenten van alle opleidingen op deze campus mogen aansluiten”, legt Verouden uit. “Het belangrijkste is dat we de connectie opzoeken. Of je nu rechten, ICT of de lerarenopleiding volgt.”

Uitbreiden
Daar blijft het, als het aan Verouden, Lienga en de studenten ligt, niet bij. Zo zijn er zelfs al gesprekken geweest met Tilburg University en Avans om een Tilburg-brede community voor Caraïbische studenten te starten. “Dat willen we in maart rond hebben, maar voor nu focussen we eerst op onze community binnen Fontys. De eerste stap is gezet.”

Plannen voor de volgende meeting worden in ieder geval al gesmeed. “Wellicht dat we dan kunnen viben op Papiamento muziek, of even in onze eigen taal leeglopen over wat we allemaal meemaken”, klinkt het al snel.

Dat Katie onder meer ‘kwetsbaar durft handelen en niet schroomt om bureaucratie te omzeilen’ is voor jury én publiek voldoende haar onlangs uit te roepen tot ‘Sociaal Werker van het Jaar’. Winnen was wennen voor haar: “Vroeger hoorde ik altijd dat ik iets niet kon. Later groeide mijn zelfbeeld. Maar dit is wel een hoogtepunt.”

De verkiezing van stimuleringsplatform Sociaal Werk werkt! is bedoeld om sociaal werkers zichtbaarder te maken. In de haar nu toegewezen rol van ambassadeur wil Katie zich inzetten voor het belang van ervaringsdeskundigheid en het bespreekbaar maken van mentale gezondheid: “Als ik straks naar een ministerie ga, neem ik zeker een jongere mee.”

Eén op drie
Jongerenwerkers ondersteunen hun doelgroep bij de ontwikkeling naar volwassenheid. Dit gebeurt, in samenwerking met bijvoorbeeld scholen, door laagdrempelig contact te maken, te signaleren en motiveren. Taken zijn deels preventief gericht en vallen buiten de formele jeugdzorg.

Juist het ongedwongen karakter maakt dit werk relevant. “Eén op de drie jongeren heeft mentale klachten”, zegt Katie, werkzaam bij het Tilburgse R-Newt, de jeugdwerktak van maatschappelijk ondersteuner ContourdeTwern. “Wij zijn dichtbij in de wijk. De basis ligt in oprecht contact maken met jongeren. We hoeven niet eerst al hun antecedenten te kennen maar kijken vooral naar de behoeften.”

En dat werkt. “Als je investeert in vertrouwen, zie je jongeren vaak gigantisch veranderen. Ze hebben allemaal een drang naar autonomie. Wij kunnen hen helpen die te voelen.”

Zelfontdekking
Haar bacheloropleiding Social Work voltooide Katie in 2012. Ze was zeventien toen ze begon en nam een roerige jeugd mee naar Fontys. “Natuurlijk dacht ik: Ik ga alle problemen oplossen! Vandaar ook mijn keuze voor de GGz-kant.” Langzaam landde het inzicht dat die eigen ervaringen haar juist geschikt maakten voor jongerenwerk.

“Mijn verhaal is niet standaard. Maar aanvankelijk dacht ik dat ik niet uit dat rugzakje mocht putten.” Docent John Smits speelde een belangrijke rol in het zelfontdekkingsproces van Katie. “Hij was eerstejaarsmentor en vroeg me: Waarom speel je altijd de clown? Jij bent slim en krijgt veel meer waardering als je dat laat zien… Maar ik verstopte me om niet weer gekwetst te worden. John prikte door mijn beschermingsmechanisme heen.”

Aanjager Ervaringsdeskundigheid
Inmiddels is Katie twaalf jaar actief als jongerenwerker. Gaandeweg liet ze eigen ervaringen meer toe in haar werk en zette ze die ook in. “In het begin voel je je hierin niet altijd gesteund. Dan flapte een collega eruit: ‘Ik snap niet dat een kind van twaalf zelfmoord pleegt’. Ik wist dan dat ik qua kennis iets zou kunnen delen, maar zei nooit: Heb je even?”

Uiteindelijk ging ze de zekerheid voelen zichzelf eerlijker te uiten. Het volgen van een opleiding tot ervaringsdeskundige – erop gericht om deelnemers die problematieken aan den lijve hebben ondervonden, vanuit een hervonden balans te laten werken – maakte het plaatje rond. “Je ziet daar dat de hele groep zich openstelt, waaronder mensen die ik zeer serieus nam als professional. Dat geeft vertrouwen.”

Inmiddels is ze binnen R-Newt aanjager op dit thema. “De inzet van ervaringsdeskundigheid in het sociaal domein is niet vanzelfsprekend. Theoretisch ingestelde medewerkers onderschatten het ervaringsstuk soms. En het is belangrijk dat er een goede beleidscontext ligt. Sommige organisaties denken niet verder en willen vooral graag inhaken op een trend.”

De inzet van ervaringsdeskundigheid hoeft niet ingrijpend te zijn. “Het kan gaan om kleinere triggers. Het besef: als ik mij nu kwetsbaar opstel en iets kleins uit mijn eigen verleden deel, dan bied ik iemand misschien nét weer de motivatie om door te gaan.”

Positieve benadering
Terugkijkend op haar eigen ervaring met hulpverlening: “Ik voelde me ongezien en vertrouwde niemand. Het begint al met het invullen van een online vragenlijst. Dat creëert afstand. Terwijl de kern van een hulpvraag is dat je samen een band aangaat. Je wilt iemand treffen die wil zien wie je echt bent.”

In de ‘systemische’ wereld van onderwijs en jeugdzorg belanden jongeren vaak in vastomlijnde structuren. “Maar belangrijker is om vooral verder te blijven kijken. Wie is de persoon áchter de problematiek? Bovendien wordt weleens vergeten een jongere te complimenteren met wat wel goed gaat. Ik probeer in iedereen iets positiefs te ontdekken.”

Theorie en praktijk
Wat zijn Katies ambities? “Ik wil dat ervaringsdeskundigheid even zwaar gaat wegen als de conventionele theoriekennis. Daarin heb ik nu als aanjager al meer een beleidsmatige rol. Maar steeds geldt dat ik de combi zoek en de praktijk nooit helemaal los wil laten. Jongeren gaan voor beleidsnota’s.”

Wat wil ze Fontys-studenten van nu meegeven? “Ben je bewust van je frisse blik. Je bent misschien nieuw, en nog niet uitgeleerd, maar je neemt wel je eigen kijk op dingen mee, en mensen die al langer in het vak zitten kunnen daarvan leren. En verder: wees kritisch en eigenwijs. Zeg lekker wat je denkt.” [Frank van den Nieuwenhuijzen]

“Het is een niet vaak voorkomende combinatie, topsport en ICT”, grappen Julian en Niels voordat de bijeenkomst op Campus Stappegoor van start gaat. Beide studenten maken deel uit van studievereniging IERA en zijn de initiatiefnemers van de bijeenkomst. “Maar het maakt vandaag niet minder waardevol. Ranomi kan ons namelijk alles vertellen over wat je kunt bereiken als je inzet en doorzettingsvermogen toont en hoe je om kunt gaan met tegenslagen in je leven. Dat is iets waar iedereen wat van kan leren.”

Beide heren merken namelijk dat de motivatie onder studenten sinds de coronapandemie steeds moeilijker te vinden is. “Zeker wanneer academische resultaten tegenvallen. Het is voor ons ontzettend belangrijk dat onze medestudenten zich goed voelen en lekker in hun vel zitten en we willen ze daarbij helpen. Daarom roepen we vandaag juist die olifant in de kamer op. Al zit er maar één student die hier vandaag iets aan heeft, dan hebben wij al winst geboekt.”

