Ze bevinden zich maandagmiddag nog een beetje verspreid door de zaal, maar al snel zitten de genomineerden netjes op een rij. De een wrijft even met haar handen over elkaar, de ander kijkt rond om collega’s te spotten of duikt nog even in zijn tas en weer een andere docente wordt toegejuicht door haar entourage. Toch straalt bij Estella Stok, Marc Mussaeus, Hwanhee Choi, Rümeysa Güngör en Yvonne Udo voornamelijk de trots van de gezichten. Zij zijn van alle 81 aanmeldingen dé vijf docenten die vandaag strijden om de titel ‘Docent van het Jaar 2026’.

Volgens student, cmr-voorzitter maar in deze toch vooral jurylid Zoë Lodewijks was het allesbehalve makkelijk om een winnaar te kiezen. En na het lezen van motivaties van studenten, de interviews van Bron en de reflecties van directeuren was één ding zeker: “Fontys heeft een rijkdom aan geweldige docenten.”

Impact groots, persoonlijk en voelbaar
Alle genomineerden scoorden dan ook ontzettend hoog, maar voor de jury gaf de rol van Stok als docent, het bieden van een podium aan haar studenten tijdens Dutch Design Week en GLOW en het meenemen van de studenten in hun reis door het onderwijs de doorslag. “Estella Stok haar impact is niet alleen groot, maar ook persoonlijk en voelbaar.”

Vol trots neemt Stok de oorkonde met daarop de titel van Docent van het Jaar 2026 in ontvangst, maar al snel wijst ze naar haar concullega’s. “Iedereen die hier zit verdient deze titel, op zijn of haar eigen manier. Ik ben vereerd dat ik uiteindelijk heb gewonnen. Ook namens de mensen en studenten die me gesteund hebben, ik ben enorm trots.”

Integratie
En die steun was er volop. Niet alleen vanuit haar eigen opleiding Techniek en Logistiek, maar ook vanuit Fontys International Business Studies, waar inmiddels een integratie mee is gestart. “Ik kreeg van beiden evenveel succeswensen en felicitaties, dus die integratie is volop aan de gang.”

Hoewel Stok enorm blij is met haar prijs, vindt ze het vooral een eer om Fontys Venlo op deze manier op de kaart te mogen zetten. “Je ziet toch vaak dat het om Eindhoven en Tilburg draait, de grotere campussen. Maar Venlo mogen ze ook echt niet vergeten.”

Link leggen
De docent wint vandaag niet alleen de titel, maar ook een geldprijs van 5.000 euro. Te besteden ten behoeve van innovatie in het onderwijs. “Of ik al weet wat ik daar mee ga doen? Ik wil studenten en docenten laten werken aan een ontwerp dat allerlei ontwerpprocessen tastbaar kan maken, iets dat een link kan leggen tussen het fysieke en het digitale.”

Als Docent van het Jaar 2026 bij Fontys kan Estella Stok later dit jaar ook meedingen naar de landelijke prijs. “Natuurlijk doe ik daaraan mee. Ik ga all the way!”

“Toen ik begon als lector was ik heel positief over AI. Het is niet dat ik nu negatief ben, maar ik maak me wel zorgen en ben ook kritisch. Allereerst vanwege de footprint van AI. Die is vergelijkbaar met een klein land.”

“De modellen worden steeds groter en het trainen ervan kost ontzettend veel energie: elke vier maanden verdubbelt dit! En het gebruik kost ook veel. Eén vraag stellen aan ChatGPT is vergelijkbaar met de consumptie van een halve liter water en het opladen van een smartphone. Als miljoenen mensen dan AI gaan gebruiken om te bepalen welke groene laarsjes ze eens zullen kopen…”

Werk
En ja, wat eerder in deze serie al duidelijk werd: AI gaat heel veel kantoorbanen raken. Veel werk dat nu door mensen wordt verricht, zal straks worden overgenomen door AI. Om Pink Floyd te citeren: Welcome to the Machine.

Zo somber wil Schouten er ook weer niet over zijn. “Er komt namelijk wel iets voor terug, iets voor in de plaats. We krijgen er een hulpmiddel bij om het leven gemakkelijker te maken.”

“Al blijft moeilijk te voorspellen: in het verleden heeft nieuwe technologie ook wel eens het omgekeerde effect gehad. Veel heeft te maken met hoe de mens AI zal gaan inzetten. Een mes kan een moordwapen zijn, maar kan in de handen van een chirurg ook levens redden.”

Big tech
En hoe kijkt Schouten aan tegen het feit dat het weer de big tech-bedrijven zijn die hier op allerlei manieren de grootste winst mee gaan behalen? “Ik maak me wel zorgen over een paar dingen. Privacy bijvoorbeeld. En degene die alle data heeft, heeft ook alle macht. Dat bedrijven als Meta en Google dat op allerlei manieren verzamelen, daar vind ik wel iets van ja.”

“Je moet er toch niet aan denken dat we nog afhankelijker worden van Amerikaanse big tech-bedrijven dan we nu al zijn. Want het is natuurlijk zorgwekkend als je ziet hoe het politiek kan omslaan, zoals nu gebeurt.”

“Ja, gelukkig zijn we in Europa ook bezig. Je hebt bijvoorbeeld het Franse Mistral dat aan de weg timmert. En de EU is zich er bewust van. Er is ook al wel wetgeving. Maar zolang je weinig data hebt, heb je zoals gezegd ook weinig macht.”

Dommer
Dan de eerder deze serie ook al opgeworpen zorg over dat de mens door AI de komende generaties alleen maar dommer wordt. Je hoeft geen kennis meer te hebben, want je vraagt het gewoon aan AI. Je ziet het deels nu al gebeuren bij de jonge generatie.

“Daarom pleit ook ik voor AI-geletterdheid voor iedereen. Wat je bij die jonge generatie vooral ziet is dat zij heel veel prikkels krijgen en daardoor ook een kortere focus hebben.”

“Aan de andere kant: als het om de studenten gaat dan vind ik dat we wel een beetje uit die ratrace moeten stappen van leerdoelen aantikken. Daarom vind ik initiatieven zoals die buitenklas op Stappegoor erg positief. Ga inderdaad eens naar buiten in plaats van altijd maar in dat lokaal.”

Voordelen
De vraag was noem de voor- en nadelen. Maar het zijn vooral nadelen die Schouten noemt…

“Ha, ja er zijn ook genoeg zorgen. Maar aan de andere kant: neem de Bioblitz, waarbij studenten een maand lang alle planten, vogels en insecten op campussen fotograferen. Dan gebruik je ook een app, maar steek je tegelijkertijd heel veel op.”

“Een groter voorbeeld is de smart grid. We zitten met zijn allen in een enorme en noodzakelijke energietransitie. Waarbij we niet alleen consument zijn, maar met zonne- en windenergie ook nog energie leveren. Om dat allemaal in goede banen te leiden heb je echt data en AI nodig.”

“Hetzelfde gaat op voor de gezondheidszorg. Ook daar wordt AI ingezet om hele goede dingen te realiseren. En AI kun je wellicht dus ook gebruiken om diversiteit in de natuur te meten.”

Evolutie
“Je kunt je ook afvragen wat intelligentie nu eigenlijk precies is. Van de mens denken we het te weten ja. Maar hoe intelligent zijn dieren of planten? Of nog breder: wat is natuurlijke en wat is artificiële intelligentie? Wij hebben er miljoenen jaren over gedaan om te evolueren tot wie we nu zijn. Willen we dat technologisch nu in vijftig jaar doen? Kan dat wel?”

Die laatste vraag heeft Schouten eerder in het gesprek eigenlijk al beantwoord. “Elke grote innovatie heeft tot nu toe voor enorme winst gezorgd. Voor de economie dan, niet per se voor de mens. Wanneer zeggen we nou eens: we draaien het om. Het moet allereerst goed zijn voor de mens.”

Vrees
Hoewel hij dus niet negatief is over AI, maar zich wel zorgen maakt, heeft Schouten ook niet de indruk dat het allemaal zo snel zal gaan als sommigen roepen.

“Ik heb met verschillende AI-modellen gewerkt. Tachtig procent klopt van wat ze leveren. Maar wat me vooral opvalt is dat er nog steeds hele domme fouten optreden. Het zijn ook maar patroonherkenners hè, dus heel eendimensionaal.  AI zondigt soms tegen alle logica om de simpele reden dat het de echte wereld niet kent.”

