Helemaal een-op-een is het niet, maar het kabinet-Jetten wil de bezuinigingen van het vorige kabinet op onderwijs, onderzoek en media terugdraaien. Alles bij elkaar gaat het om 1,5 miljard euro.

Zo wordt een bezuiniging op internationale studenten ongedaan gemaakt. Volgend jaar krijgen universiteiten en hogescholen daarom 25 miljoen euro extra, wat oploopt tot 42,5 miljoen in het jaar 2029.

Wel voorziet het kabinet dat er door de bevolkingskrimp uiteindelijk minder studenten in het hoger onderwijs zullen rondlopen, dus de onderwijsfinanciering gaat omlaag. Dat staat echter los van bezuinigingen of investeringen. Voor de hogescholen scheelt dat komend jaar 149 miljoen euro en voor de universiteiten 89 miljoen euro.

Die krimp is niet gelijk verdeeld over het land. Voor het mbo heeft het kabinet daarom al een wijziging van de onderwijsfinanciering in petto, waarmee het onderwijs in krimpregio’s wordt gesteund. Voor het hoger onderwijs moeten zulke plannen nog worden uitgewerkt.

Onderzoek
Ook onderzoek en wetenschap krijgen er in 2027 extra geld bij: 216 miljoen euro verdeeld over allerlei posten. Daarnaast komt via onderzoeksfinancier NWO er weer 70 miljoen euro bij voor onderzoek, die eerder was weggesneden.

Het praktijkgerichte onderzoek in het hbo kan volgend jaar op 10 miljoen euro extra rekenen. Dat wordt 20 miljoen euro in de jaren erna en dan, ergens in de vage toekomst, gaat het omhoog naar 68 miljoen euro per jaar.

Zo vliegen de bedragen in het rond, maar onder de streep komt het erop neer dat het kabinet de miljoenen voor onderwijs en onderzoek reserveert die de bewindslieden eerder al in het vooruitzicht hadden gesteld.

Op de begroting staan extra uitgaven van 1,3 miljard euro. Daarnaast ligt er nog zo’n 200 miljoen euro bij het ministerie van Financiën op de plank. Dat geld blijft gereserveerd tot het ministerie van Onderwijs er goede plannen voor heeft.

Blij
De hogescholen zijn blij dat de bezuinigingen worden teruggedraaid, maar ze zouden graag nóg meer geld krijgen: dan kunnen ze zich op om- en bijscholing voor werkenden storten. Dat zou belangrijk zijn nu de arbeidsmarkt snel verandert. De hbo-instellingen willen graag dat het kabinet daar een “volwaardige wettelijke taak” van maakt, zegt voorzitter Maurice Limmen van de Vereniging Hogescholen.

Ook de universiteiten reageren positief. “Met deze begroting zorgt het kabinet ervoor dat studenten goed onderwijs krijgen en universiteiten kunnen blijven bijdragen aan de oplossingen die Nederland nodig heeft”, stelt voorzitter Caspar van den Berg van universiteitenvereniging UNL.

Talent
Het geld vertelt niet het hele verhaal. De universiteiten en hogescholen krijgen bijvoorbeeld extra budget voor de ‘talentstrategie’ van het kabinet om die ontwikkeld is om opleidingen meer aan te laten sluiten op de praktijk. Maar waar gaat dat naartoe? Bepaalde sectoren zullen meer profiteren dan andere.

“De plannen en bijbehorende budgetten hiervoor worden de komende tijd verder uitgewerkt”, staat in een persbericht van het ministerie. Werkgevers en maatschappelijke organisaties mogen erover meepraten.

Foto bovenin: Ministerie van Financiën

Zo’n vier jaar geleden zat Brishna Nader, Fontysonderzoeker en oud-student Commerciële Economie, in de bibliotheek van de TU/e over haar studieboeken gebogen. Naast haar werk deed ze een premaster aan Maastricht University. Samen met een medestudent was ze wiskundeopdrachten aan het maken, maar ze kwamen er niet uit. Voor haar ogen dansten de cijfers. Ze liep hopeloos vast.

Een jongen naast hen hoorde dit en adviseerde om naar Gert Regterschot te gaan, ‘de man onder de trap’. Dat was het begin van een speciale vriendschap. Door zijn lessen wist Nader begin dit jaar haar masterdiploma te halen. Ondanks haar faalangst, die vaak leidde tot black-outs. Maar op dat moment in de bibliotheek had ze nog maar één kans om het betreffende wiskundevak te halen, ze was er al twee keer voor gezakt.

Bijzondere situatie
Gert Regterschot begon in 1988 als docent Technische Bedrijfskunde aan de TU/e. Hij werd er gewaardeerd om zijn kennis van en enthousiasme voor wiskunde en andere exacte vakken. In 1993 ontving hij zelfs een Academy Award van de TU/e voor beste docent. Maar achter de schermen ontstond een geschil met zijn werkgever, dat uitmondde in een slepend conflict.

Regterschot betwist tot op de dag van vandaag dat zijn dienstverband rechtsgeldig is beëindigd en beschouwt zichzelf nog altijd als werknemer van de TU/e. Sindsdien houdt Regterschot exact de maanden bij dat hij geen salaris heeft ontvangen. Naar eigen zeggen zijn het er nu 371, bijna 31 jaar.

Zo ontstond een bijzondere situatie: volgens de universiteit is Regterschot geen docent meer, ondertussen blijft hij wel studenten helpen met hun studie. Daar vraagt hij geen geld voor. Hij krijgt regelmatig eten, cadeaubonnen of iets wat hij goed kan gebruiken, zoals een laptop van Nader waar hij nog steeds dolblij mee is. Regterschot leeft naar eigen zeggen extreem zuinig, vooral sinds hij vorig jaar thuisloos is geworden.

Mond-tot-mondreclame
Nadat de TU/e hem in 2022 de toegang tot leslokalen ontzegde, vond hij een plek onder een trap in een studentencomplex op de campus. Niet alleen studenten van de universiteit zoeken hem daar op, ook Fontysstudenten weten al jaren de weg naar de man onder de trap te vinden. Dat gaat via mond-tot-mondreclame, net als bij Nader.

Zo kwam ook Thijmen Smulders bij Regterschot terecht. “Ik hoorde via iemand van studievereniging Innovum over Gert. Ik was op dat moment op zoek naar wiskundebijles”, vertelt de tweedejaars Fontysstudent Werktuigbouwkunde. “Niemand wist precies waar hij zat of hoe ik hem kon bereiken; het enige wat ik hoorde, was dat het ‘die man onder de trap’ bij de TU/e was. Op basis daarvan ben ik zelf gaan zoeken.”

Thijmen volgt nu ongeveer driekwart jaar les bij Regterschot. Meestal gaat hij één keer per week naar hem toe. “Ik kom van het mbo en daar heb ik bijna geen wiskunde gehad. Daardoor vond ik de overstap naar Werktuigbouwkunde best zwaar. Samen met Gert probeer ik die achterstand in te halen. Ik heb nog steeds moeite met het vak, maar dankzij de lessen van Gert heb ik inmiddels wel een aantal onderdelen gehaald.”

Wat Thijmen vooral fijn vindt, is dat Gert alles op zijn tempo uitlegt, en dat hij onthoudt waar ze eerder mee bezig zijn geweest. “Daardoor hoef ik niet steeds opnieuw uit te leggen waar ik tegenaan loopt. Als ik iets niet snap, legt hij het gewoon op een andere manier uit. Dat werkt voor mij vaak beter dan de uitleg die ik in de gewone lessen krijg.” Als dank voor zijn tijd en hulp stopt Thijmen Regterschot geregeld wat geld toe, “maar hij vraagt er nooit om.”

Toegankelijk en betrokken
Ook bij Nader zat er een gat in haar kennis van wiskunde. Bij haar was dat het gevolg van haar verleden. Ze werd geboren in een oorlog (Afghanistan), groeide op in een vluchtelingenkamp en kwam op haar tiende naar Nederland. “Tot mijn verbazing zag Gert gelijk waar mijn probleem met wiskunde lag. Hij ging helemaal terug naar de basis, waardoor ik de lesstof veel beter kon begrijpen.”

Nader prijst de toegankelijkheid, vakkundigheid en betrokkenheid van Regterschot. Door hun buitengewone levensloop was er meteen een klik. Maandenlang zocht ze hem minstens twee à drie keer per week op voor lessen in wiskunde en statistiek, en ook nu gaat ze geregeld langs om haar kennis op peil te houden, en om als vrienden met elkaar te praten. “Gert maakt altijd tijd als studenten naar hem toe komen. Iedereen is welkom, hij zegt nooit ’nee’.” [tekst gaat verder onder de foto]

Regterschot spreekt nadrukkelijk niet van bijles. Hij is kritisch op de huidige bijlescultuur en vindt het onwenselijk dat studenten voor extra uitleg soms honderden euro’s moeten betalen. Hij is van mening dat iedereen een kans verdient. Naar eigen zeggen begeleidt Regterschot jaarlijks zo’n 700 studenten, waarvan volgens hem het merendeel studiestakers zijn, studenten die dreigen af te haken als ze geen extra begeleiding krijgen.

Het gaat om studenten van allerlei niveaus en met uiteenlopende achtergronden. Volgens Regterschot hebben studenten met een mbo-vooropleiding en internationale studenten vaak een andere wiskundige basis dan studenten die van het vwo of hbo komen. Ook geeft hij les aan studenten met autisme, die soms behoefte hebben aan extra uitleg of een andere manier van begeleiding. Veel studenten helpt hij om hun premaster te halen en vervolgens door te stromen naar een master.

Respect en bewondering
Het respect en de bewondering komen van twee kanten. Studenten zijn dankbaar dat ze worden geholpen bij hun studie, en Regterschot ervaart veel steun van hen. Ze tonen zich betrokken bij zijn situatie, luisteren naar hem of brengen iets te eten. Om hem door een eerdere moeilijke periode heen te helpen, zette een TU/e-masterstudente een paar jaar geleden een doneeractie op, die duizenden euro’s opbracht.

Wat er in de jaren negentig tussen hem en het universiteitsbestuur is voorgevallen, heeft Regterschot diep geraakt en laat hem nog altijd niet los. De blokkade die sommige studenten voelen bij een tentamen of in hun studie, ervaart hij soms zelf ook. “Het liefst wil ik een veilig leven leiden en plezier maken”, zegt hij. Na een korte pauze vervolgt hij: “Mijn studenten helpen mij erdoorheen. Lesgeven helpt.”

Ook al is hij de pensioenleeftijd inmiddels voorbij, Regterschot denkt niet aan stoppen. Wie naar zijn plek onder de trap gaat, zal hem daar nog elke doordeweekse dag en vaak ook in het weekend aantreffen. Met naast zich zijn tas vol pennen, schriften, lesmateriaal, een rekenmachine, tablet én de laptop die hij van Nader heeft gekregen.

Er studeren te weinig vrouwen aan de opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie van de TU Delft, erkent het College voor de Rechten van de Mens, een instantie die over allerlei kwesties rond discriminatie en racisme oordeelt. Laat de opleiding in de selectie meer kans geven aan vrouwen, is het advies.

De TU Delft had het college om een oordeel gevraagd: zou je in de selectie voor de populaire technische opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie een voorkeursbeleid voor vrouwen mogen voeren? Mag je 30 procent van de plaatsen voor vrouwen reserveren? Zo’n beleid betekent een direct onderscheid op grond van geslacht. Dat mag alleen in uitzonderlijke gevallen.

Volgens de universiteit zou het goed zijn voor het ‘studieklimaat’ als er meer vrouwen aan de opleiding studeren, want de huidige vrouwen krijgen te maken met “genderstereotyperingen”, oftewel vooroordelen en seksistisch grapjes. Dat verandert misschien als ze straks met meer zijn. Nog een voordeel: dan komen er op termijn ook meer vrouwelijke docenten in de staf.

Wel selectie
De instroom van vrouwelijke studenten ligt de afgelopen jaren rond de twintig procent. Dat zijn er dus te weinig, vindt de opleiding, gezien het aantal vrouwelijke scholieren met een geschikt vakkenpakket.

In het gewenste beleid moeten vrouwen overigens gewoon de selectie doorlopen. Het gaat om een voorkeur bij gelijke geschiktheid. Met andere woorden, als een man en een vrouw even goed zijn, krijgt een vrouw de voorkeur boven een man. Het College ziet daar geen problemen in.

Twee jaar geleden werd de Delftse opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie nog teruggefloten toen zij zo’n voorkeursbeleid voor vrouwen wilde invoeren. De Inspectie van het Onderwijs liet toen weten dat het volgens de wet niet mocht. Het College denkt daar dus anders over.

Verstrekkende gevolgen
Je moet het alleen wel netjes regelen, ook bij het inspectietoezicht. Het College beveelt de minister van Onderwijs aan om te onderzoeken hoe voorkeursbeleid mogelijk kan worden gemaakt “binnen de huidige kaders” van de wetgeving.

Als de minister het advies opvolgt, kan dat verstrekkende gevolgen hebben: opleidingen kunnen dan vaker een voorkeursbeleid gaan voeren voor ondervertegenwoordigde groepen. Dat kunnen vrouwen zijn, maar misschien ook studenten met een niet-westerse migratieachtergrond of studenten zonder hoogopgeleide vader of moeder.

In de jaarlijkse Staat van het Onderwijs die woensdag is verschenen benoemt de Onderwijsinspectie nogmaals de blinde vlekken in het kwaliteitstoezicht op het hoger onderwijs. Opleidingen worden weliswaar eens in de zes jaar gekeurd door kwaliteitsbewaker NVAO, maar als er voor die tijd iets misgaat in het onderwijs kan de NVAO niet uitrukken.

Wanbeheer
Zeker nu veel hogescholen en universiteiten moeten bezuinigen en er opleidingen worden afgebouwd ziet de inspectie dat als een groot gemis. De inspectie zelf kan alleen optreden als er wetten en regels worden overtreden en er mogelijk sprake is van wanbeheer. Ze publiceerde in 2024 bijvoorbeeld een onderzoek over de TU Delft, na signalen dat de sociale veiligheid daar in gevaar was.

In een interview met het Hoger Onderwijs Persbureau zei inspecteur-generaal Alida Oppers vorig jaar dat de inspectie bij vermoedens van wanbeheer steeds vaker onderzoek doet bij universiteiten en hogescholen, maar als ‘alleen’ de kwaliteit van het onderwijs in het geding is kan dat niet. Vandaag herhaalt de inspectie: “Om de onderwijskwaliteit voor alle studenten te borgen, moet het toezichtsgat worden gedicht.”

Examencommissies
Volgens de Onderwijsinspectie is er ook een belangrijke rol weggelegd voor de examencommissies, die garant moeten staan voor de waarde van diploma’s.

Bij de meeste examencommissies lukt dat aardig. Maar aan hun financiële ondersteuning schort het al veel langer, stelde de Onderwijsinspectie afgelopen najaar. Examencommissies klagen dat ze te weinig tijd hebben. Grote onderwijsinnovaties worden daardoor soms overhaast goedgekeurd zonder dat het nieuwe curriculum en het toetsplan volledig zijn doordacht. “Dat brengt risico’s met zich mee voor de kwaliteit”, aldus de inspectie.

Examencommissie FEC
Meriëm Bakermans en Therese van Oosterhout, voorzitters van de examencommissie van Fontys Economie en Communicatie (FEC), bevestigen dat de examencommissie moet kunnen instaan voor kwaliteit van toetsing en eindniveau. Zij is onafhankelijk en onpartijdig en vormt een eigenstandig oordeel. “Voor de examencommissie FEC geldt dat zij voldoende gefaciliteerd is om wettelijke taken uit te voeren. Niet eerder heeft zij overhaast onderwijsinnovaties moeten goedkeuren.” 

Wel is de examencommissie bekend met het feit dat er sprake is van teruglopende studentenaantallen en de daarmee gepaard gaande bezuinigingen. “Dit betekent dat onderwijsinnovatie voor de diverse opleidingen een zware belasting is. Hierover heeft de onderwijscommissie wel zorgen.” Het is de voorzitters onbekend hoe dit bij andere instituten is.  

Dit artikel is op vrijdag 17 april aangevuld met een reactie van de voorzitters van de examencommissie van Fontys Economie en Communicatie. 

De benoeming van Fanchamps bij het lectoraat van de Nieuwste Pabo in Sittard had een verdrietige aanleiding. Nadat Fontyslector Henderijn Heldens vlak na haar inauguratie eerder dit jaar overleed, ging het lectoraat onder interim-lector Paul Hennissen tijdelijk verder. Fanchamps, die eerder al bij Fontys als docent-onderzoeker werkte en ook al zijdelings betrokken was bij het lectoraat, nam begin deze maand het stokje van hem over. 

“Door het werk van Henderijn staat het lectoraat fantastisch in de steigers,” zegt de nieuwe lector. “Ik ben blij dat ik het vertrouwen heb gekregen om deze mooie en belangrijke opdracht verder uit te voeren.”

Die opdracht sluit naadloos aan bij een opleidingsinstituut als de Pabo, vindt Fanchamps. “Wij doen als lectoraat onderzoek, ontwikkelen concepten en innoveren het onderwijs om ervoor te zorgen dat de student van nu, straks als professional zo goed mogelijk toegerust voor de klas staat.” 

Inclusief onderwijs
En dat is een uitdaging, weet hij. Zeker in Limburg waar uit cijfers blijkt dat de ontwikkelkansen gemiddeld veel lager zijn dan in de rest van Nederland. Kunnen omgaan met zoveel diversiteit tussen leerlingen, vraagt veel van degene die voor de klas staat, weet Fanchamps uit eigen ervaring. Als zij-instromer werkte hij als leerkracht op een basisschool en deed hij veel onderzoek in het primair onderwijs en de kinderopvang. 

“We vinden het belangrijk dat het onderwijs inclusief is en willen kinderen zo lang mogelijk in het reguliere onderwijs houden.” Dat kan een leerkracht vaak niet alleen, ziet hij. “Soms is het nodig om daarvoor ook andere disciplines in te schakelen zoals een logopedist, fysiotherapeut of een ergotherapeut.” 

De naam van het lectoraat, Onderwijs in verbinding, komt dan ook niet uit de lucht vallen. Om kinderen goed te ondersteunen in hun ontwikkeling, is samenwerking tussen al die verschillende professionals essentieel, benadrukt de nieuwe lector. En dus moeten leerkrachten, zorgprofessionals en onderzoekers de handen ineen slaan. 

Over grenzen heen kijken
Liever praat Fanchamps dan ook niet over de weerstand die eerder ontstond rondom de plannen om educatieve opleidingen van Fontys intensiever te laten samenwerken. “Dat was voor mijn tijd en laat ik graag achter me. Ik vind dat je juist moet nastreven om zoveel mogelijk samen te werken en de verbinding te zoeken.” Een goed voorbeeld vindt hij de Nieuwste Pabo, een samenwerking tussen de hogescholen Zuyd en Fontys. “Met twee moederinstituten hebben we een hele mooie kruisbestuiving en combineren we het beste van elkaar.” 

Ook is hij een voorstander van samenwerking buiten Limburg. “Natuurlijk ligt onze kernopdracht hier, maar je moet ook over grenzen heen durven kijken. In Nederland, maar ook internationaal zie je fantastische dingen in het onderwijs gebeuren waar we veel van kunnen leren. En zij van ons.”

Tools van de toekomst
Fanchamps is blij dat er binnen het lectoraat ook ruimte is om meer onderzoek te doen naar nieuwe technologische mogelijkheden. Want dat kan, zo vindt hij, het onderwijs enorm verrijken. “Denk bijvoorbeeld aan toepassingen als sociale robotica, AI of serious gaming. Dat zijn de tools van de toekomst. Ik durf wel te zeggen dat het werkveld daar vaak veel verder in is dan wij. Daar hebben we als opleiding nog wel een aantal stappen te zetten."

En dus is er werk aan de winkel. Al merkt Fanchamps dat nog niet iedereen hierover zo enthousiast is als hij. Met zijn inbreng in het lectoraat hoopt hij dat te veranderen. “Het zou mooi zijn als we innovatie juist als uitdaging zien. En niet roepen ‘o help wat moet er nu weer’, maar ‘yes laten we het proberen’. Want daar kunnen we veel winst uit halen.”

Het geven van buitenles is voor tweedejaars pabostudenten in Eindhoven niks nieuws. Dat doen ze namelijk al een aantal jaren op rij tijdens een driedaags vergroeningskamp. Maar de plek waar ze dat sinds dit collegejaar doen is wél nieuw. Want waar ze voorheen honderden leerlingen verwelkomden in Mariahout, doen ze dat deze week bij het Wasven.

Leren in het groen
Het Wasven is een groen gebied met een oppervlakte van 24 hectare, waar je allerlei verschillende landschapselementen zoals bossages, veldjes, ruïnes, watertjes en akkers terugvindt. Alfred van Kampen, een van de oprichters, vertelt er het volgende over: “Wij zijn al 25 jaar bezig om dit gebied groen te houden, maar ook om mensen daarbij te betrekken. Dat doen we deels met een stukje educatie. Wij vinden het belangrijk dat kinderen er al lerend achter komen welke mooie dingen je in de natuur allemaal tegenkomt.”

En dat is dus precies wat er nu tijdens dit vergroeningskamp gebeurt. Een vijftigtal pabostudenten is maandagochtend gestart met het driedaagse programma. Slapen doen ze bij de scoutingvereniging om de hoek, zegt docent Vincent Hoeks, die de boel samen met nog twee andere Fontysdocenten - Georges Ledoux en Huub van der Haagen - draaiende houdt. 

Blaadjes tellen
Het doel van deze activiteit, die ieder jaar aan het begin van het nieuwe studiejaar wordt georganiseerd, is simpel. “We leren onze studenten hun lessen te vergroenen, oftewel: buiten les te geven”, aldus Hoeks. “Wij geloven namelijk dat alle lessen buiten kunnen worden gegeven. Je kunt leerlingen in een klaslokaal laten rekenen, maar je kunt ze ook buiten drie blaadjes laten pakken. Of je laat ze iets groens, geels en blauw zoeken.”

Zijn collega Ledoux vult hem aan door te zeggen dat het heel waardevol is om kinderen te laten praten over wat ze waarnemen. “Goed voor de taalontwikkeling, maar ook voor het stukje bewegen. Zitten is het nieuwe roken. Kinderen moeten meer naar buiten, meer bewegen. Dat zien we gelukkig steeds vaker gebeuren, maar het mag nog steeds veel meer.” 

Heksendrankje
De aanwezige studenten zijn het daarmee eens. Ja, het is misschien even aanpassen om niet in een klaslokaal maar buiten les te geven, maar het is wel erg leerzaam. Esma en Sage zijn samen met een groepje leerlingen het bos ingedoken om heksje te spelen. “Geen stoute heksen, maar goede heksen die mensen beter maken. Samen gaan we op zoek naar spulletjes in het bos waar we magische drankjes van kunnen maken”, zo klinkt het.

Een paar meter verderop wordt er onder begeleiding van student Joris in de grond gezocht naar bodemdiertjes. “Het is geweldig om de kinderen zo ontdekkend te zien leren”, zegt hij. “Ze ervaren heel veel vrijheid. Enerzijds is dat voor ons lastig omdat we daar nu op een creatievere manier op in moeten spelen, maar anderzijds is het voor de leerlingen zelf heel goed. Je ziet veel meer autonomie ontstaan.”

En ondertussen wordt er ook nog magische parfum gemaakt door Senna en zijn groepje leerlingen. “Dit is de ideale omgeving om zintuigen aan het werk te zetten”, vertelt Senna enthousiast. “Ik merk dat veel kinderen het leuk vinden, maar voor sommige kan het ook wel lastig zijn omdat ze een stukje structuur missen die ze normaal gesproken in de klas wel hebben. Voor ons als leraar is dat een wijze les: hoe gaan wij daarmee om? We leren hier heel veel van.”
 

In touwen hangen, op turnbalken balanceren en met enige onzekerheid de hoogte in klimmen. Iedereen kan het zich – al dan niet vaag – vast nog wel herinneren. We deden het namelijk allemaal tijdens de gymles in de kleuterklas. Het heeft voor velen nostalgische herinneringen opgeleverd die tweedejaars studenten van de pabo in een bijzondere les van docent Bewegingsonderwijs Rolf Touwen nu opnieuw mogen beleven.

