De topmannen van Amerikaanse AI-giganten als Gemini, ChatGPT, Anthropic, Claude en Grok zeggen dat hun sector zo snel groeit dat de veiligheid nauwelijks nog te waarborgen is. En dat roepen ze niet voor het eerst. Maar is dat ook zo? En of dat nu wel of niet zo is, moet het nu al zo machtige AI niet collectief in de ban gedaan worden? Ook bij Fontys, dat uitgebreid AI-onderwijs aanbiedt, en waar studenten niet meer zonder AI lijken te kunnen.

Bart Wernaart, Fontyslector Moral Design Strategy:
“Het ligt heel genuanceerd. Aan de ene kant is er de angst dat AI alles gaat overnemen. Maar er zijn genoeg experts die twijfelen of dat echt ooit gaat gebeuren. Aan de andere kant heb je de extreem grote machtspositie van de bedrijven achter AI. Dat heeft geopolitieke gevolgen en de infrastructuur erachter is superongezond.

Wat als we het zonder AI zouden doen? Dat is een impopulair standpunt, maar wel een serieuze vraag. Vooral bij jongeren zie je dat AI zoveel gevolgen heeft. Zij oefenen hun emotionele en cognitieve skills via AI, besteden er hun ethische skills aan uit.

Zij bouwen hun vaardigheden op die vlakken dus niet of nauwelijks op met menselijke contacten. Praktisch gezien levert dat hele grote risico’s op. Je ziet het ook bij onze studenten. Lange teksten lezen, begrijpen en erop reflecteren vinden ze heel moeilijk. Die vaardigheden worden door het gebruik van AI overboord gegooid.

Daarom pleit ik voor een hybride variant. Laat studenten naast AI ook de fysieke bibliotheek gebruiken. Laat ze oude en nieuwe middelen combineren. De oude middelen om te vertragen en te reflecteren, de nieuwe voor snelheid en effectiviteit.”

Erdinç Saçan, ICT-docent en schrijver van het boek ‘AI voor iedereen’:
“Nee, ik ben tegen een verbod op AI. Ik begrijp de zorgen en de kritiek heel goed. Maar zoals met alle technologie is ook AI iets dat je niet tegen kunt houden. Het is er en zal niet meer weggaan. Dus is het vooral zaak dat mensen leren hoe er mee om te gaan. Dat ze daarin onderwezen worden. En dan niet in een ochtendje van vier uur, maar veel structureler.

De verhalen van de AI-bedrijven over hoe AI wellicht alles over gaat nemen, daar geloof ik niet zo in. Ik denk dat het vooral marketingpraat is. En AI wordt al voor allerlei dingen gebruikt waar je vanuit ethisch standpunt van alles van kunt vinden, zoals de drones die worden ingezet bij oorlogen.

Het valt te vergelijken met de opkomst van het internet of social media. Het is vooral zaak om het goed te reguleren. Daar zijn mensen over het algemeen vrij traag in. En dan nog. Als je dan eenmaal zaken hebt gereguleerd, is het de vraag of iedereen zich daar wereldwijd aan houdt.

Als het om AI gaat dan, ja, in Europa en de VS misschien. Maar wat gebeurt er ondertussen in bijvoorbeeld India of China? Je kunt het vergelijken met internationale afspraken over atoomwapens of clustermunitie. Die afspraken werken tot ze niet meer werken omdat een of meerdere partijen zich er niet meer aan houden.”

Rens van der Vorst, technofilosoof, ICT-docent en schrijver van o.a Digitale Gremlins:
“Ik vind het moeilijk om te beoordelen of AI inderdaad alles over kan nemen. AI is als een trein die niet valt te stoppen. En het is een black box, niet alleen voor de gebruikers maar ook voor de bedrijven erachter. De macht overnemen, dat is niet eens zo ongeloofwaardig. De hele wereld draait immers op software en technologie tegenwoordig.

Aan de andere kant: misschien is het allemaal marketingtaal. Als je als bedrijf laat zien hoe krachtig AI wel niet is, kun je bij investeerders makkelijker geld losweken. En wordt deze waarschuwing over de toekomst ook als afleidingsmanoeuvre gebruikt voor de problemen die er nu al zijn, zoals het feit dat letterlijk alles bij elkaar is gejat om AI te bouwen. Daar hoor je nu niemand meer over.

Klopt het dat AI alles over kan nemen? Draai die vraag eens om: wat als het AI was die het helemaal voor het zeggen heeft, wat zouden mensen dan doen als ze de kans krijgen? Dan zouden we de macht overnemen. Omdat AI door mensen is ontworpen, is het dus niet ondenkbaar dat AI er ook zo in komt te staan. Of dat gebeurt niet en komt AI uiteindelijk gewoon met de beste grap, het beste toneelstuk ooit.

Er zijn trouwens mensen die geen onvertogen woord over AI in het openbaar durven uiten. Omdat ze bang zijn dat als AI aan de macht komt, zij daar problemen mee gaan krijgen. Als technofilosoof en docent heb ik allerlei meningen over AI. Maar ik wil natuurlijk ook liever ook niet dat mijn naam ergens bij staat”, aldus de man die wekelijks columns en jaarlijks boeken schrijft over AI. En ja, ook over de gevaren en de nadelen ervan…

Tot slot legde Bron dezelfde vragen ook voor aan het college van bestuur (cvb) van Fontys.

Joep Houterman, cvb-voorzitter:
“AI verbieden is onmogelijk en maakt de samenleving niet veiliger; studenten opleiden om AI kritisch, verantwoord en deskundig te gebruiken wel. Fontys volgt daarom de EU AI Act (de Europese AI-verordening) die ons verplicht om AI veilig, transparant en op een risicogerichte wijze te gebruiken en te beheren. Dit betekent onder meer dat studenten en medewerkers voldoende kennis moeten hebben over wat AI is en hoe het werkt.