En ook de kritiek van tegenstanders van AI in het hoger onderwijs wuift hij weg. “Er wordt vaak uit wantrouwen gehandeld en gedacht. Zo van: de studenten gaan hier misbruik van maken. Dat blijkt in de praktijk heel erg mee te vallen. Dus ik heb liever dat AI voor alle studenten gewoon toegankelijk is, waar ze nu bijvoorbeeld bij Fontys ICT met een eigen platform aan werken.”

“Wat belangrijk is, is dat iedereen gewoon zelf kritisch moet blijven nadenken. Dat is wat je moet loskoppelen van AI. Duiding moet je niet overlaten aan AI en bij de meeste processen hoort de mens dus altijd nadrukkelijk in the loop te blijven zitten.”

“Daarom zei ik dus aan het begin: niet negatief, wel kritisch. En je houdt het niet tegen. Dus je zult er toch echt iets mee moeten.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot
>>11. Ik moet veel meer nadenken sinds ik AI gebruik

Ze werkt inmiddels achttien jaar bij Fontys. Marleen Drabbels-van de Heijning was ooit drie jaar lang wijkverpleegkundige, maar ging daarna aan de slag als docent bij Fontys Mens en Gezondheid. Daarna tien jaar bij Fontys Economie en nu dan als strategisch adviseur Mens en Maatschappij.

Maar ict? Nee, dat zat er in die achttien jaar niet in. “In mijn huidige baan ben ik onder andere bezig met het programma  social en technical impact. Als ik dan bij Fontys ICT rondliep, dacht ik altijd: wat is dit toch een totaal andere wereld, ik spreek die taal gewoon niet.”

Tot zij dacht aan wat oud-directeur Fontys ICT Ad Vissers ooit zei: pas als je ict toepast, krijgt het betekenis. “Dus besloot ik het dan zelf ook te gaan doen.” Ze schreef zich in voor de 18-weekse cursus AI for Society, waarbij ze elke week een volle dag aan de bak moest.

Kopie van jezelf
De eerste opdracht luidde: bouw een digitale kopie van jezelf, een digital clone. Lastig als je helemaal niets weet van programmeren. Maar daar gaat het ook niet om, zo merkte zij gaandeweg. De vraag was vooral hoe je AI daarvoor inzet.

“Ik had me tot doel gesteld dat ik door deze cursus na een half jaar tien procent minder werkdruk zou hebben. Dan zou ik het een geslaagd initiatief hebben gevonden. Maar ik zat al na zes weken op dat punt.”

De volgende stap was alsnog zelf de beginselen van programmeren te leren. Door de cursus leerde zij beter analyseren en gebruik maken van AI. “En AI is dan net zo goed als je zelf bent. In het begin kostte het me nog heel veel tijd. Maar gaandeweg ging het steeds beter en nu verander ik continue: van Claude naar ChatGPT naar Gemini. En daarnaast ook Google Colab, enzovoort”

Spannend
Inmiddels is de cursus afgerond. Ze is blij dat ze het gedaan heeft. “Allereerst omdat ik, als iemand me aan het begin had gezegd: dit kan jij straks, dan had ik dat niet geloofd. Dan had ik gezegd: dat zou ik helemaal niet kunnen. Wel dus. Omdat je eigenlijk iedere keer weer verder bouwt op de stap die je daarvoor hebt gezet. De grootste winst is daarom dat technologie voor mij nu niet meer spannend is.”

Het tweede punt is dat zij trots is dat ze zelf hiertoe het initiatief nam, en zichzelf zo ontwikkeld heeft. “Daardoor weet ik het veel beter over te brengen op collega’s en professionals uit mijn eigen domein. Ik geef nu workshops aan collega’s, waarbij ik in simpele taal kan uitleggen hoe dit werkt. Waarbij gezegd dat domeinkennis wel essentieel is om in je eigen beroep met AI de diepte in te gaan.”

Marleen denkt dat deze cursus mensen met verschillende achtergronden ook dichter bij elkaar kan brengen. “En dat gun ik onze wereld ook, toch zeker om het in te zetten voor het sociaal en maatschappelijk domein. Als we allemaal zo een stapje naar elkaar toe zetten… En nee, ik ben niet bang dat AI het overneemt. Alhoewel ik niet de in de toekomst kan kijken. Maar we zullen uiteindelijk altijd mensen nodig hebben. Voor het menselijk contact.”

Ongelijkheid
Zeker, ook zij maakt zich zorgen over de snelle ontwikkeling rondom AI. Maar meer om een ander punt: “Dat de ongelijkheid er steeds meer door zal toenemen. Dat in wijken een deel van de bevolking wel en een deel volstrekt niet snel genoeg weet wat dit gaat betekenen voor de wereld.”

Hetzelfde geldt overigens ook voor studenten en jongeren in het algemeen. “Ja. Veel jongeren zitten opgesloten in een bubbel, in een digitale wereld. De oplossing? Benader ze dan ook in die digitale wereld. Daar kun je dat contact leggen.”

Doe iets
Ondertussen is zij druk doende om binnen haar eigen domein Mens en Maatschappij AI een eigen plek te geven. Nu nog met een paar mensen, maar ze verwacht dat er dat meer gaan worden. En ze heeft al heel veel mensen doorgestuurd naar de cursus die ze zelf volgde. “Doe in elk geval íets en leer het kennen vanuit je eigen perspectief, is mijn advies.”

Marleen benadrukt dat het veel voordelen heeft om kennis te hebben van de digitale wereld en vooral van AI. “Weten wat je doet en waarom je het doet. Dat heeft AI me vooral geleerd. Ik moet nu veel meer nadenken dan voordat ik AI gebruikte.”

En ja, de tijdwinst is inmiddels vele malen groter geworden. “Ik vind het fijn dat er nu een machine is die voor mij bijvoorbeeld verslagen uitwerkt. Ja, dat is gemakzucht. Maar ik krijg er kwaliteit voor terug: de tijd die ik daarmee win kan ik nu aan mensen besteden. En dat staat toch centraal in mijn vakgebied.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot

“We hebben gewoon slim wat touwtjes met elkaar verbonden”, zegt Huijts. “Het is een platform waar je verschillende AI-modellen van verschillende providers aan kunt hangen, zowel commercieel als open source. Zonder dat de informatie bij andere partijen buiten Fontys terecht komt. We kunnen er, zoals bijvoorbeeld in het geval van het Chinese Deepseek, voor kiezen om het op onze eigen hardware te draaien zodat studenten niet bang hoeven te zijn dat hun data op een Chinese server wordt opgeslagen.”

Qua klimaatzorgen: kost dit niet veel energie? 
“Nou, daarover gaan nogal wat wilde verhalen rond in de media. Ja, AI kost energie. Maar het grootste deel daarvan gaat naar het trainen van je model. Dat doen wij niet, omdat we daar de rekencapaciteit niet voor hebben.”

“We zijn er ook nog niet helemaal klaar mee. Bij de Juridische Hogeschool laten we bijvoorbeeld checken wat de juridische vraagstukken zijn, hoe we bijvoorbeeld de AI-act moeten interpreteren en ervoor zorgen dat alles binnen de juiste juridische en ethische kaders valt.”

Voorspelbaar
Het platform maakt onder meer gebruik van een open-source interface die sterk lijkt op ChatGPT, wat het voor veel gebruikers voorspelbaarder en dus makkelijker maakt om mee te werken.

Er wordt dus heel bewust gekozen voor Open Source AI?
Suilen: “De voorkeur gaat uit naar ‘default’ op open source ja, maar we bieden een heel scala aan modellen. In plaats van overgeleverd te zijn aan de grillen van big tech, kunnen wij bepalen hoe ons systeem zich gedraagt. Dat zijn we nu met kleine groepen aan het testen. Daarbij hebben we de veiligste variant gekozen die via onze eigen infrastructuur kan worden ontsloten en waarbij we in principe elk AI-model kunnen aanbieden.”

Wat AI ongeacht het model doet, zo voegen Suilen en Huijts eraan doe, is indirect de eigenschappen van de gebruiker uitvergroten. “Als je niet kritisch bent, zul je dat ook met AI niet worden. Ben je nieuwsgierig, dan wordt je met AI nog nieuwsgieriger. Ben je lui? Dan zorgt AI ervoor dat je nog luier wordt", stelt Huijts. Waar Suilen aan toevoegt: “AI werkt eigenlijk als een supergrote versterker van wat je al bent.”