Dat gebeurt in de ‘grootste speelzaal van Nederland’, die zo door Touwen wordt omschreven, “omdat speelzalen op basisscholen altijd heel klein zijn. Ik heb grote studenten, dus heb ik ook meer ruimte nodig”, aldus de docent. “Die heb ik gelukkig gekregen, inclusief de materialen die ze in echte speelzalen ook gebruiken.”

Speeltuintjes
De les die de docent geeft is geen reguliere les. Hij geeft ‘m in deze vorm slechts één keer per jaar. “In andere lessen doe ik wel losse onderdelen, maar deze les, waarin we met vier verschillende ‘tuintjes’ werken, doe ik maar één keer.” Met tuintjes doelt hij op de verschillende onderdelen, waarbij gefocust wordt op klimmen, mikken, balanceren en spelletjes.

Studenten krijgen de opdracht om de tuintjes te ontdekken en zelf een uitleg te bedenken, met als bedoeling dat ze later in de les instructies geven en een voorbeeld laten zien. Eerst zijn ze de kleuters die alles uitvoeren, daarna de leraar die het uitlegt. Saskia maakt het voor de eerste keer mee en vindt het fantastisch. 

“Het is echt heel leuk, een compleet andere les dan die we normaal krijgen”, zegt de student. “Even geen rekenen, taal of pedagogische les, maar uit de banken en actief bezig zijn. Ik voel me echt weer even kind. Lekker in die toestellen klimmen, heerlijk. En bovendien heel inspirerend!”

Topdocent
Studiegenoot Bram omschrijft het als een ‘ontdekkende’ les. En leuk, ook al ambieert hij het geven van kleutergymles niet. “Ik heb voor de pabo eerst de pabo-ALO geprobeerd, maar daar ben ik mee gestopt omdat ik het stukje ALO minder interessant vond.”

Desondanks staat hij hier met een brede glimlach, want ook hij kan niet ontkennen dat het een bijzondere manier is van les krijgen. “Het is leuk om lekker speels bezig te zijn. We krijgen in andere lessen veel theorie, dus dit springt er wel uit. En wat het extra mooi maakt is dat Rolf Touwen een topdocent is.”

“Toen ik begon als lector was ik heel positief over AI. Het is niet dat ik nu negatief ben, maar ik maak me wel zorgen en ben ook kritisch. Allereerst vanwege de footprint van AI. Die is vergelijkbaar met een klein land.”

“De modellen worden steeds groter en het trainen ervan kost ontzettend veel energie: elke vier maanden verdubbelt dit! En het gebruik kost ook veel. Eén vraag stellen aan ChatGPT is vergelijkbaar met de consumptie van een halve liter water en het opladen van een smartphone. Als miljoenen mensen dan AI gaan gebruiken om te bepalen welke groene laarsjes ze eens zullen kopen…”

Werk
En ja, wat eerder in deze serie al duidelijk werd: AI gaat heel veel kantoorbanen raken. Veel werk dat nu door mensen wordt verricht, zal straks worden overgenomen door AI. Om Pink Floyd te citeren: Welcome to the Machine.

Zo somber wil Schouten er ook weer niet over zijn. “Er komt namelijk wel iets voor terug, iets voor in de plaats. We krijgen er een hulpmiddel bij om het leven gemakkelijker te maken.”

“Al blijft moeilijk te voorspellen: in het verleden heeft nieuwe technologie ook wel eens het omgekeerde effect gehad. Veel heeft te maken met hoe de mens AI zal gaan inzetten. Een mes kan een moordwapen zijn, maar kan in de handen van een chirurg ook levens redden.”

Big tech
En hoe kijkt Schouten aan tegen het feit dat het weer de big tech-bedrijven zijn die hier op allerlei manieren de grootste winst mee gaan behalen? “Ik maak me wel zorgen over een paar dingen. Privacy bijvoorbeeld. En degene die alle data heeft, heeft ook alle macht. Dat bedrijven als Meta en Google dat op allerlei manieren verzamelen, daar vind ik wel iets van ja.”

“Je moet er toch niet aan denken dat we nog afhankelijker worden van Amerikaanse big tech-bedrijven dan we nu al zijn. Want het is natuurlijk zorgwekkend als je ziet hoe het politiek kan omslaan, zoals nu gebeurt.”

“Ja, gelukkig zijn we in Europa ook bezig. Je hebt bijvoorbeeld het Franse Mistral dat aan de weg timmert. En de EU is zich er bewust van. Er is ook al wel wetgeving. Maar zolang je weinig data hebt, heb je zoals gezegd ook weinig macht.”

Dommer
Dan de eerder deze serie ook al opgeworpen zorg over dat de mens door AI de komende generaties alleen maar dommer wordt. Je hoeft geen kennis meer te hebben, want je vraagt het gewoon aan AI. Je ziet het deels nu al gebeuren bij de jonge generatie.

“Daarom pleit ook ik voor AI-geletterdheid voor iedereen. Wat je bij die jonge generatie vooral ziet is dat zij heel veel prikkels krijgen en daardoor ook een kortere focus hebben.”

“Aan de andere kant: als het om de studenten gaat dan vind ik dat we wel een beetje uit die ratrace moeten stappen van leerdoelen aantikken. Daarom vind ik initiatieven zoals die buitenklas op Stappegoor erg positief. Ga inderdaad eens naar buiten in plaats van altijd maar in dat lokaal.”

Voordelen
De vraag was noem de voor- en nadelen. Maar het zijn vooral nadelen die Schouten noemt…

“Ha, ja er zijn ook genoeg zorgen. Maar aan de andere kant: neem de Bioblitz, waarbij studenten een maand lang alle planten, vogels en insecten op campussen fotograferen. Dan gebruik je ook een app, maar steek je tegelijkertijd heel veel op.”

“Een groter voorbeeld is de smart grid. We zitten met zijn allen in een enorme en noodzakelijke energietransitie. Waarbij we niet alleen consument zijn, maar met zonne- en windenergie ook nog energie leveren. Om dat allemaal in goede banen te leiden heb je echt data en AI nodig.”

“Hetzelfde gaat op voor de gezondheidszorg. Ook daar wordt AI ingezet om hele goede dingen te realiseren. En AI kun je wellicht dus ook gebruiken om diversiteit in de natuur te meten.”

Evolutie
“Je kunt je ook afvragen wat intelligentie nu eigenlijk precies is. Van de mens denken we het te weten ja. Maar hoe intelligent zijn dieren of planten? Of nog breder: wat is natuurlijke en wat is artificiële intelligentie? Wij hebben er miljoenen jaren over gedaan om te evolueren tot wie we nu zijn. Willen we dat technologisch nu in vijftig jaar doen? Kan dat wel?”

Die laatste vraag heeft Schouten eerder in het gesprek eigenlijk al beantwoord. “Elke grote innovatie heeft tot nu toe voor enorme winst gezorgd. Voor de economie dan, niet per se voor de mens. Wanneer zeggen we nou eens: we draaien het om. Het moet allereerst goed zijn voor de mens.”

Vrees
Hoewel hij dus niet negatief is over AI, maar zich wel zorgen maakt, heeft Schouten ook niet de indruk dat het allemaal zo snel zal gaan als sommigen roepen.

“Ik heb met verschillende AI-modellen gewerkt. Tachtig procent klopt van wat ze leveren. Maar wat me vooral opvalt is dat er nog steeds hele domme fouten optreden. Het zijn ook maar patroonherkenners hè, dus heel eendimensionaal.  AI zondigt soms tegen alle logica om de simpele reden dat het de echte wereld niet kent.”

En ook de kritiek van tegenstanders van AI in het hoger onderwijs wuift hij weg. “Er wordt vaak uit wantrouwen gehandeld en gedacht. Zo van: de studenten gaan hier misbruik van maken. Dat blijkt in de praktijk heel erg mee te vallen. Dus ik heb liever dat AI voor alle studenten gewoon toegankelijk is, waar ze nu bijvoorbeeld bij Fontys ICT met een eigen platform aan werken.”

“Wat belangrijk is, is dat iedereen gewoon zelf kritisch moet blijven nadenken. Dat is wat je moet loskoppelen van AI. Duiding moet je niet overlaten aan AI en bij de meeste processen hoort de mens dus altijd nadrukkelijk in the loop te blijven zitten.”

“Daarom zei ik dus aan het begin: niet negatief, wel kritisch. En je houdt het niet tegen. Dus je zult er toch echt iets mee moeten.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot
>>11. Ik moet veel meer nadenken sinds ik AI gebruik

Het gebruik van intensief scherm- en social mediagebruik kan een slechte invloed hebben op de gezondheid en ontwikkeling van kinderen. Denk aan negatieve gevolgen als slaapproblemen, depressieve klachten, een negatief zelfbeeld of paniekaanvallen. Het instellen van een verbod is bijna niet te doen, maar het opstellen van richtlijnen kan natuurlijk wel. En dat is dan ook precies wat demissionair staatssecretaris Karremans van Jeugd, Preventie en Sport heeft gedaan. 

Zijn advies is om kinderen pas op de middelbare school te laten starten met chatapps zoals WhatsApp, en om ze platforms zoals Instagram en TikTok niet te laten gebruiken voor hun vijftiende. Ook geldt er een advies om kinderen pas vanaf groep 8 een eerste smartphone te geven. De richtlijnen zijn vooral bedoeld om ouders en opvoeders houvast te bieden bij de mediaopvoeding van hun kinderen.

Ervaringen opdoen
Volgens Marlinde Melissen, docentonderzoeker bij het lectoraat Samenlevingspedagogiek, moeten de ervaringen en behoeften van kinderen zelf meer centraal staan in het debat over schermgebruik. Ze is dan ook blij met de nieuwe richtlijnen. “Wat ik belangrijk vind, is dat kinderen echte ervaringen opdoen – die ze zélf kiezen en beleven,” zegt ze. “Van de duinen rollen, met andere kinderen spelen, een insect uit de tuin vissen – dát voedt hun ontwikkeling veel meer dan verslavende content van social media.”

Melissen wijst erop dat de invloed van techbedrijven groot is. “Zij ontwerpen programma’s waar kinderen moeilijk van loskomen. Ouders voelen zich vaak machteloos. Juist daarom is het belangrijk om het gesprek met kinderen aan te gaan over wat zij willen en nodig hebben. De richtlijnen kunnen dat gesprek ondersteunen – met oog voor de stem van het kind. Het is goed dat die er nu zijn.”

Geen professionals
Haar collega Inge Saris heeft het in een reactie ook over de invloed van die techbedrijven. “Dat beleidsmakers nu vooral ouders aanspreken, verbaast me. De zorgelijke aspecten van mediagebruik zijn met name de verslavende mechanismen die erin gebouwd worden. Beleid en regelgeving zouden dus juist gericht moeten zijn op de bedrijven die dit zo ontwerpen, terwijl zij weten dat dit slecht is voor kinderen.”

En waar Melissen de richtlijnen als fijn handvat ziet, zou Saris het liever anders omschrijven. “Ik vind het frappant dat we voor ouders een richtlijn opstellen. En dat die namens de overheid wordt ingebracht. Ik vind het woord richtlijn passen in een professionele context, maar ik zie ouders niet als professionals en ik denk ook niet dat je ze als zodanig zou moeten benaderen. Die tendens zien we steeds meer: ouders en andere opvoeders worden steeds meer benaderd vanuit een idee dat zij op basis van wetenschappelijke kennis zouden opvoeden.”

Het gesprek aangaan
Vierdejaars pabo studenten Femke Maton en Blake Spierings vinden dan weer wel dat het nieuwe advies houvast kan bieden. Ze zijn allebei van mening dat je social media moeilijk kunt verbieden onder jongeren, maar richtlijnen zijn natuurlijk welkom. “Ze leven nou eenmaal in die online wereld en die moeten we niet stopzetten”, zegt Femke. “We kunnen kinderen beter leren hoe ze ermee om moeten gaan.” 

Datzelfde zegt ook Blake: "Omdat social media in zo’n korte tijd zo groot is geworden binnen de maatschappij, is het vooral belangrijk dat kinderen weten hoe ze ermee om moeten gaan. Als ouders zowel de positieve als negatieve punten kunnen belichten, denk ik dat jongeren het gewoon kunnen gebruiken. Het lijkt me niet goed om een 15-jarige ineens in het diepe te gooien door hem dan ineens wél social media te laten gebruiken."

Femke wil ook nog graag een ander punt benoemen, eentje waar de nieuwe richtlijnen goed bij kunnen helpen. “Ik begrijp dat ouders hun kinderen een telefoon geven omdat andere kinderen er ook eentje hebben. Je wil niet dat je daardoor een sociaal aspect afpakt. Maar als er voor iedereen hetzelfde advies geldt - namelijk een smartphone vanaf groep 8 - dan zou dat een mooi uitgangspunt kunnen zijn omdat je daarmee een stukje kansenongelijkheid weghaalt.” 

Ze werkt inmiddels achttien jaar bij Fontys. Marleen Drabbels-van de Heijning was ooit drie jaar lang wijkverpleegkundige, maar ging daarna aan de slag als docent bij Fontys Mens en Gezondheid. Daarna tien jaar bij Fontys Economie en nu dan als strategisch adviseur Mens en Maatschappij.

Maar ict? Nee, dat zat er in die achttien jaar niet in. “In mijn huidige baan ben ik onder andere bezig met het programma  social en technical impact. Als ik dan bij Fontys ICT rondliep, dacht ik altijd: wat is dit toch een totaal andere wereld, ik spreek die taal gewoon niet.”

Tot zij dacht aan wat oud-directeur Fontys ICT Ad Vissers ooit zei: pas als je ict toepast, krijgt het betekenis. “Dus besloot ik het dan zelf ook te gaan doen.” Ze schreef zich in voor de 18-weekse cursus AI for Society, waarbij ze elke week een volle dag aan de bak moest.

Kopie van jezelf
De eerste opdracht luidde: bouw een digitale kopie van jezelf, een digital clone. Lastig als je helemaal niets weet van programmeren. Maar daar gaat het ook niet om, zo merkte zij gaandeweg. De vraag was vooral hoe je AI daarvoor inzet.

“Ik had me tot doel gesteld dat ik door deze cursus na een half jaar tien procent minder werkdruk zou hebben. Dan zou ik het een geslaagd initiatief hebben gevonden. Maar ik zat al na zes weken op dat punt.”

De volgende stap was alsnog zelf de beginselen van programmeren te leren. Door de cursus leerde zij beter analyseren en gebruik maken van AI. “En AI is dan net zo goed als je zelf bent. In het begin kostte het me nog heel veel tijd. Maar gaandeweg ging het steeds beter en nu verander ik continue: van Claude naar ChatGPT naar Gemini. En daarnaast ook Google Colab, enzovoort”

Spannend
Inmiddels is de cursus afgerond. Ze is blij dat ze het gedaan heeft. “Allereerst omdat ik, als iemand me aan het begin had gezegd: dit kan jij straks, dan had ik dat niet geloofd. Dan had ik gezegd: dat zou ik helemaal niet kunnen. Wel dus. Omdat je eigenlijk iedere keer weer verder bouwt op de stap die je daarvoor hebt gezet. De grootste winst is daarom dat technologie voor mij nu niet meer spannend is.”

Het tweede punt is dat zij trots is dat ze zelf hiertoe het initiatief nam, en zichzelf zo ontwikkeld heeft. “Daardoor weet ik het veel beter over te brengen op collega’s en professionals uit mijn eigen domein. Ik geef nu workshops aan collega’s, waarbij ik in simpele taal kan uitleggen hoe dit werkt. Waarbij gezegd dat domeinkennis wel essentieel is om in je eigen beroep met AI de diepte in te gaan.”

Marleen denkt dat deze cursus mensen met verschillende achtergronden ook dichter bij elkaar kan brengen. “En dat gun ik onze wereld ook, toch zeker om het in te zetten voor het sociaal en maatschappelijk domein. Als we allemaal zo een stapje naar elkaar toe zetten… En nee, ik ben niet bang dat AI het overneemt. Alhoewel ik niet de in de toekomst kan kijken. Maar we zullen uiteindelijk altijd mensen nodig hebben. Voor het menselijk contact.”

Ongelijkheid
Zeker, ook zij maakt zich zorgen over de snelle ontwikkeling rondom AI. Maar meer om een ander punt: “Dat de ongelijkheid er steeds meer door zal toenemen. Dat in wijken een deel van de bevolking wel en een deel volstrekt niet snel genoeg weet wat dit gaat betekenen voor de wereld.”

Hetzelfde geldt overigens ook voor studenten en jongeren in het algemeen. “Ja. Veel jongeren zitten opgesloten in een bubbel, in een digitale wereld. De oplossing? Benader ze dan ook in die digitale wereld. Daar kun je dat contact leggen.”

Doe iets
Ondertussen is zij druk doende om binnen haar eigen domein Mens en Maatschappij AI een eigen plek te geven. Nu nog met een paar mensen, maar ze verwacht dat er dat meer gaan worden. En ze heeft al heel veel mensen doorgestuurd naar de cursus die ze zelf volgde. “Doe in elk geval íets en leer het kennen vanuit je eigen perspectief, is mijn advies.”

Marleen benadrukt dat het veel voordelen heeft om kennis te hebben van de digitale wereld en vooral van AI. “Weten wat je doet en waarom je het doet. Dat heeft AI me vooral geleerd. Ik moet nu veel meer nadenken dan voordat ik AI gebruikte.”

En ja, de tijdwinst is inmiddels vele malen groter geworden. “Ik vind het fijn dat er nu een machine is die voor mij bijvoorbeeld verslagen uitwerkt. Ja, dat is gemakzucht. Maar ik krijg er kwaliteit voor terug: de tijd die ik daarmee win kan ik nu aan mensen besteden. En dat staat toch centraal in mijn vakgebied.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot

Living Lab, authentieke leeromgeving of een professionele werkplaats. Geef het beestje maar een naam. Bij Fontys zijn ze voor de duidelijkheid ondergebracht onder de paraplu authentieke en hybride leer- en onderzoeksomgevingen, oftewel HLO’s.

Dit zijn plekken waar studenten en onderzoekers samen met professionals werken aan maatschappelijke vraagstukken. Dat gebeurt binnen de muren van een onderwijsinstelling, maar net zo goed ergens buiten in het werkveld. 

Deze leeromgevingen hebben de afgelopen jaren niet alleen landelijk, maar ook binnen Fontys een enorme vlucht genomen, constateert ook Miranda Snoeren, lector professionele werkplaatsen. Zij doet onderzoek naar deze HLO’s en ziet een verschuiving plaatsvinden. 

Ingewikkelde vraagstukken
Snoeren: “In 2001 zag de eerste hybride leeromgeving van Fontys het licht in een Eindhovens ziekenhuis, vanwege een tekort aan verpleegkundigen. Destijds was het idee dat je zo studenten kon werven en snel klaar kon stomen voor de arbeidsmarkt. Nu zie je dat de samenwerking in deze leeromgevingen vooral wordt opgezocht om kennis samen te brengen voor maatschappelijk ingewikkelde vraagstukken. Niet alleen in de gezondheidszorg, maar eigenlijk in alle domeinen.” 

HLO’s zijn voor Fontys allang geen nieuw fenomeen meer. Online is er dan ook een speciale pagina aan gewijd. ‘Voor zover bekend’ staat daar te lezen, zijn er 126 van dit soort leeromgevingen. Maar omdat ze zoveel verschillende verschijningsvormen kennen en niet alle instituten ze dezelfde naam geven, zouden het er zomaar meer kunnen zijn, geeft Snoeren toe. 

Maar waar danken deze HLO’s hun groeiende populariteit aan en nog belangrijker, wat leveren ze op? Die vraag krijgt Snoeren als onderzoeker steeds vaker voorgelegd, en dat vindt ze niet meer dan logisch. 

“We zijn natuurlijk ooit begonnen vanuit de overtuiging dat deze omgevingen iets opleveren. Natuurlijk wil je dan laten zien of dat ook echt zo is en daar word je ook steeds meer op bevraagd. Niet alleen vanuit subsidieverstrekkers en de partners in het werkveld, ook Fontys zelf wil dat weten.” 

Puntje van aandacht
Ook Bienke Janssen, die vanuit het lectoraat Professionele Werkplaatsen recent onderzoek deed naar de ervaringen van studenten in zo’n professionele werkplaats, vindt de vraag naar wat het oplevert zeer terecht. “We hebben bij Fontys te maken met teruglopende studentenaantallen, dan is ook de bekostiging voor dit soort omgevingen wel een puntje van aandacht. Dat maakt de urgentie om te laten zien wat de impact is en wat het op kan leveren, natuurlijk wel terecht.”

Maar daar zit tegelijk ook het probleem, merkt Snoeren, want het rendement van HLO’s is lastig te duiden. “Het is moeilijk om de impact meetbaar te maken, want het gaat niet alleen om harde cijfers die je in grafiekjes onder kunt brengen. De winst van deze hybride omgevingen zit juist erg in wat er tussen mensen gebeurt. Om dat duidelijk te maken moet je die verhalen vertellen.”

Student zoekende
Janssen tekende in haar onderzoek naar professionele werkplaatsen in wijken verschillende verhalen op van Fontysstudenten. Ze constateert dat veel van hen in het begin erg zoekende zijn, omdat ze niet goed weten wat er van ze wordt verwacht, maar later toch ook verrast zijn over wat ze kunnen bereiken. 

“In de gesprekken met studenten krijg ik bijvoorbeeld terug dat ze juist veel hebben geleerd over het omgaan met onduidelijkheid en nu een beter beeld hebben van hun toekomstige beroep. Daarnaast zien ze dat impact maken in kleine dingen zit en veel minder in die vooraf bedachte grote impact.”

Iemand die deze verhalen vanuit de praktijk kent, is docent pedagogiek Bregje van de Pol. Drie jaar geleden begon zij als bruggenbouwer vanuit Fontys bij een HLO in Son en Breugel met het project De Stap naar Gezonder. Zij ziet dat niet alleen de student, maar iedereen profiteert van deze samenwerkingen in het werkveld. 

“Het heeft even geduurd, maar inmiddels zie ik in de wijk allerlei verbindingen ontstaan, die van alles opleveren. De studenten leren veel door midden in de praktijk te staan, die vaak onvoorspelbaar is en waar ze steeds op moeten leren anticiperen. Maar ze brengen zelf ook kennis en nieuwe perspectieven mee, waar professionals, vrijwilligers en ook inwoners veel aan hebben. Zo reikt de impact veel verder dan alleen deze leeromgeving.” 

Weinig flexibel
Van de Pol vindt het daarom ook jammer dat het onderwijs nog te weinig flexibel is als het om deze leeromgevingen gaat. Haar pleidooi is om de hybride leeromgevingen binnen de bestaande curricula meer ruimte te geven. 

“Het lijkt erop dat docenten nog moeilijk handen en voeten kunnen geven aan hun samenwerking met de praktijk. Nu zie je bijvoorbeeld dat een student al een verslag moet inleveren, terwijl de opdracht hier nog helemaal niet klaar is. Of kunnen studenten moeilijk met elkaar samenwerken omdat er vanuit hun eigen studie hele andere dingen van ze worden verwacht. Om ervoor te zorgen dat HLO’s goed gaan aansluiten in een bestaand curriculum, denk ik dat het belangrijk is om beter te kijken naar wat er in de praktijk leeft.”

Om echt een succes te maken van deze leeromgevingen moeten ze volgens Janssen een veel prominentere rol krijgen, maar dat vraagt wel wat van het onderwijs. “Ik denk dat hybride leeromgevingen een heel mooi voorbeeld zijn van hoe je Fontys for Society echt in de praktijk kan brengen. Maar dan moeten we wel aan de bak, om ook ruimte te bieden in het curriculum om dat te kunnen faciliteren."

“We hebben gewoon slim wat touwtjes met elkaar verbonden”, zegt Huijts. “Het is een platform waar je verschillende AI-modellen van verschillende providers aan kunt hangen, zowel commercieel als open source. Zonder dat de informatie bij andere partijen buiten Fontys terecht komt. We kunnen er, zoals bijvoorbeeld in het geval van het Chinese Deepseek, voor kiezen om het op onze eigen hardware te draaien zodat studenten niet bang hoeven te zijn dat hun data op een Chinese server wordt opgeslagen.”

Qua klimaatzorgen: kost dit niet veel energie? 
“Nou, daarover gaan nogal wat wilde verhalen rond in de media. Ja, AI kost energie. Maar het grootste deel daarvan gaat naar het trainen van je model. Dat doen wij niet, omdat we daar de rekencapaciteit niet voor hebben.”