Uiteraard nemen we de zorgen serieus. AI ontwikkelt zich in een heel hoog tempo en roept terecht vragen op over veiligheid, betrouwbaarheid en gevolgen voor de maatschappij. Tegelijkertijd geloof ik niet dat een collectief verbod op AI de juiste weg is, als dat überhaupt al mogelijk is. AI is immers al als technologie diep verweven met onze samenleving. De vraag is daarom niet óf studenten met AI in aanraking komen, maar hoe wij ervoor zorgen dat zij er verantwoord, kritisch en kundig mee leren omgaan.

Juist daarom biedt Fontys AI-onderwijs en passen we ons AI-beleid op de ontwikkelingen aan. Niet om de technologie kritiekloos te omarmen, maar om studenten te leren begrijpen wat AI kan, waar de grenzen liggen, welke risico's er zijn en welke ethische afwegingen moeten worden gemaakt.

De zorgen over veiligheid zijn dus geen argument om kennisontwikkeling stil te zetten. Juist meer onderzoek, meer deskundigheid en meer kritisch onderwijs zijn nodig om ervoor te zorgen dat AI op een veilige en verantwoorde manier wordt doorontwikkeld en toegepast. Als onderwijsinstellingen zich terugtrekken, laten we het debat en de ontwikkeling over aan de commerciële partijen. Dat vind ik ongewenst.”

De keuze om naar Nederland te gaan, begon bij Tihomira als een grapje. Ze wist niet wat ze wilde studeren na de middelbare school en zag wat informatie over Fontys voorbijkomen. Ze grapte daarna bij haar ouders dat ze naar Nederland zou gaan om te studeren, maar dat is inmiddels gewoon keihard de realiteit geworden.

Is studeren in Nederland beter of slechter dan je had verwacht?
“Vooral anders. Ik had niet zoveel verwachtingen, ik ging gewoon met de flow mee. In eerste instantie was het zwaar vanwege de cultuurverschillen en het alleen-zijn, maar nu vind ik het leuk om zelfstandig te zijn. De plek is leuk.”

Wat vind je het leukste aan je tijd in Nederland? En wat valt tegen?
“Ik vind het leuk dat het schoon, gestructureerd en vredig is. Wat ik minder vind, is het eten. Ik mis het eten van thuis.”

Als student heb je je natuurlijk ook aan moeten passen aan Nederland. Waar doe je je boodschappen, en wat schaft de pot het meest?
“Vooral bij de Lidl, omdat ik daar een tijdje heb gewerkt en het dicht bij mijn woning is. Daarna komt de Albert Heijn. Ik maak mijn eten graag zelf en eet heel gevarieerd, vaak een gerecht met vlees en groenten erin verwerkt.”

Welk typisch Nederlands gerecht heeft je verrast?
“Er zijn best wel wat dingen waarvan ik niet had verwacht dat ik ze lekker zou vinden, zoals paté. Ik had er nog nooit van gehoord, maar het smaakt eigenlijk best goed.”

Heb je hier al vrienden gemaakt?
“Ja, ik heb hier echt vrienden voor het leven gemaakt. Dat zijn vooral internationals. Het is niet zo moeilijk om hier vrienden te maken. Thuis ben ik wat minder sociaal en eigenlijk ben ik er hier pas achter gekomen hoe sociaal ik kan zijn.”

Ga je ook wel eens op stap?
“Zelden. Maar als ik uitga, ga ik met andere Bulgaarse studenten. Meestal naar Stratum, of we spreken bij iemand thuis af.”

In vergelijking met Bulgarije, hoe is het leven in Eindhoven?
“Veel en veel duurder. In mijn land zijn de inkomens een stuk lager, en de prijzen hier zijn hoger. Maar ik ben er inmiddels aan gewend. Het enige waar ik niet aan kan wennen, zijn de benzineprijzen.

Verder voel ik me in Nederland een stuk veiliger dan in Bulgarije. Het is hier veel meer geordend, meer gestructureerd. Dat vind ik heel fijn.”

Wat mis je het meeste van thuis?
“Ten eerste het eten. Dat mis ik echt. Maar daarnaast natuurlijk ook mijn vrienden en familie, al spreek ik die gelukkig vaak via videobelletjes. Verder mis ik eerlijk gezegd niet zoveel.”

Waarin wijken Nederlanders het meeste af van jouw cultuur?
“Nederlanders zijn heel anders dan Bulgaren. We denken anders, zijn wat minder sociaal en maken minder snel vrienden. En we drinken misschien meer, maar feesten minder, we zijn wat meer gesloten op dat vlak. Neem bijvoorbeeld Stratum; daar is het super druk en ga je van kroeg naar kroeg. In Bulgarije is dat heel anders.

Nederlanders denken vaak dat we ‘wild’ zijn, een koude persoonlijkheid hebben. Maar dat klopt niet helemaal. Ook al houden we van onze eigen space, we zijn wel heel warm en beleefd. We zijn niet zo gesloten als veel mensen denken.”

Ben je van plan om na je opleiding nog in Nederland te blijven?
“Initieel wel, want ik wil graag van de mogelijkheden gebruikmaken die Nederland te bieden heeft voor ICT-studenten. Er zijn hier namelijk heel veel IT-banen. Maar ik weet het nog niet zeker; we zien het tegen die tijd wel.”

Ben je door je studie bij Fontys anders naar de wereld gaan kijken?
“Ja. Mijn beeld is heel erg veranderd en het verandert nog steeds constant. Maar wel op een goede manier.”

De titel van haar afstudeerproject: Automatische segmentatie van sterke zwaartekrachtlenzen in data van de Euclid-ruimtetelescoop. Een hele mond vol, erkent de student, en voor de leek ook niet eenvoudig te begrijpen. Saamie nam woensdag bij haar afstudeerzitting op de Fontys ICT Graduation Conference (zie kader onderaan) dan ook de tijd om uit te leggen waar ze mee bezig is. Want dat het belangrijk is, is wel duidelijk.