Omgaan met verlies
Wie veel afweet van winst, maar ook zeker van verlies, is Ranomi Kromowidjojo. Ze nam deel aan de Olympische Spelen in Tokyo, Rio, Londen en Beijing, won drie maal goud en heeft nog steeds het wereldrecord op de vijftig meter op haar naam staan. “Maar we gaan het vandaag niet over sport hebben”, aldus de oud-zwemster. “Ik ben hier niet als topsporter, maar als mens. Een mens dat heeft geleerd middels vallen en opstaan, dat meer wedstrijden verloor dan won en dat om moest leren gaan met verlies.”

Kromowidjojo vertrok op haar zeventiende van Groningen naar Eindhoven om de beste zwemster van de wereld te worden. Een, zoals ze zelf zegt, verlegen meisje dat het lastig vond om dingen te vragen en zich uit te spreken, maar dankzij de topsport leerde dat ze dingen juist wél moest doen of moest laten. “Als klein meisje werd ik uitgelachen wanneer ik vertelde over mijn droom, dus verzamelde ik mensen om me heen die in me geloofden. Met prachtige resultaten tot gevolg.”

Eenzaam en sterk zijn
Die kwamen natuurlijk niet aanwaaien. Kromowidjojo bracht iedere zes dagen minsten 25 uur door in het zwembad, met meerdere trainingen per dag. “Ik was vaak alleen en misschien ook wel eenzaam. Ik had graag iemand gehad om leuke dingen mee te doen, of iemand die naast me zat en er gewoon voor me was zonder ook maar iets te vragen.”

Ze liep vaak tegen dingen aan die ze – vooral van zichzelf – zelf op moest lossen. “Ik wilde niet klagen, want daar hou ik niet van. Maar ik wilde ook niet zwak overkomen, want als topsporter ben je sterk.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Toch vielen in de zomer dat Kromowidjojo 24 jaar werd een paar belangrijke mensen weg in haar leven. Haar coach vertrok en haar vriend zette een punt achter hun relatie: een greep uit de factoren die ervoor zorgden dat de houvast en de zin in het leven van de Groningse wegviel. “Toen dacht ik shit, dit kan ik zelf niet meer oplossen.”

Lichtpuntjes
De vragen borrelden al snel op: “Wie ben ik? Wat ben ik? Hoe ga ik hier uit komen? Ik kon deze vragen niet zelf beantwoorden, maar ik wilde ook niet bellen met mijn beste vrienden, ouders of een psycholoog. Terwijl je daar echt alles mee kunt bespreken.” 

Enige tijd later vond Kromowidjojo een heuse ‘mentor’. “Hij leerde me de lichtpuntjes in mijn leven te zien, door het juist niet over Ranomi de zwemster te hebben, maar over Ranomi de persoon. De persoon die ik werkelijk ben.”

Iedere keer nadat ze met haar mentor contact had ging de zwemster met een lichtpuntje naar huis. “Hoe kut die andere 23,5 uur per dag ook waren, dat ene half uurtje gaf me weer opnieuw positieve energie. Uit die dip komen ging echt niet van de ene op de andere dag, maar na drie maanden voelde ik me wel weer oké." 

Jezelf accepteren
Sinds die periode realiseert Kromowidjojo zich dat het geen zwakte is om toe te geven dat het niet goed gaat. "Het zorgt er juist voor dat je aan jezelf durft te werken. Vergeet niet: je moet de rest van je leven nog met jezelf doen. Dan is het fijn als je jezelf accepteert.”

Volgens de oud-topzwemster moeten de studenten daar nog één belangrijke les in meenemen. “We hebben ook echt elkaar nodig. Al is er maar één iemand op de wereld die jou kan helpen op fysiek gebied, met je studie of met je baan, zorg dat je daar contact mee maakt. Mijn mentor was mijn ene iemand, en dankzij hem zit ik nu weer lekker in mijn vel.”

Jikke zit in haar vierde jaar van de studie Toegepaste Psychologie en studeert af bij Sint Lucas, waar ze onderzoek doet naar de veerkracht van studenten en hoe zij omgaan met stress. Iets wat ze ook terugziet bij studenten van haar eigen opleiding. “Sommigen staan op het punt om in huilen uit te barsten wanneer ze feedback krijgen.”

Het is volgens de student lastig om gehoor te geven aan de eigen mentale gezondheid. Een aantal jaar geleden was er immers nog maar bar weinig hulp op dit vlak. “Dat moet voor de huidige en de aankomende groep studenten echt veranderen”, vindt Jikke.

Drank, drugs, ontwijken
Studenten hebben daar volgens haar ook veel behoefte aan, bleek uit de vele gesprekken die ze met anderen voerden. “Velen geven aan dat er een probleem is en dat ze hulp nodig hebben. Maar in plaats van dat ze zelf naar die hulp op zoek gaan, kiezen sommige mensen ervoor om niet naar de les te komen, blijven ze in bed liggen of raken ze aan de drank of drugs. Allemaal om hun problemen te ontwijken.”

Jikke zoekt tijdens haar afstudeerstage de studenten met problemen dan ook juist op om het gesprek aan te gaan. Ook ontwikkelde ze een toolbox met opdrachten en oefeningen waarmee studenten beter om kunnen gaan met zaken als stress en onzekerheid. “Zowel studenten als docenten kunnen deze oefeningen gebruiken. Of dat nu tijdens de les of thuis is.”

Op peil brengen
Ook geeft de student trainingen onder de noemer ‘Mind Fitness Bootcamp’, waarmee ze anderen leert over stress, wat dit betekent en wat het doet met het lichaam. Ook zaken als positieve en negatieve energie, geluk en een bodyscan komen daarin aan bod. “Dankzij de training hebben we deze week al een student kunnen helpen die nu een traject is gestart om haar mentale gezondheid op peil te brengen.”

Volgens Jikke was het daarbij erg belangrijk dat de student zelf toegaf dat ze problemen had. “Een grote stap, maar als je dat niet doet, is het heel moeilijk om verder te gaan. Mocht je zelf ook last hebben, dan raad ik aan om toch je verhaal te doen. Al is het bij een anoniem platform, een studieloopbaanbegeleider of vertrouwenspersoon.”

Onderwijs en onduidelijkheid
Daar kan Fontys volgens de student ook nog een slag in slaan. “Sinds de invoering van het nieuwe onderwijs kent Fontys flinke klassen met dertig studenten, terwijl daar maar één mentor op staat. Je merkt dat docenten niet goed weten wie je bent, wat je meemaakt. Dat maakt het moeilijk om hen aan te spreken wanneer je met stress, prestatiedruk of andere problemen kampt.”

Dan zijn er ook nog de ‘vrije projecten’, waarbij studenten zelf aan moeten tonen dat zij de juiste dingen leren. “Er heerst gewoon ontzettend veel onduidelijkheid. Je denkt dat je weet wat je doet, maar drie dagen voor de deadline hoor je dat er niets van klopt. Daardoor begin je ieder nieuw project met meer onzekerheid.”

Jikke ziet regelmatig de tranen in de ogen van haar medestudenten springen wanneer zij feedback krijgen of wanneer afstudeerproducties aangepast moeten worden. “Er heerst angst. Dan hoor je: ‘hoe gaat dit me ooit lukken?’ Iedereen lijkt wel verslagen en hopeloos, terwijl je het idee had dat je je opdrachten goed uitvoert. Ook in andere jaren zitten studenten er tijdens stressvolle periodes echt doorheen.”