“We zijn er ook nog niet helemaal klaar mee. Bij de Juridische Hogeschool laten we bijvoorbeeld checken wat de juridische vraagstukken zijn, hoe we bijvoorbeeld de AI-act moeten interpreteren en ervoor zorgen dat alles binnen de juiste juridische en ethische kaders valt.”

Voorspelbaar
Het platform maakt onder meer gebruik van een open-source interface die sterk lijkt op ChatGPT, wat het voor veel gebruikers voorspelbaarder en dus makkelijker maakt om mee te werken.

Er wordt dus heel bewust gekozen voor Open Source AI?
Suilen: “De voorkeur gaat uit naar ‘default’ op open source ja, maar we bieden een heel scala aan modellen. In plaats van overgeleverd te zijn aan de grillen van big tech, kunnen wij bepalen hoe ons systeem zich gedraagt. Dat zijn we nu met kleine groepen aan het testen. Daarbij hebben we de veiligste variant gekozen die via onze eigen infrastructuur kan worden ontsloten en waarbij we in principe elk AI-model kunnen aanbieden.”

Wat AI ongeacht het model doet, zo voegen Suilen en Huijts eraan doe, is indirect de eigenschappen van de gebruiker uitvergroten. “Als je niet kritisch bent, zul je dat ook met AI niet worden. Ben je nieuwsgierig, dan wordt je met AI nog nieuwsgieriger. Ben je lui? Dan zorgt AI ervoor dat je nog luier wordt", stelt Huijts. Waar Suilen aan toevoegt: “AI werkt eigenlijk als een supergrote versterker van wat je al bent.”

Verantwoord
Reden te meer om ervoor te zorgen dat ook dit platform verantwoord gebruikt gaat worden. Experts uit de eerdere artikelen in deze serie gaven dat ook al aan: studenten moeten (en medewerkers trouwens idem dito) wel begeleid worden in hoe AI te gebruiken.

Huijts: “Wij zien Fontys als een professioneel clubhuis. Waar je samen iets vindt van wat je leert of geleerd hebt. Hoe verhoud je je daarbij tot je medemens? Soms betekent dat frictie ja, vaak ook doorbijten. AI kan bijna alles, maar ‘mens-zijn’ dat kun je er niet mee leren.”

Is dat wat Fontys studenten bij moet brengen?
Suilen: “De rol van kennisoverdracht is wel uitgespeeld in het onderwijs. Of in elk geval heel erg onder druk komen te staan. Onze rol gaat niet meer over inhoud of kennis, maar over menselijke vaardigheden ontwikkelen, kritisch nadenken, een ethisch kompas opbouwen. Bildung? Ja, dat is het ook ja. En AI is daarin een stormram.”

Big Tech
Elon Musk, Mark Zuckerberg en Jeff Bezos gaan diep door het stof om president Trump te behagen. Terwijl de wensen van Trump niet altijd zijn wat de rest van de wereld wil. Vrijwel alles wat digitaal is, draait bij Fontys op Microsoft: van Teams tot Copilot tot email. Terwijl ook dit bedrijf tot de Amerikaanse big-tech behoort. 

Is dat wel slim? 
Huijts: “Daar zeg je iets. Het hoger onderwijs in Nederland draait voor het overgrote deel op Microsoft. Als je dat vergelijkt met Duitsland: daar gebruiken ze het maar voor een fractie, misschien 15 procent. Maar goed, we zijn als Fontys bij Surf aangesloten en dat is niet voor niets. Surf voldoet voor een groot deel aan onze behoeften. 

Knap en mooi dat de jullie een eigen AI-platform ontwikkelen. Maar zouden jullie met de collega’s ook niet een eigen systeem voor Fontys kunnen ontwikkelen?
Beide mannen glimlachen instemmend. "Technisch gezien zouden we het wel kunnen, een eigen systeem voor Fontys ontwerpen. Maar qua budget en beheer is het een heel ander verhaal.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?

Sinds drie jaar is het voor Caribische studenten mogelijk om bij Fontys op afstand een scheikundemaster te volgen, waarmee ze hun eerstegraadsbevoegdheid als leraar halen en toch kunnen blijven wonen en werken in hun thuisland. Dirks-Trommelen, scheikundedocent en opleidingscoördinator van Fontys Lerarenopleiding Tilburg (FLOT), had al langer de wens om zich verder te verdiepen in de situatie van deze studenten en door het prijzengeld was de mogelijkheid opeens daar.

“Je leidt deze studenten met een online master op voor een onderwijscontext die je zelf niet kent. Natuurlijk hoor je wat ze meemaken, maar hoe het er echt aan toegaat bij de scholen waar ze lesgeven dat weet je niet. En dat is wel interessant om te weten bij vakken zoals didactiek.”

Vol trots
En dus stapte ze onlangs in het vliegtuig naar Curaçao om daar met eigen ogen te zien, hoe ze vanuit Nederland beter zou kunnen inspelen op de behoeftes van deze studenten. Terugkijkend op haar reis heeft ze daarmee niet alleen zichzelf, maar ook de zes studenten die ze bezocht een groot plezier gedaan.  

“Ze hebben me vol trots een week lang rondgeleid op hun scholen en het eiland. Als je daar bent maak je toch op een andere manier verbinding, dat bereik je niet op afstand. Door het zelf te zien, komt het ook veel meer binnen en heb ik een beter beeld gekregen van hun situatie. Tijdens de lesbezoeken merk je welke uitdagingen en kansen er zijn en daardoor kan ik nu beter doorvragen als ik ze online spreek.”

Twee talen
Dirks-Trommelen werd zich tijdens haar bezoek weer erg bewust van de uitdagingen die haar studenten ervaren als het gaat om taal. Voor de meeste leerlingen waar zij les aan geven is Nederlands niet de spreektaal en dat zorgt, ook door alle scheikundige termen, voor een echte uitdaging op taalgebied.   

“Hoewel Nederlands de officiële taal is op de voormalige Antillen, beheerst niet iedere leerling die even goed. Vaak spreken ze het alleen op school en daarbuiten Papiaments. Al die woorden die we gebruiken in het scheikundevak zijn al lastig voor iemand goed Nederlands spreekt. Dan wordt lesgeven nog eens extra ingewikkeld als je leerlingen steeds moeten switchen tussen twee talen.”

Nu ze er toch was, heeft ze ook persoonlijk het diploma uit kunnen reiken aan de eerste student die, binnen twee jaar, de online master met succes afrondde. Een mijlpaal voor de Fontysdocent en niet alleen voor haar.      

“Ik mocht het diploma uitreiken in een hele bijzondere setting op het Ministerie van Onderwijs. Dat laat wel zien dat ze het ook op Curaçao belangrijk vinden dat we deze mogelijkheid nu bieden. Op de voormalige Antillen is er een ontzettend tekort aan goed opgeleide leraren en ik vind het mooi dat wij hieraan op deze manier kunnen bijdragen. Natuurlijk zou het het meest ideaal zijn, dat ze in hun eigen land een opleiding kunnen volgen. Maar zolang dat niet zo is, is dit second best.”

Deuren geopend
Nu de scheikundedocent terug is, gaat ze haar ervaringen delen met collega’s uit andere vakgebieden die ook overzeese studenten begeleiden. Ze heeft niet direct verbeteringen van de online masters voor ogen, want zegt ze: “Sommige dingen moeten ook even in het hoofd malen, om daarna vorm te kunnen krijgen.”

Waar ze ook nog even op gaat broeden is een bestemming voor de helft van het geld dat nu nog over is. Want hoewel de nominatie door studenten voor haar voelde als een prijs op zich, is ze ook erg blij met de gewonnen cheque. “Het zou onzin zijn om te zeggen dat ik het geld niet had gehoeven. Ik heb er iets supergaafs mee gedaan en het heeft deuren geopend die anders gesloten waren gebleven. En het geld is nog niet op, dus wie weet wat het nog meer gaat opleveren.”

Geen student die geen AI gebruikt, en al helemaal niet bij de ICT-opleidingen. Maar of het nu ChatGPT is, Claude, Gemini, Perplexity of een van de talloze andere leveranciers: het zijn allemaal commerciële bedrijven. Oftewel: overal hangt een prijskaartje aan.

Daarnaast zijn er ook wel vragen te stellen bij de betrouwbaarheid en privacy van veel AI-modellen. Zie daar het gat waarin Huijts en Suilen sprongen door een eigen AI-platform te realiseren. De aanleiding was overigens weer een ander model: Copilot, de AI van Microsoft die via Surf door Fontys wordt aangeboden. En waar Surf van zei: gebruik het niet.

“Dat bericht van Surf, vanwege de privacy-risico’s, zorgde voor veel ruis, onder andere over welke variant nu wel of niet te gebruiken”, vertelt Suilen. Huijts vult aan: “Tegelijkertijd zagen we dat bij ons eigen instituut het mes aan twee kanten snijdt wat AI betreft.”

“Een verscheidenheid aan commerciële en open source modellen wordt hier gebruikt, maar er worden ook AI-modellen geïntegreerd in studentenprojecten en eigen modellen ontwikkeld. Dus onze behoefte hier aan AI is groter dan bij andere opleidingen, groter dan slechts een geschikte eindgebruikerstool of -chatapplicatie. En Copilot is toch een beetje de Fiat Panda onder de AI’s.”

Suilen: “Ja, onze gebruikersgroep is technisch gezien ook wel vaardiger dan veel andere studenten. Wat niet wil zeggen dat ze ook AI-vaardiger zijn. Maar wel dat er een grotere behoefte is aan een goed model en vooral ook een keuzevrijheid. En wat dat betreft is Copilot de Fiat Panda onder de AI-modellen. Bij ICT hebben we behoefte aan meer.”

Toegang
Suilen en Huijts streven naar een toegankelijk en vooral democratisch AI-platform. Huijts: “Wat je als onderwijsinstelling niet wilt, is dat de student die van thuis de dikste creditcard meekrijgt daarmee ook de meeste toegang krijgt tot AI. De betere AI’s kosten namelijk wel geld.”

Suilen: “Dus dat was een van de gedachten achter ons project: toegang faciliteren tot modellen van diverse leveranciers. Het platform dat wij ontwikkelen wordt ook niet aan personen maar aan de hele opleiding aangeboden.”

"Wij ontwikkelen dus geen model, dat is alleen voorbehouden aan echt grote partijen, maar een platform of tool om diverse modellen van leveranciers te ontsluiten. Bij ons kun je dus kiezen welke je wil gebruiken.”

“Technisch is onze AI-tool klaar, beleidstechnisch is het nog niet eens begonnen. Zo zijn we ook naar de Juridische Hogeschool gestapt om uit te laten zoeken wat mag en wat niet, en wat wenselijk is en wat niet. Er komen vanzelf heel veel vragen naar boven. Bij ons maar ook vanuit de organisatie.”

Controle
En die vragen hebben vaak een afwerend of beschermend karakter, zo heeft het tweetal al gemerkt. “Kijk, het veiligste is natuurlijk om gewoonweg alles te verbieden”, stelt Suilen. “Dat zou vandaag de dag de security officer waarschijnlijk ook zeggen over alles waar we al op draaien.”

“De reflex is namelijk vaak: controle! Maar als je alles dichttimmert, heb je vanuit Fontys geen enkele regulering, geen inzicht en dus ook geen democratisering. Want iedereen gaat toch AI gebruiken, maar via commerciële partijen en dus zonder transparantie. ”

In de volgende aflevering van deze serie, die later verschijnt, leggen Huijts en Suilen uit wat het nu precies is wat zij precies ontwikkeld hebben.

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is

Amine Oulad Lmaroudia dacht eerst dat directeur Anton van den Brink een grapje maakte, toen die hem vijf jaar geleden vroeg of het geen tijd was voor een minor Arabische taal. Tot de docent Engels niet veel later benaderd werd en te horen kreeg: je wordt een half vrijgesteld om de minor op te zetten.

“Ik ben vooral heel erg over de inhoud na gaan denken. Je kunt aan sommige universiteiten in Nederland wel Arabisch studeren. En de Hogeschool van Amsterdam biedt ook een minor aan. Maar ik vond al die vormen te ver van het echte Arabisch afstaan”, legt Amine uit. “Ik heb een groot netwerk in islamitische en Arabische kringen in Nederland en heb zelf een klassieke islamitische opleiding genoten. En dat laatste is eigenlijk de beste manier om Arabisch te studeren.”

De minor die hij vervolgens opzette met hulp van Karima en Yassin, de twee leerkrachten die werden aangenomen, liep meteen tegen de eerste hobbel aan: corona. “Moesten we met dat eerste twaalftal studenten alles online gaan doen.” Maar de hobbel werd genomen en via mond-op-mond reclame groeide de minor snel in populariteit. 

Anno 2025 wordt niet meer met één maar met drie groepen gewerkt en worden er wachtlijsten gehanteerd. Uit het hele land komen er aanvragen binnen, en de helft van elke minorgroep komt van buiten Fontys. “We zouden met meer groepen kunnen werken, maar dat willen we niet. Daar hebben we de lokalen en de docenten niet voor. Bovendien: hoe groter je wordt, hoe meer variabelen, hoe onzekerder de uitkomst. Dus we zetten heel bewust een rem op de groei. Omdat we de kwaliteit willen blijven garanderen.” 

Identiteit
En hoe verklaren zij het succes van de minor? Docent Yassin Abouyaala, die zelf al sinds 1998 Arabische les geeft: “Er zijn heel veel redenen waarom studenten deze minor willen volgen. Vaak heeft het te maken met identiteit: je bent moslim en je wilt toegang tot de Koran."

"Het geloof speelt inderdaad een belangrijke rol, maar het is geen minor waarin de islam centraal staat. Het gaat echt om de Arabische taal en cultuur. En die kennen ook joodse en christelijke invloeden."

En hoewel een aanzienlijk deel van de studenten islamitisch is, zijn de motieven van studenten volgens Yassin veel veelzijdiger dan alleen dat. "Die kunnen ook economisch, sociaal of maatschappelijk zijn. Je bent getrouwd met iemand van Arabische afkomst. Of je wilt straks gaan werken in een vak waarin het handig is om de taal en cultuur beter te begrijpen.”

En precies dat, zo legt Amine uit, is waarom de minor zo populair is. “Het is heel moeilijk om op hbo-niveau die kennis te verwerven. Terwijl er wel een grote behoefte aan is. Kennelijk slagen we daar heel goed in, want we zien heel veel nieuwe aanmeldingen van broers, nichten, vrienden van oud-studenten."

Smaak
De taal leren is belangrijk. Maar de cultuur net zo, stelt Amine. "Die culturele kennis brengen we op allerlei manieren over: het Franse koloniale verhaal, poëzie, de bekendste figuren uit de Arabische wereld. Het gaat er vooral om dat studenten ‘de smaak’ onthouden, een gevoel erbij krijgen.”

Deel van de minor is een bezoek aan Marokko, om kennis in praktijk te brengen en in die praktijk ook weer meer te leren. Zowel over de taal als over de cultuur. Ook deze week is een minorgroep van ruim 25 studenten daar op reis. Op eigen kosten, want de trip is facultatief en wordt niet door Fontys bekostigd. Maar de meeste studenten schrijven zich er wel voor in.

Zo ook Abderrahim, derdejaars student Social Work in Eindhoven. Voor hem lijkt de taal en cultuur gesneden koek: hij is van Marokkaanse afkomst. Niet dus. “Ik spreek Berbers. Dus een enkel woord kan ik wel herkennen. Maar als je Arabisch beheerst, kun je met veel meer mensen praten.”

Het gaat Abderrahim vooral om de communicatie. En ook om de islam: met arabisch leren kan ik me daar veel beter in verdiepen." Bovendien denkt hij er later veel aan te hebben in zijn toekomstige beroep. “Ik wil met jeugd gaan werken, maar die kunnen overal vandaan komen. En vluchtelingen uit het Midden-Oosten, ook volwassenen, spreken vaak maar gebrekkig Nederlands.”

Vrienden
Bregje is derdejaars student Bedrijfskunde bij Avans. Zij heeft weer een heel andere reden om de minor te volgen. “Veel van mijn vrienden spreken Arabisch. Ik heb dus interesse in de taal en de cultuur. Maar ook in hun geloof."

"Ik heb zelf atheïstische ouders, maar ben anderhalf jaar geleden gedoopt nadat ik met vriendinnen in aanraking was gekomen met een jongerenkerk in Tilburg. Ik vind het fijn om alledrie de standpunten te kunnen begrijpen. Daarnaast wil ik waarschijnlijk hierna internationale betrekkingen gaan studeren, dus daar komt het eveneens van pas.”

Voor Ruyet, derdejaars ICT en Mediadesign bij Fontys en van Turkse afkomst, is er eigenlijk maar één reden. “Ik wil mijn religie beter leren kennen. Veel bronnen en boeken zijn in het Arabisch. Dus ik kom zo veel meer te weten dan met alleen Engelse en Turkse bronnen."

"Nee, met mijn eigenlijke studie heeft deze minor dus niets te maken. De Arabische taal is al moeilijk, maar ik heb op de middelbare en op het mbo ook nooit een extra taal geleerd. Dus voor mij is het best wel moeilijk.”

Door afscheid te nemen van het automatisme dat een vwo’er per se naar de universiteit moet gaan, denkt Nienke van Otterloo dat veel uitval te voorkomen is. Van Otterloo is programmamanager Junior Academie en vanuit Fontys verbonden aan het project Wisselstroom. 

Ze merkt dat scholieren vaak een verkeerde keuze maken omdat ze niet of slecht zijn voorgelicht over de verschillen tussen een hogeschool en een universiteit. “Je ziet dat een leerling met een vwo-diploma op zak vaak standaard kiest voor een studie aan de universiteit, maar misschien veel beter tot zijn recht komt op een hbo-opleiding.”

Betere voorlichting
Fontys doet daarom samen met de TU/e en Avans mee aan het landelijke project Wisselstroom, dat drie jaar geleden startte met geld van het ministerie van OCW. In dit project trekken hogescholen en universiteiten samen op om betere voorlichting te geven aan toekomstige studenten.

Van Otterloo: “We proberen leerlingen op het middelbaar onderwijs duidelijk te maken dat er verschillen zijn tussen onze opleidingen, maar dat het niet gaat om het niveau. Een bachelor op de universiteit is van hetzelfde niveau als een hbo-bachelor. Het gaat om een andere vorm van onderwijs, en dus kun je veel beter kijken wat echt bij je past.”

Praktisch of theoretisch
Eigenlijk zou iedere vwo’er dus niet alleen moeten bedenken: wat wil ik studeren, maar ook waar? En ben ik meer praktisch of theoretisch ingesteld? Dat dit niet altijd gebeurt, ziet ook Anneke Sikkema, projectleider van Wisselstroom bij TU/e. 

“Meestal is het zo dat een student van de TU/e de overstap maakt naar het hbo. Eén van de aandachtspunten in dit project is om samen te kijken hoe we die student vervolgens een zachtere landing kunnen geven. Want we willen natuurlijk wel zoveel mogelijk studenten voor de technische sector behouden.”

Ook bij Fontys willen ze uiteraard de studenten die warm lopen voor techniek graag binnenboord houden. Al is dat volgens Van Otterloo bij een overstap vaak best lastig: “Je merkt dat wanneer studenten op de universiteit niet slagen, ze denken dat de techniek dus niets voor ze is. Vervolgens kiezen ze dan bij ons bijvoorbeeld liever voor een economische opleiding, terwijl hun hart misschien wel bij techniek ligt. Dat is natuurlijk zonde.”

Het is aan iedere regio om op basis van de specifieke regionale behoefte, een eigen invulling te geven aan het project Wisselstroom. Zoals te verwachten werd hier gekozen voor een focus op de toekomstige techniekstudenten. Tijdens voorlichtingen over de verschillende onderwijsvormen, konden leerlingen dus vaak ook meteen kennis maken met techniek. 

Natuurlijk wel op een vrijblijvende manier, benadrukt Otterloo. “Het is belangrijk dat studenten op basis van goede voorlichting een bewuste keuze maken. Als je dan ontdekt dat techniek niets voor je is, dan is dat ook een goede keuze.”

Tegenstrijdige belangen
In het kader van project Wisselstroom waren er de afgelopen jaren veel verschillende initiatieven. Zo was er een decanendag, verscheen er een magazine over het hoger onderwijs, waren er workshops studiekeuze voor leerlingen en er zijn plannen voor een podcast. En ook al is er soms sprake van tegenstrijdige belangen, toch trekken de TU/e, Avans en Fontys tijdens deze projecten in wisselende samenstellingen steeds samen op. 

Sikkema: “Natuurlijk overlappen daar wel eens onze belangen, want je wilt allemaal zoveel mogelijk studenten. Maar we zien elkaar niet als concurrenten. Wij hebben liever dat een student direct voor het hbo kiest, als dat het beste past, dan dat wij veel uitval hebben. Daarna kunnen ze altijd nog een master bij ons komen doen.”

Deze zomer loopt het project af en gaat de geldkraan dicht. Toch gaan de gezamenlijke voorlichting en de samenwerking gewoon door, want zeker als het gaat om de beeldvorming is er volgens Van Otterloo nog genoeg werk te doen. 

“We merken nog steeds dat studenten die vanuit de TU/e naar ons komen het zien als een achteruitgang. En ook op het vwo blijven leerlingen het een vreemde stap vinden om voor het hbo te kiezen. Dat komt niet in de laatste plaats door de ouders, die hebben hier een belangrijke stem in en willen altijd het hoogste voor hun kinderen. Natuurlijk zou het mooi zijn om ook die ouders te bereiken, maar dat ligt voorlopig buiten onze ambitie.”

Schmidt beweert (zie video onder dit artikel) dat in luttele jaren tijd een kunstmatige intelligentie is ontwikkeld, met name dóór kunstmatige intelligentie, die slimmer is dan alle mensen op aarde tezamen. Het voedt de angst die bij heel veel, met name oudere, mensen leeft: dat de wereld wordt overgenomen door kunstmatige intelligentie. 

Heeft Schmidt gelijk en is de angst bij velen hiervoor terecht?

“Dat is een lastige. Als je ziet wat er wereldwijd gebeurt, maken wij er als mensen ook een behoorlijke puinhoop van. 

Op dit moment is het zo dat AI gevoed moet worden met data, net als wijzelf trouwens. Punt is dat er nog geen bewustzijn in zit.

Daar is een interessant gedachte-experiment over, dat heet de paperclip maximizer. AI krijgt de vraag paperclips te maken en slaat door, door alles in paperclips om te zetten. 

Dat soort filosofische vragen geeft inzicht in waar we tegenaan kijken. AI kent namelijk niet zoiets als de menselijke maat. Vandaar bijvoorbeeld ook het verbod om het in te zetten bij hypotheekbeoordelingen. 

AI gebruiken om iets de baas te zijn, dat kan helpen. Maar het stuur uit handen geven, is iets heel anders. Echter: we doen dat al regelmatig, door technologie ‘letterlijk’ aan het roer te zetten.”

Ja, dat stelde je in de vorige aflevering van deze serie al, doelend op onder meer auto’s en vliegtuigen. Een potlood kan een moordwapen zijn. Maar een potlood kan geen massamoordenaar zijn. AI in potentie wel. Hoe voorkom je dat?

“De analogie van het potlood gaat erom wat de mens ermee doet. Hetzelfde geldt voor AI. Dus pogingen van onder meer de EU in de vorm van de AI Act en de handhaving daarvan zijn interessant. Zoals bij alles is het ook bij AI de kunst om het niet te laten ontsnappen. Het lijkt erop dat we daar op het randje zitten, zeker in militaire zin.”

Regelgeving loopt altijd veel te ver achter technologische ontwikkelingen aan. Gaan we hier weer de mist in?

“Ja. De veranderingen gaan zo snel dat de ethiek, de regelgeving en de handhaving altijd achter de werkelijkheid aanrennen. Het lijken wel designer drugs. Ik denk dat het ook niet anders kan gezien de complexiteit van de maatschappij. Het antwoord op deze vraag is dan ook niet of het kan, maar wanneer het gebeurt."

Rens van der Vorst schreef in een van zijn Broncolumns over twee AI-modellen die met elkaar in gesprek raakten en een voor mensen totaal onbegrijpelijke taal met elkaar gingen spreken. Brrr?

“Het voelt awkward maar is het niet. De modellen zijn geïnstrueerd om te communiceren. Echter, de hele context is alleen de twee modellen. In het kader van communiceren doen ze dus precies wat er verwacht wordt, zie ook de paperclip maximizer).