“De Euclid-ruimtetelescoop van ESA fotografeert enorme delen van de ruimte: ongeveer een derde van het hele waarneembare universum. In die beelden zitten zeldzame objecten verborgen, die sterke zwaartekrachtlenzen worden genoemd. Daarbij buigt een zwaar sterrenstelsel op de voorgrond het licht af van een verder weg gelegen sterrenstelsel erachter, zoals een lens in een bril dat doet. Daardoor lijkt dat verre sterrenstelsel uitgerekt in bogen of ringen”, legt Saamie uit.

In haar project heeft de ICT-student AI-tools gebouwd die twee dingen doen: eerst deze lenzen vinden tussen miljoenen objecten, en daarna voor elk systeem het beeld opsplitsen in verschillende onderdelen: het voorgrondstelsel, het afgebogen licht van het achtergrondstelsel en andere objecten die toevallig in de buurt staan.

Donkere materie 
Zwaartekrachtlenzen zijn volgens Saamie belangrijk voor onderzoek naar donkere materie. “Het grootste deel van de massa van een sterrenstelsel bestaat uit donkere materie, die onzichtbaar is. Via zwaartekrachtlenzen kunnen we toch zien hoe die massa verdeeld is.” Ook helpen de lenzen onderzoekers om meer te leren over donkere energie en de groei van het universum.

Tijdens de vijfjarige missie maakt Euclid beelden van zo’n 1,5 miljard sterrenstelsels. Slechts 0,01 procent daarvan bevat naar verwachting een sterke zwaartekrachtlens. “Dat volume is onmogelijk handmatig te doorzoeken”, zegt Saamie. “Daarom gebruik ik AI-netwerken. Tot nu toe zijn er al meer dan 70 miljoen sterrenstelsels doorzocht.”

Het AI-model van Saamie gebruikt transformers, vergelijkbaar met de technologie achter grote taalmodellen. Die techniek bleek vooral sterk in het herkennen van grotere en complexere lenssystemen, zoals lenzen op groeps- of clusterschaal. [tekst gaat verder onder de illustratie]

Maar niet alles is volledig geautomatiseerd. “Een van de functies van het AI-model is dat het elke afbeelding een score geeft voor hoe waarschijnlijk het is dat die een lens bevat. Vervolgens worden de systemen gerangschikt van hoog naar laag. De hoogst scorende beelden worden daarna visueel gecontroleerd door vrijwillige burgeronderzoekers en experts.” 

Wat haar AI-model zo bijzonder maakt, is dat het een stap verdergaat dan de meeste bestaande lenszoekers. Waar andere modellen alleen aangeven óf iets een lens is, splitst Saamies model het beeld pixel voor pixel op. Daardoor hoeven onderzoekers niet meer handmatig te bepalen welk licht bij welk object hoort. “Door dat proces te automatiseren wordt analyse op de schaal van Euclid haalbaar.”

Willie Wortel-moment
Haar Willie Wortel-moment kwam toen Saamie de aantallen met elkaar vergeleek. “De grootste verzamelingen sterke zwaartekrachtlenzen bestonden tot nu toe uit enkele honderden objecten, verzameld over tientallen jaren. Met deze methode werken we toe naar meer dan 10.000 lenzen uit één enkele datarelease. Toen besefte ik pas echt hoe groot dit kan worden.”

En dit is nog maar het begin van Euclids vijfjarige missie. Juist die schaal maakt het volgens Saamie zo waardevol: waar onderzoekers voorheen lenzen één voor één bestudeerden, kunnen ze straks tienduizenden systemen op dezelfde manier analyseren. Daardoor wordt het mogelijk om veel beter te onderzoeken hoe massa en donkere materie verdeeld zijn over sterrenstelsels.

Uitmuntend
Het afstudeerproject heeft grote impact op Saamies carrière. Haar eerste methodologische paper over het sterke-lens-zoeknetwerk verscheen tijdens de eerste publieke datarelease (DR1) van Euclid. Nu leidt ze nog twee nieuwe papers, die worden in november gepubliceerd in het vakblad Astronomy & Astrophysics, net als de eerste publicatie.

Voor een afstudeerder is het uitzonderlijk om publicaties binnen zo’n internationale onderzoekssamenwerking te leiden. Het was dan ook niet de vraag óf Saamie zou slagen, maar hóé. Haar eerste en tweede beoordelaar, stagebegeleider en een externe deskundige beoordeelden haar werk als uitmuntend. In september gaat ze aan de Master of Applied IT beginnen bij Fontys in Eindhoven.

Foto bovenin: de Euclid ruimtetelescoop

Tahir omschrijft Nederland als een hub voor veel IT-bedrijven, met goede toekomst- en baankansen. Een fijne plek om te gaan studeren, dacht hij. En daarom begon hij een paar maanden geleden de studie ICT in Eindhoven.

Vertel. Is studeren in Nederland beter of slechter dan je had verwacht?
“Het is heel veel beter dan ik had verwacht. Ik had al goede verwachtingen, maar die zijn echt overtroffen.”

Wat vind je het leukst aan Nederland. En wat het minst leuk?
“Er zijn meerdere dingen die ik leuk vind. Het eten, de mensen, de cultuur. Het is allemaal prachtig. Maar wat ik iets minder vind, is dat de winkels hier vroeg dicht gaan. De winkel waar ik altijd naartoe ga sluit al om acht uur. Enerzijds is dat natuurlijk fijn voor het personeel, maar voor mezelf vind ik het minder.”

Waar doe je je boodschappen, en wat schaft de pot meestal?
“Albert Heijn, daar gaat echt al mijn geld naartoe. En wat ik vaak eet? Stroopwafels! Ik kook natuurlijk ook voor mezelf; vaak kip en wat frietjes. Maar daarna komen de stroopwafels weer. Voordat ik in Nederland kwam, had ik ze nog nooit geproefd, maar inmiddels snap ik de hele hype. Eerst proefde ik er één, nu eet ik ze allemaal.”

Ga je wel eens op stap?
“Ja, ik ga regelmatig op stap met mijn vrienden. Meestal gaan we naar die straat in Eindhoven waar alle pubs zitten. Stratum geloof ik?”