Verantwoord
Reden te meer om ervoor te zorgen dat ook dit platform verantwoord gebruikt gaat worden. Experts uit de eerdere artikelen in deze serie gaven dat ook al aan: studenten moeten (en medewerkers trouwens idem dito) wel begeleid worden in hoe AI te gebruiken.

Huijts: “Wij zien Fontys als een professioneel clubhuis. Waar je samen iets vindt van wat je leert of geleerd hebt. Hoe verhoud je je daarbij tot je medemens? Soms betekent dat frictie ja, vaak ook doorbijten. AI kan bijna alles, maar ‘mens-zijn’ dat kun je er niet mee leren.”

Is dat wat Fontys studenten bij moet brengen?
Suilen: “De rol van kennisoverdracht is wel uitgespeeld in het onderwijs. Of in elk geval heel erg onder druk komen te staan. Onze rol gaat niet meer over inhoud of kennis, maar over menselijke vaardigheden ontwikkelen, kritisch nadenken, een ethisch kompas opbouwen. Bildung? Ja, dat is het ook ja. En AI is daarin een stormram.”

Big Tech
Elon Musk, Mark Zuckerberg en Jeff Bezos gaan diep door het stof om president Trump te behagen. Terwijl de wensen van Trump niet altijd zijn wat de rest van de wereld wil. Vrijwel alles wat digitaal is, draait bij Fontys op Microsoft: van Teams tot Copilot tot email. Terwijl ook dit bedrijf tot de Amerikaanse big-tech behoort. 

Is dat wel slim? 
Huijts: “Daar zeg je iets. Het hoger onderwijs in Nederland draait voor het overgrote deel op Microsoft. Als je dat vergelijkt met Duitsland: daar gebruiken ze het maar voor een fractie, misschien 15 procent. Maar goed, we zijn als Fontys bij Surf aangesloten en dat is niet voor niets. Surf voldoet voor een groot deel aan onze behoeften. 

Knap en mooi dat de jullie een eigen AI-platform ontwikkelen. Maar zouden jullie met de collega’s ook niet een eigen systeem voor Fontys kunnen ontwikkelen?
Beide mannen glimlachen instemmend. "Technisch gezien zouden we het wel kunnen, een eigen systeem voor Fontys ontwerpen. Maar qua budget en beheer is het een heel ander verhaal.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?

Geen student die geen AI gebruikt, en al helemaal niet bij de ICT-opleidingen. Maar of het nu ChatGPT is, Claude, Gemini, Perplexity of een van de talloze andere leveranciers: het zijn allemaal commerciële bedrijven. Oftewel: overal hangt een prijskaartje aan.

Daarnaast zijn er ook wel vragen te stellen bij de betrouwbaarheid en privacy van veel AI-modellen. Zie daar het gat waarin Huijts en Suilen sprongen door een eigen AI-platform te realiseren. De aanleiding was overigens weer een ander model: Copilot, de AI van Microsoft die via Surf door Fontys wordt aangeboden. En waar Surf van zei: gebruik het niet.

“Dat bericht van Surf, vanwege de privacy-risico’s, zorgde voor veel ruis, onder andere over welke variant nu wel of niet te gebruiken”, vertelt Suilen. Huijts vult aan: “Tegelijkertijd zagen we dat bij ons eigen instituut het mes aan twee kanten snijdt wat AI betreft.”

“Een verscheidenheid aan commerciële en open source modellen wordt hier gebruikt, maar er worden ook AI-modellen geïntegreerd in studentenprojecten en eigen modellen ontwikkeld. Dus onze behoefte hier aan AI is groter dan bij andere opleidingen, groter dan slechts een geschikte eindgebruikerstool of -chatapplicatie. En Copilot is toch een beetje de Fiat Panda onder de AI’s.”

Suilen: “Ja, onze gebruikersgroep is technisch gezien ook wel vaardiger dan veel andere studenten. Wat niet wil zeggen dat ze ook AI-vaardiger zijn. Maar wel dat er een grotere behoefte is aan een goed model en vooral ook een keuzevrijheid. En wat dat betreft is Copilot de Fiat Panda onder de AI-modellen. Bij ICT hebben we behoefte aan meer.”

Toegang
Suilen en Huijts streven naar een toegankelijk en vooral democratisch AI-platform. Huijts: “Wat je als onderwijsinstelling niet wilt, is dat de student die van thuis de dikste creditcard meekrijgt daarmee ook de meeste toegang krijgt tot AI. De betere AI’s kosten namelijk wel geld.”

Suilen: “Dus dat was een van de gedachten achter ons project: toegang faciliteren tot modellen van diverse leveranciers. Het platform dat wij ontwikkelen wordt ook niet aan personen maar aan de hele opleiding aangeboden.”

"Wij ontwikkelen dus geen model, dat is alleen voorbehouden aan echt grote partijen, maar een platform of tool om diverse modellen van leveranciers te ontsluiten. Bij ons kun je dus kiezen welke je wil gebruiken.”

“Technisch is onze AI-tool klaar, beleidstechnisch is het nog niet eens begonnen. Zo zijn we ook naar de Juridische Hogeschool gestapt om uit te laten zoeken wat mag en wat niet, en wat wenselijk is en wat niet. Er komen vanzelf heel veel vragen naar boven. Bij ons maar ook vanuit de organisatie.”

Controle
En die vragen hebben vaak een afwerend of beschermend karakter, zo heeft het tweetal al gemerkt. “Kijk, het veiligste is natuurlijk om gewoonweg alles te verbieden”, stelt Suilen. “Dat zou vandaag de dag de security officer waarschijnlijk ook zeggen over alles waar we al op draaien.”

“De reflex is namelijk vaak: controle! Maar als je alles dichttimmert, heb je vanuit Fontys geen enkele regulering, geen inzicht en dus ook geen democratisering. Want iedereen gaat toch AI gebruiken, maar via commerciële partijen en dus zonder transparantie. ”

In de volgende aflevering van deze serie, die later verschijnt, leggen Huijts en Suilen uit wat het nu precies is wat zij precies ontwikkeld hebben.

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is

Schmidt beweert (zie video onder dit artikel) dat in luttele jaren tijd een kunstmatige intelligentie is ontwikkeld, met name dóór kunstmatige intelligentie, die slimmer is dan alle mensen op aarde tezamen. Het voedt de angst die bij heel veel, met name oudere, mensen leeft: dat de wereld wordt overgenomen door kunstmatige intelligentie. 

Heeft Schmidt gelijk en is de angst bij velen hiervoor terecht?

“Dat is een lastige. Als je ziet wat er wereldwijd gebeurt, maken wij er als mensen ook een behoorlijke puinhoop van. 

Op dit moment is het zo dat AI gevoed moet worden met data, net als wijzelf trouwens. Punt is dat er nog geen bewustzijn in zit.

Daar is een interessant gedachte-experiment over, dat heet de paperclip maximizer. AI krijgt de vraag paperclips te maken en slaat door, door alles in paperclips om te zetten. 

Dat soort filosofische vragen geeft inzicht in waar we tegenaan kijken. AI kent namelijk niet zoiets als de menselijke maat. Vandaar bijvoorbeeld ook het verbod om het in te zetten bij hypotheekbeoordelingen. 

AI gebruiken om iets de baas te zijn, dat kan helpen. Maar het stuur uit handen geven, is iets heel anders. Echter: we doen dat al regelmatig, door technologie ‘letterlijk’ aan het roer te zetten.”

Ja, dat stelde je in de vorige aflevering van deze serie al, doelend op onder meer auto’s en vliegtuigen. Een potlood kan een moordwapen zijn. Maar een potlood kan geen massamoordenaar zijn. AI in potentie wel. Hoe voorkom je dat?

“De analogie van het potlood gaat erom wat de mens ermee doet. Hetzelfde geldt voor AI. Dus pogingen van onder meer de EU in de vorm van de AI Act en de handhaving daarvan zijn interessant. Zoals bij alles is het ook bij AI de kunst om het niet te laten ontsnappen. Het lijkt erop dat we daar op het randje zitten, zeker in militaire zin.”