Het punt is wel dat we niet meer weten waar ze het over hebben. Dirty jokes, world domination of recepten voor cupcakes? Daar zit waarschijnlijk de ‘brrr’.”

Verstrek jij zelf zorgeloos al je privégegevens aan AI? Zoniet, welke tips heb je dan voor gebruikers?

“Zorgeloos zeker niet. Maar het is haast niet te vermijden. Social media en webgebruik maken het er niet eenvoudiger op. Zeker als anderen ook nog zaken van je gaan posten.

Tip is om er niet argeloos in te zijn. Denk na over gebruik van social media en over het delen van je hele hebben en houden met de wereld. Zeker als dat ook anderen betreft. Dus ouders: denk na bij het posten van beelden van je kroost…”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken

De activiteit is een initiatief van VPRO Medialab en heeft als doel om immersieve journalistiek te creëren. Dat wil zeggen: je dompelt je met beelden, geluiden of andere stimuli onder in een interactieve wereld.

“We werken voor deze hackaton samen met allerlei omroepen”, legt Tosca Walstock van VPRO Medialab uit. “In twee dagen tijd gaan de aanwezige studenten een concept bedenken, pitchen en vervolgens uitwerken tot een prototype. Of dat haalbaar is? Ja hoor. Het prototype hoeft nog niet helemaal af of perfect te zijn. Het moet vooral visueel zichtbaar worden wat de teams uiteindelijk voor ogen hebben.” 

De hackaton is gericht op journalistiek, met geopolitieke spanningen als onderwerp. “Het is de bedoeling dat de studenten een interactieve ervaring maken die een bepaald verhaal begrijpelijker maken”, vervolgt Walstock. Zowel Journalistiek- als ICT-studenten werken mee. De ene groep focust zich op het vertellen van het verhaal, de andere groep op de uitwerking van het technische stukje. 

Aantrekkelijk
De deelnemende omroepen zijn Beeld en Geluid, Bureau Buitenland, BrabantKennis, Frontlinie, de VPRO-reisserie en de NOS. Tweedejaars student Kate Behan werkt met haar groepje aan een plan voor de NOS. “Ons doel is om de buitenlandpagina van de NOS aantrekkelijker te maken”, legt ze uit.

Als je nu naar de website van de nieuwssite gaat, zie je onder de buitenlandsectie een lijst met de meest recente artikelen. “Dat is natuurlijk niet zo speciaal”, vervolgt Kate. “Daarom willen we nu een interactieve wereldbol maken waar je overheen kan scrollen en op in kan zoomen. Hoe meer je inzoomt, hoe meer puntjes je te zien krijgt. Elk puntje heeft een kleur die verwijst naar een thema zoals natuur, politiek of economie. Als je daarop klikt, krijg je het bijbehorende artikel te zien.”

Brabanders en AI
Een ander groepje werkt een plan uit voor BrabantKennis. Student Annemijn Koole legt uit dat hun idee gericht is op de vraag welke invloed AI kan hebben op Brabanders over twee jaar, dus in 2027. “We lichten de voor- en nadelen toe, en maken een soort keuzemenu. Gebruikers kunnen daarop klikken en krijgen zo allerlei informatie te zien over hoe kunstmatige intelligentie hun levens kan beïnvloeden. Het moet een soort klik-game worden.” 

Andere ideeën van de overige studentgroepen zijn onder meer gericht op het maken van een interactieve landkaart van Oekraïne, een videogame waarin je in het perspectief stapt van een personage, een tijdlijn van de toekomst of van een persoonlijke chatbot. Maandag en dinsdag werken ze hun idee verder uit en maken ze een prototype, dinsdag aan het einde van de dag wordt het winnende concept bekendgemaakt. 

“Een jury bepaalt welk concept het beste is”, zegt Walstock. “Het winnende idee wordt mogelijk doorontwikkeld tot een NPO-innovatieproject. Natuurlijk met de hoop dat het uiteindelijk daadwerkelijk gebruikt gaat worden.”

Het werkveld is ontzettend aan het veranderen. Niet dat het ooit heeft stilgestaan, maar de veranderingen gaan dit millennium wel heel hard. Slaats: “De homo universalis bestaat niet meer. Je hebt in deze tijd een cluster aan mensen nodig om iets nieuws te maken.”

Bij dat cluster hoort tegenwoordig AI, of we het nu leuk vinden of niet. En Slaats vindt AI leuk. Leuk en onvermijdelijk. Want gek genoeg, zo betoogt hij, beseffen veel mensen niet in hoeverre zij nu al gewend zijn aan dit soort technologie, vaak ook nog van het soort dat letterlijk van levensbelang is.

“Natuurlijk in ziekenhuizen. Maar technologie heeft al veel meer taken van ons overgenomen. De lift, de auto, het vliegtuig: het zijn allemaal voorbeelden van techniek waaraan we ons al volledig hebben overgeleverd.”

Het is slechts een begin, zo stelt hij. “Als we als onderwijs samen met het bedrijfsleven met AI aan de slag gaan is er nog zoveel winst te behalen. Neem de ziekenhuizen. In de operatiekamers mag veel veranderd zijn, maar bijvoorbeeld de bedden in de ziekenhuiskamers zijn nog vrijwel hetzelfde als in de negentiende eeuw."

"AI kan erg helpen met innovatie in dat soort omgevingen. Het komen tot snellere ontwikkeling van innovatieve oplossingen omdat de drempel van gebruik laag is, maar ook als directe hup bij diagnose, gespreksvastlegging en duiding etcetera. Kortom: met dat soort dingen gaat AI heel erg helpen.”

Kapot
“Er gaan door AI hele nieuwe beroepen ontstaan. En ja, ondertussen gaan er dus ook dingen kapot. De vraag is of dat erg is. Had je een landarbeider honderd jaar geleden verteld dat zijn baan ooit niet meer zou bestaan, dan had hij je uitgelachen. Maar zijn baan bestaat niet meer.”

“Welke banen nu zullen verdwijnen of minder nodig zijn? Nou, veel van wat bijvoorbeeld communicatiemedewerkers doen, kun je ook aan AI overlaten. Hetzelfde geldt voor programmeurs, voor 3D-designers, voor juristen. En nog een hele rits aan andere beroepen. In feite zullen alle high volume tasks, waarvan er veel voorbeelden zijn, door AI voor een heel groot deel worden overgenomen."

Onderstaande video geeft volgens Slaats een aardig beeld van hoe die toekomst eruit gaan zien. [Tekst loopt door onder video]

Slaats zei in de vorige aflevering van deze Bronserie al dat er geen enkele beroepsgroep is die zich volledig kan of zal onthouden van AI. Maar hoe zit het dat dan met de creatieve sector? Beroepsmuzikanten, componisten, schrijvers, beeldend kunstenaars? 

Slaats geeft toe dat er nog wel wat op te lossen valt als het gaat om eigenaarschap en copyright. “Maar er is nog steeds een grote behoefte aan origineel materiaal. Er wordt uiteraard al wel geprobeerd om AI dat te laten maken, in de muziek bijvoorbeeld, maar iets echt nieuws maken blijkt nog niet gemakkelijk.” 

Niettemin, ook dat gaat ooit nog gebeuren, zo voorspelt Slaats. “Nu is AI nog vooral goed in samenvatten en conclusies trekken. En dat doet het in een waanzinnig tempo, processen gaan echt supersnel. Maar over een paar jaar kan AI veel meer dan dat.”

Waar Slaats, zelf een begenadigd gitarist, aan toevoegt: “Winst is natuurlijk wel dat de live uitvoering weer veel meer aantrekkingskracht krijgt.”

Werken wordt een luxe 
In het algemeen zal AI in elk geval heel veel werk over gaan nemen dat nu nog door mensen wordt verricht. Niet al het werk zal verdwijnen, maar het krijgt wel een heel ander imago en een heel andere betekenis, zo denkt de Fontysdocent.

“Ik zie een toekomst voor me waarin we naar de 8-urige werkweek gaan, of in elk geval een veel kortere werkweek. Werken wordt steeds meer een luxe situatie. En welzijn komt in een veel hoger aanzien te staan.”

“Maar ik kan er natuurlijk ook naast zitten. De beroemde Britse econoom John Maynard Keyes heeft tenslotte ook ooit een dergelijke voorspelling gedaan en die is vooralsnog niet uitgekomen.”

“Hoe het onderwijs door AI verandert? Dat heeft alles te maken met hoe het werk verandert. Die twee haken op allerlei manieren in elkaar. Er zullen nieuwe beroepen ontstaan", stelt Slaats, een van de echte AI-experts die bij Fontys rondlopen.
En minstens zo belangrijk: "Uiteraard gaan ook bepaalde beroepen verdwijnen. Die moet je dus zo snel mogelijk uit je onderwijsaanbod halen. Dat zou anders niet fair zijn naar de studenten toe.”

Rijker
Slaats denkt niet dat er een beroepsgroep is die zich volledig zal of moet onthouden van AI. “Nee. Neem rechters of journalisten. Die maken nu al gebruik van internet. AI moet je zien als een nieuwe abstractielaag, als een deel van de input waardoor je een rijkere basis krijgt om tot conclusies te komen. Een nieuw stuk gereedschap dus waardoor sommige dingen echt veel gemakkelijker worden. Dat wil niet zeggen dat AI de taak van de journalist of de rechter moet overnemen.”

En dat is ook hoe het ingezet moet worden in het onderwijs: “AI is zó’n groot stuk gereedschap dat je als onderwijsinstelling verplicht bent dat aan al je studenten mee te geven. AI is heel handig als input. Maar ook hier geldt: als je het als output gaat gebruiken, dan kan het heel fout gaan.”

Kennis
“De vraag waar en hoe je AI gebruikt, en dus of je daarover voldoende kennis in huis hebt, is heel essentieel. Daarom is het zo belangrijk dat docenten en medewerkers heel goed weten wat AI betekent voor beroepen, voor het werkveld, en wat de ethiek erachter is.”

En collega’s en medewerkers die er niet aan willen? “Je kunt simpelweg niet anders. Het is vergelijkbaar met de introductie van de computer en internet: als de maatschappij het omarmt moet onderwijs er iets mee. En we zijn het ook verplicht aan onze studenten.

Niveau
Het taal- en rekenniveau van leerlingen en studenten, zelfs afgestudeerden, hobbelt al jaren achteruit. Maakt AI dat niet erger? 

“Op nieuwe technologie volgt altijd het commentaar: dadelijk kunnen ze niet meer fatsoenlijk rekenen, schrijven, enzovoorts. Maar dat zie ik anders. De wereld verandert gewoon en met deze hulpmiddelen kunnen ze productiever zijn dan ooit. Bovendien: je kunt AI niet verbieden, net zo min als het gebruik van internet. Want hoe dan ook: de student gaat, of is het al aan het gebruiken.”

Slaats vindt daarom dat AI onderdeel van het onderwijs moet zijn in de volle breedte van Fontys. “En daar moeten we verrekte snel mee aan de slag. Hopelijk gaan we dat dit keer slimmer doen dan toen social media of internet hun intrede deden. De fout die we toen maakten, is dat we de student niet geleerd hebben hoe je er het beste mee om kunt gaan. Nu kunnen en moeten we dat wel.”

Ellende
Social media hebben naast goede dingen ook heel veel ellende veroorzaakt. Maar is AI vanwege de ongekende mogelijkheden niet veel gevaarlijker? “We sturen jongeren ook met een auto de weg op. Dat is een moordwapen van minstens 1200 kilo. Maar door ze een rijbewijs te laten halen, hebben we die jongeren wel eerst ‘geprimed’. Dat is precies wat we nu ook met AI zouden moeten doen."

Hij komt er op veel manieren ook op terug in zijn boek ‘AI voor Iedereen’. “Initieel was het mijn bedoeling bij het schrijven van dat boek om vooral de positieve kanten van AI te laten zien. Maar na alle gesprekken die ik met experts voerde, veranderde dat.”

Los van de eerder in deze Bronserie door Erdinç geschetste haken en ogen, noemt hij nog twee principiële nadelen van AI: “Zolang als wij mensen vooroordelen hebben en anderen in hokjes plaatsen, zal AI dat ook doen.”

“En waar ik me ook zorgen over maak is dat we straks AI ook voor ‘normale’ dingen gaan gebruiken. Dat je AI vraagt hoe een baksteen wordt gemaakt, om maar een simpel voorbeeld te geven. Dat je zelf dus geen moeite meer hoeft te doen om kennis te vergaren. Ik weet niet wat dat met onze hersenen doen, geen idee.”

Strijd
Zo blijft het een strijd tussen de toepassingskant van AI en de morele aspecten van kunstmatige intelligentie. Nog los van het feit dat steeds minder mensen écht veel weten over AI en hoe het precies werkt.

“In het begin liet ik bij lezingen nog wel zien hoe AI precies werkt. Maar ik kwam er al snel achter dat dit in vrijwel elke zaal het ene oor in en het andere oor uitging. Dus ben ik daarmee gestopt. Nu laat ik zien welke tools er zijn. Maar dan zou je nog steeds wel moeten snappen hoe dat werkt.”

Diploma
En hoe is dat dan bij Fontys? “Je ziet dat onze studenten volop gebruik maken van AI, al dan niet bewust van haken en ogen. Sommige gebruiken het zo goed dat je hen bijna binnen een jaar een diploma kunt geven.”

Maar dat is ook meteen de door velen al vaak aangehaalde valkuil, die door AI alleen nog maar dieper gemaakt wordt: veruit de meeste studenten willen gewoon met zo weinig mogelijk energie zo snel mogelijk hun diploma halen. Ziet ook Erdinç. “De meerderheid kijkt alleen maar naar ‘certificeren’ in plaats van ‘leren’. Dat roept allerlei vragen op. Zoals: moet je de opleidingen wel vier jaar laten duren? Waarom niet twee jaar?”

We moeten, zo is Erdinç heel stellig, iets doen aan ons onderwijs. Het moet anders volgens hem. “We zijn goed bezig, begrijp me niet verkeerd. Maar er kan meer en het kan beter. Als het om AI gaat ben ik trots op de basis die wij leggen in ons onderwijs bij Fontys. We hebben verdiepende workshops, we hebben een beleid. Maar als het gaat om de ontwikkeling van het onderwijs, kan het sneller.”

De wereld staat niet stil, wil hij er maar mee zeggen. Dus er zou meer geëxperimenteerd mogen worden. “Niets is voor altijd. Twintig jaar geleden meldde ik, zoals zovelen, nog op mijn cv dat ik ‘pc-vaardig’ was. Dat doet niemand meer. Nu zie je dat studenten op hun cv ‘AI-vaardig’ zetten.”

Natuurlijk, ook Erdinç ziet de gevaren in van AI. “Er is een groot risico dat de al bestaande digitale kloof nog immens veel groter wordt. Wat als big tech straks besluit dat je 200 dollar per maand moet betalen voor een AI-tool? Veel mensen kunnen dat helemaal niet betalen. En het heeft overal invloed op. Daarom hoop ik dat de Nederlandse overheid ook door blijft gaan met de ontwikkeling van een eigen GPT.”

Voor de overheid ziet hij sowieso een grote taak weggelegd. Niet in verbiedende wetgeving. “Nee, dan gaat het de illegaliteit in en ben je nog verder van huis. Maar je moet wel vooraf nadenken over ethische consequenties en daarnaar handelen als wetgever. Ik ben ook helemaal voor de AI Act. En blij dat ik in Europa woon, waar wetgevers ons beschermen tegen misbruik en manipulatie door AI.”

Motorkap
Erdinç geeft zelf als eerste toe dat hij niet de expert is die weet wat er onder de motorkap van AI gebeurt. Er lopen ook binnen Fontys genoeg mensen rond die daar meer kennis van hebben. Maar over de ethische kanten, de voor- en nadelen en de wijze waarop je AI kunt inzetten, daar weet hij genoeg van.

En dat geldt lang niet voor iedereen. Vandaar zijn pleidooi voor AI-geletterdheid als verplichte kost voor iedereen. Hij heeft om te beginnen vier basisregels die hij iedereen op het hart wil drukken.

“Gebruik AI als startpunt maar nooit als eindpunt. Check altijd de uitkomst, dus ga er nooit blind vanuit dat AI het enige en correcte antwoord heeft. Zeker, de informatie wordt steeds beter en accurater, maar we zijn nog niet zover dat je niet meer hoeft te controleren of het ook echt waar is.”

“Daarom is het verstandig om AI vooral te gebruiken voor dingen waar je zelf al verstand van hebt. En als AI dan eens bronnen vermeld, check dan ook die bronnen.”

Veilig
“Het derde punt is privacy. Er is nog steeds geen enkele AI-tool die helemaal veilig is. Ook die van Microsoft niet. Dus, om een voorbeeld te noemen: upload nooit je eigen medische dossier.”

En het vierde punt is even logisch als dat het noodzakelijk is. “Gebruik je eigen hersenen. De mens moet altijd de baas zijn. Het is de bekende hamburger methode: mens-machine-mens. Gebruik AI zoals je een rekenmachine gebruikt. Jij past het aan, maakt het van jou en jij geeft het de final touch.”

Dat laatste punt is ook meteen zijn grootste zorg. AI is een godsgeschenk voor wie liever lui dan moe is, en dat kan heel gevaarlijk zijn. “Het zorgt voor cognitieve ‘offloading’. Om het voorbeeld van de rekenmachine er nog maar eens bij te halen: ik stelde laatst een vraag aan een volle zaal waarop bleek dat maar heel weinig mensen nog kunnen hoofdrekenen.”

Er lijkt geen dag voorbij te gaan of er is weer een nieuwe ontwikkeling in kunstmatige intelligentie. Het is nauwelijks bij te benen, zelfs voor experts. Als iemand het nog een beetje op een rijtje heeft, is het Erdinç Saçan wel. De aan Fontys ICT verbonden docent ademt AI: hij geeft er les in, maakt podcasts, schrijft columns en geeft lezingen door het hele land. En onlangs kwam dus ook bovengenoemd boek uit.

Het feit dat de ontwikkelingen zo snel gaan, verhoogt voor hem de urgentie van zijn boodschap:  “We moeten meer AI-geletterdheid creëren. Het zou voor iedereen verplicht moeten worden, van kleuters tot 80-plussers met rollators.”

Fake of niet
Zijn drie zonen (vijftien, elf en zeven jaar oud) kunnen het mantra van hun vader inmiddels dromen: alles wat je online leest of ziet, is fake totdat het tegendeel is bewezen. “Dat weten ze inmiddels heel goed. Het internet en social media zorgen voor een rare manier van kijken naar het leven. En daar maak ik me, zeker bij de jongere generaties, wel zorgen om.”

Al vallen ouderen net zo hard in die valkuil, zo weet Saçan uit eigen ervaring. “Mijn moeder stuurde me een filmpje van katten die eten aan het maken zijn. Zij geloofde dat echt…”

Angst
Wat het grote verschil is tussen de generaties merkte hij onlangs bij een presentatie in een serviceflat voor ouderen in Tilburg. De zaal zat vol met, inderdaad, mensen met rollators. Maar vooral ook met een grote dosis nieuwsgierigheid én angst. “Waar bijna elke student AI al volop gebruikt, zien ouderen alleen maar enge toepassingen. Ik heb ze getoond dat, zoals alle technologische ontwikkelingen, AI voors en tegens kent.”

“AI for good is waar het over moet gaan. Dat die technologie heel veel voordelen brengt. Voor blinden en slechthorenden, voor het bestrijden van stropers in Afrika, voor tsunamiwaarschuwingen en een betere sortering van afval, het sneller herkennen van tumorcellen. Er zijn zoveel voorbeelden van AI die positief zijn.”

Copyright
Wat vindt hij ervan dat sommigen, zoals ook de Bron-redactie, geen gebruik wensen te maken van AI? Vanwege de gevaren en, in het geval van journalistiek en culturele uitingen, omdat de big tech bedrijven lak hebben aan copyright en bronvermelding?

“Ik snap dat, en qua transparantie wordt het er inderdaad niet beter op. Die grote bedrijven ontslaan massaal hele teams die zich met ethische kwesties bezig houden. En zolang we een door geld gedreven maatschappij blijven, zullen we in dat soort zaken altijd achter de feiten aanlopen. Simpel gezegd: we worden ingezet als proefkonijnen door de big tech.”

“Dat gezegd hebbende: je maakt van jezelf wel een kluizenaar door AI te negeren. Want een status quo, dat gaat niet gebeuren. De trein is al vertrokken en die kunnen we niet meer tegenhouden.”

De Pabo Voorleeswedstrijd werd dertien jaar lang georganiseerd door Stichting Lezen voor vrijwel alle pabo-opleidingen in Nederland. Om hen enthousiast te maken voor het (voor)lezen, maar ook om hen kennis op te laten doen over kind- en jeugdliteratuur. Fontys deed ieder jaar aan de wedstrijd mee. Maar nu komt er dus een einde aan. Althans, bij Stichting Lezen. Want Fontys gaat gewoon vrolijk verder.

“Stichting Lezen heeft dit studiejaar gezegd dat ze het niet meer willen doen omdat ze er te weinig studenten mee bereiken”, vertelt Joost Maes, taaldocent en specialist jeugdliteratuur bij Fontys. “Dat komt deels door wat veel hogescholen deden: ze pikten zonder al te veel moeite een student uit die ze naar de regionale finale stuurden. Maar dat is niet de bedoeling, want het gaat er juist om dat je laat zien wat het belang is van voorlezen in de klas.”

Inroosteren
Studenten moeten hun voorleesvaardigheden ontwikkelen. “We moeten laten zien dat kinderen steeds minder lezen, steeds minder plezier ervaren in lezen en dat er ook steeds minder aandacht voor lezen is in het basisonderwijs. Maar aan de andere kant blijft de voorleeswedstrijd ook belangrijk voor ons als Fontys omdat we leerkrachten willen afleveren die liefde hebben voor het kinderboek. Zij zijn uiteindelijk degenen die het moeten overbrengen; zij gaan ervoor zorgen dat kinderen weer geletterd worden.”  

Vanuit die invalshoek is de opzet nu veranderd. De voorleeswedstrijd wordt dit jaar door Fontys zelf gehouden voor alle pabostudenten van Fontys. Eerstejaars zijn vanaf nu verplicht om deel te nemen. Sterker nog: het is in hun curriculum verweven. Maes: “We roosteren daar extra veel tijd voor in.”

Wat is voorlezen, hoe doe je dat en welke feedback hoort daarbij? Daar krijgen de studenten tijdens verschillende lessen meer informatie over. Ze lezen elkaar voor en nemen het in verschillende tutorgroepen tegen elkaar op. Dat gebeurt in Den Bosch, Eindhoven, Tilburg, Venlo en Sittard. “In Den Bosch hebben we zes tutorgroepen, waar zes winnaars uit komen. Die doen vervolgens weer mee aan een regionale finale, en de winnaars daarvan aan de Fontys finale.”

Grote finale
Maes geeft toe dat niet alle studenten staan te popelen om mee te doen. Ze vinden het voorlezen spannend, vooral als ze dat voor elkaar moeten doen. “Ze zijn daar oprecht zenuwachtig voor, maar als ze het dan hebben gedaan en ze winnen ook nog, ja, dan zijn ze toch wel trots.”

De voorrondes zijn inmiddels achter de rug en de grote finale vindt aanstaande maandag plaats in het Explore Lab op campus Rachelsmolen in Eindhoven. Elke locatiewinnaar komt daar met een achterban van een aantal docenten en vijftien tot twintig studenten naartoe. Een vierkoppige jury - bestaande uit Peter van Duijvenboden van Stichting Lezen, de directeur van Bibliotheek Eindhoven, een medewerker van Kinderboekenwinkel De Boekenberg en Nationale Voorleeswedstrijd-winnares Demi - bepaalt wie de winnaar wordt. Kinderboekenschrijver Erik van Os presenteert het evenement. 

En gebeurt er daarna nog iets? Nee, normaal gesproken kwam na deze finale nog de landelijke finale, maar die is er dus niet meer. Wie weet in de toekomst. “Het zou mijn droom zijn om met andere hogescholen een overstijgende samenwerking te realiseren en uiteindelijk samen een landelijke winnaar uit te kiezen", aldus Maes.