In vergelijking met Pakistan, hoe is het leven hier?
“Om te beginnen is het duurder, al komt dat waarschijnlijk omdat ik heel veel boodschappen doe bij de Albert Heijn. Verder voel ik me ook enorm veilig in Nederland. Overal om je heen zie je politie rijden.”

Wat mis je het meeste van thuis?
“De eenvoud, want het leven in Nederland is een stuk zwaarder. Je moet heel hard werken, terwijl ik in Pakistan 24/7 kon chillen. Ik mis de rust en het makkelijke leven, maar tegelijkertijd is het hier ook een stuk beter als je maar hard genoeg werkt.”

Heb je al vrienden gemaakt?
“Het is heel, heel makkelijk om hier vrienden te maken. Ik heb al veel vrienden gemaakt, maar het is nog te vroeg om te zeggen of het vrienden voor het leven zijn. Ik ben hier immers pas een paar maanden.”  

Waarin wijken Nederlanders het meeste af van jouw cultuur?
“In mijn land zijn mensen veel te lief. Ze draaien om dingen heen en geven je nooit een direct antwoord. In Nederland is dat het tegenovergestelde. Als ze iets niet willen, dan doen ze het niet. Dat is eigenlijk heel goed."

Voel je je ooit gediscrimineerd omdat je uit een ander land komt?
“Nee, nooit eigenlijk. Ik heb fijne vrienden en ik heb niet het gevoel dat mensen in Nederland heel aanvallend zijn."

Ben je van plan om na je opleiding nog in Nederland te blijven?
“Dat ligt een beetje aan de doelen die ik heb tegen de tijd dat ik afstudeer. Als ik een goede baan kan krijgen, blijf ik zeker.”

Ben je door je studie bij Fontys anders tegen de wereld gaan kijken?
“Ik heb wel het gevoel dat mijn leven nu een groter doel heeft gekregen. Er zijn bepaalde dingen waar we naar zouden moeten streven en daarbij moeten we onszelf niet inhouden. We moeten juist ons best doen om onze doelen te bereiken. Hard werken, onszelf respecteren en niet tevreden zijn met minder. Dat zijn wel dingen die ik heb ondervonden sinds ik studeer, na eerst een jaar heel lui te zijn geweest.”

Peukenposters. Wat moet je je daar precies bij voorstellen? Dat legt Mike Saris uit, merkstrateeg bij gedragsbureau Fama Volat, het bedrijf dat op het idee van de peukenposters kwam en hiervoor samenwerkt met Trudo en Park Strijp Beheer. “Rokers kunnen hun sigaret uitdrukken op de peukenposters en die vervolgens deponeren in een speciaal daarvoor gemaakt bakje”, aldus Saris. “De posters hebben verschillende ontwerpen, die allemaal passen bij de plek waar ze hangen.”

Pacman
Neem bijvoorbeeld de poster die hangt bij skatepark Area 51: daarop staat een afbeelding van het menselijk lichaam, waarbij een roker zijn sigaret kan uitdrukken op een plek waar hij ooit iets heeft gebroken tijdens het skaten. Of die bij popcentrum PopEi, waar allemaal verschillende muziekstijlen op staan. Met als achterliggende gedachte dat je je peuk uitdrukt onder jouw favoriete genre. En dan is er ook nog het Pacman-spelletje.

Bij Donna, net als Area 51 en PopEi op Strijp-S, hangt er eentje die over eten en drinken gaat. En in Waalwijk een die gebaseerd is op het wachten tijdens het reizen. “Elke locatie heeft een passende invulling van de context en in elke poster zit een stukje gamification verwerkt”, vervolgt Saris. “Zodat het leuk wordt om je peuk netjes weg te gooien. Daarmee houden we niet alleen de sigaretten van de straat, we creëren er ook gezamenlijke peukenkunst mee.”

Gespreksspartner
Voor het ontwerpen van de posters klopte het Bossche bedrijf Fama Volat aan bij studenten van de ICT-studie Media Design. Zij kregen de opdracht om binnen één dag tijd meerdere designs te maken. Kyle Osei en Maja Domalewska deden ook mee aan die uitdaging en zien nu maar liefst twee van hun ontwerpen terug op Strijp-S. “De posters kunnen een mooie gespreksstarter zijn”, zegt Kyle. “Ik zie het helemaal voor me dat je hier samen met andere mensen staat te roken terwijl je over muziek praat.”

Maja hoopt dat er wat meer bij komt kijken. Ten eerste dat de posters een visuele impact maken. Maar gezien het aantal afdrukken op de door haar ontworpen poster (foto boven), is dat doel al ruim behaald. “Los daarvan hoop ik ook dat mensen twee keer na zullen denken voor ze hun sigaret op de grond gooien. Misschien dat zo’n poster een realisatiemomentje kan creëren. Zo van: shit, ik gooi mijn sigaretten al jaren op de grond, maar het kan ook anders.”

De technieksector schreeuwt al jaren om goed opgeleide technici, met name in de Brainportregio. Er is veel vraag, maar die vraag groeit een stuk sneller dan het aantal studenten dat voor deze richting kiest. Dat moet anders, vinden Summa, Yonder, Curio, Gilde Opleidingen, Ter AA en het Koning Willem I College. En dus komen ze met een nieuw ‘lokmiddel’ in de vorm van een voucher van 500 euro.

Project Beethoven
Met die voucher kunnen nieuwe techniekstudenten een laptop aanschaffen die geschikt is voor de specialistische software die zij tijdens hun opleiding moeten gebruiken. Het initiatief is onderdeel Project Beethoven en maakt deel uit van Talent voor Semicon, dat zich richt op het grootschalig opleiden, aantrekken en behouden van technisch personeel om aan de explosieve vraag (we hebben het over tienduizenden nieuwe vakmensen tot 2030) naar chiptechnici te voldoen. 

Fontys ontbreekt in het rijtje van de genoemde scholen, maar is wel op de hoogte van het plan. “Ik heb kennisgenomen van het initiatief van Summa om studenten die starten met een technische mbo-opleiding financieel te ondersteunen bij de aanschaf van een laptop”, zegt Frens Vonken, directeur van Fontys ICT.