Steun en rust
Als student kun je volgens Jikke verschillende acties zelf ondernemen om de eigen mentale gezondheid te bevorderen. “Begin met een aantal keer diep in- en uitademen, zodat je je echt even niet druk maakt om andere zaken. Wordt het je allemaal te onoverzichtelijk? Maak dan lijstjes, zodat je alles wat je bezighoudt op orde kunt brengen. En besef dat ruim 90 procent van jouw klasgenoten wellicht precies hetzelfde ervaren, dat ook zij last hebben van stress. Ga het gesprek aan met je studiegenoten. Dat geeft steun en rust.”

Dat laatste is volgens de student het belangrijkste: het bespreekbaar maken van de dingen waar je tegenaan loopt en openstaan voor oplossingen die anderen aan kunnen dragen. “Het probleem is dat studenten niet toe durven te geven dat het niet goed gaat. Ook al hebben we het steeds meer over mentale gezondheid, er heerst nog steeds een taboe. Daar moeten we met z’n allen doorheen.”

Het idee voor de podcast ontstond toen zeven studenten van Fontys en TU/e, die allemaal deel uitmaken van dezelfde studentenvereniging, tijdens corona samenzaten. Sanne, afgelopen jaar afgestudeerd aan Fontys Pedagogiek, is één van hen. “Onze groep leerde elkaar kennen tijdens de coronapandemie, en we merkten al gauw van elkaar dat we het heel confronterend vonden om over onze mentale gezondheid te praten.”

De studenten raakten toch met elkaar in gesprek, want de drempel voor makkelijke en beschikbare professionele hulp voor studenten bleek erg hoog te liggen. “In het studentenleven heersen best wel wat taboes. We denken vaak dat we alles zelf moeten doen, mogen niet twijfelen aan ons kunnen en toegeven aan eenzame gevoelens is ook uit den boze. Laat staan het vragen om hulp.”

Moeilijke onderwerpen
Toch ondervond het zevental dat het juist erg fijn was om met elkaar in gesprek te gaan over allerhande onderwerpen. “We merkten onderling dat velen van ons tegen dezelfde problemen aanliepen en dat we het moeilijk vonden om aan tafel van je studentenhuis of in de kroeg een gesprek te starten over alles wat er in je leven speelt. Maar omdat we toch ervaarden dat praten over moeilijke onderwerpen echt oplucht, wilden we andere studenten die kans ook geven.”

Niet veel later ontstond dan ook het idee voor de podcast Mentalitijd, die inmiddels al door 14.000 mensen beluisterd is. Met afleveringen over onzekerheid, financiële problemen, eenzaamheid en prestatiedruk wisten de podcastmakers hun publiek iedere keer weer te grijpen. “Mentalitijd bleek een heel welkom initiatief”, legt Sanne uit. “Vooral de podcast over depressie onder studenten wist veel luisteraars te trekken.”

Open gesprek
Iedere aflevering staat een bepaald onderwerp centraal. Voorafgaand aan de opnames zit Sanne met haar mede-podcastmakers samen voor een brainstormsessie, waar volgens de alumna soms wel miljoenen onderwerpen naar boven komen. “Zodra we een keuze gemaakt hebben, gaan we voor ieder onderwerp op zoek naar een professional in Nederland die affiniteit heeft met de doelgroep. Deze professional zit met drie studenten samen om ervaringen te delen en inzichten te bieden, allemaal in een open gesprek.”

Dat Mentalitijd zeer gewenst is bij andere studenten merken Sanne en haar collega’s niet alleen aan de waardevolle reacties en feedback die zij van luisteraars krijgen. De groep organiseert inmiddels ook workshops en lezingen om studenten te helpen. “Ja, we zijn begonnen als podcast, maar op een gegeven moment werd het meer dan alleen dat. Dat wij anderen kunnen helpen met lezingen over onderwerpen als prestatiedruk en ‘stress to impress’ en daar volle zalen mee trekken, bewijst maar weer eens hoe nodig deze gesprekken zijn.”

‘Niet de enige’
Dat wil Sanne alle studenten dan ook nog meegeven. “Onze podcast zorgt voor een laagdrempelige, toereikende hand om toch het gesprek te kunnen starten met anderen. Studenten zijn inmiddels steeds meer bezig met hun mentale gezondheid, maar daar kunnen we allemaal nog steeds in groeien. En vergeet niet: waar je ook mee zit, je bent echt niet de enige.”

Pulsed organiseert elk semester een Hell-week waarbij studenten zichzelf moeten uitdagen. Ze treden buiten hun comfortzone, focussen zich op hun mentale gezondheid, houden zich bezig met discipline en met weerbaarheid. De editie van dit blok ging maandag van start met zo’n vijftig studenten. Op dag vier zijn er daar nog ruim dertig van over, de rest is afgevallen omdat ze het te zwaar vonden of omdat ze bepaalde opdrachten niet voltooid hebben.

Weinig slaap
Initiator Thom van Os, docent bij Pulsed, legt met trillende kaken uit wat deze week precies inhoudt. Twee minuten geleden zat hij nog in een ijsbad, een opdracht die alle overgebleven Pulsed-studenten donderdag voorgeschoteld krijgen op campus Rachelsmolen. “Maandag om vijf uur in de ochtend zijn we begonnen. Het loopt nu al een paar dagen, dus ik zit zelf ook redelijk zonder slaap.”

Aan elke dag van de Hell-week zit een thema verbonden. Maandag stond in het teken van goede en slechte gewoontes, dinsdag draaide om modus en focus, woensdag om timemanagement en donderdag om het buiten je comfortzone treden. Normaal gesproken moet iedereen ’s avonds om tien uur naar bed, om zich vervolgens na nét te weinig slaap om vijf uur in de ochtend weer te melden. “Maar vanavond is het doorhaal-donderdag. We gaan proberen helemaal niet te slapen.” 

Geen probleem, denkt student Bart. Hij grijpt de uitdaging met beide handen aan. “Ik ga het absoluut proberen. Ik heb heel veel prework-out in huis - in één scoop zit 200 gram cafeïne - dus ik denk dat het daar wel mee moet lukken.”

Doorhaal-donderdag
Het ijsbad moet hij nog trotseren. “Ik denk dat ik dat deel het zwaarste ga vinden van de hele week. De rest van de opdrachten vind ik prima te doen. Ook het vroege opstaan. Normaal gaat mijn wekker om kwart voor zes, nu drie kwartier eerder. Daar kan ik wel mee leven. Moeilijker vind ik het om ’s avonds om tien uur al naar bed te moeten.”

Een andere student die na vier dagen nog steeds vol goede moed meedoet aan de Hell-week, is Meike. Zij heeft minder problemen met het ijsbad, iets meer met de korte nachten. “Deze week is echt f*cking zwaar, maar ook f*cking leuk. Vooral het slapen is bij mij een ding. De eerste nacht heb ik anderhalf uur geslapen. Dinsdag ging het wel, maar gisteren heb ik de hele dag lopen janken. Is niet erg, hoor. Ik weet dat ik dit nodig heb. Ik wil verandering in mijn leven en ik denk dat deze week daarbij kan helpen door mezelf uit te dagen.”

Even wat cijfers op een rij: naar schatting hebben 450.000 Nederlanders postcovid. 90.000 mensen zijn ernstig beperkt. Fontys telt ongeveer 40.000 studenten en 5.000 medewerkers. Hoeveel van hen kampen met postcovid en tegen welke beperkingen lopen zij aan? Daar gaat een onderzoeksgroep van Fontys Paramedisch zich over buigen. Daarna wordt het onderzoek buiten Fontys voortgezet.

Het promotieonderzoek wordt geleid door Leoni van Dijk. De docentonderzoeker van Fontys Paramedisch merkt op dat er inmiddels veel studies zijn verschenen over postcovid, maar dat er amper onderzoek is gedaan naar de impact ervan onder jongvolwassenen. “Dat is onze doelgroep. Daarom zien we het als onze maatschappelijke opdracht om hier praktijkgericht onderzoek naar te doen.”