Het was volle bak dinsdagavond in de LocHal, bij het openbaar college over de opmars van conservatisme. Iris Andriessen als lector bij Fontys samenlevingspedagogiek, en Rutger van de Sande als lector Learning Design, etaleerden hun visie op de oorzaken en gevolgen ervan. 

Zoals het onderzoekers betaamt, werden daarbij veel cijfers en grafieken getoond die de trends op dat gebied tonen. Niet geheel verrassend zag je grofweg overal dezelfde beweging: in de tweede helft van de vorige eeuw, en met name vanaf de jaren zeventig en tachtig, werden we in meerderheid allemaal progressiever. Tolerantie, begrip en acceptatie voor kwesties als homoseksualiteit, man-vrouwrollen en echtscheidingen namen jarenlang toe. 

“Maar de laatste tien jaar lijkt er iets aan de hand te zijn”, toonde Andriessen ook weer met cijfers en data aan. “Bij al die ontwikkelingen zien we nu dat de stijgende lijn verandert in een dalende lijn.” Eén oorzaak is daarvoor niet aan te wijzen, zo bleek uit haar betoog. 

Maar dat de online wereld daar een grote factor in is, dat maakte zij wel duidelijk. Tradwives (vrouwen die zich presenteren als grote voorstanders van de klassieke huisvrouw), de manosphere (een waaier aan websites en online platforms waar mannen mysogene, vrouwonvriendelijke of ‘klassieke mannelijkheid’ aanhangen), de opkomst van een influencer als Andrew Tate: het kwam allemaal voorbij.

Individualisering
Rutger van de Sande gaf vervolgens wat achtergronden over waar die ontwikkeling mogelijk vandaan komt. Hij schetste het beeld van online ‘echokamers’, bubbels en filters waardoor iedereen steeds meer in hetzelfde kringetje blijft hangen of daar ingezogen wordt. En hoe dit ook doorsijpelt naar de echte wereld.

“Ooit hebben we als samenleving een gezamenlijk ‘contract’ opgesteld, dat we alle kinderen dezelfde kansen en dezelfde start willen geven. Op basis van het Engelse gezegde ‘It takes a village to raise a child’.  Door de toegenomen individualisering in de maatschappij is dat veranderd. Een kind is nu niet meer een kwestie van opvoeden, nee het is een project geworden.” Mensen willen nu dat hun kind de beste start en de beste kansen krijgt. “En dat doe je alleen voor je eigen kind. Opvoeden gebeurt dus niet meer als samenleving, maar puur als ouder.”

Zo zit echter het onderwijs niet in elkaar. “Daar kom je kinderen tegen die allemaal een andere opvoeding hebben gehad. Maar hun ouders eisen dat het opvoeden op hùn manier gaat. Dat kan dus niet. Als leraar kun je niet al die ‘contracten’ individueel aanhouden.”

En als voorbeeld gaf hij een actuele discussie aan, die toch weer op seksualiteit is terug te voeren: de Week van de Lentekriebels. “Een derde van alle scholen in Nederland doet daaraan mee. 4 procent van alle scholen doet helemaal niets aan seksuele voorlichting. Terwijl dat wel in de landelijk afgesproken kerndoelen van het basisonderwijs is opgenomen. Twee van die 58 kerndoelen gaan over seksuele vorming. En de discussie daarover escaleert nu heel snel. Ouders en scholen komen daarbij lijnrecht tegenover elkaar te staan.”

Beperkt
Zo kregen de toehoorders een heleboel achtergronden en informatie over conservatisme en seksualiteit. Waarbij het overgrote deel van het publiek desgevraagd ook aangaf dingen te horen waar ze nog geen weet van hadden. Wel jammer was dat het college beperkt bleef tot seksualiteit, en dat het oprukkend conservatisme niet ook in breder verband werd behandeld. Religie, ras of afkomst, economie, politiek: het kwam in een bijzin of helemaal niet voorbij. 

Aan het einde kreeg het publiek nog een heel klein beetje tijd om te reageren. De prikkelendste vraag was: waarom hebben jullie niet ook iemand uit bijvoorbeeld die manosphere uitgenodigd? Is het niet zo dat dit nu eigenlijk ook maar een eenzijdig beeld is, namelijk dat van jullie twee, dat geschetst wordt? 

Interessante vraag, antwoordde Andriessen. En ja, in zekere zin had de vragenstelster ook wel gelijk. “Maar dit is nu eenmaal het format waarvoor we gekozen hebben. Los daarvan: ik respecteer ieder individu, maar ik respecteer geen denkbeelden die racistisch, seksistisch of homofoob van aard zijn. En wij willen iemand met dat soort denkbeelden daarom ook geen podium geven.”

Een half jaar geleden kreeg Johan Huijsmans, docent bij de opleiding Fysiotherapie, een belletje van Stichting ANDERS Eindhoven. Zij hadden een patiënt, een zwangere vrouw, die fysiotherapie nodig had maar dat niet kon betalen. De vraag was of Huijsmans iemand kende die haar kon helpen.

Die persoon kende hij. De vrouw werd doorverwezen naar een collega van Fontys Centre of Health & Movement, waar – voornamelijk met studenten en docenten - spreekuren gehouden worden waar mensen gratis naartoe kunnen. “De insteek daarvan is om authentieke situaties te creëren voor onze studenten. Het werkveld naar binnenhalen”, legt Huijsmans uit. “Mensen die zorg niet kunnen betalen, vormen ook een doelgroep. Maar daar zijn we nog nooit mee in aanmerking gekomen.”

En toen ontstond bij Huijsmans het idee om daar iets mee te doen. “We hebben sinds de nieuwbouw een hele mooie fitnessruimte in R12. Ik wilde daar al langer iets mee, maar had nooit de juiste doelgroep. Nu hebben we die wel”, vervolgt Huijsmans. Vlak voor de krokusvakantie is het project gestart. Mensen die in armoede leven kunnen vrijblijvend langskomen om samen met een zestal studenten aan de slag te gaan met hun hulpvraag. De één komt met klachten, de ander wil bijvoorbeeld fitter worden.

Echte situaties
“Het idee hiervan is dat studenten te maken krijgen met authentieke situaties en de echte patiënt. In dit geval gaat het om een doelgroep die ver-van-hun-bedshow is. Dat was voor mij de meerwaarde om hiermee aan de slag te gaan, los van het maatschappelijke belang. Dit zijn patiënten die onze studenten in eerste instantie niet snel tegenkomen. Ze leren hiermee in de praktijk een stukje sensitiviteit en communicatie te ontwikkelen richting een andere doelgroep dan waar ze zichzelf in begeven.”

Het project zou eigenlijk met acht patiënten van start gaan, maar slechts één van hen is op komen dagen. Daarover zegt een van de deelnemende studenten: “Eén van de redenen waarom ik dit project ben gaan doen is omdat het een doelgroep is waarvan je denkt dat je er veel over weet, maar wat dus eigenlijk niet zo is. Zijn er patronen waardoor ze zich afmelden? Misschien is er een bepaald soort schaamte dat vaker voorkomt dan ik misschien besef. Met dit project krijgen we een veel beter beeld van hoe we daar als toekomstige fysiotherapeuten mee om moeten gaan.”  

Mooie aanvulling
Bij de opleiding zelf krijgen ze niet vaak te maken met mensen die in armoede leven. “We krijgen geen voorlichting over hoe deze doelgroep in elkaar steekt”, zegt een andere student. “Daarom is het een mooie aanvulling op de opleiding. We leren nu wat we wel en niet aan een patiënt kunnen vragen en wat een patiënt wel of niet kwijt wil. Wat wil die persoon zeggen over zijn persoonlijke situatie en in hoeverre hebben we bepaalde informatie nodig om een behandelplan te kunnen maken?”

Het project loopt momenteel tien weken, maar als het succesvol blijkt, hoopt docent Huijsmans op uitbreiding. “Ik wil er graag iets structureels van maken dat het hele jaar doorloopt. Hopelijk voor studenten van de hele opleiding. Nu doen alleen tweedejaars mee.”

De training is opgezet vanuit het Partnerschap Opleiden in de School (POS), een onderdeel van Fontys Educatie, door onder anderen Ellen Rohaan en Stefan de Beukelaar. Samen met docenten van andere scholen zijn ze woensdagmiddag aanwezig bij de laatste van drie try outs. Dat gebeurt in het Eckertbos in Eindhoven.

Leerrijke omgeving
“De training is geïnspireerd op de opleiding tot Forest Educator”, legt docentonderzoeker Ellen Rohaan uit. “Wij maken daar een Nederlandse vertaling van, die we Training Boslessen noemen. We hebben daar een financiering voor gekregen en doen nu een tweejarig project. Dit jaar hebben we de tijd om de training te ontwerpen en om te werven voor volgend jaar. Vanaf september wordt de training opengesteld.”

Het gaat om een zesdaagse training die verspreid door het hele jaar wordt aangeboden. In eerste instantie aan scholen uit de regio’s Den Bosch en Eindhoven die aangesloten zijn bij de POS. Later moeten ook andere scholen kunnen deelnemen. “Het uiteindelijke doel is om meer leerkrachten met hun kinderen naar buiten te brengen, omdat we denken dat de natuur, en dan specifiek het bos, een omgeving is waar kinderen veel kunnen leren.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Daar is alleen wel een bepaalde pedagogische aanpak voor nodig. “Ervaringsgericht leren noemen we dat”, vervolgt Rohaan. “Je kunt de klassendidactiek die je binnen een school aanhoudt niet ook naar buiten brengen. Dat werkt niet. Wat wél werkt, is dingen doen. En door te doen te leren. Dat wordt tijdens deze try outs gedaan. De deelnemers worden aan het werk gezet en gaan echt dingen maken.”

Tijdens deze bijeenkomst staat het maken van een eigen boslesomgeving op de planning. Bijlen worden naar boven gehaald, net als takkenscharen en boogzagen. Er worden banken en hekken gemaakt, maar ook een toiletruimte. In de vorige try outs stond onder meer een risico-inventarisatie centraal om te kijken hoe je een bos veiliger maakt. Ook werd er een touwenparcours gerealiseerd.

Handhaving
Terwijl de aanwezigen zich om een kampvuur verzamelen voor het welkomstwoordje en een uitleg, komen er vier handhavers langs om poolshoogte te nemen. Rohaan: “We maken deze boslessen omdat de Nederlandse context best specifiek is. De handhaving komt nu langs om te checken wat we aan het doen zijn; dat komt omdat hier altijd controle is. Je mag als leerkracht niet zomaar in een bos een vuurtje zitten stoken.”

In andere landen, en dan met name in Scandinavische landen, is dat volgens Rohaan heel anders. “Wij willen met de trainingen laten zien wat in Nederland wel en niet mogelijk is. Gericht op de Nederlandse doelen in het basisonderwijs.”

“We gaan geen teams verplaatsen en niet met mensen zeulen”, benadrukt bestuurder Frans Möhring bij aanvang van de bijeenkomst. “Heel veel werk wordt straks nog steeds gedaan op de instituten, dicht bij onderwijs en onderzoek. Maar iedereen met een ondersteunende rol wordt wel generiek aangestuurd.” 

Gedraai op de stoelen. “Dat gaat niet morgen gebeuren, maar wel dit jaar nog”, vervolgt Möhring. “We begrijpen dat dit spannend is en kunnen ons voorstellen dat jullie vragen hebben. Daarom willen we het er graag met jullie over hebben.” 

En spannend is het voor veel mensen. De opkomst bij de eerste van tien bijeenkomsten over de stand van zaken rondom het harmoniseren van de ondersteunende processen, ook wel HARP genoemd, was aanzienlijk. Zelfs de trap van de grote collegezaal in het Nexusgebouw van de technologieopleidingen in Eindhoven zat vol (zie foto bovenin). 

Veel vragen 
Vorige week legde Möhring al in een videoboodschap aan medewerkers uit wat de volgende stap is in het proces. Het gaat om de zogenoemde ‘fase 0-besluiten’ die door het bestuur zijn vastgesteld en ter beoordeling aan de centrale medezeggenschapsraad (cmr) zijn voorgelegd. Daarin staan vijf uitgangspunten die richting moeten geven aan de verdere uitrol van HARP. 

Over vier ervan hoor je vrijwel niemand. De meeste aanwezigen begrijpen dat de ‘klant’ (lees: student en cursist) baat moet hebben bij de ondersteunende processen, dat de kwaliteit van de processen geborgd moet worden en dat de ‘scope’ (wat er allemaal onder HARP valt) helder moet zijn. Dat de kosten in lijn moeten worden gebracht met de afnemende studentenaantallen ligt ook nog wel voor de hand. 

Maar vooral het feit dat iedereen in een ondersteunende rol bij een instituut centraal aangestuurd gaat worden, zorgt voor onzekerheid. Dan gaat het om iedereen die binnen bedrijfsvoering werkt. Dus onderwijslogistiek, studentbegeleiding e.d. valt daar buiten. Dat blijft onder aansturing van de instituten.

HARP-programmadirecteur Sandra van Beek legt uit waarom Fontys dit wil. “Het verhoogt de efficiency en de dienstverlening van de organisatie in zijn geheel. De werkdruk wordt ermee verminderd en collega's kunnen elkaar beter opvangen. Ook kunnen medewerkers zich makkelijker verder ontwikkelen en doorgroeien.”

Ondanks de geruststellende woorden van Möhring bij aanvang van de bijeenkomst roept het besluit veel vragen op. Gaat de vlieger ook op voor medewerkers van een CoE? Wat gebeurt er met het fusieproces van de technologieopleidingen? Wat als je een brede rol hebt binnen een instituut? Moet ik vrezen voor mijn baan? Hoe voorkomen we dat de diensten de dienst gaan uitmaken op de instituten? 

“Praat mee” 
Onder vrijwel elke vraag gaat dezelfde onzekerheid schuil: mensen willen weten wat dit besluit voor hen en hun team betekent. Meestal was het antwoord: dat weten we nog niet precies. “We willen dat samen met de instituten en met jou gaan onderzoeken”, aldus Van Beek. De komende maanden worden workshops, webinars en inspiratiesessies gehouden, en staan de communicatiekanalen open. “Praat mee”, is het devies. 

Hoewel de bijeenkomsten voor alle medewerkers van Fontys is bedoeld, lijkt het merendeel bij deze eerste sessie afkomstig van de technologieopleidingen, die geworteld zijn in het Nexus-gebouw. Dat verklaart mogelijk het uitblijven van onrust. “We hebben onze mensen vorige week al geïnformeerd”, zegt Maartje Damoiseaux directeur van BeNT, namens de drie instituutsdirecteuren. “Daardoor zijn de emoties misschien al wat gaan liggen.” 

Anoniem
Gevraagd naar een reactie, blijken weinig aanwezige medewerkers het achterste van hun tong te willen laten zien. Een enkeling anoniem. “Wat ik fijn vond om te horen, is dat we als instituten en diensten de handen ineen gaan slaan om de gewenste situatie in beeld te brengen. Ik heb wel het idee dat het proces zorgvuldig wordt aangepakt.” En: “Ik snap dat het bestuur keuzes moet maken, maar ik maak me ook zorgen. Ik vind het van belang dat iedereen zo goed mogelijk wordt gehoord en dat daar iets mee gedaan wordt.” 

Frans Möhring toont na afloop begrip voor de heersende onzekerheid, de vragen en reacties. “Het liefst willen we meteen duidelijkheid geven, helaas lukt dat niet. Wat de 0 fase-besluiten voor iedereen gaan betekenen, dat gaan we de komende maanden met elkaar onderzoeken.” Wel voegt hij eraan toe dat ‘samendoen een grens heeft’. “Als we eindeloos met elkaar in gesprek blijven, komen we niet tot een werkbaar plan." 

De implementatie van HARP staat gepland voor dit najaar. 

Dat jongeren graag uitslapen en liever later naar school gaan, is geen kwestie van excuus. Dat blijkt al jaren uit verschillende studies. En ook Fontysdocent Erdinç Saçan pleitte recent nog in een opinieartikel in Bron om studenten later te laten beginnen aan een schooldag. Waarom? Omdat jongeren door een veranderend bioritme later in slaap vallen en dus ’s ochtends langer zouden moeten slapen om aan voldoende nachtrust te komen en goed te kunnen presteren op school. 

Geen wonder dat er hier en daar gemopper klinkt sinds Fontysinstituten de opdracht hebben gekregen anders te gaan roosteren en plannen. Vanaf september kan het zomaar zijn dat studenten en medewerkers op sommige dagen om 8.30 of 9.00 uur op de campus worden verwacht en er dagen zijn dat ze tot 17.00 uur aanwezig moeten zijn. Fontys heeft er haar redenen voor: ze wil verdere invulling geven aan talentgericht onderwijs (TGO) en efficiënter gebruikmaken van gebouwen. 

Roosterkader 
Er wordt al maanden gewerkt aan het project Samen Plannen en Roosteren. Met het roosterkader heeft Fontys regels opgesteld voor het plannen en roosteren op campusniveau, waar nu nog (bijna) elk instituut het eigen rooster maakt. “Er zijn duidelijke afspraken vastgelegd om processen uniform en transparant te maken”, aldus projectleider Loes van Bavel. “Zo kunnen we flexibel gebruikmaken van onze gebouwen, stoppen we minder geld in lege lokalen en blijft er meer over voor onderwijs.” 

Een mooi streven. Toch gaat het invoeren niet vanzelf. De nieuwe roostermethode heeft grote impact op heel Fontys. Het betekent dat instituten onderling intensief zullen moeten samenwerken. Iedereen gaat volgens hetzelfde proces en met dezelfde inrichting en dezelfde deadlines werken. En instituten zullen goed moeten uitleggen aan studenten en docenten waarom er ook buiten de gebruikelijke uren wordt geroosterd. Van Bavel: “Als je nu geluiden van ontevredenheid hoort, komt dat omdat instituten aan de slag moeten.” 

Tien geboden 
Om het plannen en roosteren op campusniveau tot een succes te maken, zijn duidelijke afspraken gemaakt in het Fontys Roosterkader, aldus de projectleider. De belangrijkste regels worden door het projectteam ook wel ‘de tien geboden’ genoemd. De student en het onderwijs staan daarin altijd voorop. 

“Voor studenten levert dit een veel stabieler en duidelijker rooster op”, licht Van Bavel toe. “Zeker vanwege de regel dat wijzigingen niet meer na ‘publicatie’ worden toegelaten, uitzonderingen daargelaten. Iedereen weet dat studenten niet staan te springen om eerder te beginnen, maar als je het uitlegt, begrijpen ze het wel. Ze willen vooral weten waar ze aan toe zijn, het liefst met een repeterend rooster en zo min mogelijk roosterwijzigingen.” [tekst gaat verder onder de foto]

Een andere regel in het kader stelt dat docenten beschikbaar zijn voor roostering in volledige dagdelen, overeenkomstig hun aanstelling. Dat betekent dat ze van ’s ochtends tot ’s avonds kunnen worden ingeroosterd. Voor of na de spits rijden of eerst nog wat voorbereiden of mails wegwerken - wat veel docenten doen - kan dan niet altijd meer. Dat stuit op weerstand. Maar volgens Van Bavel moeten we het grote plaatje blijven zien. Aan de hand van voorbeelden probeert ze uit te leggen wat ze bedoelt. 

“Iemand met een fulltime aanstelling die op donderdag thuiswerkt en waar we omheen moeten roosteren, dat is niet efficiënt. Of een fulltimer die om 9.30 begint en om 14.30 uur naar huis gaat, daar hebben we bij het maken van het rooster last van. Het gaat bij Fontys om heel veel mensen, niet om één persoon.” Met andere woorden: er kan niet met iedereen persoonlijk rekening worden gehouden. “Sommige situaties zijn uitzonderingen, maar daar kunnen we de regel niet op maken.” 

Tetris 
Collega Marjolijn Sampers noemt het roosteren een tetris, naar de bekende videogame waar blokjes als een puzzel in elkaar moeten worden gepast. “Alle lege plekken in het rooster moeten worden opgevuld. Daar waar het niet past, gaan de regels gelden.” Het is dus steeds zo dat instituten kunnen aangeven dat ze graag om 9.00 uur willen starten. “Maar als het botst, zullen ze in gesprek moeten gaan met elkaar. Ze zullen vaker concessies moeten doen. We begrijpen dat dit wat van mensen vraagt.” 

Om de overgang zo soepel mogelijk te laten verlopen en draagvlak te creëren, zijn teams van managers en medewerkers betrokken bij de totstandkoming van het nieuwe roostersysteem. Er zijn workshops gehouden, er is gepraat en geluisterd. En elk instituut krijgt een consultant met verstand van de roosterapplicatie en het roosterproces om roostermakers in het proces te begeleiden. Daarnaast zijn er verschillende toolkits voorbereid, bedoeld om de communicatie rondom het project te stroomlijnen, inclusief tips voor als het begint te ‘wrijven’. 

Zure appel 
Vanaf september is het zover, dan gaan alle instituten starten volgens de nieuwe planning. Ondanks nauwkeurige voorbereidingen en tijdige communicatie, zal niet iedereen blij zijn met het nieuwe rooster, beseffen Van Bavel en Sampers. “Maar het gebeurt wel op basis van gelijkwaardigheid tussen de instituten en iedereen profiteert uiteindelijk van de voordelen”, aldus Van Bavel. “We moeten alleen even door de zure appel heen bijten, maar als we allemaal een klein hapje nemen is de appel zo op.” 

Wij natuurwetenschappers, zo stellen Carla van Beuningen, Jan van Geldrop en Vincent Fischer, vonden alles maar vanzelfsprekend wat we hier doen. Er gebeuren de mooiste dingen bij deze opleiding, maar niemand had de behoefte dat van de daken te schreeuwen. Daardoor was het ook lastig om de studie te ‘verkopen’ aan potentiële studenten.

Moeilijk uit te leggen
Lastig en ook niet okay: de studentaantallen lopen bij dit kleine instituut van 720 studenten al jaren terug. Fischer: “Ons ‘smoelwerk’ was niet echt helder. Het was best moeilijk om uit te leggen wat we hier nu precies doen, wat voor studie je hier nu eigenlijk volgt. Ja, dat het met techniek, biologie en chemie te maken heeft. Maar daar ben je er niet mee.”

En dus ging docent Fischer met de voorzitter van de curriculum commissie Jan van Geldrop rond de tafel zitten om het profiel van Applied Science in een nieuwe jas te hijsen.

De opleiding, zo zegt Van Geldrop, liep qua maatschappelijke relevantie al flink voorop binnen Fontys. Maar nu is dat ook zichtbaar. “We ontwikkelen nu iets waarmee we midden in de maatschappij staan, dat én heel erg TGO (Talentgericht Onderwijs, red.) is én heel erg Fontys for Society. Zes maatschappelijk heel relevante thema’s rond één of meer van de Sustainable Development Goals die Fontys ook omarmt.”

Circulair en groen
Vanaf komend studiejaar kunnen studenten kiezen uit de volgende thema’s: circulair water, van molecuul naar medicijn, van DNA naar bioproduct, leven, analyse en biochemie, schone energie en groene chemie en tot slot structurele en functionele materialen. Van deze modules kiezen studenten, na eerst een startmodule doorlopen te hebben met een introductie op alle vakgebieden, er uiteindelijk drie van de zes.

Dus de wat meer biologisch/medisch/agro geïnteresseerde student zal een voorkeur hebben die daarin voorziet en de meer biologisch/chemisch of chemisch/technologisch geïnteresseerde student zal andere keuzes maken.

Op dit moment telt het instituut, dat in Technische Natuurkunde en Applied Science twee richtingen kent, zo’n 700 studenten. Dat waren er vijf jaar geleden rond de 1.000. Nieuwe aanwas is dus meer dan welkom.

Onderwijsmanager Van Beuningen: “Wat niet helpt is dat er op de havo minder op de profielen wordt gestuurd die aansluiten bij onze opleidingen. Dat maakt de vijver waaruit wij moeten vissen ook kleiner. Of wij de moeilijkste opleidingen hebben van Fontys? Nee, dat geloof ik niet. Maar het is wel iets wat we vaker horen.”

Tijdgeest
Dat zal deels met de recent nog ingewikkelde profilering te maken hebben. Maar ook de tijdgeest speelt een rol. Fischer: “Ja, die is zeker belangrijk. Drill, baby, drill: er zijn op dit moment meer mensen die het allemaal niet zo serieus nemen of niet wensen te kijken naar de gevolgen voor de toekomst. En de Nederlandse jeugd is conservatiever dan ooit. Dus ja, dat werkt ook niet in ons voordeel.”