Maar werkt het voor ons ook? Op de vraag of we een soortgelijk plan ook bij Fontys kunnen verwachten, reageert hij voorzichtig. “De vraag is of deze maatregel daadwerkelijk bijdraagt aan het verlagen van instapdrempels en of het de instroom in technische opleidingen kan bevorderen. Uiteraard ga ik dit volgen en ben ik benieuwd naar het effect op de instroom en een blijvend effect op de uitstroom.”

Het onderzoek volgde 222 studenten gedurende acht maanden. Daaruit blijkt dat studenten minder vaak AI-tools gebruiken wanneer universiteiten strenge of onduidelijke richtlijnen hanteren. Zelfs studenten die aanvankelijk van plan waren AI te gebruiken, deden dat in de praktijk minder vaak.

Volgens Saçan zegt zo’n onderzoek echter lang niet alles over daadwerkelijk gedrag. “Studenten kunnen zeggen dat ze minder AI gebruiken, maar het is lastig om dat echt te meten.”

Forbidden fruit
Saçan waarschuwt dat te strenge regels ook een tegengesteld effect kunnen hebben. Hij wijst op het zogenoemde ‘forbidden fruit effect’. Wanneer technologie verboden wordt, kan dat juist leiden tot stiekem gebruik. “Dat wil je niet”, zegt hij. “Drie jaar na de komst van AI hebben we het nog steeds over hoe we ervoor zorgen dat studenten het minder gebruiken. De discussie zit nog steeds vast in het fraude-narratief.”

Volgens hem zou de focus moeten verschuiven van controle naar aanpassing van het onderwijs. “Je moet je onderwijs zo veranderen dat studenten geen behoefte hebben om AI te gebruiken, of dat simpelweg niet willen.”

Algemene richtlijnen
Waar sommige universiteiten en hogescholen uitgebreide documenten hebben van tientallen pagina’s, kiest Fontys voor een iets beknopter beleid. “Er zijn universiteiten met regels van tachtig pagina’s, bij Fontys hebben we gekozen om het zo algemeen mogelijk te houden”, zegt Saçan.

Die richtlijnen richten zich volgens de docent op drie praktische punten: let op welke informatie je invoert in AI-systemen, wees transparant en blijf kritisch op de output. “AI wil je vaak pleasen en kan vooroordelen bevatten. Studenten moeten begrijpen hoe ze daarmee omgaan.”

Authenticiteit discussie
Saçan is ook kritisch op maatregelen die bij sommige opleidingen worden ingevoerd, zoals authenticiteitsverklaringen. Studenten moeten daarbij verklaren dat hun werk volledig eigen werk is. “Dan kom je meteen in een discussie: hoe ver is AI gebruikt? Alleen voor spelling en grammatica? Of ook brainstormen?”, zegt hij. “Hoe meer je dat probeert vast te leggen, hoe meer vragen het oproept.” Volgens hem is het belangrijker dat studenten leren hoe ze AI verantwoord gebruiken.

AI-geletterdheid 
Het onderzoek van de Erasmus Universiteit benadrukt dat vertrouwen en vaardigheden een belangrijke rol spelen bij AI-gebruik. Volgens Saçan ligt daar een belangrijke taak voor het onderwijs: “We proberen docenten hierin te trainen, maar AI-geletterdheid kunnen we niet alleen in het hoger onderwijs oplossen”, zegt hij. “Ook op de basisscholen en middelbare scholen moet dat gebeuren.”

Een apart vak is volgens hem niet per se nodig. “Het moet in bestaande vakken of workshops terugkomen. Het belangrijkste is dat studenten weten hoe ze het verantwoord gebruiken en dat ze hun eigen hersenen blijven gebruiken.”

Bij het mhbo-traject kunnen studenten van het mbo zich aanmelden om het laatste jaar van hun studie een mhbo-jaar te volgen. In dat jaar ronden ze de mbo-studie af terwijl ze ook werken aan hbo-vaardigheden. Ze krijgen daarvoor gedeeltelijk begeleiding op locatie bij Fontys, door docenten van Fontys en tussen Fontysstudenten.

Voor het project werkt Fontys ICT samen met Summa en Yonder, de één uit Eindhoven, de ander uit Tilburg. Niet geheel zonder toeval ook de twee steden waar de ICT-studies van Fontys gevestigd zijn. Natuurlijk zijn er ook andere mbo-opleidingen in de omgeving, maar volgens Lieke Buiks, naast docent bij ICT ook coördinator van het nieuwe mhbo-traject, starten ze eerst met Summa en Yonder. Want zelfs al bij die twee scholen zijn er grote verschillen in de werkwijze.

Vrijstelling verdienen
“De studenten van Yonder gaan in hun laatste jaar volledig op stage, terwijl ze dat bij Summa niet doen. We hebben voor beide scholen dus andere oplossingen bedacht waarmee ze leeruitkomsten op hbo-niveau onder de knie moeten krijgen”, aldus Buiks. 

Bij oplossingen kun je denken aan opdrachten waar ze aan werken en waarmee ze uiteindelijk een vrijstelling kunnen ontvangen voor het eerste semester van de ICT-studie bij Fontys. Als ze die eenmaal hebben, kunnen ze ook nog proberen een vrijstelling voor het volgende semester te ontvangen.

Dat laatste doen ze door twee dagen in de week bij Fontys op locatie mee te draaien met een groepsopdracht. Ze krijgen dan dus al les bij de school waar ze uiteindelijk terecht zullen komen. Hebben ze beide vrijstellingen verdiend? Dan mogen ze het eerste jaar van hun ICT-studie bij Fontys overslaan. In plaats van vier jaar hoeven ze dan nog maar drie jaar te studeren voor de bachelor. Of één in plaats van twee, als ze voor een Associate degree kiezen.