Regelgeving loopt altijd veel te ver achter technologische ontwikkelingen aan. Gaan we hier weer de mist in?

“Ja. De veranderingen gaan zo snel dat de ethiek, de regelgeving en de handhaving altijd achter de werkelijkheid aanrennen. Het lijken wel designer drugs. Ik denk dat het ook niet anders kan gezien de complexiteit van de maatschappij. Het antwoord op deze vraag is dan ook niet of het kan, maar wanneer het gebeurt."

Rens van der Vorst schreef in een van zijn Broncolumns over twee AI-modellen die met elkaar in gesprek raakten en een voor mensen totaal onbegrijpelijke taal met elkaar gingen spreken. Brrr?

“Het voelt awkward maar is het niet. De modellen zijn geïnstrueerd om te communiceren. Echter, de hele context is alleen de twee modellen. In het kader van communiceren doen ze dus precies wat er verwacht wordt, zie ook de paperclip maximizer).

Het punt is wel dat we niet meer weten waar ze het over hebben. Dirty jokes, world domination of recepten voor cupcakes? Daar zit waarschijnlijk de ‘brrr’.”

Verstrek jij zelf zorgeloos al je privégegevens aan AI? Zoniet, welke tips heb je dan voor gebruikers?

“Zorgeloos zeker niet. Maar het is haast niet te vermijden. Social media en webgebruik maken het er niet eenvoudiger op. Zeker als anderen ook nog zaken van je gaan posten.

Tip is om er niet argeloos in te zijn. Denk na over gebruik van social media en over het delen van je hele hebben en houden met de wereld. Zeker als dat ook anderen betreft. Dus ouders: denk na bij het posten van beelden van je kroost…”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken

Het werkveld is ontzettend aan het veranderen. Niet dat het ooit heeft stilgestaan, maar de veranderingen gaan dit millennium wel heel hard. Slaats: “De homo universalis bestaat niet meer. Je hebt in deze tijd een cluster aan mensen nodig om iets nieuws te maken.”

Bij dat cluster hoort tegenwoordig AI, of we het nu leuk vinden of niet. En Slaats vindt AI leuk. Leuk en onvermijdelijk. Want gek genoeg, zo betoogt hij, beseffen veel mensen niet in hoeverre zij nu al gewend zijn aan dit soort technologie, vaak ook nog van het soort dat letterlijk van levensbelang is.

“Natuurlijk in ziekenhuizen. Maar technologie heeft al veel meer taken van ons overgenomen. De lift, de auto, het vliegtuig: het zijn allemaal voorbeelden van techniek waaraan we ons al volledig hebben overgeleverd.”

Het is slechts een begin, zo stelt hij. “Als we als onderwijs samen met het bedrijfsleven met AI aan de slag gaan is er nog zoveel winst te behalen. Neem de ziekenhuizen. In de operatiekamers mag veel veranderd zijn, maar bijvoorbeeld de bedden in de ziekenhuiskamers zijn nog vrijwel hetzelfde als in de negentiende eeuw."

"AI kan erg helpen met innovatie in dat soort omgevingen. Het komen tot snellere ontwikkeling van innovatieve oplossingen omdat de drempel van gebruik laag is, maar ook als directe hup bij diagnose, gespreksvastlegging en duiding etcetera. Kortom: met dat soort dingen gaat AI heel erg helpen.”

Kapot
“Er gaan door AI hele nieuwe beroepen ontstaan. En ja, ondertussen gaan er dus ook dingen kapot. De vraag is of dat erg is. Had je een landarbeider honderd jaar geleden verteld dat zijn baan ooit niet meer zou bestaan, dan had hij je uitgelachen. Maar zijn baan bestaat niet meer.”

“Welke banen nu zullen verdwijnen of minder nodig zijn? Nou, veel van wat bijvoorbeeld communicatiemedewerkers doen, kun je ook aan AI overlaten. Hetzelfde geldt voor programmeurs, voor 3D-designers, voor juristen. En nog een hele rits aan andere beroepen. In feite zullen alle high volume tasks, waarvan er veel voorbeelden zijn, door AI voor een heel groot deel worden overgenomen."

Onderstaande video geeft volgens Slaats een aardig beeld van hoe die toekomst eruit gaan zien. [Tekst loopt door onder video]

Slaats zei in de vorige aflevering van deze Bronserie al dat er geen enkele beroepsgroep is die zich volledig kan of zal onthouden van AI. Maar hoe zit het dat dan met de creatieve sector? Beroepsmuzikanten, componisten, schrijvers, beeldend kunstenaars? 

Slaats geeft toe dat er nog wel wat op te lossen valt als het gaat om eigenaarschap en copyright. “Maar er is nog steeds een grote behoefte aan origineel materiaal. Er wordt uiteraard al wel geprobeerd om AI dat te laten maken, in de muziek bijvoorbeeld, maar iets echt nieuws maken blijkt nog niet gemakkelijk.” 

Niettemin, ook dat gaat ooit nog gebeuren, zo voorspelt Slaats. “Nu is AI nog vooral goed in samenvatten en conclusies trekken. En dat doet het in een waanzinnig tempo, processen gaan echt supersnel. Maar over een paar jaar kan AI veel meer dan dat.”

Waar Slaats, zelf een begenadigd gitarist, aan toevoegt: “Winst is natuurlijk wel dat de live uitvoering weer veel meer aantrekkingskracht krijgt.”

Werken wordt een luxe 
In het algemeen zal AI in elk geval heel veel werk over gaan nemen dat nu nog door mensen wordt verricht. Niet al het werk zal verdwijnen, maar het krijgt wel een heel ander imago en een heel andere betekenis, zo denkt de Fontysdocent.

“Ik zie een toekomst voor me waarin we naar de 8-urige werkweek gaan, of in elk geval een veel kortere werkweek. Werken wordt steeds meer een luxe situatie. En welzijn komt in een veel hoger aanzien te staan.”

“Maar ik kan er natuurlijk ook naast zitten. De beroemde Britse econoom John Maynard Keyes heeft tenslotte ook ooit een dergelijke voorspelling gedaan en die is vooralsnog niet uitgekomen.”

“Hoe het onderwijs door AI verandert? Dat heeft alles te maken met hoe het werk verandert. Die twee haken op allerlei manieren in elkaar. Er zullen nieuwe beroepen ontstaan", stelt Slaats, een van de echte AI-experts die bij Fontys rondlopen.
En minstens zo belangrijk: "Uiteraard gaan ook bepaalde beroepen verdwijnen. Die moet je dus zo snel mogelijk uit je onderwijsaanbod halen. Dat zou anders niet fair zijn naar de studenten toe.”

Rijker
Slaats denkt niet dat er een beroepsgroep is die zich volledig zal of moet onthouden van AI. “Nee. Neem rechters of journalisten. Die maken nu al gebruik van internet. AI moet je zien als een nieuwe abstractielaag, als een deel van de input waardoor je een rijkere basis krijgt om tot conclusies te komen. Een nieuw stuk gereedschap dus waardoor sommige dingen echt veel gemakkelijker worden. Dat wil niet zeggen dat AI de taak van de journalist of de rechter moet overnemen.”

En dat is ook hoe het ingezet moet worden in het onderwijs: “AI is zó’n groot stuk gereedschap dat je als onderwijsinstelling verplicht bent dat aan al je studenten mee te geven. AI is heel handig als input. Maar ook hier geldt: als je het als output gaat gebruiken, dan kan het heel fout gaan.”

Kennis
“De vraag waar en hoe je AI gebruikt, en dus of je daarover voldoende kennis in huis hebt, is heel essentieel. Daarom is het zo belangrijk dat docenten en medewerkers heel goed weten wat AI betekent voor beroepen, voor het werkveld, en wat de ethiek erachter is.”

En collega’s en medewerkers die er niet aan willen? “Je kunt simpelweg niet anders. Het is vergelijkbaar met de introductie van de computer en internet: als de maatschappij het omarmt moet onderwijs er iets mee. En we zijn het ook verplicht aan onze studenten.

Niveau
Het taal- en rekenniveau van leerlingen en studenten, zelfs afgestudeerden, hobbelt al jaren achteruit. Maakt AI dat niet erger? 