Aan de andere kant: bij dit instituut moeten ze het juist hebben van studenten die daar wel mee bezig zijn. “En dat zie je ook terug. De studenten die wij aantrekken zijn toch wel wereldverbeteraars te noemen: jongeren die een positieve bijdrage willen leveren aan de wereld van nu en morgen.”

Bijna de helft van de studenten bij TNW is vrouwelijk. Van Beuningen: “Ook daar zit een misverstand: alsof wij een harde bèta-opleiding zijn. Maar dan moet je toch eerder bij Engineering zijn.”

Waterkwaliteit
Het idee om het over deze boeg te gooien werd voor Fischer en Van Geldrop bevestigd door een Nieuwsuur-item over de kwaliteit van Nederlands water en het dreigend tekort aan drinkwater. Applied Science was al met Talentgericht Onderwijs bezig voordat het een Fontysbreed thema was en het had al een module Circulair Water.

En uiteraard nog steeds. Dat blijkt in een van de laboratoria van het instituut, waar op dat moment een collega voorover gebogen door een microscoop zit te turen. Met dunne penstipjes geeft hij op de afgedekte petrischaaltjes aan hoeveel bacteriekoloniën hij per staal Dommelwater heeft ontdekt.

Fischer: “De Dommel stroomt hier langs deze campus, en is voor mij de rode draad, of beter de blauwe draad, voor alles wat we hier doen op dat vlak. Want het is toch beschamend dat wij te boek staan als het land met de grootste kennis over water terwijl we tegelijkertijd het meest vervuilde water van heel Europa hebben.”

Paradepaardje
Die laboratoria zijn overigens ook wel een paradepaardje. Er wordt ook gebruik van gemaakt door studenten van Summa College en door masterstudenten van de Fontys lerarenopleiding in Tilburg. Is dat trouwens geen idee, dat lerarenopleidingen Scheikunde, Natuurkunde en Biologie ook naar Nexus worden gehaald en op een of andere wijze samengaan met TNW?

Van Beuningen: “Inhoudelijk zou dat zeker goed kunnen. En gezien de dalende studentaantallen, ook bij die educatieve studies, en de vierkante meterprijzen bij Fontys, zou het een logische stap kunnen zijn.”

Voor nu wordt echter vooral ingezet op de nieuwe profilering. Met veel aandacht voor wereldwijde vraagstukken als efficiëntere energieproductie, schoner water waarin minder kleurstoffen en medicijnresten belanden, een waterstofeconomie of het brengen van goede gezondheidszorg naar afgelegen gebieden.

En dat het gaat werken, daar zijn de drie van overtuigd. “We hebben nu twee open dagen gehad. En we zien overduidelijk dat studenten nu veel beter begrijpen wat we hier doen, waar je hier mee aan de slag gaat. En niet alleen studenten, ook hun ouders.”

Foto boven: van links naar rechts Carla van Beuningen, Victor Fischer en Jan van Geldrop

Er ligt nog altijd een bezuiniging van 1,3 miljard euro op onderwijs en onderzoek in het verschiet. Vakbonden en actiegroepen verzetten zich hiertegen en hebben een ‘estafettestaking’ aangekondigd. Universiteiten en hogescholen leggen op verschillende dagen het werk neer. Deze week en volgende week zijn er lokaal bijeenkomsten met personeelsleden om te bepalen wanneer ze dat doen. 

De Radboud Universiteit is dus de eerste die de knoop heeft doorgehakt. Hoe de staking er precies uitziet, is nog even afwachten. Misschien gaan de stakers ergens met spandoeken staan of lopen ze op een bepaald tijdstip weg uit de collegezaal. 

“Het zou fijn zijn als studenten nog enigszins onderwijs kunnen volgen”, zei bestuursvoorzitter Alexandra van Huffelen van de Radboud Universiteit deze week. Ze wilde nog geen directe steun voor de staking uitspreken, ook omdat ze enige hoop koestert dat de Eerste Kamer iets aan de bezuinigingen gaat doen. 

Deal 
Sinds de deal met de oppositie is dat laatste zeer onwaarschijnlijk. Het compromis met de drie christelijke partijen en JA21 heeft de bezuinigingen enigszins afgezwakt, maar zeker niet geschrapt. De senatoren stellen schriftelijke vragen en gaan nog met deskundigen praten over de rechtmatigheid en uitvoerbaarheid van het beleid, maar voorlopig kan het kabinet op een ruime meerderheid in de senaat rekenen. 

“De Nijmeegse collegevoorzitter is net nieuw, dus deze uitspraak zij haar vergeven”, schrijft de Leidse hoogleraar Remco Breuker op Bluesky, prominent lid van WOinActie en betrokken bij de stakingen. Maar kritisch is hij wel. “Wij hebben bestuurders nodig die pal voor ons staan, geen lauwwarme woorden.” 

Als het goed is, mondt de estafette uit in een landelijk protest. Vakbond FNV heeft geen bemoeienis met de planning, laat een woordvoerder weten. “De stakingsdata worden door actiegroepen op elke universiteit afzonderlijk bepaald. Dit is vooral een grass roots-beweging: het komt allemaal van onderop.” 

Fontys
Het college van bestuur van Fontys laat in een reactie weten dat ze de zorgen over de voorgenomen bezuinigingen op het hoger onderwijs nog steeds deelt. “Investeren in onderwijs is investeren in de toekomst, en structurele bezuinigingen brengen de kwaliteit en toegankelijkheid van het hoger onderwijs in gevaar.”

Maar de hogeschool heeft nog geen plannen om weer in actie te komen. "We begrijpen de protesten die de politiek op andere gedachten kunnen brengen en zo bijdragen aan het tegenhouden van deze bezuinigingen. Op dit moment ligt het initiatief voor de estafettestaking bij de universiteiten, en wij volgen de ontwikkelingen met belangstelling.”

In november vorig jaar reisden bestuurders Arian Steenbruggen en Joep Houterman af naar Den Haag tijdens de landelijke demonstratie tegen de bezuinigingen op het hoger onderwijs (zie foto hiernaast).

Menig filmliefhebber zal Back to the Future kennen, een film waarin de 17-jarige Marty dertig jaar in de tijd reist en er allerlei voorspellingen worden gedaan van hoe de wereld er drie decennia later uit zal zien. Het is die film die Sander, eerstejaarsstudent Leraar Omgangskunde, aan het denken zette. Want wat gaat de toekomst met het onderwijs doen? En specifieker nog: hoe ziet het onderwijs er in 2075 uit? Hij besloot er een boek over te schrijven.

De 25-jarige Sander is dit jaar begonnen met het project en hoopt het boek ook dit jaar nog uit te kunnen brengen. Het is niet het eerste boek waar hij aan werkt; in de afgelopen jaren, terwijl hij meerdere studies begon en weer stopte, schreef hij verschillende boeken. Eentje over twee politieagenten die met een tijdmachine naar het verleden reizen en eentje over de Eindhovense stadsprediker Arnol Kox.

Dit keer gooit hij het over een andere boeg. “Ik vraag me serieus af wat over tientallen jaren de rol van de leerkracht en die van de student in het onderwijs is. Wat moet een student over vijftig jaar nog kunnen? Welke invloed gaan zowel gebeurtenissen als uitvindingen en ontdekkingen hebben op het onderwijs?”

Tijdlijn
De student schrijft het boek aan de hand van een zelf samengestelde tijdlijn. Die begint bij 2025, het onderwijs anno nu, en loopt tot en met 2075. “Ik begin met het debat over AI op scholen, dat nu al gevoerd wordt. In hoeverre gaat AI ingezet worden in het onderwijs en welke gevolgen heeft dat? Vervolgens denk ik dat er in 2030 een ander gesprek gaat plaatsvinden, dat gaat over de betekenis van scholen.”

Daarna komt er, volgens Sanders voorspellingen, rond het jaar 2040 een technologische regressie, veroorzaakt door bijvoorbeeld een cyberoorlog of zonnestorm. “Met als gevolg dat de complete technologie plat komt te liggen. Ik denk dat we daardoor gaan nadenken over hoe we minder afhankelijk kunnen worden van technologie. Misschien komen de postbussen weer terug op straat, krijgt elk klaslokaal weer een ouderwets whiteboard of gaan we opnieuw gebruikmaken van fysieke winkels in de winkelstraat.”

Hij heeft het ook over uitgeprinte roosters, schoolmededelingen via papieren documenten en het terugkeren van de fysieke schoolbibliotheek. Een paar stapjes terug dus, zoals we het tot een paar jaar geleden eigenlijk altijd hebben gedaan. “De digitale wereld wordt meer gecombineerd met de fysieke wereld. Want als het onlinenetwerk compleet uitvalt, wat hebben we dan nog? Helemaal niks.”

Robots
Door naar 2050, het jaar waarin volgens Sander de robots hun opmars maken. “Ik denk dat we tegen die tijd allemaal een robot thuis hebben, en hoogstwaarschijnlijk ook op scholen. Waarschijnlijk zullen die robots in eerste instantie de facilitaire taken vervangen, zoals schoonmaken en het water geven van planten. Maar later, als we humanoïde robots met meer emoties krijgen, worden ze mogelijk ook ingezet als hulpje van de leraren voor de klas.”

Gaan we weer tien jaar verder in de tijd, dan bestaat er volgens Sander een kans dat we helemaal niet meer hoeven werken, omdat robots al onze taken hebben overgenomen. We gaan dan alleen nog naar school ‘omdat we het leuk vinden om te leren’. Werken doen we dan puur uit tijdsbesteding. “Ik denk dat de zin van het leven gaat veranderen. Nu draait alles om presteren, groeien en geld verdienen. Maar ik denk dat het over enkele tientallen jaren veel meer draait om het menselijke aspect. Niet langer het opdoen van kennis staat centraal, maar het vriendelijk voor elkaar zijn, respectvol en beleefd zijn naar elkaar.”

Leerhubs
Robots vormen het werkveld en mensen mengen zich daarin. Dat is het beeld dat Sander van 2060 heeft, en dat in 2070 alleen nog maar versterkt zal zijn. En als we naar specifiek het onderwijs kijken? “Over vijftig jaar bestaan er – denk ik – geen scholen meer zoals we die nu kennen. Ik denk eerder dat we sociaal-culturele leerhubs krijgen, waar je in een soort gemeenschapszin samen kunt komen.” 

Mensen gaan dan niet langer vijf dagen per week naar school en ze leren in hun eigen tempo. Diploma’s zoals we die nu kennen, zijn er niet meer. “Als je tien jaar over je opleiding wilt doen, dan doe je dat. Je leert omdat je het leuk vindt, niet omdat het van je verwacht wordt.”

Dat muziek veel invloed heeft op de gemoedstoestand en het welbevinden van de mens, is uit verschillende onderzoeken allang gebleken. Maar mogelijk heeft muziek ook positieve effecten op het bèta-brein. Ella Hueting, directeur bij Fontys Engineering, ziet dat al jaren en wil daarom nu muziekonderwijs inzetten bij ‘haar’ instituut. Idealiter al vanaf het komende schooljaar. 

Het idee is jaren geleden ontstaan toen Hueting nog directeur was bij het ArTEZ-Conservatorium. “Daar zag ik dat veel mensen die daar werkten een bèta-achtergrond hadden. Vanwege bezuinigingen bij orkesten stapten veel van hen over naar bijvoorbeeld het wiskundevak. Andersom zie ik nu bij Engineering hetzelfde: veel mensen die in de technieksector werken, spelen op professioneel niveau muziek.”  

Meer studenten 
Daar moeten we iets mee, vindt Hueting. En ze is zeker niet de enige: mensen uit allerlei hoeken werken nu met haar samen om met behulp van de Beethoven-gelden grote stappen te zetten. “Door muziekonderwijs aan te bieden bij onze opleidingen, willen we onderzoeken of er inderdaad een link zit tussen muziek en het bèta-brein, en of dat een positief effect kan hebben op de leerresultaten van onze studenten. De muziekopleiding van Fontys gaat ons daarbij helpen, samen met de TU/e, Summa, ASML, het Metropoolorkest en de Music Cognition Research Group van de Universiteit van Amsterdam."

Je moet dan niet denken aan een uurtje blokfluitles of het doen van twee studies tegelijkertijd. Nee, eerder aan een minor op het gebied van muziek. Of het realiseren van faciliteiten waarmee Engineering-studenten tijdens hun studie muziek kunnen maken. Natuurlijk met als doel dat de technische opleidingen meer studenten trekken. Misschien zelfs wel studenten die twijfelen tussen een muziek- of techniekopleiding. “Want die twijfelaars zijn er veel”, zegt Hueting. 

Bezuinigingen 
Qua timing lijkt het project in dat opzicht op een goed moment te komen. Eerder deze maand uitte het Landelijk Kenniscentrum Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) dat er zorgen zijn over het niveau van het muziekonderwijs in Nederland. Door de bezuinigingen op de cultuursector sluiten steeds meer muziekscholen hun deuren, wat gevolgen heeft voor het niveau van muziekstudenten en dus de doorstroming naar conservatoria.  

“Ik hoop onze opleidingen aantrekkelijker te maken en serieus te kunnen onderzoeken of we inderdaad met het spelen van muziek de wiskundige vaardigheden kunnen trainen. Maar wat ik stiekem ook hoop, is dat de overheid gaat zien hoe belangrijk muziek is en er weer meer in de cultuursector geïnvesteerd gaat worden. Want dat er zo hard bezuinigd wordt op muziekeducatie, vind ik echt heel erg.” 

In landen om ons heen, zoals België en Duitsland, maar ook in Azië en Zuid-Amerika, is volgens Hueting meer aandacht voor muziekonderwijs. “En daar kiezen ook meer mensen voor bèta-onderwijs. Of dat daadwerkelijk iets met elkaar te maken heeft, moet blijken uit wetenschappelijk onderzoek. Daar gaan we ook mee aan de slag, maar dat gaat jaren duren. De focus ligt nu eerst op het introduceren van muziek bij onze opleidingen en het op die manier aantrekkelijker maken van het werken in de chip-industrie.”  

De twee nieuwe masteropleidingen maken deel uit van een clusteraanvraag voor vijf cross-sectorale masters. Verschillende hogescholen hebben hiervoor intensief samengewerkt. Bijzonder aan deze opleidingen is dat ze diverse vakgebieden en sectoren met elkaar combineren en door verschillende hogescholen worden ontwikkeld en aangeboden (joint degrees). Eerder kregen de masters Human Capital Innovation, Sustainability Transitions en Transitie naar Gezondheid en Welzijn al groen licht van OCW. 

Zo’n clusteraanvraag is vrij nieuw in Nederland. Maurice Limmen, voorzitter van de Vereniging Hogescholen, reageerde opgetogen nadat bekend werd dat alle vijf clusteraanvragen zijn goedgekeurd. “Het betekent een grote impuls voor de verbreding van praktijkgericht aanbod aan hbo-masters. Dat is belangrijk: de arbeidsmarkt schreeuwt om praktijkgerichte professionals die in staat zijn om sectoroverstijgend te denken en te doen.” 

Joint degrees
Voor deze vijf masters werken zes hogescholen samen in zogenoemde joint degrees, daarbij wordt één opleiding door meerdere hogescholen ontwikkeld en aangeboden. Het gaat om Hogeschool Windesheim, Avans Hogeschool, De Haagse Hogeschool, Hogeschool Inholland, Saxion Hogeschool en natuurlijk Fontys Hogeschool. 

Voor elke master is één hogeschool ‘penvoerder’. Dat betekent dat een student zich bij een van de hogescholen inschrijft voor de betreffende master, maar dat dezelfde opleiding bij alle samenwerkende hogescholen wordt aangeboden, en dus op verschillende locaties gevolgd kan worden. Wel kunnen de hogescholen er een eigen accent aan geven dat aansluit bij de regio. Zo zal Fontys zich meer richten op de Industrial Engineering en Health Tech, sectoren die dominant zijn in de Brainportregio. [tekst gaat verder onder de foto] 

Een van de masters waarvoor Fontys penvoerder is, is de recent goedgekeurde opleiding AI Translator. Samen met Avans start Fontys in februari met de ontwikkeling ervan. “Met deze masteropleiding willen de hogescholen straks professionals afleveren die bedrijven en overheden kunnen helpen om AI praktisch inzetbaar te maken. De AI Translator analyseert voor een organisatie de kansen, bedreigingen, kwetsbaarheden en bedreigingen voor de inzet van AI”, licht Michael Franssen, manager development bij ICT en projectleider van de master, toe. 

Avans is penvoerder van de master Data Driven Business. Hierin staat het verzamelen, analyseren en visualiseren van data centraal om organisaties te helpen om betere beslissingen te nemen. Volgens Franssen is er opvallend veel vraag naar dergelijke professionals in AI en data. “Die behoefte zal alleen maar toenemen. Om die reden worden beide masters eveneens in deeltijd aangeboden, zodat ook mensen uit het werkveld kunnen instromen.” 

Expertise delen
Groot voordeel van een joint degree is dat je de ontwikkeling van een nieuwe opleiding als onderwijsinstelling niet helemaal zelf hoeft te doen, weet Franssen. “Je deelt je expertise, wat mogelijk ook leidt tot meer eenheid in het aanbod.” 

Of eenzelfde master aangeboden door meerdere hogescholen de concurrentie niet in de kaart speelt? Franssen denkt van niet. “Uitgangspunt is en blijft de student. Uiteindelijk worden alle hogescholen gefinancierd door de overheid om studenten op te leiden voor de arbeidsmarkt. Puur vanwege de afstand denk ik dat we niet in elkaars vaarwater zitten. In de praktijk kiezen studenten vaak voor een school in de buurt.” 

Goedkeuring
Voordat studenten zich daadwerkelijk kunnen aanmelden, moeten de nieuwe masters nog worden ontwikkeld en/of goedgekeurd door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO). 

Twee van de vijf opleidingen - Responsible AI Innovation en Transitie naar Gezondheid en Welzijn - starten naar verwachting in september dit jaar, voor de andere drie masters - Sustainability Transitions, AI Translator en Data Driven Business - kunnen studenten zich hoogstwaarschijnlijk inschrijven vanaf studiejaar 2026-2027. 

Het Landelijk Kenniscentrum Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) stelt volgens de NOS dat de cultuurbezuinigingen ervoor zorgen dat steeds meer muziekscholen hun deuren sluiten. Met als gevolg dat er minder kinderen vanzelfsprekend de toegang tot betaalbaar muziekonderwijs vinden. Dat bemoeilijkt ook talentontwikkeling, wat vervolgens weer consequenties heeft voor conservatoria. En dus ook voor Fontys Academy of the Arts.

Machteld Postma, studieleider van het Conservatorium in Tilburg, ziet al een aantal jaar een verschuiving plaatsvinden. “Wat we vooral zien is dat niet alleen de culturele infrastructuur klappen krijgt, maar ook de onderwijssector”, vertelt ze. “Dat is geen combinatie waar we heel optimistisch van worden.”

“Want als er minder kinderen de weg vinden naar betaalbaar en kwaliteitsvol muziekonderwijs - waar het leren van het instrument hand in hand gaat met het leren van sociaal-muzikale vaardigheden zoals samen spelen, zingen, samenwerken, doorzetten en creëren, als ook een basis op het gebied van theorie -, dan zullen er ook minder kinderen hun talent zo ontwikkelen, dat ze uiteindelijk naar ons conservatorium doorstromen.”

Meer vormen 
Het veranderen van het onderwijs en culturele veld betekent voor Fontys maar één ding: mee veranderen. Want waar de weg naar de muziekschool vroeger makkelijker te vinden was en er toen veel meer specifieke vormen van muziek waren, ontstaan er tegenwoordig steeds meer verschillende vormen van muziekonderwijs. “Niet alleen fysiek in de school, maar ook buitenschools”, aldus Postma, die het digitale onderwijs als één van de vele voorbeelden noemt.

De manier waarop we kennis vergaren, is volgens de studieleider diffuser geworden. Dat is ook te zien aan de studenten die bij Fontys binnenkomen. De één heeft een duidelijk beeld en wil het orkest in of de perfecte muziekdocent worden, maar de ander – en dat komt steeds vaker voor – is veel breder georiënteerd en wil zich niet richten op één genre of discipline. “We vragen steeds meer om een wendbare student met een hoog speelniveau.”

Maar wendbaar of niet, LKCA maakt zich zorgen om het niveau van de muzieksector in Nederland en de consequenties voor de conservatoria. Daarover zegt Postma: “De talentketen is inderdaad verstoord en dit belemmert de doorstroom naar een vakopleiding. Maar dat hierdoor minder mensen in aanraking komen met cultuurparticipatie is minstens zo zorgelijk. Investeren in alle voortrajecten is en blijft belangrijk voor de gehele samenleving alsook voor de topstromen.”

Muzikale vermogens 
Omdat de culturele sector en de samenleving in ontwikkeling zijn en blijven, vraagt Fontys om studenten die een hoog speelniveau hebben, nieuwsgierig zijn én in staat zijn om de muzieksector mede vorm te blijven geven. 

LKCA geeft aan dat een lager kwaliteitsniveau leidt tot minder Nederlandse muziekstudenten, ook in de top van de Nationale Jeugdorkesten. Maar bij Fontys is van dat probleem geen sprake. “We zijn juist gegroeid in onze studentenaantallen, en dat zien we over de hele linie bij al onze muziekopleidingen. Bij sommige specialismes is echter wel het internationale deel groter geworden omdat het aanbod van Nederlandse studenten afgenomen is, deels door demografische ontwikkelingen, maar ook door de ketenverstoring.”

Klappen vangen 
Wat Postma ook voelt, is dat de cultuurbezuinigingen invloed hebben op projecten die Fontys samen met het werkveld doet. Bepaalde samenwerkingen met relevante partners kunnen niet langer worden doorgezet omdat er simpelweg geen subsidie meer voor wordt gegeven. Ook het aantal stageplekken in lespraktijken neemt af.

“Daar maak ik me druk over. Er zijn minder schouders waar we op kunnen leunen, terwijl juist deze partners zo belangrijk zijn voor onze studenten. Dit zijn de plekken waar ze hun eigen artistieke profiel verder kunnen ontwikkelen en hun netwerk uit kunnen bouwen. Het is een springplank in hun eigen werkveld. Als ze die niet langer krijgen, heeft dat gevolgen voor het zelfvertrouwen van onze studenten en hoeveel bagage we ze in hun rugzak mee kunnen geven voordat ze de wijde wereld intrekken.”

De studenten merken dat zelf ook, ziet Postma, waardoor ze vaak zelf al op zoek gaan naar verschillende mogelijkheden. “Omdat ze zich realiseren dat ze echt heel goed moeten zijn om hun brood met slechts één expertise te kunnen verdienen, willen ze tegenwoordig steeds meer ondernemen. Ze willen veelzijdiger zijn. Niet alleen muziek maken, maar ook lesgeven, arrangeren, dirigeren, beleid maken, workshops ontwerpen, recensies schrijven, onderzoek doen of misschien zelfs de journalistiek in. De beeldvorming van wat de musicus vroeger was, is veel vormiger geworden. Dat maakt het interessant en uitdagend, maar ook heel complex.”

Het gaat om eenmalig 450 miljoen euro en structureel 80 miljoen die het kabinet beschikbaar stelt om meer talent op te leiden voor de halfgeleiderindustrie (semicon) in Nederland. Dat is nodig vanwege de verwachte groei in deze sector, waarvan Brainport Eindhoven het kloppend hart is. Momenteel werken in deze sector ruim 50.000 mensen bij ongeveer 335 bedrijven. De komende vijf jaar neemt de vraag naar extra arbeidskrachten toe met 38.000, waarvan 26.000 alleen al in deze regio. 

Daarvoor moeten duizenden extra technici worden opgeleid, en ook worden om- en bijgeschoold, zowel in het mbo, hbo als wo. Er ligt een plan klaar die de onderwijsinstellingen samen hebben opgesteld. Het is nu aan deze instellingen om dit te gaan uitvoeren. “De komende maanden gaan we concrete invulling geven aan het plan”, aldus ICT-directeur Frens Vonken, die nauw betrokken is geweest bij de voorbereidingen. 

Wat houdt het plan in? 
“Het is een veelomvattend plan waarbij we ons in grote lijnen gaan richten op het vergroten van de instroom, doorstroom en uitstroom van studenten, het flexibiliseren en uitbreiden van onderwijsprogramma's, het intensiveren van studentbegeleiding en de verdere ontwikkeling van het programma Leven Lang Ontwikkelen (LLO).” 