Doel is om meer inzicht te krijgen in de klachten en de dagelijkse beperkingen. “Wat is de impact op de kwaliteit van leven van studenten? Tegen welke uitdagingen lopen ze aan? Welke ondersteuningsbehoeften hebben zij? Daarbij richten we ons op de sociale, emotionele en fysieke beperkingen die zij ervaren”, aldus Van Dijk. “Als we meer inzicht krijgen in hun beperkingen en behoeften, kunnen we betere ondersteuning bieden.”

Onvoldoende gehoord
Bij postcovid gaat het om aanhoudende klachten als vermoeidheid, problemen met het verwerken van prikkels, hoofdpijn, kortademigheid bij inspanning, verminderde reuk, spierpijn en slaapproblemen. Uit eerste gesprekken met verschillende medewerkers en studenten blijkt dat de doelgroep binnen Fontys zeer divers is en uiteenlopende ervaringen en behoeften heeft rondom de gezondheid. Volgens Van Dijk voelen veel jongvolwassenen met postcovid zich onvoldoende gehoord.

Dat geldt ook voor deeltijdstudent Bart Wijten. Hij volgt de opleiding tot Leraar Consumptieve Technieken bij Fontys. “In eerste instantie stuitte ik op veel onbegrip, vooral vanuit mijn werkgever. Ze dachten dat de klachten werden veroorzaakt door een burn-out die ik eerder heb gehad. Maar voor mij waren de klachten die ik overhield na corona heel anders. Uiteindelijk is mijn contract niet verlengd.”

Bart was een van de eerste in Nederland die besmet werd met het virus. Er was toen nog maar weinig over bekend. “Ik was jong en iedereen dacht dat ik wel beter zou worden. De focus lag vooral op oudere mensen.” Weken werden maanden en maanden werden jaren. Nog altijd kampt de deeltijdstudent met vermoeidheid, benauwdheid en concentratie- en geheugenproblemen

Balansen
Toen corona hem in zijn greep kreeg, zat Bart in zijn derde studiejaar. Hij werkte drie dagen op een school en ging één dag naar school, de andere dagen studeerde hij. Dat veranderde doordat zijn klachten niet overgingen. Het eerste jaar na de besmetting kon hij helemaal niets, het jaar erna werkte hij een halve dag, vorig jaar werd dat anderhalve dag en inmiddels zit hij in zijn oude ritme. “Maar het is elke dag ‘balansen’ om mijn dagen door te komen.”

Hij is nog even ver met zijn studie als voor corona. Toch is Bart vastbesloten om zijn opleiding af te ronden. Daar heeft hij wel de hulp van Fontys bij nodig. “Wat ik fijn vind is het regelmatige contact met de decaan. En ik word begeleid door een studentpsycholoog, maar die zie ik weinig omdat deze het erg druk heeft. Waar ik nu tegenaanloop, is dat mensen aan de buitenkant niet zien wat er met me aan de hand is. Docenten weten wel dat ik postcovid heb, maar vergeten dat ook snel weer.”

Enquête
De onderzoeksgroep van Leoni van Dijk heeft al een eerste aanzet gemaakt naar het promotieonderzoek. Noah Bongers, student fysiotherapie, heeft een enquête opgesteld en deze is verspreid onder studenten en medewerkers van Fontys. De vragen gaan onder andere over lichamelijke klachten, zorgbehoefte, mentaal welbevinden, het dagelijkse leven en participatie. “Het doel van de vragenlijst is om de grootte van het probleem binnen onze organisatie in kaart te brengen”, aldus Van Dijk.

Ook Bart heeft de vragenlijst ingevuld. Hij wil graag meewerken aan het onderzoek, zodat de situatie van studenten en medewerkers met postcovid verbeterd kan worden. “Ik kan nu niet bij iedereen op begrip rekenen. Dat snap ik ook wel. Maar het voelt heel eenzaam. Ik sta wel ingeschreven, maar wordt onvoldoende gezien en gehoord. Ik wil graag weer als volwaardige student worden gezien, mijn bachelor halen en de docent worden die ik voor ogen heb.” [Marieke Verbiesen]

Het voornemen om het onderwijs voor iedereen toegankelijk te maken leeft breed. Inmiddels zo’n twee derde van de hogescholen en universiteiten ondertekende daarover een intentieverklaring van de Verenigde Naties. Maar “ondanks een toename in bewustzijn en draagvlak blijft de implementatie achter”, schrijft Expertisecentrum Inclusief Onderwijs (ECIO) in zijn vorige week verschenen Staat van Inclusief Onderwijs 2023.

Liften die door slechtzienden niet te bedienen zijn, ingangen waar een rolstoelgebruiker niet doorheen kan en voor sommige studenten onbruikbare websites of onderwijsapps. De toegankelijkheid van het hoger onderwijs laat regelmatig te wensen over, blijkt uit het rapport.

In totaal schat ECIO dat bijna 40 procent van de studenten een functiebeperking heeft. Van hen heeft 3 procent een visuele of motorische beperking. De grootste groepen bestaan echter uit studenten met een aandoening die je vaak niet ziet. Ze hebben last van een psychische aandoening (24 procent), concentratieproblemen (30 procent) of van dyslexie of dyscalculie (37 procent).

Niet vindbaar
De grootste groepen studenten zijn dan ook vooral geholpen met aanpassingen aan het onderwijs, maar die zijn lang niet altijd vindbaar. Zo bleek in oktober uit een eerder rapport van ECIO dat een derde van de studenten met een ondersteuningsbehoefte niet weet dat er voor hen speciale toetsvoorzieningen zijn, zoals extra tijd of soepeler deadlines.

ECIO baseert zich op bestaand onderzoek. De cijfers uit het rapport zijn daarom niet nieuw. Wel trekt het expertisecentrum er een nieuwe conclusie uit: misschien is het tijd dat er een landelijke norm komt voor toegankelijk onderwijs. Dan weet iedere student wat hij of zij ten minste kan verwachten, bijvoorbeeld “dat elk onderwijsgebouw ten minste één toegankelijke ingang of toilet heeft”. [Tekst gaat verder onder de foto]

Ook Fontys heeft te maken met studenten met een functiebeperking. De onderwijsinstelling benadrukt dat ze inzet op talentgericht onderwijs voor iedere student, met of zonder beperking. “Daarvoor hebben we een goed werkende begeleidingsketen van medewerkers die het leerproces van studenten begeleiden”, licht Dianne van der Heijden van Studentenvoorzieningen (SV) toe. “Denk aan de docentcoach en expertstudentcoach op de instituten, de studiekeuzeadviseur, studentendecaan en studentenpsycholoog van SV.”

“Daarnaast hebben we allerlei voorzieningen die individuele studenten kunnen ondersteunen, welke we aanbieden via onze site Fontys Helpt. We doen ons best om zoveel mogelijk studenten de weg hiernaartoe te laten vinden, maar dat kan altijd beter. Ook zijn er Fontysbrede communities voor autisme, AD(H)D, LHBTIQ+, en de Startthermometer”, vervolgt van der Heijden. 

Toetsen
Voor wat betreft huisvesting gaat Fontys naar eigen zeggen verder dan de standaarddienstverlening. “Toegankelijkheid van onze campussen en gebouwen vinden we belangrijk”, licht Magda Ooms, manager vastgoed van Huisvesting en Facilitaire zaken, toe. Bij nieuwbouw laat Fontys de plannen en tekeningen toetsen door een bureau dat gespecialiseerd is in toegankelijkheid van gebouwen. “Toegankelijkheid heeft ook een plek in ons Programma van Eisen (PvE). Daarin worden de ITS-criteria als richtlijn gehanteerd, wat staat voor de Integrale Toegankelijke Standaard..”