Twee studies tegelijkertijd 
Het jaar dat ze dit mhbo-traject volgen is altijd het laatste jaar van hun mbo-studie. Ze studeren dan dus eigenlijk zowel bij Summa of Yonder als bij Fontys. “Ze kunnen maar bij één instelling ingeschreven staan, en dat is in dit geval het mbo. Maar we zijn wel samen verantwoordelijk voor de studenten. In het begin van het traject ligt de mate van begeleiding wat meer bij het mbo en in het tweede semester bij het hbo.”

Dat is volgens Buiks ook de reden waarom studenten bij een eventuele vrijstelling van het eerste studiejaar bij Fontys geen propedeuse krijgen. Die ontvang je namelijk alleen als je bij Fontys staat ingeschreven en het volledige traject volgt.

Ook andere opleidingen 
Halen de deelnemende studenten de vrijstellingen (of één daarvan) niet, dan studeren ze gewoon verder voor hun mbo-diploma en kunnen ze zich alsnog via ‘de normale weg’ bij Fontys aanmelden. “Met dit project willen we de verbinding veel meer opzoeken, zodat de mbo-student versneld door kan stromen naar het hbo. Het loopt straks niet meer ná, maar juist door elkaar.”

Vooralsnog start het mhbo-traject alleen bij Fontys ICT, maar volgens Mia van Rijsewijk, consultant bij de dienst Onderwijs & Onderzoek, wordt er ook bij allerlei andere instituten al over nagedacht. “Fontys Economie en Yonder zitten bijvoorbeeld in een opstartfase”, zegt ze. 

“Maar ook met Gilde Opleidingen en het Koning Willem I College worden gesprekken gevoerd voor soortgelijke trajecten bij verschillende opleidingen. Pedagogiek, techniek, eigenlijk wordt er bij alle domeinen al wel over nagedacht.”

De Self Driving Challenge is een initiatief van de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW) en is bedoeld voor studenten. De opdracht? Werken aan een voertuig dat volledig zelf gebouwd en geprogrammeerd wordt, en dat uiteindelijk tijdens de grote finaledag van 16 juni op het RDW-testcentrum in Lelystad een volledig parcours met realistische verkeersobstakels moet kunnen afleggen. 

Pim Veroude, docent en onderzoeker bij Fontys ICT, coördineert het project en neemt daarmee het stokje over van Frans Mouws, die er de voorgaande twee jaar bij betrokken was. “Vorig jaar hadden we te maken met een parcours dat vaste obstakels had, zoals zebrapaden, stoplichten en verkeersborden. Je moest je voertuig zodanig kalibreren dat het remde op plaatsen waar dat nodig was”, vertelt Veroude. 

Geen geld
Maar dit jaar heeft de opdracht er een paar moeilijkheidsgraadjes bijgekregen. De ooit vaststaande objecten worden nu dynamisch neergezet, waarbij stoplichten bijvoorbeeld niet meer op standaard plekken staan en het onvoorspelbaarder wordt wanneer er op een zebrapad wordt overgestoken. “Het programmeren van de auto wordt daarmee moeilijker gemaakt."

Maar hé, geen uitdaging is Veroude en zijn studenten te gek, dus gaan ze deze challenge maar al te graag aan. De auto is al binnen, de benodigde studenten en hun kennis zijn er ook. Het enige punt dat mist – en da’s best een belangrijk punt – is geld. “Het probleem waar we momenteel tegenaan lopen, is dat we geen budget hebben.”

Sponsoren nodig
Voorheen kregen ze van Fontys ICT een budget om materialen en software aan te kopen, om werknemers (vaak in de vorm van studenten) in te huren en om transport naar het testcentrum in Lelystad te regelen, waar eens in de paar weken met de zelfgebouwde auto getraind werd. Maar dat budget is geschrapt. En gaat er waarschijnlijk ook niet meer komen.

“Gelukkig hebben we een rijdend voertuig van voorgaande jaren, dus die investering is al gemaakt. En als het goed is hebben we geen verdere hardware upgrades nodig. Maar die transportkosten zijn wel een dingetje. Ik weet niet of je in je artikel kwijt kunt dat sponsoren héél welkom zijn om zich te melden? Want die hebben we dit jaar hard nodig.” 

Verder heeft Veroude ook nog steeds stille hoop dat er vanuit Fontys nog een bepaald bedrag beschikbaar kan worden gesteld. Geen duizenden euro’s zoals ze ooit kregen, dat snapt hij, maar als toch op z’n minst de transportkosten betaald zouden kunnen worden… “We hebben al twee keer gewonnen en deden dat onder de naam van Fontys. Het is dus ook gewoon een heel mooi visitekaartje.”

Nick studeert ICT bij Fontys en volgt de minor Ondernemerschap. Het ondernemen zit in zijn bloed, maar toch wist hij niet hoe hij moest beginnen. Inmiddels runt hij al een paar jaar zijn bedrijf NB Limited, waarin verschillende initiatieven zijn gebundeld.

Nick, hoe lang heb je dit bedrijf al en wat houdt het precies in?
“NB Limited bestaat sinds 2023. Het is een moederbedrijf waarin ik mijn verschillende ondernemingen onderbreng, maar ik zet het voornamelijk in als ‘software solutions company’. Dat betekent dat ik als software consultant bedrijven onder andere help met het oplossen van technische problemen, de beveiliging en het ontwerpen, ontwikkelen, implementeren en verbeteren van digitale processen.”

Hoe kwam je op het idee om een eigen onderneming te starten?
“Ik onderneem al sinds 2017. Dat is met de paplepel ingegoten, want mijn vader doet het ook. Ik wilde vooral mijn eigen geld verdienen, en in de eerste jaren heb ik verschillende apps ontworpen. Ik had echter nooit een bedrijf om deze in onder te brengen. Dat is een van de redenen dat ik NB Limited ben gestart. De andere reden is een samenwerking met een groot Amerikaans bedrijf dat werkzaam is op NASDAQ, een van de bekendste beurzen ter wereld. Dat bedrijf was mijn eerste echte klant.”