“Het mbo (Summa en Ter AA) gaat voornamelijk aan de slag met zij-instroomtrajecten, de TU/e focust op masterstudenten en wij gaan ons programma verbreden en flexibiliseren. Daarnaast starten we met de industrie nieuwe semicontracks en komt er meer praktijkgericht onderwijs. Ook gaan we samenwerken op het gebied van voorlichting, werving en uitwisseling van studenten. Daarnaast gaan we studenten begeleiden van opleiding naar werk en zetten we een gezamenlijk alumnibeleid op om de stayrate van internationale studenten te vergroten.” 

“We versterken hybride leeromgevingen, er komen crossovers met andere werkvelden en we gaan gezamenlijk onderzoek doen. Naast diploma’s kunnen ook certificaten en microcredentials worden uitgereikt. Microcredentials spelen vooral een rol in het LLO-aanbod.” 

De regio heeft te maken met demografische krimp. Waar halen de onderwijsinstellingen op korte termijn zoveel nieuwe studenten vandaan? 
“De motivatie is om meer mensen te laten instromen. Dat gaat maar beperkt, omdat je niet per se meer mensen hebt. Dat kun je alleen bereiken door een bredere doelgroep aan te spreken. Daarvoor moeten we aantrekkelijke programma’s, labels en tracks aanbieden die potentiële studenten aanspreken, evenals aansluiting en doorstroom tussen opleidingen en mbo, hbo en wo verbeteren. We gaan gezamenlijk de juiste voorlichting geven om elke student op de juiste plaats te laten landen.” 

“Daarnaast moet het voor studenten makkelijker worden om te switchen tussen een opleiding, instituut of onderwijsinstelling zonder dat ze studievertraging oplopen. En ze krijgen de mogelijkheid om ook halfjaarlijks aan een (andere) opleiding te beginnen.” 

“Maar zelfs dan zijn we er nog niet. We zullen een beroep moeten doen op onbenut en vooral internationaal talent. Bijna de helft van de nieuwe aanwas zal uit het buitenland moeten komen.” 

Heeft het kabinet niet juist een rem gezet op internationalisering en Engelstalig onderwijs? 
“In oktober heeft het kabinet inderdaad extra regels aangekondigd om de 'verengelsing' in het hoger onderwijs en de instroom van internationale studenten terug te dringen. Daar is in de toekenning van de gelden en het akkoord op ons plan geen uitzondering op gemaakt. Ik kan me niet goed voorstellen dat Engelstaligheid van een aantal opleidingen in de semicon gerelateerde opleidingen afgewezen gaat worden, maar ik ben ervan overtuigd dat we nog de nodige inspanningen zullen moeten verrichten om nut en noodzaak daarvan te onderbouwen. Om de stayrate en integratie te verhogen investeren we in taalonderwijs en interculturele competenties. Als mensen zich hier thuis voelen, is de kans namelijk groter dat ze hier blijven na hun afstuderen.” 

Wat moet er bij Fontys gebeuren om al deze veranderingen in gang te zetten? 
“Binnen de ondersteunende diensten en de instituten die hierbij betrokken zijn worden er teams opgericht die de verantwoordelijkheid krijgen over een bepaald project. In totaal betreft het een aanzienlijk aantal mensen verdeeld over verschillende diensten en de instituten Engineering, Techniek & Logistiek, Bedrijfsmanagement, Applied Sciences en ICT.” 

We hebben te maken met bezuinigingen. Waar haalt Fontys deze medewerkers vandaan? 
“Grotendeels hebben we die mensen zelf. Wel wordt het een uitdaging om de juiste personen op de juiste plek te krijgen. We moeten kijken in hoeverre de opdracht inhoudelijk bij ieder van hen past. Mogelijk hebben we hier en daar wat extra mensen nodig, die we extern moeten aantrekken. In de begrotingen hebben we hiermee rekening gehouden.” 

Het werkveld wordt nadrukkelijk betrokken bij het onderwijs. Waarom? 
“Door bedrijven te laten participeren in het onderwijs en werkelijke opdrachten uit het bedrijfsleven te laten oppakken door studenten en onderzoekers, krijg je realistischer onderwijs. We hebben de indruk hebben dat dit de motivatie van studenten en daarmee het resultaat en het rendement van hun studie ten goede komt. We doen dit nu ook, maar gaan dat versterken. De ervaring is dat studenten na hun afstuderen sneller en beter inzetbaar zijn.” 

Er wordt nagedacht over een gezamenlijk eerste studiejaar voor een aantal opleidingen in het hbo en wo. Wat is het doel hiervan? 
“We zien de afgelopen jaren dat er een toename is van het aantal vwo’ers dat doorstroomt naar het wo. Een deel van deze studenten valt uit, omdat ze beter op hun plek zouden zijn in het hbo. Met een gezamenlijk eerste opleidingsjaar willen we ervoor zorgen dat studenten meteen op de juiste plek terechtkomen. Bij Elektrotechniek zijn de gesprekken het verst gevorderd.” 

Kan het ergens nog misgaan met het uitrollen van het plan? 
“We hebben als Brainportregio een grote ambitie. Er zijn veel verschillende partners bij betrokken en het succes hangt af van de som van het geheel. Dat is een uitdaging. De grootste bedreiging zie ik in het falen van de toestroom van internationale studenten. Dan ben je meteen de helft van je ambitie kwijt. Zo moet het Engelstalig onderwijs geen probleem gaan opleveren en zal er tijdig extra huisvesting gerealiseerd moeten worden.” 

Waar ligt de winst voor Fontys? 
“In diezelfde ambitie. We krijgen een enorm mooie kans om in tijden van krimp en bezuinigingen ons onderwijs en onderzoek te verbeteren en een bijdrage te leveren aan wat de regio nodig heeft. De eerste miljoenen zijn toegekend voor de komende twee jaar. Als ze blijken te lonen, stelt het kabinet de rest ervan beschikbaar. Het is dus aan de onderwijsinstellingen om te laten zien dat het plan dat we hebben neergelegd ook echt de extra technici gaat opleveren die nodig zijn.” 

Tool Synthesia. Zo heet de ontwikkeling waarmee de kennisclips, ook wel flitscolleges genoemd, voor studenten worden gemaakt. Je brengt er mensen mee in beeld zonder die mensen ook daadwerkelijk de filmen. Hoe dat werkt? Patrick de Vos, werkzaam bij Fontys Mens en Gezondheid, maakt sinds kort samen met Erik van Roon, docent Verpleegkunde, kennisclips voor de lessen van Van Roon. Hij legt uit hoe het werkt.

“Met het gebruik van AI kunnen we tegenwoordig mensen klonen”, aldus De Vos. “Je moet de AI-machine eenmalig voorzien van vijf minuten aan videomateriaal van iemand die iets vertelt. De machine gaat vervolgens aan de slag en doet er een dag over om die persoon te klonen. Als dat eenmaal gebeurd is, kun je de kloon alles in alle talen laten zeggen.”

Tijd besparen
Docent Erik van Roon deelt regelmatig kennisclips met zijn studenten. Waar hij normaal gesproken voor iedere clip voor de camera zou moeten staan, is dat met de komst van Tool Synthesia niet langer nodig. De AI-machine doet al het werk. “Dat scheelt heel veel tijd”, vervolgt De Vos.

“Hij hoeft nu alleen nog maar een audiobestand in te spreken. Dat transcriberen we naar tekst, die je vervolgens uploadt in de AI-machine. We maken een PowerPoint en vertellen de machine welk stukje tekst bij welke dia hoort. De rest van het werk wordt automatisch gedaan.”

Meer mogelijkheden 
Voorheen was Van Roon uren bezig met het maken van een kennisclip, waarvan een groot deel met opnames in de studio. Nu is een filmpje binnen een paar minuten gemaakt. En het kan zelfs nog sneller, want in principe is het opnemen van een audiobestand niet eens nodig. Je kunt je tekst ook uitschrijven in Word en die vervolgens in de AI-machine gooien. “Maar Erik vindt zijn manier handiger.”

Het maken van nieuwe kennisclips is volgens De Vos slechts het begin. Want je kunt met die AI-machine veel meer. Zet hem in voor het ombouwen van oude clips. Of voor een evenement. “Als je tijdens een evenement een dagvoorzitter nodig hebt, kun je daar AI voor gebruiken”, aldus De Vos. “Ik wil natuurlijk niet zeggen dat je elke dag iedereen moet gaan zitten klonen, maar het kan in bepaalde situaties wel handig zijn. Voorlopig gebruiken we de tool alleen voor de flitscolleges, maar we onderzoeken wel waar we 'm nog meer voor kunnen gebruiken.”

Dat doen ze tijdens de afsluiting van de landelijke campagne Ik maak bezwaar – Voor de toekomst van Nederland, een initiatief van de Vereniging Hogescholen en haar leden dat ze de afgelopen twee maanden hebben gevoerd. Twee uur lang lezen medewerkers, bestuurders en studenten van Fontys bezwaarschriften voor, vooral de langstudeerboete stuit op veel verzet.

"Ik maak bezwaar omdat iedereen in een situatie kan komen waardoor langer studeren kan gebeuren. Studeren is al duur genoeg en wordt zo helemaal alleen voor mensen met rijke ouders. Deze boete werkt ongelijkheid in de hand!”, zo luidt een van de bezwaren die wordt voorgelezen.

Joris, Jalle en Basken, studenten en leden van de studentenfractie van de centrale medezeggenschapsraad (cmr), staan in gebouw R13 om de stem van de student te laten horen. Ze lezen bezwaarschriften voor en spreken studenten aan. Joris erkent dat de voorgenomen maatregelen van het kabinet niet erg leven onder Fontysstudenten. 

Digitale handtekening
“Daarom zijn dit soort acties en initiatieven heel erg belangrijk”, motiveert hij zijn actiebereidheid. “We maken studenten erop attent dat de bezuinigingen en de langstudeerboete ook hun kan raken.” Dat werkt. Een groepje Pedagogiek-studenten luistert geïnteresseerd naar wat Joris te vertellen heeft.

Vooral het verhaal van een student van wie de vader is overleden en die daardoor studievertraging heeft opgelopen, met mogelijk een boete tot gevolg, raakt de studenten zichtbaar. Ze pakken het bezwaarformulier gretig van Joris aan en beloven hun digitale handtekening te zullen zetten.

Bij de start van de voorleesmarathon is het nog erg rustig in de hal waar wordt voorgelezen. Alleen een handvol mensen van de pers, de organisatie en wat sprekers is aanwezig. Maar Jalle is optimistisch: “Wacht maar af, als we eenmaal gaan voorlezen, trekken we vast de aandacht.”

Dat is niet het geval. Tot het einde toe blijft het rustig. Fontys-woordvoerder Wim Pleunis wijt dit aan de dag van de week. “De woensdag is altijd een rustige dag op de campus, maar qua timing – morgen vindt het afsluitende debat plaats in de Tweede Kamer over de onderwijsbegroting – en logistiek kwam dit moment het beste uit.”

Stapel bezwaarschriften
Eerst was nog gedacht om de voorleesmarathon in de Eindhovense binnenstad te houden. Maar daarvoor werkte het weer niet mee; de regen kwam de hele dag met bakken uit de hemel. “Bovendien”, merkt de woordvoerder op, “bereiken we op de campus veel meer studenten, en dat is toch om wie het gaat.”

In totaal lezen twee studenten, twee bestuurders en zes medewerkers van Fontys de bezwaren voor. Om en om, ieder krijgt daarvoor zo’n tien tot vijftien minuten. Een hele grote stapel bezwaarschriften wordt er zo in twee uur tijd doorheen gejaagd. Wanneer de microfoon uitvalt, is net bestuurder Frans Möhring aan de beurt.

Hij maakt van de gelegenheid gebruik om de pers te woord te staan. “Ik werk nu zo’n dertien jaar in het onderwijs en elk jaar dat ik er werk, realiseer ik me meer hoe makkelijk ik het zelf heb gehad als student. Dat mocht destijds best nog een jaar of langer duren. Ik vond dat toen heel normaal. Maar dat is het niet.”

Gelijke kansen
“Ik vind het ontzettend belangrijk dat iedereen in Nederland, ongeacht waar hij of zij vandaan komt of wat zijn of haar achtergrond is, zich kan ontwikkelen tot wie hij of zij wil zijn", vervolgt Möhring. "En als dat een jaar langer duurt, dan duurt dat maar een jaar langer. Uiteindelijk is dat iets wat we moeten blijven bewaken.”

Toegankelijkheid van het onderwijs en ervoor zorgen dat iedereen gelijke kansen heeft, dat is ook waarom Lisette Weijers, directeur van Fontys Pedagogiek, het podium beklimt. “Ik gun iedere student de ruimte om te kunnen studeren. Veel studenten hebben goede redenen om langer te studeren, redenen waar ze vaak zelf geen invloed op hebben. Het is dan heel onterecht om ze een boete te geven.”

Grote foto bovenaan: Joris overtuigt studenten ook hun handtekening te zetten tegen de voorgenomen kabinetsplannen 

“Heel mooi dat deze belangrijke stap wordt gezet”, schrijft bestuursvoorzitter Joep Houterman van Fontys op LinkedIn. “Dit is een geweldige kans om samen met onze partners in de Brainportregio en daarbuiten echt het verschil te maken. Hiermee kunnen we duizenden studenten én werkenden op alle niveaus opleiden voor de banen van de toekomst in de semicon-sector.”

De opgave om meer talent op te leiden is er een van nationaal formaat. Daarom heeft het kabinet daar eenmalig 450 miljoen euro voor beschikbaar gesteld en 80 miljoen euro structureel. Doel is om tot en met 2030 33.000 extra technici op te leiden voor de microchipsector, in zowel het mbo, hbo als wo.  Dat hebben de ministeries van Economische Zaken (EZ) en Onderwijs (OCW) gisteren bekendgemaakt. 

Die investeringen zijn hard nodig om de ontwikkelingen in de microshipindustrie mogelijk te maken. Een sector die van groot belang is voor de Nederlandse en Europese economie, aldus de overheid. Omdat de meeste mensen nodig zijn in de Brainportregio Eindhoven, gaat meer dan de helft van het bedrag naar onderwijsinstellingen in deze regio. Zij kunnen al vanaf 2025 van start met het opleiden van extra technici. 

In- en doorstroom bevorderen
Fontys, TU/e, Summa en Ter AA krijgen de komende twee jaar gezamenlijk een bedrag van 45 miljoen euro om extra studenten op te leiden. Daarnaast is een bedrag van ruim 17 miljoen euro beschikbaar voor het opleiden van nog eens duizenden mensen via om- en bijscholing. Welk bedrag Fontys precies ontvangt, is nog niet duidelijk. Het gaat binnen Fontys om de instituten Engineering, Techniek & Logistiek, Bedrijfsmanagement, Applied Sciences en ICT. 

Frens Vonken, directeur van Fontys ICT, is nauw betrokken bij de plannen. “Het geld zal onder meer worden besteed aan het vergroten van de in- en doorstroom van studenten, het flexibiliseren en uitbreiden van onderwijsprogramma's, het intensiveren van studentbegeleiding en de verdere ontwikkeling van het programma Leven Lang Ontwikkelen (LLO)." 

Voor de regio’s Twente, Delft en Noord-Nederland trekt het kabinet respectievelijk 20,5 miljoen, 9,4 miljoen en 5,9 miljoen euro uit. De investeringen zijn voor de komende twee jaar. Als ze blijken te lonen, stelt het kabinet de rest van de 450 miljoen vanaf 2027 beschikbaar. Naast de bijdrage van het kabinet dragen ook bedrijven en onderwijsinstellingen bij: in totaal 310 miljoen euro, melden het ministerie van EZ en OCW.  

“De onderwijsinstellingen leggen niet direct geld bij, maar zij dragen wel bij in de vorm van goederen en diensten”, benadrukt een woordvoerder. "De waarde daarvan is meegerekend in dit bedrag. Overigens is het grootste deel van die 310 miljoen afkomstig uit het bedrijfsleven."

Plannen uitwerken
Basis voor de investeringen van het kabinet zijn plannen die onderwijsinstellingen de afgelopen maanden zelf hebben gemaakt, en waar ze nu dus mee aan de slag kunnen. In hun plannen gaat het niet alleen om meer plek voor studenten bij technische opleidingen, maar ook bijvoorbeeld om samenwerkingen tussen mbo-instellingen, hogescholen en universiteiten om meer technici op de arbeidsmarkt te krijgen. 

Denk aan een gezamenlijk eerste studiejaar en meer leer-werktrajecten in het mbo en maatregelen om uitval van studenten te voorkomen. Ook gaan er meer mensen uit het bedrijfsleven lesgeven, zodat opleidingen beter aansluiten bij de praktijk.

“We gaan de plannen verder afstemmen en uitwerken met alle betrokken partners", aldus bestuursvoorzitter Houterman. “Fontys gaat daar een grote bijdrage aan leveren", vult ICT-directeur Vonken aan. "We staan klaar om veel studenten op te leiden, op alle niveaus. Van associate degrees tot masters, over de volle breedte van alle vakgebieden. Samen uiteraard met de andere betrokken instellingen.”

De veiligheidsdriehoek in Utrecht gaf woensdagmiddag het dringende advies om de bijeenkomst niet door te laten gaan. Volgens het AOb kon de veiligheid van de deelnemers niet worden gegarandeerd, waarna het AOb en de FNV hebben besloten de bijeenkomst af te lasten.

Zo valt te lezen: “We zijn als organisatie overvallen door deze recente ontwikkelingen. De afgelopen weken en dagen zijn wij in goed overleg geweest met de veiligheidsdriehoek en waren er geen concrete zorgen rondom de veiligheid. Die situatie is nu veranderd.”

Het protest ging niet door omdat de gemeente Utrecht vreesde voor geweld van pro-Palestijnse demonstranten.  Zo bleek uit een brief van burgemeester Dijksma dat de veiligheidsdriehoek van burgemeester, politie en Openbaar Ministerie concrete informatie heeft waaruit blijkt dat een pro-Palestina-organisatie voornemens was de demonstratie te kapen.

Onmacht en ongerustheid
Fontysbestuurder Arian Steenbruggen, die donderdag naar Utrecht had willen afreizen, is teleurgesteld dat het onderwijsprotest is afgelast. 

“Het bezorgt een gevoel van teleurstelling, onmacht en ongerustheid. Teleurstelling en onmacht omdat alle studenten, docenten en medewerkers die morgen hun stem wilden laten horen tegen de bezuinigingen, dit nu niet kunnen doen. 

Ongerustheid omdat het een groot recht en een voorwaarde voor democratie is dat je je mening mag uiten én van mening mag verschillen. Ik ben ongerust dat zoiets door de dreiging van geweld nu ontnomen wordt.”

Vrees voor geweld
De organisatie van de demonstratie bezint zich over hoe ze de enorme zorgen over de bezuinigingen van al deze duizenden mensen zichtbaar kunnen maken, laat de AOb weten. 

Duidelijk is dat ze in aanloop naar de begrotingsbehandeling Onderwijs, Cultuur en Wetenschap die in de week van 25 november plaatsvindt, aandacht zal blijven vragen voor de bezuinigingen op het hoger onderwijs.

Op het Domplein in Utrecht kan het donderdag wel eens erg druk worden. Universiteiten en hogescholen maken het namelijk zo makkelijk mogelijk voor medewerkers en studenten om te demonstreren tegen de bezuinigingen op het hoger onderwijs. Personeel krijgt soms vrij en enkele instellingen vergoeden ook de reiskosten. 

Fontys steunt de actie van WOinActie, de vakbonden AOB, FNV en CNV en studentenvakbond LSVb. “Maar het is aan medewerkers en studenten zelf om te beslissen of ze willen deelnemen”, laat het college van bestuur in een reactie op vragen van Bron weten. Het is niet duidelijk hoeveel medewerkers en studenten gehoor geven aan de oproep om naar Utrecht af te reizen. 

Meerdere universiteiten en hogescholen geven hun personeel vrijaf, zo blijkt uit een rondgang van het Hoger Onderwijs Persbureau langs de instellingen. Ook vergoeden enkele instellingen de reiskosten van medewerkers en gaan ze soepel om met de aanwezigheidsplicht van studenten en het deelnemen aan tentamens. 

Eigen gelegenheid 
Veel bestuurders willen het goede voorbeeld geven en kondigen aan dat ze zelf meelopen. Ook het college van bestuur van Fontys is bij de protestactie. Een woordvoerder laat weten dat Fontys geen gezamenlijk vervoer inzet. 

“Studenten en medewerkers kunnen op eigen gelegenheid op het door hen gewenste moment naar de manifestatie gaan. Wel kunnen medewerkers gebruikmaken van hun NS Businesscard."

Ze krijgen echter geen vrije dag. “Niettemin is aan leidinggevenden en teams gevraagd om soepel om te gaan met verlofaanvragen van medewerkers die zouden willen deelnemen”, aldus de Fontyswoordvoerder. 

Studenten hebben vanzelfsprekend recht om te demonstreren, maar moeten bij toetsen wel aanwezig zijn. Zij zijn bovendien zelf verantwoordelijk voor het inhalen van gemiste lesstof. “Docenten is gevraagd om, als het enigszins kan, donderdag geen toetsen te plannen en zo soepel mogelijk om te gaan met de aanwezigheidsplicht.” 

Verhoging collegegeld 
De bedoeling is dat actievoerders donderdagmiddag om 13 uur verzamelen in het Moreelsepark, vlak naast Centraal Station in Utrecht. Daarna loopt iedereen naar het Domplein, waar het protest om 15 uur eindigt. 

De coalitiepartijen maakten in mei bekend dat ze honderden willen miljoenen bezuinigen op het hoger onderwijs, onder meer door internationale studenten te weren en een langstudeerboete in te voeren. 

Vrijdag werd bekend dat onderwijsminister Eppo Bruins een alternatief voor de langstudeerboete onderzoekt. Daarbij wordt ook gedacht aan het verhogen van het collegegeld (momenteel 2.530 euro) voor alle studenten of alleen voor buitenlandse studenten. Daarover is Bruins in overleg met zijn collegaministers. 

De hogescholen en universiteiten wachten de uitkomst van deze gesprekken niet af en staan al met één voet op het Utrechtse Domplein. “Een grote opkomst helpt de gezamenlijke boodschap van alle hogescholen aan het kabinet kracht bij te zetten: Stop de bezuinigingen! Samen kunnen we een duidelijk signaal afgeven”, aldus het Fontysbestuur. 

De ministers van Onderwijs en Volksgezondheid baseren zich in hun uitspraken op signalen van het openbaar ministerie (OM). Daaruit zou blijken dat het aantal fraudegevallen met mbo-zorgdiploma’s die verkregen zijn met ervaringscertificaten (EVC) de afgelopen jaren is toegenomen. Met een EVC kan een student vrijstellingen krijgen voor (onderdelen van) een mbo-opleiding.

De exacte omvang van de fraude is nog onbekend, maar de zorgen van het OM en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) zijn groot. De IGJ ziet in korte tijd een verontrustende toename van het aantal bureaus dat EVC’s verstrekt. Tussen april en september 2024 zijn er ongeveer 10 EVC-bureaus bijgekomen, tot een totaal van 54 aanbieders in Nederland.

Terughoudendheid
Het OM meldt dat bij één onderzocht EVC-bureau vermoedelijk 800 tot 1.200 valse ervaringscertificaten zijn verstrekt. Daarnaast spreekt het OM over een forse toename van personen die zonder geldig diploma werkzaam zijn als zzp’er in de zorg, waarbij mede een verband wordt gelegd met deze (EVC-)fraude.

Minister Bruins noemt deze ontwikkelingen zorgelijk. “Dit betekent dat er ongekwalificeerde mensen in de zorg werken. Ik vind dat onaanvaardbaar.” Hij roept mbo-instellingen op om voor een aantal specifieke zorgopleidingen zeer terughoudend te zijn en zorgvuldig om te gaan met ervaringscertificaten. 

Doorstroom hbo
Hoewel de fraude is geconstateerd met mbo-zorgdiploma’s kunnen studenten hiermee wel doorstromen naar het hbo. “Als studenten een diploma kunnen overleggen van een geaccrediteerde mbo-onderwijsinstelling, dan moeten wij ervan uit kunnen gaan dat dit ook een echt diploma is”, zegt Karen Cox, directeur van Fontys Mens en Gezondheid. “Zelf werken wij niet met ervaringscertificaten die door externe bureaus worden verstrekt.”