“Op nieuwe technologie volgt altijd het commentaar: dadelijk kunnen ze niet meer fatsoenlijk rekenen, schrijven, enzovoorts. Maar dat zie ik anders. De wereld verandert gewoon en met deze hulpmiddelen kunnen ze productiever zijn dan ooit. Bovendien: je kunt AI niet verbieden, net zo min als het gebruik van internet. Want hoe dan ook: de student gaat, of is het al aan het gebruiken.”

Slaats vindt daarom dat AI onderdeel van het onderwijs moet zijn in de volle breedte van Fontys. “En daar moeten we verrekte snel mee aan de slag. Hopelijk gaan we dat dit keer slimmer doen dan toen social media of internet hun intrede deden. De fout die we toen maakten, is dat we de student niet geleerd hebben hoe je er het beste mee om kunt gaan. Nu kunnen en moeten we dat wel.”

Ellende
Social media hebben naast goede dingen ook heel veel ellende veroorzaakt. Maar is AI vanwege de ongekende mogelijkheden niet veel gevaarlijker? “We sturen jongeren ook met een auto de weg op. Dat is een moordwapen van minstens 1200 kilo. Maar door ze een rijbewijs te laten halen, hebben we die jongeren wel eerst ‘geprimed’. Dat is precies wat we nu ook met AI zouden moeten doen."

Hij komt er op veel manieren ook op terug in zijn boek ‘AI voor Iedereen’. “Initieel was het mijn bedoeling bij het schrijven van dat boek om vooral de positieve kanten van AI te laten zien. Maar na alle gesprekken die ik met experts voerde, veranderde dat.”

Los van de eerder in deze Bronserie door Erdinç geschetste haken en ogen, noemt hij nog twee principiële nadelen van AI: “Zolang als wij mensen vooroordelen hebben en anderen in hokjes plaatsen, zal AI dat ook doen.”

“En waar ik me ook zorgen over maak is dat we straks AI ook voor ‘normale’ dingen gaan gebruiken. Dat je AI vraagt hoe een baksteen wordt gemaakt, om maar een simpel voorbeeld te geven. Dat je zelf dus geen moeite meer hoeft te doen om kennis te vergaren. Ik weet niet wat dat met onze hersenen doen, geen idee.”

Strijd
Zo blijft het een strijd tussen de toepassingskant van AI en de morele aspecten van kunstmatige intelligentie. Nog los van het feit dat steeds minder mensen écht veel weten over AI en hoe het precies werkt.

“In het begin liet ik bij lezingen nog wel zien hoe AI precies werkt. Maar ik kwam er al snel achter dat dit in vrijwel elke zaal het ene oor in en het andere oor uitging. Dus ben ik daarmee gestopt. Nu laat ik zien welke tools er zijn. Maar dan zou je nog steeds wel moeten snappen hoe dat werkt.”

Diploma
En hoe is dat dan bij Fontys? “Je ziet dat onze studenten volop gebruik maken van AI, al dan niet bewust van haken en ogen. Sommige gebruiken het zo goed dat je hen bijna binnen een jaar een diploma kunt geven.”

Maar dat is ook meteen de door velen al vaak aangehaalde valkuil, die door AI alleen nog maar dieper gemaakt wordt: veruit de meeste studenten willen gewoon met zo weinig mogelijk energie zo snel mogelijk hun diploma halen. Ziet ook Erdinç. “De meerderheid kijkt alleen maar naar ‘certificeren’ in plaats van ‘leren’. Dat roept allerlei vragen op. Zoals: moet je de opleidingen wel vier jaar laten duren? Waarom niet twee jaar?”

We moeten, zo is Erdinç heel stellig, iets doen aan ons onderwijs. Het moet anders volgens hem. “We zijn goed bezig, begrijp me niet verkeerd. Maar er kan meer en het kan beter. Als het om AI gaat ben ik trots op de basis die wij leggen in ons onderwijs bij Fontys. We hebben verdiepende workshops, we hebben een beleid. Maar als het gaat om de ontwikkeling van het onderwijs, kan het sneller.”

De wereld staat niet stil, wil hij er maar mee zeggen. Dus er zou meer geëxperimenteerd mogen worden. “Niets is voor altijd. Twintig jaar geleden meldde ik, zoals zovelen, nog op mijn cv dat ik ‘pc-vaardig’ was. Dat doet niemand meer. Nu zie je dat studenten op hun cv ‘AI-vaardig’ zetten.”

Natuurlijk, ook Erdinç ziet de gevaren in van AI. “Er is een groot risico dat de al bestaande digitale kloof nog immens veel groter wordt. Wat als big tech straks besluit dat je 200 dollar per maand moet betalen voor een AI-tool? Veel mensen kunnen dat helemaal niet betalen. En het heeft overal invloed op. Daarom hoop ik dat de Nederlandse overheid ook door blijft gaan met de ontwikkeling van een eigen GPT.”

Voor de overheid ziet hij sowieso een grote taak weggelegd. Niet in verbiedende wetgeving. “Nee, dan gaat het de illegaliteit in en ben je nog verder van huis. Maar je moet wel vooraf nadenken over ethische consequenties en daarnaar handelen als wetgever. Ik ben ook helemaal voor de AI Act. En blij dat ik in Europa woon, waar wetgevers ons beschermen tegen misbruik en manipulatie door AI.”

Motorkap
Erdinç geeft zelf als eerste toe dat hij niet de expert is die weet wat er onder de motorkap van AI gebeurt. Er lopen ook binnen Fontys genoeg mensen rond die daar meer kennis van hebben. Maar over de ethische kanten, de voor- en nadelen en de wijze waarop je AI kunt inzetten, daar weet hij genoeg van.

En dat geldt lang niet voor iedereen. Vandaar zijn pleidooi voor AI-geletterdheid als verplichte kost voor iedereen. Hij heeft om te beginnen vier basisregels die hij iedereen op het hart wil drukken.

“Gebruik AI als startpunt maar nooit als eindpunt. Check altijd de uitkomst, dus ga er nooit blind vanuit dat AI het enige en correcte antwoord heeft. Zeker, de informatie wordt steeds beter en accurater, maar we zijn nog niet zover dat je niet meer hoeft te controleren of het ook echt waar is.”

“Daarom is het verstandig om AI vooral te gebruiken voor dingen waar je zelf al verstand van hebt. En als AI dan eens bronnen vermeld, check dan ook die bronnen.”

Veilig
“Het derde punt is privacy. Er is nog steeds geen enkele AI-tool die helemaal veilig is. Ook die van Microsoft niet. Dus, om een voorbeeld te noemen: upload nooit je eigen medische dossier.”

En het vierde punt is even logisch als dat het noodzakelijk is. “Gebruik je eigen hersenen. De mens moet altijd de baas zijn. Het is de bekende hamburger methode: mens-machine-mens. Gebruik AI zoals je een rekenmachine gebruikt. Jij past het aan, maakt het van jou en jij geeft het de final touch.”

Dat laatste punt is ook meteen zijn grootste zorg. AI is een godsgeschenk voor wie liever lui dan moe is, en dat kan heel gevaarlijk zijn. “Het zorgt voor cognitieve ‘offloading’. Om het voorbeeld van de rekenmachine er nog maar eens bij te halen: ik stelde laatst een vraag aan een volle zaal waarop bleek dat maar heel weinig mensen nog kunnen hoofdrekenen.”

Er lijkt geen dag voorbij te gaan of er is weer een nieuwe ontwikkeling in kunstmatige intelligentie. Het is nauwelijks bij te benen, zelfs voor experts. Als iemand het nog een beetje op een rijtje heeft, is het Erdinç Saçan wel. De aan Fontys ICT verbonden docent ademt AI: hij geeft er les in, maakt podcasts, schrijft columns en geeft lezingen door het hele land. En onlangs kwam dus ook bovengenoemd boek uit.

Het feit dat de ontwikkelingen zo snel gaan, verhoogt voor hem de urgentie van zijn boodschap:  “We moeten meer AI-geletterdheid creëren. Het zou voor iedereen verplicht moeten worden, van kleuters tot 80-plussers met rollators.”

Fake of niet
Zijn drie zonen (vijftien, elf en zeven jaar oud) kunnen het mantra van hun vader inmiddels dromen: alles wat je online leest of ziet, is fake totdat het tegendeel is bewezen. “Dat weten ze inmiddels heel goed. Het internet en social media zorgen voor een rare manier van kijken naar het leven. En daar maak ik me, zeker bij de jongere generaties, wel zorgen om.”