Hoe ging dat precies in zijn werk?
“Ik kwam het bedrijf tegen op social media, volgens mij Discord of TikTok. Zij verkochten destijds exclusieve lidmaatschappen om hun producten te gebruiken. Dat wilde ik zo graag, maar ik had daar natuurlijk geen geld voor. Toen heb ik de stoute schoenen aangetrokken en gewoon contact met ze opgenomen. Met het voorstel: ‘Ik maak een app voor jullie of iets anders wat jullie nodig hebben, in ruil voor een gratis lidmaatschap’. Daar gingen ze mee akkoord, en later werd ik ingehuurd voor nog meer werk. Nu, vijf jaar later, werk ik nog steeds voor ze.”

Hoe combineer je de onderneming met school?
“Ik heb mijn opleiding uitgekozen op mijn ondernemerschap. Ik wilde een instelling waar ‘applied science’ de hoofdmoot was, dus geen examens maar vooral projecten. Daarnaast is mijn agenda mijn heilige graal. Daarin staat voor iedere dag een to do-lijst, met twee of drie taken die ik die dag écht moet uitvoeren. Mijn opleiding heeft daarbij de prioriteit, dus als ik moet werken aan een project, of binnenkort een deadline heb, staan deze dingen bovenaan. Ik hanteer de volgorde opleiding, werk, kennis.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Hoe bevalt het ondernemen je?
“Ik hou ervan. Ik bepaal mijn eigen werktijden, geniet van wat ik doe en ik doe enorm veel ervaring op. Ik ben nog zo jong en kan de komende jaren alleen maar meer leren om zeker op professioneel gebied steeds beter te worden. Misschien had ik wel gehoopt of zelfs verwacht dat mijn bedrijf een stuk groter zou zijn dan dat het nu is, maar soms gaat niet alles zoals je zelf wil. Ik denk maar zo: ook daar word je uiteindelijk slimmer en beter van.”

Wat is de belangrijkste les die je hebt geleerd tijdens het ondernemerschap?
“Dat zijn er twee. Beide geleerd van mijn vader. De eerste is: stop nooit met wat je doet. Want als je niet stopt, kun je nooit verliezen. Dat is de filosofie die ik iedere dag hanteer. De andere: door vragen komt men in Rome. Oftewel, wees niet bang om vragen te stellen of om mensen berichten te sturen. Er is altijd een weg. Zo heb ik dus mijn grootste klant ooit binnen geharkt.”

Heb je hoogte- en/of dieptepunten meegemaakt?
“Ik ben naar Amerika geweest om die NASDAQ-klant te bezoeken, dat was wel ontzettend gaaf. Laatst zijn ze gefuseerd, maar ze hebben mij toch aangehouden als consultant. Dat is een beloning voor je werk. Ook heb ik een klant in mijn vaderland Bulgarije, dat vond ik ook heel bijzonder.”

“Een dieptepunt vind ik moeilijker, omdat ik niet per se weet of ik die wel een heb. Ik heb wel ooit een app gemaakt genaamd WaveMe, waarin mensen in sociale settings of op campussen bijvoorbeeld digitaal naar elkaar konden zwaaien. Deed je dat allebei, dan kreeg je elkaars social media om verder te connecten. Een idee dat door velen enorm gewaardeerd werd, maar helaas kreeg ik die app niet van de grond in verband met flinke marketingkosten. Maar goed, ook daar heb ik weer lessen uit getrokken die ik anders nooit geleerd had.”

Tenslotte, heb je tips voor andere studenten die willen ondernemen?
“Ondernemen is niet voor iedereen weggelegd, en kan soms ook een harde wereld zijn. Dat heb ik gezien bij mijn vader. Maar als je echt iets voor jezelf op wilt bouwen, zul je je daar volop voor in moeten zetten. Ik denk dat je als ondernemer ook wel een soort ego nodig hebt, zodat je altijd met voldoende zelfvertrouwen een ruimte binnenstapt. Dan weten de mensen meteen dat je het meent.”

Wil jij ondernemen tijdens de studie of heb je hier vragen over? Fontys heeft een eigen Centrum voor Ondernemerschap. Meer informatie vind je hier.

De Cyberbeveiligingswet (Cbw) is de Nederlandse tak van de zogenoemde NIS2-richtlijn, een Europese richtlijn die EU-lidstaten verplicht om strengere regels in te voeren voor cyberbeveiliging. De NIS2-richtlijn volgt na de eerste NIS-richtlijn, die in 2016 werd ingevoerd, en kent scherpere regels dan zijn voorganger. Er zijn ook meer sectoren die onder de Cbw gaan vallen, waaronder het hoger onderwijs en dus ook Fontys. Allemaal met als doel de digitale weerbaarheid te versterken, cybercrime te voorkomen en cyberaanvallen tegen te gaan.

Wat dat betekent voor Fontys, legt Helmut Grams uit. Beginnend door te zeggen dat de Cbw ‘best een heavy’ wetgeving is. “We moeten als organisatie binnen 24 uur grote incidenten melden. Als een betrokkene mogelijk schade ondervindt van zo’n incident, zijn we verplicht diegene daarover in te lichten. En als het incident zodanig groot is dat het veel impact maakt, dan kun je door de toezichthouder verplicht worden het openbaar te maken.” De toezichthouder voor de Cbw voor het hoger onderwijs wordt de Inspectie van het Onderwijs.

Als we Grams vragen naar een voorbeeld van een klein ‘incident’ dat niet gemeld hoeft te worden, zegt hij het volgende: “Dat kan bijvoorbeeld zijn dat iemand een bepaalde site heeft bezocht en dat zijn laptop daarna besmet is geraakt met een virus. Of dat iemands wachtwoord wordt gestolen.” Een wat groter incident dat wel gemeld dient te worden, kan zijn dat iemand een vertrouwelijk bestand naar een groot aantal verkeerde mensen stuurt, terwijl zij dat document absoluut niet mogen zien.”