Er zijn volgens Ooms tal van voorbeelden op te noemen. “Het mindervalidetoilet, genderneutrale toiletten, voldoende liften, brede gangen, extra ingangen en stilteruimtes. Voor mensen met een visuele beperking is contrast in kleur en materiaal in de omgeving van groot belang voor de oriëntatie. In onze nieuwbouw zie je dat goed terug. Ook hanteren we sinds kort een nieuwe standaard voor bewegwijzering: zwarte bordjes met witte letters. Uit onderzoeken is gebleken dat dit het best leesbaar is voor visueel beperkte mensen.” [HOP/Marieke Verbiesen]

Shannon was dertien jaar oud toen ze voor het eerst problemen kreeg met eten. Ze zat net op de middelbare school, had niet veel vrienden en voelde zich vaak eenzaam, met als gevolg dat ze steeds minder ging eten. Ze ontwikkelde een eetstoornis die almaar erger werd en aan het einde van haar middelbareschooltijd officieel werd vastgesteld door haar huisarts.  

Terwijl ze in behandeling ging, kwam ze voor een moeilijke keuze te staan. Welke studie zou ze gaan doen? “Ik keek vooral naar wat mijn ouders van mij verlangden. Ik had geen idee wat ik wilde en heb uiteindelijk maar gekozen voor de opleiding Communication and Multimedia Design in Maastricht. Vooral omdat ik dacht dat mijn ouders daar blij van zouden worden.”

Depressie
Ze hield het een paar weken vol. Shannon besloot met de opleiding te stoppen, omdat ze al snel merkte dat dit niet de plek was waar ze gelukkig zou worden. “En dus kwam ik weer thuis te zitten”, vertelt ze. “Dat bleek heel slecht voor mijn eetstoornis te zijn. Ik was veel alleen, was altijd thuis en had alle ruimte om me op mijn eetstoornis te storten. Maaltijden sloeg ik over en ik bewoog ontzettend veel.”

Shannon was in die periode zwaar depressief. Ze kwam alleen buiten om calorieën te verbranden, het liefst zo veel mogelijk in zo weinig mogelijk tijd. Omdat ze wist dat ze dit niet lang zou volhouden, verplichtte ze zichzelf om een bijbaantje te zoeken. Die vond ze bij La Place, nota bene een plek waar ze de hele dag met eten bezig zou zijn. “Ik smeerde broodjes voor klanten, maar at zelf nauwelijks iets.”

Eten deed ze niet op het werk, maar ook niet thuis. Ze was inmiddels goed geworden in het verzinnen van smoesjes, zodat ze de maaltijden thuis kon overslaan. “Ik zei dat ik al had gegeten. Of ik kookte een pannetje voor mezelf met heel veel groentes en af en toe een aardappeltje. Het leek alsof ik veel at, maar eigenlijk kreeg ik nooit meer dan honderd calorieën binnen.”

Dieptepunt
De kilo’s vlogen eraf. Week na week woog Shannon steeds minder, tot ze haar absolute dieptepunt bereikte. “Ik was op dat moment net aan de fotovakschool begonnen. Ik had het naar mijn zin, maar kon de opleiding niet afronden, simpelweg omdat mijn lichaam het niet aankon."

Shannon kwam in het ziekenhuis terecht en later in een eetstoorniskliniek. In totaal is ze een paar jaar zoet geweest met alle behandelingen, daarna ging het eindelijk beter met haar en startte ze vol goede moed met haar derde studie. Dit keer de opleiding tot hondengedragsdeskundige. Maar helaas, ook die kon ze niet afronden. Haar onzekerheid zat haar in de weg.

Eigen boek
Ze slaagde weliswaar niet, maar had er wel veel van geleerd. Ze durfde voor groepen te staan en sprak veel opener over haar eetstoornis. Ze wist inmiddels dat het hielp om over haar problemen te praten. Of beter nog: te schrijven. Ze bracht een eigen boek uit waarin ze het uitgebreid over haar eetstoornis heeft en leerde daarvan dat ze het prettig vond om anderen te helpen. “Toen realiseerde ik me dat de opleiding tot ervaringsdeskundige in zorg en welzijn bij Fontys in Eindhoven misschien wel eens iets voor mij kon zijn." 

En inderdaad, dat bleek het geval. Afgelopen zomer studeerde de Limburgse af. Inmiddels heeft ze haar diploma op zak en is ze haar eigen bedrijfje gestart. Ze geeft lezingen - deze maand nog bij Fontys - en hoopt anderen die net als zij een psychische stoornis hebben, te kunnen helpen met haar kennis en ervaringen. "Ik voel me op dit moment beter dan ooit. Voorheen was het de eetstoornis die mijn leven bepaalde, nu doe ik dat zelf.” [Karen Luiken]

“Leren floreren is leren omgaan met ups en downs in het leven”, steekt de lector af. “We zien binnen het hbo dat studentenwelzijn veel aandacht krijgt. Dat kreeg het al voor corona, maar krijgt het nu alleen nog maar meer. Daar focussen we ons binnen het lectoraat dus ook op.”

Die aandacht is volgens Meens een gevolg van de veranderingen in de wereld, de informatiedichtheid die studenten soms tot zich krijgen en de vele prikkels. “Dat gaat allemaal zo snel, maar je moet er wel mee kunnen dealen. Dat vind ik als volwassene soms al een uitdaging, laat staan wanneer je jonger bent en ook nog middenin je eigen identiteitsontwikkeling zit.”

Prestatiedruk
Landelijke rapporten laten zien dat welzijn onder jongeren en studenten voor verbetering vatbaar is. Zelfs op de middelbare en lagere scholen hebben kinderen of jongeren al last van burn-outs en depressies. “Dat heeft te maken met de wereld van nu en de prestatiedruk die we elkaar opleggen. Wat dat betreft zou het dus mooi zijn als het hbo niet alleen vakkennis en beroepsvaardigheden, maar ook levensvaardigheden ontwikkelt bij studenten.”

Als je je niet goed voelt, kun je niet presteren en leren. Dus hoe zorgt het lectoraat er dan voor dat de mens goed functioneert, zodat het leren en presteren vanzelf komt? “We zijn deze eerste maand al gestart met verschillende onderzoeken. Naar het bespreekbaar maken van mentale klachten bijvoorbeeld.”

Risico’s
Dat doet Meens samen met Fontysstudenten en -collega's, de gemeente Eindhoven en twee mkb-bedrijven. “Op social media lijkt het alsof het met anderen altijd goed gaat, maar iedereen houdt het voor zich als dat niet zo is. We moeten normaliseren dat iedereen weleens een mindere periode heeft. Daarnaast is het bespreekbaar maken van mentale klachten sowieso al een preventieve vorm om klachten niet erger te maken. Want hoe langer je ermee blijft zitten, hoe groter het risico op een depressie of burn-out.”

Uiteindelijk wil het lectoraat naar aanleiding van het onderzoek een hulpmiddel ontwikkelen, waardoor mentale klachten juist wel bespreekbaar worden onder jongen. “We zijn ook al bezig met het feit dat het steeds lastiger wordt voor jongeren om keuzes te maken. Dat merk je ook binnen onze nieuwe vormen van onderwijs, die meer autonomie en zelfstandigheid van onze studenten vragen. Maar het is niet zo dat studenten zomaar in het diepe gegooid kunnen worden.”

My Student Journey
Daar komt My Student Journey om de hoek kijken, een tool voor zelfinzicht en zelfregie die tweede-, derde-, of vierdejaarsstudenten leert kiezen en de regie te nemen. “Dat wordt dit najaar al gepilot bij HRM en Toegepaste Psychologie. Met de feedback van die studenten en docenten maken we My Student Journey nog gebruiksvriendelijker, zodat dit binnen heel Fontys uitgerold kan worden.”