Al vallen ouderen net zo hard in die valkuil, zo weet Saçan uit eigen ervaring. “Mijn moeder stuurde me een filmpje van katten die eten aan het maken zijn. Zij geloofde dat echt…”

Angst
Wat het grote verschil is tussen de generaties merkte hij onlangs bij een presentatie in een serviceflat voor ouderen in Tilburg. De zaal zat vol met, inderdaad, mensen met rollators. Maar vooral ook met een grote dosis nieuwsgierigheid én angst. “Waar bijna elke student AI al volop gebruikt, zien ouderen alleen maar enge toepassingen. Ik heb ze getoond dat, zoals alle technologische ontwikkelingen, AI voors en tegens kent.”

“AI for good is waar het over moet gaan. Dat die technologie heel veel voordelen brengt. Voor blinden en slechthorenden, voor het bestrijden van stropers in Afrika, voor tsunamiwaarschuwingen en een betere sortering van afval, het sneller herkennen van tumorcellen. Er zijn zoveel voorbeelden van AI die positief zijn.”

Copyright
Wat vindt hij ervan dat sommigen, zoals ook de Bron-redactie, geen gebruik wensen te maken van AI? Vanwege de gevaren en, in het geval van journalistiek en culturele uitingen, omdat de big tech bedrijven lak hebben aan copyright en bronvermelding?

“Ik snap dat, en qua transparantie wordt het er inderdaad niet beter op. Die grote bedrijven ontslaan massaal hele teams die zich met ethische kwesties bezig houden. En zolang we een door geld gedreven maatschappij blijven, zullen we in dat soort zaken altijd achter de feiten aanlopen. Simpel gezegd: we worden ingezet als proefkonijnen door de big tech.”

“Dat gezegd hebbende: je maakt van jezelf wel een kluizenaar door AI te negeren. Want een status quo, dat gaat niet gebeuren. De trein is al vertrokken en die kunnen we niet meer tegenhouden.”

Het Perfecte Plaatje is een programma waarin bekende Nederlanders de strijd met elkaar aangaan door foto’s te schieten. Ze krijgen in elke aflevering twee verschillende opdrachten met elk een eigen thema, waar professionele of amateurfotografen uitleg over komen geven. In de vierde aflevering stond miniatuurfotografie centraal, met Fontysdocent Remko Killaars als gastfotograaf en -jurylid. 

Killaars werkt al twintig jaar bij Fontys Venlo als docent Industrieel Product Ontwerper. Hij houdt zich voornamelijk bezig met visualisatie. Je kunt daarbij denken aan tekenonderwijs, maar ook aan fotografie, een hobby die Killaars al sinds jonge leeftijd heeft. “Als kind kreeg ik ooit een analoge fotocamera van mijn opa”, zegt Killaars. “Later kocht ik zelf een spiegelreflexcamera en ben ik een studie aan de Design Academy begonnen. Daar begon mijn hobby serieuzere vormen aan te nemen.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Inmiddels is fotografie iets waar Killaars zich in zijn vrije uren vaak mee bezig houdt. Zijn expertise ligt op miniatuurfotografie, dé reden waarom hij een paar maanden geleden werd gebeld door de redactie van Het Perfecte Plaatje. Of hij in een van de afleveringen van het nieuwe seizoen deel wilde nemen als gastjurylid. En ja hoor, dat wilde hij. Graag zelfs.

“Ik kijk het programma al jaren en de gastjuryleden die normaal gevraagd worden, zijn niet de minsten. Voor mij was dit dus een hele eer”, vertelt Killaars. Hij ging op het aanbod in en werd een week later al op de set verzocht. “Ik heb op werk als een dolle allerlei zaken moeten regelen om daar vrij voor te krijgen. Dat is gelukkig goed gekomen.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

De opnames vonden in juli plaats, de aflevering verscheen anderhalve week geleden op de beeldbuis. Daarin is te zien hoe deelnemers als Sylvia Geersen, Waldemar Torenstra, Henry Schut, Loes Haverkort, Anna Drijver, Frans Duijts en Niek Roozen het tegen elkaar opnemen. 

Het jureren was voor Killaars een fantastische ervaring die ‘absoluut naar meer smaakte’. Betekent dat een carrièreswitch? Dat dan weer niet. “Ik zou graag nog een keer willen jureren in Het Perfecte Plaatje, maar ik zal nooit van baan veranderen. Dit avontuur heeft mij een boost gegeven, maar nee, ik zou mijn baan er niet voor opgeven. Daar vind ik het onderwijs veel te leuk voor.” [Karen Luiken]

Het afschaffen van het bindend studieadvies (bsa), een instrument waarmee een school beslist over de voortgang van de opleiding van een student, wordt een pilot bij Techniek en Logistiek. Dit instituut is het eerste dat hiervoor een aanvraag heeft gedaan. Andere hogescholen, zoals Zuyd Hogeschool, werken er al langer niet meer mee. 

Het idee bij Techniek en Logistiek ontstond volgens opleidingsmanager Marc Dessi in 2020 al, toen de Tweede Kamer ermee instemde het bsa af te schaffen. “Wij hebben daar sindsdien meerdere discussies over gevoerd, omdat we ons afvragen of het bsa als instrument dat doet wat het zou moeten doen”, zegt Dessi.

Er zijn volgens hem twee redenen waarom ze ervan af willen. De eerste: het bindend studieadvies ligt niet in lijn met de ambities van Fontys om onderwijs te flexibiliseren. “En daarnaast hebben we tijdens de pandemie gezien dat studenten die onder normale omstandigheden weg zouden zijn gegaan omdat ze de norm van 45 studiepunten niet dachten te halen, toch bleven en uiteindelijk hun credits haalden. Soms met een lichte vertraging, maar toch.”

Zonder corona heeft Fontys wél studenten laten gaan die hun diploma gewoon hadden kunnen halen. “Dat is zorgelijk, aangezien we in een regio zitten waarbij de arbeidsmarkt schreeuwt om nieuwe krachten. Wij hadden die krachten kunnen leveren”, stelt Dessi.

Wat ook meetelt, zijn de positieve resultaten die het tijdelijk uitstellen van het bsa tijdens de coronacrisis met zich mee hebben gebracht. Onderzoekers van Fontys stelden eerder deze maand in een artikel van ScienceGuide dat het voor een grotere doorstroom naar het tweede studiejaar en een beter propedeuserendement na twee jaar heeft gezorgd.

Maatregelen
De boodschap is wat Dessi betreft duidelijk: het bsa mag verdwijnen. Maar dan moet er natuurlijk wel iets voor in de plaats komen. Want studenten aan hun lot overlaten, dat kan zomaar niet. “We hebben intern al een aantal maatregelen getroffen”, vertelt hij.

Het voorgenomen besluit is voorgelegd bij de opleidingscommissie, de examencommissie en het instituutsmedezeggenschapsraad (IMR). “Wat we van hen hebben meegekregen, is dat de studentbegeleiding op orde moet zijn. Daarvoor hebben we een project in gang gezet: stuco, dat staat voor studentcoaching. We hebben een heel stevig programma neergezet waarbij studenten gecoacht worden door begeleiders."

Dat moet niet alleen bij studieloopbaantaken gebeuren, zoals afstuderen en de studievoortgang, maar ook bij de aanpak van leren plannen. "We gaan niet slechts een oogje in het zeil houden. De bedoeling is dat onze coaches actief betrokken zijn bij het leerproces van de studenten.”

Bijna alle partijen waren meteen enthousiast over het plan. Bijna, maar niet allemaal. Dessi: “De IMR had in eerste instantie de angst dat er meer langstudeerders en een grotere werklast bij het personeel zouden ontstaan. We hebben daarop een bijeenkomst georganiseerd waarbij we hebben geprobeerd discussies te voeren. Op basis van feiten, niet op basis van gevoel."

Later is er een vervolggesprek met de IMR gevoerd en zijn alle voor- en nadelen tegen elkaar afgewogen. "Ze zijn niet van standpunt veranderd, maar hebben ons wel de opening gegeven om ermee aan de slag te gaan.”  [Karen Luiken]

“Een goed plan? Dat weet ik niet. Want ik weet niet wat de concrete plannen zijn. Maar als het pakket uit al bestaande ideeën bestaat, staat er nog heel veel in wat niet gaat werken.”