“Wij zijn heel terughoudend met het verlenen van vrijstellingen”, vult Peet van Winkel, voorzitter van de examencommissie van Fontys, aan. “Er wordt door ons altijd nog inhoudelijk gekeken naar het niveau van de betreffende student die wil doorstromen naar het hbo. Enkel op basis van EVC’s verlenen wij geen vrijstellingen en al helemaal geen diploma’s."

Misstanden aanpakken
Verschillende partijen, zoals de IvO, IGJ, de Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB), het OM, de arbeidsinspectie en ministeries zijn aan de slag gegaan om de misstanden aan te pakken. Hierover wordt de Tweede Kamer dit najaar geïnformeerd. 

De oproep van minister Bruins aan de mbo-instellingen is een van de acties in dit proces. Hij doet deze nu al, om de gevolgen van misbruik met EVC’s direct in te kunnen perken.

De Verenigde Staten zijn diep verdeeld. Zo diep, dat Democraten en Republikeinen nauwelijks nog dezelfde taal spreken. Ook op het gebied van het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek liggen de standpunten ver uiteen. 

De huidige vicepresident Kamala Harris wil hoger onderwijs voor meer studenten betaalbaar maken, bijvoorbeeld door community colleges gratis te maken. Dat zijn veelal tweejarige opleidingen aan publiek gefinancierde instellingen voor hoger onderwijs.

Ook wil haar partij de hoge studieschulden aanpakken met kwijtscheldingen en inkomensafhankelijke terugbetaling. Er zijn veel particuliere universiteiten in de Verenigd Staten en de kosten kunnen hoog oplopen – te hoog, vinden veel Democraten.

Als openbaar aanklager won Harris een rechtszaak tegen een particuliere keten van onderwijsinstellingen die studenten zou hebben opgelicht met slecht onderwijs. De instelling moest 1,1 miljard dollar aan boetes en schadevergoedingen betalen.

Harris heeft ook oog voor diversiteit in het hoger onderwijs. De afgelopen jaren heeft de Amerikaanse regering geprobeerd om universiteiten een steuntje in de rug te geven die van oudsher veel minderheden opleiden.

Veruit meeste wetenschappers en docenten lijken te duimen voor haar overwinning, bleek uit een peiling van nieuwswebsite Inside Higher Education. Maar ze willen hun mening niet aan hun studenten opdringen, was een andere uitkomst.

Toch kiest een groot deel van de wetenschap toch positie. “De wereld heeft een Amerikaanse president nodig die bewijs respecteert”, schrijft het wetenschappelijke tijdschrift Nature onomwonden.

Dat laatste doet ze inderdaad. Harris erkent bijvoorbeeld het bewijs voor klimaatverandering en spreekt van een existentiële dreiging. Ook zei ze dat politici een voorbeeld konden nemen aan wetenschappers. “Dan zouden we meer voor elkaar krijgen.”

Trump runde ooit zijn eigen university, al mocht die eigenlijk geen universiteit heten. Het ging om dubieuze cursussen in vastgoedinvesteringen. Voormalige studenten en de staat New York sleepten hem voor de rechter. Trump heeft die zaak geschikt toen hij in 2016 president werd.

Als president wilde hij sterk bezuinigen op wetenschappelijk onderzoek, al werd dat tegengehouden in het congres, waar ook een deel van de Republikeinen hier weinig in zag. Maar binnen zijn partij staat hij zeker niet alleen in zijn drang om de wetenschap te beknotten.

Trumps kandidaat voor het vicepresidentschap is J.D. Vance, die in 2021 een lezing gaf met de titel ‘De universiteiten zijn de vijand’. Hij wil de universiteiten “eerlijk en agressief aanvallen” omdat ze geloofwaardigheid zouden verlenen aan belachelijke overtuigingen, zei hij toen.

In lijn met dat gedachtegoed kwamen de Republikeinen in het huis van afgevaardigden dit jaar met een wetsvoorstel tegen ‘woke’ hoger onderwijs. Ze krijgen het alleen niet door de senaat, waar de Democraten een meerderheid hebben. Het idee van het voorstel is dat instellingen bekostiging verliezen als ze omstreden onderwijs aanbieden, bijvoorbeeld genderstudies.

Ook moeten onderwijsinstellingen volgens dat wetsvoorstel meer ruimte geven aan bijeenkomsten en protesten, wat erop neerkomt dat omstreden sprekers toegang moeten krijgen tot de campus, ongeacht de beveiligingskosten. Overigens staat dit op gespannen voet met de felle kritiek van de Republikeinen op de studentendemonstraties tegen Israëls oorlog in Gaza.

Het zou allemaal nog veel verder kunnen gaan, als het veelbesproken Project 2025 inderdaad een blauwdruk voor de Republikeinse plannen blijkt te zijn, zoals velen vrezen. Het is een document waar Trump afstand van heeft genomen, al hebben veel van zijn medewerkers eraan bijgedragen. 

Eén van de plannen: het ministerie van Onderwijs opheffen, zodat de afzonderlijke staten het heft in handen kunnen nemen. Dit zou in de praktijk betekenen dat Republikeinen in diverse staten hun zin kunnen doordrukken, zoals nu al veel gebeurt rond kinderboeken die wel of niet op school gelezen mogen worden.

Verder willen Republikeinen het huidige beleid rond studieleningen terugdraaien. Er komen dan minder mogelijkheden voor kwijtschelding van studieschulden en ook inkomensafhankelijke terugbetaling zal minder steun krijgen.

Respect voor feiten, waarheid en wetenschap heeft Trump niet echt. Hij denkt dat klimaatverandering een hoax is. In de coronacrisis baarde hij veel opzien met het idee dat het injecteren van bleekmiddel misschien zou kunnen helpen tegen het coronavirus.

Perscentrum Nieuwspoort nodigde Uittenbogaard uit om een jaar lang de Nederlandse politiek te volgen. De economiedocent krijgt vrije toegang tot het parlement, volgt debatten, bestudeert moties en amendementen en spreekt met politici. Hij belicht hoe politiek en onderwijsbeleid rechtstreeks doorwerken in het klaslokaal en hoe leraren worden geconfronteerd met beslissingen waar zij nauwelijks invloed op hebben gehad. Zijn toon is scherp maar nooit cynisch, en Uittenbogaard blijft altijd genuanceerd: hij erkent de complexiteit van beide werelden, zonder zich te verliezen in zwart-witdenken.

Uittenbogaard legt niet alleen zijn eigen observaties vast, maar voert ook gesprekken met verschillende belangrijke figuren uit zowel het onderwijs als de politiek. Hij spreekt onder andere met beleidsmakers, politici en schoolleiders die elk vanuit hun eigen perspectief uitleggen hoe beslissingen tot stand komen en welke prioriteiten ze moeten afwegen. Deze interviews laten zien dat de problemen in het onderwijs niet simpelweg het resultaat zijn van ‘verkeerde’ beslissingen, maar vaak voortkomen uit een complex samenspel van factoren.

Aan het einde van het boek toont Uittenbogaard dat hij niet alleen kritisch is, maar ook constructieve ideeën heeft voor verbetering. Deze concrete aanbevelingen zijn bedoeld om de kloof tussen onderwijspraktijk en beleid te verkleinen. Hij stelt bijvoorbeeld voor om leraren een structurele rol te geven in beleidsvorming, zodat hun ervaringen en expertise daadwerkelijk worden meegenomen. Dit zou de haalbaarheid van nieuwe maatregelen vergroten en zorgen voor meer draagvlak onder leraren.

Cijfer: 7 - “Tussen klas en kamer is het lezen waard voor iedereen binnen het onderwijsveld, vooral degenen die een beter begrip willen krijgen van de invloeden achter het Nederlandse onderwijsbeleid.”

Een aanstaande langstudeerboete? Check. Schoolboeken die in prijs omhoog schieten door een aangekondigde btw-verhoging op cultuur? Ook dat nog. Zijn we er dan? Zeker niet. Nu is het kabinet van plan om 4,7 miljoen te bezuinigen op subsidies voor onderwijs aan (hoog)begaafden. Het geplande bedrag van 28 miljoen valt daardoor aanzienlijk lager uit. Dat is “heel slecht nieuws met mogelijk verstrekkende gevolgen”, vertelt Bakx.

Ten eerste voor de (hoog)begaafde leerlingen zelf. “Sinds een jaar of tien erkent de politiek het ‘probleem’ dat kinderen die anders leren, zoals (hoog)begaafde kinderen, gesteund moeten worden. Er is in dat decennium veel geïnvesteerd in het begeleiden van deze doelgroep in passend onderwijs. Wat het zorgelijk maakt is dat veel initiatieven en ontwikkelingen hierbinnen juist net opgestart zijn, maar nu mogelijk weer afgebroken worden door deze bezuiniging”, legt Bakx uit, die tevens bijzonder hoogleraar begaafdheid aan de Radboud Universiteit is.

Onderpresteren en schooluitval
Er zijn volgens haar veel misconcepties over (hoog)begaafdheid. Dat het een luxeprobleem is, of dat (hoog)begaafde kinderen zich vanzelf wel redden in het onderwijs. Pertinent niet waar, claimt de lector. “Uit onderzoek blijkt simpelweg dat dat niet zo is. Als deze doelgroep niet goed begeleid wordt kan dat leiden tot sociale of emotionele problemen, onderpresteren of nog erger: schooluitval. En dat terwijl wij deze talenten juist heel hard nodig hebben.”

Bakx zegt dat zich daar het tweede probleem van deze bezuinigingen herbergt. “Als deze talenten niet juist begeleid worden kan dit tot bovengenoemde problemen leiden met (hoge) zorgkosten als gevolg. Daarmee verliezen we ook potentieel voor de toekomstige arbeidsmarkt. Als Nederland zijn positie als kenniseconomie wil behouden is het hartstikke belangrijk om ook deze (hoog)begaafde kinderen goed te begeleiden in het onderwijs. Anders komt het de maatschappij duur te staan, op korte en lange termijn”, klinkt het stellig.

Wat dit voor Fontys betekent, durft ze (nog) niet te zeggen. Wel dat het een besparing op korte termijn is, maar het alleen maar geld kost op lange termijn. En dat deze bezuiniging in de loop der jaren als een boemerang terugkaatst in het ‘gezicht’ van de maatschappij. Nu is het afwachten of het kabinet de bezuiniging ook daadwerkelijk doorzet. “Het is te hopen van niet”, besluit ze.

De verhuizing kent twee redenen: de ene is kosten gerelateerd en de andere is het bevorderen van de samenwerking met opleidingen en disciplines. “Op Strijp S zitten we in een verzamelgebouw tussen veel verschillende ondernemers. Dat was vijf jaar geleden de reden om daar te gaan zitten.

We zijn er gaandeweg echter achter gekomen dat ondernemers ons toch wel weten te vinden, maar dat we de aansluiting met de Fontys-community missen”, licht De Maeijer toe. Daarom vertrekt het CvO naar gebouw R10 op Rachelsmolen.

Centraal
“Centraal tussen de studenten en collega’s met de ondernemers in ons kielzog”, aldus de CvO-teamleider. “We willen meer gaan samenwerken binnen Fontys. Inhoudelijk is er veel wat we samen kunnen oppakken.

Na de verhuizing kunnen onze studenten en medewerkers zo even binnenlopen bij een instituut of opleiding, bij het Inspiration Point of bij Pulsed, om maar enkele voorbeelden te noemen. En andersom kan dat ook.” [tekst gaat verder onder de foto's]

De andere belangrijke reden voor de verhuizing zijn de huisvestingslasten. Vanwege de krimp in studentenaantallen moet Fontys bezuinigen, ook op vierkante meters. De locatie op Strijp S is relatief duur en heeft logistieke nadelen, zoals het parkeren.

De Maeijer: “We hebben nu bijvoorbeeld geen eigen parkeerplek en ook andere voorzieningen worden niet door Fontys ondersteund. Op campus Rachelsmolen gaan we ook huur betalen, maar dat vloeit niet weg. Dat blijft binnen de organisatie.”

Voordeel
Gebouw R10 wordt dus het nieuwe thuishonk van het CvO. “Op de benedenverdieping wordt momenteel een grote ruimte gereedgemaakt met werkplekken voor studentondernemers en hun coaches en docenten”, vertelt De Maeijer.

“Ook zijn er break-outrooms en is er plek om te netwerken en ondernemers te ontvangen. Hetzelfde principe als nu op Strijp S. Campus Rachelsmolen biedt één groot voordeel: we kunnen klaslokalen inroosteren om lessen te geven. Dat kan nu niet. We gaan er dus op vooruit.”

Fontys is de grootste lerarenopleider van Nederland en kent maar liefst meer dan vijftig educatieve opleidingen. Genoeg keuze voor studenten zou je denken, maar volgens Janneke Gielisse, projectleider van het nieuwe oriëntatiejaar, maakt dat het voor velen juist ook erg lastig. “Aankomende studenten die iets in het onderwijs willen doen of leraar willen worden, moeten al voordat zij beginnen kiezen welke richting zij op willen.”

Door die vroege keuze spreekt Fontys voornamelijk de doelgerichte studenten aan, studenten die weten wat ze willen. “Maar er zijn ook heel veel studenten die wel in het onderwijs willen werken, maar niet precies weten in welk vak of in welke sector zij het beste passen. Laat staan dat ze alle mogelijkheden van het onderwijs kennen”, aldus Gielisse.

Langer de tijd
Daarom start Fontys komend studiejaar met Oriëntatiejaar Lerarenopleiding. Een opleiding waarin studenten langer de tijd krijgen om uit te zoeken wat het beste bij hen past en kunnen ontdekken wat het leraarschap precies is, voordat ze een specifiek vak of bepaalde richting kiezen.

En dat is nodig, want de uitval onder studenten aan de huidige lerarenopleiding is heel hoog, weet de projectleider. “Veel studenten komen erachter dat de sector of het vak dat zij hebben gekozen toch niet bij hen past. De hoge uitval willen we met een oriëntatie op het leraarschap verminderen.”

De juiste plek
Studenten krijgen in het oriëntatiejaar meer tijd en ruimte om te wennen aan het studeren op hbo-niveau, ze ontwikkelen studievaardigheden en krijgen begeleiding om op de juiste plek terecht te komen. Ook werken ze aan universele leeruitkomsten: “Zoals wat je als leraar moet kennen en kunnen, hoe je leerlingen begeleidt, wat je professionele identiteit is en wie je bent als persoon.”

Daarnaast lopen de studenten diverse stages op verschillende scholen in uiteenlopende sectoren, om zo te ontdekken welke groep, cluster, sector of vak hen het meest interessant lijkt. Na het oriëntatiejaar stromen de studenten zonder vertraging door naar de opleiding van hun keuze. 

Lopen deze studenten dan niet een jaar achter op de anderen die meteen voor een vakgerichte opleiding hebben gekozen? “Integendeel”, legt Gielisse uit. “Studenten kunnen zestig studiepunten behalen die ze uiteindelijk volledig kunnen inzetten bij de opleiding naar keuze. De vakspecifieke inhoud komt in het tweede leerjaar aan bod.”

De juiste plek
Wat ook blijkt uit onderzoek van Gielisse en haar team is dat ruim vijftig procent van de geïnteresseerden in een lerarenopleiding voor een oriëntatiejaar had gekozen als ze daar de mogelijkheid toe hadden gehad. “Juist omdat ze via deze weg in de breedte kunnen starten, in plaats van  smal in een specifiek vak. Zo komen alle studenten uiteindelijk op de juiste plek terecht.”

Oriëntatiejaar Lerarenopleiding start in september 2025 op Campus Stappegoor in Tilburg, de Fontys-locatie met het breedste aanbod van lerarenopleidingen. Op basis van de daar opgedane ervaringen wordt het oriëntatiejaar mogelijk ook uitgebouwd naar andere steden waar Fontys lerarenopleidingen aanbiedt.

“We hebben in het voortraject al bij studenten gepolst wat voor elementen zij in deze opleiding terug willen zien en zullen dat gedurende het studiejaar ook bevragen. Die input is belangrijk, want we doen dit natuurlijk voor hen. Zo is het oriëntatiejaar niet alleen voor de studenten, maar ook voor ons een kwestie van leren door te doen.”

Het Centraal Planbureau (CPB) wilde weleens weten wie er allemaal huiswerkbegeleiding en bijles geven aan leerlingen in het basis- en voorgezet onderwijs. Er blijken grofweg twee typen leraren.

Allereest heb je mensen met een pabo-diploma die huiswerkbegeleiding of remedial teaching geven. Maar zij zijn niet helemaal verloren voor het reguliere onderwijs: de meesten van hen blijken tevens een vast contract bij een gewone school te hebben voor gemiddeld twee derde van hun werkweek.

De andere grote groep bestaat uit bachelorstudenten in dienst bij een huiswerkinstituut. Vaak zijn dat geen toekomstige leraren, maar volgen ze een opleiding sociale wetenschappen, economie of rechten.

Verdringing

Alles bij elkaar werken er zo’n 3.600 gediplomeerde leraren in het schaduwonderwijs. Dat is 1,5 procent van het totale aantal leraren in Nederland. Van grootschalige verdringing van leraren uit het publieke onderwijs is momenteel geen sprake volgens het CPB. In het ‘aanvullend onderwijs’ verdienen de leraren over het algemeen 20 procent minder.

Het particuliere onderwijs lokt eveneens weinig leraren: vergeleken met het aantal werknemers in het publieke onderwijs, is de omvang minder dan 0,5 procent. En ook hier verdienen de leraren over het algemeen iets minder.

Maar het CPB wil de vinger wel aan de pols houden: zicht op het schaduwonderwijs is belangrijk omdat de kansengelijkheid mogelijk in het geding is.

Het kabinet-Schoof wil de verengelsing in het hoger onderwijs terugdringen. Er zullen dan minder internationale studenten hierheen komen en dat moet de schatkist een besparing van 272 miljoen euro per jaar opleveren.

Twee wetenschappers van de Rijksuniversiteit Groningen onderzochten de economische effecten op de langere termijn. Wat zou er gebeuren als alle bacheloropleidingen Nederlandstalig worden? Platform ScienceGuide zette de schijnwerper op het in juli verschenen artikel, dat overigens nog niet door de peer review heen is.

Studenten zelf zitten niet te wachten op onderwijs in het Nederlands, blijkt uit een representatieve steekproef die de onderzoekers afnamen. De 400 internationals onder hen al helemaal niet. Het leeuwendeel – van binnen én buiten Europa – zou er flink wat extra collegegeld voor over hebben als de onderwijstaal Engels blijft.

De 500 Nederlandstalige respondenten maakt het gemiddeld weinig uit. Extra collegegeld hebben ze niet over voor Engels- of Nederlandstalig onderwijs. De bezorgdheid van de regeringspartijen delen ze klaarblijkelijk niet, concluderen de onderzoekers.

Driekwart vertrekt
Als het bacheloronderwijs Nederlandstalig wordt, zou nog maar een kwart van de Europese studenten voor Nederland kiezen en dat zijn dan merendeels Vlamingen. Van de niet-Europese studenten is dat 13,8 procent. Alles bij elkaar dreigt Nederland volgens de onderzoekers minstens driekwart van zijn internationale studenten kwijt te raken.

Het hoger onderwijs (universiteiten en hogescholen) zou dan met ruim 72 duizend studenten oftewel 8,6 procent krimpen. Ter vergelijking: dat zijn er meer dan het totale aantal bachelorstudenten bij de universiteiten van Rotterdam, Tilburg, Maastricht en de Vrije Universiteit Amsterdam.

Maar de taalswitch en het signaal dat internationals minder welkom zijn in Nederland zullen volgens de onderzoekers ook een negatief effect hebben op de internationale instroom bij de mastersopleidingen, zelfs als die Engelstalig blijven.

Braindrain
Nederland zal bovendien minder aantrekkelijk worden voor internationale wetenschappers. De onderzoekers gaan er vanuit dat er naar verhouding net zoveel wetenschappers zullen vertrekken als studenten (8,6 procent). Als dat gebeurt kan de wetenschappelijke output van Nederland tot wel 19 procent dalen, schatten de onderzoekers. Dat heeft negatieve gevolgen voor de economie. Het bruto binnenlands product zal dan met 1,6 procent krimpen.

Die schade kan niet zomaar ongedaan gemaakt worden, waarschuwen de onderzoekers, zeker nu andere landen om ons heen juist hun best doen om aantrekkelijker te worden voor hoogopgeleide internationals.

Het lijkt hun een beter plan om Engelstalige studies duurder te maken, zodat internationals kunnen blijven komen. Die zijn immers best bereid zijn om daar meer collegegeld voor te betalen.

Ben je als klein kind ooit in de Efteling geweest? Grote kans dat ook jij een foto op een van de muzikale paddenstoelen in het archief hebt zitten. “Dat doet de Efteling dus heel krachtig”, steekt Cornelis meteen van wal. “Je hebt vroegtijdig al fantastische herinneringen gemaakt die je graag wil delen met bijvoorbeeld je eigen kinderen.”

De ACE-docent attractieparken beschrijft de Efteling als cultureel erfgoed. “Zeker als je in dezelfde regio woont. Daarbij zorgt de Efteling voor steeds weer nieuwe koppelingen met de brede doelgroep die het park kent. Door nieuwe attracties, shows en resorts te ontwikkelen en daarin te blijven investeren.”

Zo kun je als bezoeker als het ware meegroeien en is er voor iedere leeftijdscategorie een ‘eigen’ Efteling-moment, waardoor het park steeds weer de moeite waard is om te bezoeken. Zo ook de nieuwe attractie Danse Macabre, die de plaats inneemt van het verouderde Spookslot.

Bijzonder
Toch is deze nieuwe ride, die eind oktober haar deuren officieel opent, volgens Cornelis een bijzondere ontwikkeling. “Het komt niet vaak voor dat een park iets weghaalt en in dezelfde thematiek of verhaallijn iets nieuws bouwt. Het Spookslot was niet erg populair, maar toch kiest de Efteling ervoor om hierop voort te borduren.”

Dat doet het park volgens de docent in een krachtige combinatie van het bekende ‘Spookslotnummer’, Danse Macabre van Camille Saint-Saëns, en een nieuw soort ritsysteem dat het park speciaal voor deze attractie heeft ontwikkeld. 

“Toch heeft ieder voordeel ook zijn nadeel”, aldus Cornelis. “Wanneer een attractie te nieuw is of voelt als een vervanger van, haken mensen snel af. De Efteling wil met Danse Macabre het vertrouwen van hun bezoekers vasthouden, maar als het té vertrouwd voelt, zal men het niet interessant genoeg vinden.”

Bezoekers
De docent is daarentegen overtuigd dat veel Efteling-fans, die bijvoorbeeld een abonnement hebben of het park via sociale media op de voet volgen, staan te springen om de nieuwe attractie. “Maar voor het grote publiek zal dat uitblijven. Danse Macabre zal de bezoekersaantallen zeker laten stijgen, maar niet zo explosief als bij de opening van de Baron bijvoorbeeld.”

De ontwikkelingen in het bekendste pretpark van Nederland volgt Cornelis op de voet. Dat heeft niet alleen te maken met zijn rol als hoofdonderzoeker van het project rondom de Vliegende Hollander, maar ook met zijn rol binnen Fontys. “Storytelling, thematisering en interactiviteit leiden allemaal tot beleving en emotie. Dat weet de Efteling elke keer weer te bereiken en daar kunnen we in het onderwijs veel van leren. Wij willen studenten iets bijbrengen in een authentieke leeromgeving, waarin het ook steeds meer gaat om beleving.”

Omgeving, leerstof en motivatie
Onderwijs is volgens hem dan ook niet alleen maar lesgeven in een klaslokaal. “Ook het decor waarin we dat doen moet onze studenten aanspreken. Je studietijd is de belangrijkste fase van je leven, waarin je vrienden maakt in een nieuwe, sociale en fysieke omgeving." 

Dat betekent niet dat Cornelis altijd met zijn studenten naar pretparken gaat, terwijl die tripjes soms wel op de planning staan. "Het gaat ook om onze locaties, zoals gebouw P8 waar ACE is gevestigd. Hier heerst een fijne dynamiek, studenten hangen rond bij de koffiebar en zoeken elkaar op de trappen op. We willen dat studenten uit zichzelf gemotiveerd raken in de materie. Met een juiste combinatie van een stimulerende omgeving en de juiste leerstof, weten wij net als attractieparken onze doelgroep te boeien.”