Dat is nodig, want studenten gaven voor de oprichting van het lectoraat al aan dat vooral gelet wordt op studievoortgang en studiepunten, maar dat ze zich nog niet klaar voelden voor de arbeidsmarkt. “Als we in het hbo-onderwijs voor elkaar krijgen dat er tijd en ruimte is voor het ontwikkelen van levens- en welzijnsvaardigheden, is dit lectoraat geslaagd. Je moet om kunnen gaan met het leven, dus je moet niet alleen ‘leren leren’ en ‘leren werken’, maar ook ‘leren leven’. En ja, dat is een groot streven, maar we gaan de uitdaging aan.” [Noëlle van den Berg]

Harder, Better, Faster, Stronger? heet het onderzoek naar het onder druk staan van het studentenwelzijn in het hoger onderwijs. Het onderzoek is uitgevoerd door Trimbos- instituut, Expertisecentrum inclusief onderwijs (ECIO) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. 

Het onderzoeksrapport geeft aan waar de oorzaken van al die prestatiedruk en stress vandaan komt en doet ook suggesties over of deze te voorkomen of verminderen zijn. Dat de minister hiervoor naar Den Bosch komt, is logisch. Maar al net zo logisch is de komst van de koningin, aangezien zij erevoorzitter is van MIND Us, een organisatie die ernaar streeft dat jongeren grip krijgen op hun mentale gezondheid. 

Ook de keuze voor Fontys als locatie voor de overhandiging is niet toevallig. Twee jaar geleden is een speciaal projectteam onder leiding van Heidi van den Hout, speciaal voor dit project met NPO-gelden binnengehaald voor de duur van twee jaar, aan de slag gegaan met studentenwelzijn bij  Fontys Pedagogiek. Dat project is vrijwel afgerond nu. De afgelopen week vonden nog twee themadagen plaats in Den Bosch en Eindhoven, waarbij studenten aan de hand van een knap in elkaar gezette toneelopvoering de discussie aangingen over stress en prestatiedruk. 

Van den Hout, maar ook andere docenten en studenten van Fontys hebben als experts meegedaan in de zogenaamde expertrondes waarin landelijk informatie werd opgehaald rond dit thema. De uitkomsten daarvan zijn in het onderzoeksrapport verwerkt. 

Die uitkomsten maar zeker ook de resultaten van bovengenoemde projectgroep bij Fontys worden de komende tijd Fontysbreed ingezet en toegepast om ‘een blijvende impuls aan studentenwelzijn’ te geven. [Jan Ligthart]

foto: RVD

Bastiaan studeerde Vastgoed bij Fontys en studeerde een halfjaar geleden af met zijn scriptie over Het verbindende woonconcept. Meteen daarna kreeg hij de kans om voor de Eindhovense woningcorporatie Woonbedrijf een praktijkgericht onderzoek te doen onder jongvolwassenen. “Als jongvolwassene wordt er van je verwacht dat je alles uit het leven haalt”, zegt Bastiaan. “Eenzaamheid onder jongvolwassenen? Nee, dat bestaat niet.”

De cijfers die Bastiaan wist te achterhalen vertellen een ander verhaal. Zes op de tien jongvolwassenen ervaart dagelijks een leegte (Van Gaalen, 2022). Onder studenten is de eenzaamheid zelfs nog groter: maar liefst 81% van de studenten voelt zich weleens eenzaam, 51% voelt zich regelmatig eenzaam en 29% voelt zich structureel eenzaam (RIVM, Trimbos-instituut en GGD GHOR Nederland, 2022).

“Eenzaamheid onder jongvolwassenen is een enorm taboe”, stelt de oud-Fontysstudent. “Er wordt niet graag gesproken over het feit dat zij niet voldoen aan het standaardbeeld dat van hen wordt geschetst. En als het onderwerp ter sprake komt, wijzen oudere generaties hen erop dat het hun eigen schuld is of dat het in hun tijd niet bestond.”

Verantwoordelijkheid nemen
Bastiaan wil deze misverstanden wegnemen door het probleem te positioneren en te zoeken naar oplossingen die wel bijdragen. Ook de vastgoedmarkt kan én moet hierin verantwoordelijkheid nemen, vindt hij. Maar het huidige aanbod op de woningmarkt draagt volgens hem niet bij aan de oplossing tegen eenzaamheid onder jongvolwassenen. Integendeel.

“De huidige woningmarkt dwingt woningzoekenden om hoge huren te betalen, waardoor er weinig ruimte overblijft voor vertier en vermaak. Bovendien dwingt de woningnood partijen om in hoog tempo nieuwe woningen te realiseren. Daardoor verdwijnen veel gemeenschappelijke ontmoetingsruimten in hoogbouw en neemt de anonimiteit toe.”

Het verbindende woonconcept
Volgens Bastiaan kan het ontwerp van gebouwen eenzaamheid voorkomen door te sturen op toevallige ontmoetingen. Hij pleit daarom voor verbindende woonvormen. “Het verbindende woonconcept zet de behoeften van de toekomstige bewoners centraal”, licht Bastiaan toe. “Ongeacht of zij werken of studeren.”

Uit een enquête onder de doelgroep blijkt dat de meerderheid (77%) de voorkeur geeft aan een wooncluster met vier personen (zie figuur 1). Bastiaan: “Elk cluster bestaat hierbij uit vier zelfstandige studio’s. Om deze te bereiken moeten de bewoners door een gemeenschappelijke ruimte. Deze ruimte vergroot de kans op (toevallige) ontmoetingen en stimuleert het organiseren van gezamenlijke activiteiten.” [Tekst gaat verder onder de afbeelding] 

Er wordt al met regelmaat geëxperimenteerd met woonvormen waar jongeren samenwonen met ouderen of kwetsbaren. Maar de combinatie van studerende en werkende jongvolwassenen blijkt nauwelijks te bestaan, weet Bastiaan. “Terwijl het juist zo leerzaam kan zijn om deze twee groepen met elkaar te verbinden.”

Grote impact
Daarom roept hij de vastgoedbranche op om na te denken over toekomstige ontwikkelingen. “Begin desnoods met kleine stappen”, raadt Bastiaan aan. “Neem de toekomstige bewoners weer als uitgangspunt en betrek ze bij het proces. En neem de sturing op toevallige ontmoetingen hierin mee. Voor de sector is het misschien een kleine moeite, maar voor de bewoner kan het van grote impact zijn.” [Marieke Verbiesen]

Klimaat, biodiversiteit, vervuiling, ongelijkheid, gezondheid en welbevinden zijn onderling sterk verweven, is te lezen in ‘Pleidooi voor een eco-sociale benadering van sociaal werk’ dat deze maand verscheen. Volgens de opstellers van dit stuk versterkt de ecologische crisis diepgewortelde ongelijkheden op sociaal, economisch, politiek en gezondheidsniveau.

Denk aan mensen met schulden of een kleine beurs die zich geen elektrische auto of zonnepanelen kunnen veroorloven. Of neem de gestegen energieprijzen: mensen met een laag inkomen wonen vaker in slecht geïsoleerde woningen en zien de energierekening fors stijgen. Bovendien is de kans op een ongezond binnenklimaat groter waardoor gezondheidsklachten of mentale problemen kunnen ontstaan.

Verantwoordelijkheid
Om de ecologische crisis het hoofd te bieden en zorg te dragen voor een leefbare planeet voor toekomstige generaties waarbij iedereen gelijk is, is een fundamentele heroriëntatie van de visie op samenleven nodig. Het sociaal werk heeft hierin een belangrijke verantwoordelijkheid, vindt Maja Ročak, lector Sociale Veerkracht aan Fontys Sociale Studies.  