Van Andel gaf woensdagavond samen met duurzaamheidsexpert Fons Claessen een openbaar college over de energietransitie. Een college vol tips en tricks die we zélf kunnen ondernemen om de wereld beter te maken.

En dat is nodig, want we moeten in symbiose gaan leven met de aarde en de natuur. “We moeten gebruiken en juist niet verbruiken. Maar dat laatste is nu wel het geval. Als we duurzaam zijn voor de aarde en de natuur, zijn we duurzaam voor onszelf. En als het niet voor onszelf is, dan is het wel voor onze kinderen en kleinkinderen.”

Acht miljard muggen
Dat betekent volgens Fons Claessen niet dat we niet meer mogen verbruiken of vervuilen. Wél dat we ervoor moeten zorgen dat we dat in zo’n mate doen dat de natuur zichzelf nog kan herstellen. “Stel dat je iedere dag door één mug wordt gestoken, dan is er niets aan de hand. Maar als dat acht miljard muggen per dag zijn, overleef je het niet. Dat gebeurt nu ook met de wereld.”

Volgens de twee experts zijn wij als mensheid die acht miljard muggen die de wereld aantasten. “We brengen nu meer Co2 in de atmosfeer dan de natuur aankan, waardoor we natuurlijke hulpbronnen uitputten. We zijn dus als het ware een soort parasieten die ons eigen ecosysteem vernietigen.”

Energieproductie aanpakken
Met 100.000 windmolens op een rij verduurzamen we de volledige energieproductie van Nederland. Dat lijkt best een reële oplossing, maar dat is het allesbehalve. “Die rij zou namelijk net zo lang zijn als de evenaar. En dan hebben we alleen het probleem in Nederland opgelost. Maar we kunnen er wel voor zorgen dat we onze consumptie halveren, waardoor er bij wijze van spreken nog maar 50.000 nodig zijn. En ook daar hebben we uiteindelijk minder energie, arbeid en grondstoffen voor nodig.”

Eén van de ruim veertig bezoekers had een ander idee: in groten getale kerncentrales bouwen. Van Andel sprak de man meteen tegen: “Kernenergie opwekken om onze energieconsumptie in te vullen gaat simpelweg niet. Daarmee verduurzamen we onze consumptie niet, maar verplaatsen we het gewoon. Daarnaast moeten we ons gebruik niet moraliseren maar reduceren. En dat kan al met kleine aanpassingen.”

Scoren om te winnen
Maar hoe doen we dat dan precies? Door huisisolatie, langzamer te rijden met minder auto’s, minder transport, minder aankopen te doen en de levensduur van onze producten te verlengen. “Dat is individueel en kleinschalig, maar stel dat we dit met alle 8 miljard muggen doen, maken we echt impact.”

Volgens Van Andel is het simpel: “Als je wilt winnen moet je scoren. En wij scoren door te minderen. Dat kun je zelf doen in je dagelijks leven en op je werk, maar ook samen met de mensen en partners om je heen. Zo boeken we het meeste resultaat. Daarnaast is het verduurzamen van ons gebruik ook een goede keuze. Zeker met de huidige benzine- en gasprijzen. Dan kun je hier gewoon geen spijt van krijgen.”

Het verschil maken
Beide mannen concluderen dat zij vooral bij willen dragen aan de kwaliteit van het leven. “Focus daarbij vooral op het terugdringen van je energieconsumptie en verleng de levensduur van je producten. Doe wat je kunt op het gebied van energieproductie door bijvoorbeeld zonnepanelen te plaatsen. Besteed niet te veel aandacht aan dingen die er niet toedoen, zoals die ene vlucht die je per jaar maakt. Want die annuleren gaat het verschil niet maken.”

Na het college was er ruimte voor vragen, en daar nam de man die de eerdere vraag over kerncentrales stelde, gretig gebruik van. Hij bracht zijn gedachtes nogmaals ter sprake. “Vergeet de kerncentrale en begin bij jezelf", klonk het vanuit de experts. "Kijk eens wat je zelf kan doen. En die kerncentrales bespreken we zo direct wel tijdens een borrel.” [Noëlle van den Berg]

Maarten van Andel, directeur van Fontys Toegepaste Natuurwetenschappen, heeft alle begrip voor het besluit van het kabinet. “Verstandig om nu voorrang te geven aan zekerheid van energielevering en de klimaatdoelen even op plek twee te zetten.”

“Maar”, zo benadrukt hij, “dan moeten we ook volop inzetten op tegenmaatregelen zoals 100 rijden dag en nacht en het goed isoleren van woningen.”

Kansen en misvattingen
Van Andel werkte eerder als onderzoeker en manager in internationale energie- en duurzaamheidsprojecten en schreef de boeken De groene illusie en De groene kans. Hierin gaat hij in op de kansen èn misvattingen rondom de energietransitie. Hij noemt zichzelf klimaatneutraal: hij is even bezorgd over het klimaat als over de maatregelen die het klimaat moeten redden. 

Ons milieu is volgens hem te belangrijk om over te laten aan dogmatische denkers die feiten en fictie niet uit elkaar kunnen houden. “We onderschatten al jaren de omvang van de benodigde energietransitie, en overschatten de mogelijkheden van duurzame energie-opties zoals zon en wind.”

Het stoort van Andel dat kritiek op de maatregelen in de duurzaamheidsdiscussie vaak wordt vereenzelvigd met kritiek op de doelen. “Je krijgt dan al snel het stickertje klimaatscepticus opgeplakt.”

En een klimaatscepticus is hij zeker niet, benadrukt Van Andel. “Ik onderschrijf de doelstellingen voor een duurzame maatschappij. We moeten het gebruik van fossiele brandstoffen drastisch terugdringen, dat is zeker. Maar de manier waarop we dat doen, dáár ben ik kritisch op.”

Terugdringen energievraag
Volgens Van Andel ligt de focus te veel op verduurzaming van de energieproductie en onvoldoende op verduurzaming van de energieconsumptie. “We moeten ons energieverbruik terugdringen, daar ligt een enorme kans. Want elke megawatt die we niet consumeren, hoeft ook niet te worden opgewekt.”

Fons Claessen, programmadirecteur van het Expertisecentrum Circulaire Transitie, is het roerend met zijn collega eens. “De prioriteit moet liggen op het verminderen van de energievraag. Die kan minimaal met de helft omlaag. Daar ben ik van overtuigd.”

Voor Claessen aan de slag ging bij het expertisecentrum was hij tien jaar werkzaam als energie-coördinator bij de gemeente Nijmegen. Daar hield hij zich bezig met de vraag: hoe krijgen we de stad energieneutraal? 

“Als je ziet hoeveel energie we met z’n allen verbruiken, dan schrik je je wezenloos. De huidige vraag invullen met alleen zonne- en windenergie? Daar gaan we het echt niet mee redden. We zullen veel meer moeten inzetten op het beperken van de energievraag.”

Kansen spreiden
Volop inzetten op elektrificeren, zoals we nu doen, is volgens Claessen niet de oplossing. “Je ziet nu al overbelasting van het elektriciteitsnet, met alle gevolgen van dien. Het zou veel beter zijn als we niet alles op één paard wedden maar onze kansen spreiden. We moeten ook naar andere potentiële energiebronnen kijken zoals bijvoorbeeld passieve zonne-energie.” 

Claessen ziet bij de energietransitie een duidelijke rol weggelegd voor het Fontys Expertisecentrum Circulaire Transitie. “Wij kijken naar de energievoorziening in relatie tot de circulaire economie. Zo kijken we hoe je bedrijventerreinen circulair èn energieneutraal kunt maken, zodat nieuwe circulaire ecosystemen ontstaan. Daarnaast kijken we sterk naar de gedragscomponent. Want nogmaals, de meeste winst is te halen bij het terugdringen van de energiebehoefte.”

Consuminderen
De boodschap van Claessen en Van Andel is duidelijk: we moeten consuminderen. Maar daarin schuilt ook meteen het gevaar. Van Andel: “Psychologisch en electoraal is consuminderen geen populaire boodschap. Je kunt er als politicus geen stemmen mee winnen. Dat maakt het politiek gezien lastig in een land waarin we van de ene naar de andere verkiezing hollen.”

En dus blijven we volgens Van Andel schipperen en subsidies pompen in waterstoffabrieken en elektrische auto’s. “Zo genereren we bedrijvigheid, blijft de economie volop draaien en ontvangt de overheid voldoende accijns. Maar of we het klimaatprobleem hiermee voldoende oplossen...”

Inzetten op kernenergie
Toch ziet Van Andel nog kansen om de boel vlot te trekken. “Ik ben geen apocalypticus die denkt dat de wereld over twintig of dertig jaar vergaat. Dat geloof ik geen moment. Maar ik denk ook niet dat we nog tien jaar achterover kunnen leunen en discussiëren. Het is tijd om knopen door te hakken.”

Een deel van de oplossing zit volgens Van Andel in de bouw van een tweede kerncentrale bij Borssele. “De ruimte en kennis en veiligheidsvoorzieningen zijn er al. Bovendien is Nederland strategisch kennisdrager en koploper op het gebied van kernenergie. Laten we die positie koesteren en hierop verder bouwen. Zo kunnen we geld blijven verdienen èn besparen we ontegenzeggelijk op CO2.” [Ivo van der Hoeven]

De logistieke keten is van oudsher kostengedreven. We willen spullen zo snel en zo goedkoop mogelijk geleverd krijgen. Het gevolg is dat veel werk is uitbesteed aan lageloonlanden en dat er dagelijks containerschepen en vliegtuigen vol goedkope spullen onze kant op komen. Dat is alles behalve duurzaam en haalt de veerkracht uit de logistieke keten. “En die veerkracht is nu juist zo belangrijk in tijden van mondiale onrust”, stelt Verboeket.

Olietekorten
Dat ons huidige logistieke systeem kwetsbaar is, hebben de coronapandemie en de oorlog in Oekraïne pijnlijk duidelijk gemaakt. Opeens zijn er wereldwijd olietekorten, gastekorten, graantekorten, noem maar op. Overduidelijk gevolgen van ketens die niet goed zijn ingericht, stelt Verboeket. "We worden met onze neus op de feiten gedrukt en gedwongen om anders naar die logistieke ketens te kijken.”

Met het lectoraat Supply Chain Innovation, verbonden aan Fontys Hogeschool Techniek en Logistiek in Venlo, doet Verboeket de komende jaren onderzoek naar mogelijkheden om die logistieke ketens anders in te richten. Samen met zes andere hogescholen werkt het lectoraat vanuit het ‘Center of Expertise KennisDC Logistiek’ aan duurzame en veerkrachtige logistieke ketens.

Digitalisering
“We richten ons nadrukkelijk op digitalisering en duurzaamheid.  Niet sec op transport en goederenstromen, maar op het hele veld van supply chain management. Het gaat tenslotte om de vraag: hoe moeten we die totale keten inrichten? Dan gaat het dus ook over de locaties van fabrieken, over de keuze van transportmiddelen en over de inzet van nieuwe technieken.”

Volgens Verboeket zitten we momenteel middenin de transitie van eenzijdig kostengedreven logistiek denken naar meer duurzaam en veerkrachtig supply chain denken. Hij ziet daarbij een belangrijke rol weggelegd voor onderwijsinstituten.

“Als we de wereld willen verduurzamen, dan moeten we echt van onderaf de mensen anders opleiden. Dan moeten we niet doen alsof wij de wijsheid in pacht hebben, maar onze studenten vooral leren om het níet met ons eens te zijn. Onze studenten moeten leren onderzoeken, ze moeten leren kritisch en creatief te zijn en ze moeten leren om zelf nieuwe methodes en nieuwe werkwijzen te ontwikkelen.”

Andere manier van denken
Je kunt problemen niet oplossen met dezelfde denkwijze die de problemen veroorzaakt hebben, verwijst Verboeket naar een uitspraak van Einstein. Het is volgens hem dan ook tijd voor een andere manier van denken. “Dat vraagt nadrukkelijk om een andere manier van opleiden. Want de huidige studenten hebben in mijn ogen nog te weinig onderzoekend vermogen. Daar moeten we als opleiders echt meer in gaan investeren.”

Onderzoek en onderwijs moeten nog meer met elkaar verbonden worden, denkt Verboeket. “We moeten in de driehoek onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven samenwerken om de grote problemen in de maatschappij op te lossen. Daarom sta ik ook vierkant achter het gedachtegoed van Fontys for Society. Onderzoek en onderwijs moeten gelijkwaardig naast elkaar bestaan en dienend zijn aan de maatschappij. Ons lectoraat kan daarbij de brug slaan tussen bedrijfsleven en onderwijs.” [Ivo van der Hoeven]

Limburg vergrijst de komende jaren in recordtempo. Bovendien trekken steeds meer talenten weg uit het gebied. Dat is slecht voor het bedrijfsleven en komt de leefbaarheid van de provincie niet ten goede.

Om de ‘leegloop’ van de grensregio tegen te gaan lanceerde de provincie Limburg twee jaar geleden het investeringsplan Regio Deal Noord-Limburg. Rijk, provincie en bedrijfsleven investeren hierin 40 miljoen tussen 2020 en 2023.

Concurrentie aangaan
Het doel van de Regio Deal: Noord-Limburg op de kaart zetten als Gezondste Regio van Nederland en als dé plek voor studies rondom de thema’s Voeding en Gezondheid, Logistiek, Future Farming en Circulariteit. Hiermee wil Limburg de concurrentie aangaan met het Westen van het land.

Een belangrijke rol is hierbij weggelegd voor studenten van Fontys en de Universiteit van Maastricht. Zij werken in Fieldlabs -hybride leeromgevingen- samen met het bedrijfsleven aan allerhande innovatieve projecten.

Nick Poeth, docent aan Fontys International Business School in Venlo is kersvers projectleider van Fieldlab Grenszlab. Hij nam begin februari het stokje over van voormalig projectleider Hidde van Erp.

De regio Noord-Limburg gaat Poeth aan het hart. Zelf trok hij jaren geleden ook weg uit het grensgebied om te gaan studeren in Wageningen. Nu is hij terug en wil hij meehelpen de regio op de kaart te zetten.

Veel te bieden
“Noord-Limburg heeft studenten heel veel te bieden”, stelt Poeth. “We weten dat alleen niet altijd goed voor het voetlicht te brengen. Misschien zijn we wel te bescheiden.”

Het is volgens hem hoog tijd om dat te veranderen en de concurrentie met steden als Amsterdam, Rotterdam en Leiden aan te gaan.

Op verschillende thema’s timmert de regio Noord-Limburg volgens Poeth al langer aan de weg. “Denk aan agrarische innovaties, de logistieke sector en de thema’s voeding en gezondheid en circulariteit. Allemaal onderwerpen waarin deze regio voorop loopt qua innovatie.”

Verder ontwikkelen
In de vier Limburgse Fieldlabs kunnen studenten zich op al die thema’s verder ontwikkelen, in nauwe samenwerking met het bedrijfsleven. Daarbij organiseren de Fieldlabs regelmatig workshops en evenementen, zoals de aankomende GreenFood4Health Challenge (zie kader).

“Het draait uiteindelijk allemaal om kennismaken, kennis delen en kennis vastleggen”, geeft Poeth aan. “Zo werken studenten tijdens de projecten aan hun expertise én aan hun netwerk.”

‘Zijn’ GrenszLab focust zich vooral op het aantrekken en behouden van talent voor het bedrijfsleven in Noord-Limburg en Noordrijn-Westfalen.

Groeipotentie vergroten
“We willen de groeipotentie van de regio vergroten door samenwerkingen aan te gaan met Nederlandse bedrijven die ook over de grens aan de slag willen. Noordrijn-Westfalen heeft bijna evenveel inwoners als heel Nederland, dus daar liggen mooie kansen.”

De komende maanden worden een kleine honderd Limburgse bedrijven, voornamelijk mkb, door het Grenszlab onder de loep genomen. Fontysstudenten en studenten van Universiteit Maastricht onderzoeken voor deze bedrijven de mogelijkheden en eventuele belemmeringen van succesvol zaken doen in Duitsland.

Voor een selectie van deze bedrijven worden aan het eind van het traject masterclasses gegeven om ze verder te helpen met hun grensoverschrijdende businessplannen.

“Hiermee geven we de bedrijvigheid in de regio een mooie boost”, stelt Poeth. “Maar belangrijker nog: we laten jongeren zien welke kansen er in dit grensgebied liggen.” [Ivo van der Hoeven]