“De ecologische crisis is ook een sociale crisis. Mensen in kwetsbare posities ondervinden de meeste hinder van de gevolgen ervan. Alleen al dat gegeven zou genoeg reden moeten zijn om meteen in actie te komen.”

Sociaal én ecologisch
Het pleidooi is een eerste aanzet om sociaal werkers, de opleidingen en andere belanghebbenden in het werkveld aan te moedigen het gesprek hierover te voeren en een bijdrage te leveren aan een sociaalecologisch rechtvaardige samenleving.

“In zo’n samenleving komt sociaal werk niet alleen op voor mensen, groepen en gemeenschappen in een kwetsbare positie, maar ook voor herstel en versterking van de natuur”, legt Ročak uit.

Volgens de lector hebben sociaal werkers een grotere impact als ze individuele vraagstukken collectiviseren, en andersom. Ingewikkeld hoeft dat volgens haar niet te zijn.

Zo kan een sociaal werker de ongezonde en niet-duurzame woonsituatie van mensen aankaarten bij een woningcorporatie. Maar ook een tweedehands kledingmarkt initiëren of een buurtmoestuin introduceren om verspilling tegen te gaan.

Opnemen in het curriculum
Ročak ziet het gedachtegoed van een eco-sociale benadering van sociaal werk graag landen binnen de opleidingen. Daarom is het pleidooi aangeboden aan het Landelijk opleidingsoverleg (LOO- Social Work), waarin 19 hogescholen samenwerken die elk de opleiding Social Work op bachelorniveau aanbieden. Fontys Hogeschool is er daar een van.

Ročak: “In ons lectoraat wordt de eco-sociale benadering van sociaal werk onderdeel van de onderzoeksagenda. Ook krijgt ze een plek binnen Fontys Sociale Studies, onder andere door het werk van de docenten van het team Sociale Duurzaamheid.”

Verschillende disciplines
Daarnaast wil Ročak dat vanuit verschillende disciplines binnen Fontys wordt gekeken naar het thema. “Zo kunnen we elkaar aanvullen en versterken en kunnen we iets betekenen voor zoveel mogelijk van onze studenten. Zij leggen immers het fundament voor onze toekomstige samenleving.”  [Marieke Verbiesen]

Van Pelt en Ročak zetten zich binnen het lectoraat Sociale Veerkracht onverschrokken in om de huidige complexe en maatschappelijke vraagstukken binnen het sociaal domein te onderzoeken. Het doel daarbij? Samen werken aan een toekomstbestendige social worker.

Het symposium startte donderdag met een opening van goochelaar Gerard. Door middel van goocheltrucs en puzzels lichtte hij toe hoe belangrijk de rol van social workers, zowel als professionals als individuen, in de maatschappij is. Een thema dat later in de middag terugkwam in allerlei verschillende workshops die te volgen waren.

Breed en zinvol aanbod
Van toekomstbestendige pleegzorg en ervaringsdeskundigheid in de vrouwen- en gezinsopvang tot aan seksualiteit en intimiteit en maatschappelijke opvang; allerlei onderwerpen die verbonden zijn met social work passeerden donderdagmiddag de revue. Voor de bezoekers zinvolle workshops waar veel relevante informatie uit gewonnen werd.

Het diverse aanbod was volgens de twee lectoren erg belangrijk. “Sociaal werk omvat een hele brede basis. En wanneer een sociaal werker problemen constateert, zoekt hij of zij naar de oorzaken daarvan en wat daaraan te doen is om samen te werken in en aan een sociale, vaste basis. Daarbij zijn activeren en hulpverlenen, individueel en collectief werken en structuur aanbrengen en behouden erg belangrijk”, legt Van Pelt uit.

Koers bepalen
Daarnaast zijn sociaal werkers volgens de lector een verbindende en versterkende schakel waardoor iedereen beter kan samenwerken in en aan een sociale basis. Maar doordat er van alles gebeurt in het sociale domein, is het belangrijk dat er een professional aan het roer staat die weet wat hem of haar te doen staat. 

“In het lectoraat Sociale Veerkracht onderzoeken we wat we willen en waar we naartoe gaan als deskundigen. Die koers bepalen we uiteindelijk zodat we de toekomstige sociale werker kunnen ondersteunen met onderzoek, praktijktips en tools om zo goed mogelijk te kunnen functioneren”, aldus Ročak.

Samen met docenten, studenten, onderzoekers én het werkveld wordt de koers uiteindelijk bepaald. Maar waarom is die nieuwe koers zo belangrijk? Van Pelt: “Neem bijvoorbeeld de vergrijzing. Als deze net zo doorgaat als de afgelopen jaren, moet binnen de kortste tijd één op de vier of misschien wel drie mensen in de zorg werken. Dat kan simpelweg niet, maar mensen kunnen straks wel meer doen in hun eigen samenleving of in eigen wijken. Maar daar hebben ze wel professionele ondersteuning bij nodig. En die wordt uiteindelijk aangeboden door de future proof social worker.” [Noëlle van den Berg]

Windhausen is van oorsprong een verloskundige. Tijdens haar opleiding leerde ze Maarten Ruesink kennen. “Hij was de enige man van de school en die heb ik meegenomen”, vertelt de Fontysdocent met een lach. 

De twee vonden hun thuis in een woonboot aan de grachten van de Amsterdamse Jordaan, kregen kinderen en verhuisden in 2005 naar het zuidelijke Roermond. “Daar zijn we in 2015 onze dagbesteding gestart omdat wij wilden laten zien dat zorg ook anders kan. Ik werkte toen deels bij de boerderij, deels bij Zuyd Hogeschool. Maar de zaken op de boerderij liepen zo goed, dat ik in 2019 afscheid heb genomen van het onderwijs." 

Van die keuze kreeg ze al snel spijt. Na een jaar begon ze de combinatie met het onderwijs te missen en solliciteerde ze bij Fontys. “Ik wilde heel graag een baan die paste bij wat we op de boerderij doen. De verhalen die ik in Roermond meemaak, neem ik mee naar mijn studenten bij Fontys. En tegelijkertijd kan ik de leuke inzichten die de studenten mij geven, overbrengen op de mensen van de boerderij.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Windhausen en haar man vangen in het totaal 25 mensen op, allemaal met een andere achtergrond of kwetsbaarheid. “We hebben er bewust voor gekozen om geen specifieke doelgroep te kiezen. Juist de diversiteit is voor ons van enorme meerwaarde. Vanwege de regelgeving hebben we wel besloten dat het volwassenen moeten zijn, maar verder is alles mogelijk.”

Er zitten dove mensen tussen, vluchtelingen, mensen met een depressie, met psychoses, maar ook mensen die bij geen enkele instelling terechtkunnen omdat er zoveel kaders zijn. De jongste van het stel is 18 jaar, de oudste 61.

De Voedselbank
Alles wat de mensen van De Zorgdragerij doen, vloeit terug in de maatschappij. Windhausen: “We hebben op geen enkele manier een winstoogmerk. We versterken dijken en vergroten biodiversiteit middels landschapsbeheer. We verzorgen schapen, snoeien, maaien, houden een park netjes en beheren een kloostertuin. We hebben twee moestuinen en alles wat we daarmee produceren, gaat naar de Voedselbank. Hetzelfde geldt voor de 300 eieren die onze 48 kippen iedere week leggen.” [Tekst loopt door onder foto]

Samenwerken staat bij de boerderij voorop. “We hebben een hechte band met onze mensen”, vervolgt Windhausen. “Tuurlijk is er soms wrijving, maar dat kan ook niet anders als je met een groep met heel veel verschillende mensen werkt. Ze doen allemaal hun ding en laten elkaar in hun waarde. Ze leven op van de dingen die ze doen. Zijn altijd buiten, altijd bezig. Wij zijn er voor hen, maar zij ook voor ons.”

Bij dat laatste verwijst de docent naar de waternood vorig jaar, toen een groot deel van Limburg - en dus ook de boerderij in Roermond - flink onder water stond. “Dag en nacht hebben we hier letterlijk staan pompen en verzuipen. Iedereen hielp mee. Dat was heel mooi om te zien. Ook het herstel erna hebben we op verzoek van de groep helemaal samen gedaan. Dat schept zo’n band.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Miriam, die drie jaar geleden voor het eerst bij de boerderij kwam, ziet het fysieke werk als de perfecte therapie. “Als ik aan een bureautje zou moeten zitten om over mijn problemen te praten, zou er niks uitkomen. Hier zijn we de hele dag door met onze handen bezig en komt het vanzelf. De combinatie van het fysieke werk met de gezelligheid werkt perfect voor mij. Ik kan hier echt van genieten.” 

Ze vertelt over de ontwikkeling die ze zichzelf heeft zien doormaken. “Ik weet nog dat ik niks durfde toen ik hier voor het eerst kwam. Ik praatte niet, wilde geen contact maken met anderen. Ik durfde niet eens drinken te pakken. Ik kwam vaker niet dan wel omdat ik zo depressief was als een deur.”

“Nu is alles anders, mede dankzij de boerderij. De begeleiding en rest van de groep helpen mij hier echt verder. Je kunt het over pittige dingen hebben, maar je kunt ook heel veel lachen met elkaar. Het maakt niet uit wat je achtergrond is, we doen het wel allemaal samen.” [Karen Luiken]

Het festival, een initiatief van Brabantkennis en Fontys Academy for the Creative Economy, bleek een middag vol sprekers, workshops, optredens en exposities, waarin allerlei onzekere zaken werden aangepakt. 

Dat begon bij binnenkomst al met de bonbons op tafel. Allemaal dezelfde uitstraling, maar met vier verschillende smaken. “Zo worden we meteen geprikkeld”, merkte een van de gasten op. “En het is een goed excuus om meerdere bonbons te proberen!”

Na een korte kennismaking tussen de gasten was het tijd om het Onzekere Festival officieel te openen. Dat gebeurde met een ‘spoken word’ van Joshua Snijders, waarin hij al rijmend zijn angst en onzekerheid over de toekomst uitte. Want hoe gaan we verder in een tijd waar de ene crisis wordt opgevolgd door de ander? En waar onze oceanen eerder plastic soep zijn dan mooie plekken?

Hoe nu verder?
Het festival is volgens Tessa Cramer, lector Designing the Future bij Fontys, niet alleen leuk maar ook noodzakelijk. “Onzekerheid speelt een belangrijke rol in het hedendaagse leven, maar ook in de toekomst. Daarom is het van groot belang om onzekere zaken als instrumenten te leren gebruiken, zodat we daar verder mee kunnen komen.”

Cramer is een van de grondleggers van het project Onzekere Zaken, dat in 2020 opgestart werd. “Toen de coronapandemie net uitbrak kreeg ik veel vragen van ministeries en provincies. De vraag die het meest naar voren kwam was: hoe nu verder? Dat zette me aan het denken. Want hoe benaderen we onze eigen onzekerheid? En wat moeten we doen om de toekomst dichterbij te halen en tastbaar te maken, inclusief die onzekerheden?”

Basis en vertrouwen
Dat waren volgens de lector moeilijke vragen. “Ik realiseerde al snel dat je een basis en vertrouwen moet hebben om door te kunnen pakken. Want onzekerheden zijn nu eenmaal onderdeel van onze alledag. Tijdens dit festival hebben we laten zien dat je wel degelijk aan de slag kunt met onzekere zaken, zodat je daarna zélf kunt bepalen hoe je verder wilt.

Die onzekerheden werden getackeld tijdens verschillende workshops. Zo was er onder andere een workshop ‘Serious Play’, waarin door middel van LEGO-steentjes werd gebouwd aan een ideale leefomgeving in verschillende situaties. Voor nu, de nabije toekomst én voor over 100 jaar. Ook het zien en duiden van toekomstsignalen, het schrijven van een trendrede en het omarmen van onzekerheid werden in workshops behandeld.

Fontys gaat door
Na een lezing van schrijver Kiza Magendane, die vertelde over zijn boek ‘Met Nederland in therapie’, werd de dag en daarmee ook de eerste twee jaar van Onzekere Zaken afgesloten. BrabantKennis nam met het festival afscheid van de verkenning. Fontys gaat daarentegen wél door.

Hoe dat precies gaat gebeuren, is volgens Cramer nog de vraag. “We hebben alle aanwezigen gevraagd hun ideeën rondom Onzekere Zaken met ons te delen. Want we zijn nog op zoek naar een nieuwe invulling. Je kunt dus eigenlijk stellen dat ook onze toekomst nog onzeker is. Maar wat we ook gaan doen: alles komt goed!” [Noëlle van den Berg]

Alle vijf de genomineerden voor de titel Fontys Docent van het Jaar werden deze middag in het zonnetje gezet. Want, zo gaf bestuursvoorzitter Joep Houterman in het voorwoord al aan:

“Deze verkiezing laat zien hoe wij als gemeenschap, met de studenten voorop, de inspanningen van de docenten hebben gewaardeerd het afgelopen jaar.” [tekst gaat verder na foto]

Vol energie
Er kon er echter maar een winnen en dat was Marc Geboers. De jury was unaniem in haar oordeel.  “Hij is altijd vol energie, supergemotiveerd, gedreven, heeft humor, is energiek en pro-actief.”

Geboers wordt door zijn studenten op handen gedragen. Ze roemen zijn toegankelijk, zijn grote hart en zijn inlevingsvermogen. ‘Een voorbeeld voor veel leraren’ volgens de een, en ‘een kei in enthousiasmeren’ volgens een ander.

Een college van Geboers is altijd een lichtpuntje in de week, stellen zijn studenten. En hij staat 24/7 voor ze klaar. Voor de jury was het duidelijk dat de docent Marketing, die voor de vierde keer was genomineerd, de titel Docent van het Jaar dik en dik verdiende.

Geboers zelf was er even stil van, en dat is best bijzonder voor een man die nooit om een woord verlegen zit. Maar hij herpakte zich snel.

Mega grote taart
“Ik ben hier supertrots op”, gaf hij aan. “Voor mij was de nominatie een mega grote taart, dat ik nu win is de kers op die taart. Wauw.”

Volgens de trotse winnaar stonden de vijf genomineerden namens alle 3.500 Fontysdocenten deze middag in de spotlights. “We hebben allemaal kei en keihard gewerkt het afgelopen jaar, iedereen verdient stuk voor stuk die spotlight.”

Naast de titel ontving Geboers een mooie bos bloemen en een cheque ter waarde van 1.000 euro die ten behoeve komt van innovatie in het onderwijs. Hij had ook al een idee waarvoor dat geld ingezet kan worden.

“Het moet ten goede komen aan de studenten. We kunnen het geld gebruiken om de digitalisering in de maatschappij duidelijk te maken. En om studenten te enthousiasmeren om de wereld op wat voor manier dan ook nog mooier te maken.”

Landelijke verkiezing
Marc Geboers wordt later dit jaar afgevaardigd naar de landelijke verkiezing van Docent van het Jaar, georganiseerd door Het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO).

De andere genomineerden voor de titel Docent van het Jaar waren Marieke Kamphuis, Jos Niewold, Evie Heinrichs en Jaron Schnitzer. [Ivo van der Hoeven]