Zorgplicht 
Naast de meldplicht hebben organisaties met de komst van de nieuwe wet straks ook een zorgplicht en moeten er vooraf risicoanalyses gedaan worden. In het verlengde daarvan moeten organisaties passende maatregelen nemen voor de beveiliging van hun netwerk- en informatiesystemen. En als het fout gaat? Dan kunnen bestuurders voortaan persoonlijk aansprakelijk worden gesteld. “In ons geval zijn dat natuurlijk Joep Houterman, Arian Steenbruggen en de nieuwe bestuurder Jaapjan Zuidema”, aldus Grams. “Zij zullen dan verantwoordelijk zijn. Persoonlijk aansprakelijk zelfs, wat betekent dat een verzekering het niet even op kan lossen.”

De bestuurders moeten volgens Grams vergewissen dat ze ergens achter staan en zijn ook verplicht om een cursus en training te volgen die over de Cbw gaan. Ze moeten weten hoe alles geregeld is binnen Fontys en waar de risico’s zitten. Hier actief sturen en toezicht houden, plus zorgdragen dat cybersecurity-bewustzijn op managementniveau plaatsvindt.

Fikse boete 
Verder is het zo dat als een organisatie niet aan de regels voldoet of haar verplichtingen niet tot in de puntjes op orde heeft, er boetes kunnen volgen die in het geval van een instelling als Fontys kunnen oplopen tot 7 miljoen euro (of 1,4 procent van de wereldwijde omzet). Dat zijn flinke bedragen, maar Grams begrijpt wel dat er druk wordt opgevoerd om aan wettelijke verplichtingen te moeten voldoen. “Misdaad is tegenwoordig niet vaak meer een bankoverval. Het gebeurt steeds vaker met cybercrime, AI en in de cryptowereld. Cybercrime raakt daarmee steeds meer mensen en heeft steeds grotere gevolgen.”

Informatieveiligheid is dus niet iets wat we ‘er even bij doen’. Nee, het is een broodnoodzakelijke verantwoordelijkheid van Fontys die volgens Grams als één van de prioriteiten moet worden gezien. “Het draagt bij om de bedrijfsdoelstellingen van Fontys en haar instituten en diensten te kunnen behalen, aangezien inbreuken in de informatiebeveiliging direct een grote negatieve invloed hebben op onze bedrijfsprocessen binnen onderwijs, onderzoek en bedrijfsvoering.”

Samenwerking
Geen gemakkelijke klus dus. En goedkoop is-ie ook zeker niet. Naast de Cbw werkt Fontys namelijk ook al met het SURF NBA-toetsingskader, een toetsinstrument bedoeld voor onderwijs- en onderzoeksinstellingen in Nederland om de volwassenheid van hun informatiebeveiliging gestructureerd te meten, te verbeteren en transparant verantwoording af te leggen. En die twee dingen samen – de Cbw en het toetsingskader – zullen ongetwijfeld meer inspanning en kosten met zich meebrengen.

“Het kan om zo’n 12 procent van je totale IT-budget gaan, een aanzienlijk bedrag dat we niet zomaar hebben liggen. We gaan binnen de Nederlandse hbo-sector kijken of we gezamenlijk op kunnen trekken om dezelfde lijnen, kaders en hetzelfde beleid te volgen.”

Hogeschool Arnhem en Nijmegen (HAN) is nu een intern onderzoek gestart en heeft een ‘voorlopige’ melding gedaan bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Opmerkelijk is dat de docent zich heel bewust was van het feit dat hij interne regels overtrad door zelf AI-software te installeren die toegang kreeg tot persoonsgegevens van studenten. Tegen zijn studenten zei hij niettemin blij te zijn met zijn eigen actie. “Omdat er nu eindelijk een onderzoek komt wat er wel en niet kan met AI".

Kennelijk werd de discussie daarover binnen die hogeschool niet juist of hard genoeg gevoerd. Diezelfde discussie vindt ook bij Fontys plaats op alle niveaus. Er zijn al wel basisregels, maar begin volgend jaar moet er een uitgebreidere handleiding komen over hoe studenten en medewerkers binnen Fontys met AI dienen om te gaan.

Panisch
Bij Fontys ICT hebben ze inmiddels al een eigen platform ontwikkeld dat meer veiligheid biedt, Bron schreef er eerder al over. Een van de makers ervan, Koen Suilen, zegt wel te staan kijken van de reactie van de HAN. “Hoe de HAN ermee omgaat, hoe panisch er wordt gereageerd. Het is niet dat de data naar een crimineel iemand gaan. Die gaan naar een organisatie of bedrijf die data kan gebruiken om een AI-model te trainen.”

Maar moet Fontys zich zorgen maken over de eigen cybersecurity als het om dit soort datalekken gaat? Suilen: “Ik heb geen idee. Maar ik vind het wel de hoogste tijd dat het begrip datalek geherdefinieerd wordt. Het is een koepelbegrip waar een usb-stick, een softwarescriptje of een browser onder kan vallen. Bij AI zegt het vooral iets over de mate van zelfstandigheid die AI krijgt. Maar het heeft ook alles te maken met de krampachtigheid over dit onderwerp.”

“Iedere organisatie die werkt met AI zal zeggen: ga er verantwoordelijk mee om. Technisch gezien heeft iedereen er beleid over. De eerste reflex is altijd controle en verbieden, maar dat is geen structurele oplossing. Dan verplaatst het zich naar de schaduw. Ofwel de schaduw-it: de echte Pandora’s box zit namelijk niet in de laptop van school, die zit op je mobieltje.”

"Dat is waar ik mij zorgen over maak: de AI-geletterdheid, het besef dat als je een bepaalde tool gebruikt, dat daar consequenties aan hangen. Dat besef is er nog niet of niet genoeg bij iedereen. Ik denk niet dat we bij Fontys rücksichtlos vooruit gaan. Het manco is meer: we doen relatief weinig aan zelf bekwaam worden.”

“Checks and balances inbouwen, dat gebeurt te weinig. Er zijn ook maar weinig voorbeelden bij andere organisaties die als best practice kunnen dienen. Een andere factor is dat traditionele organisaties zoals de onze niet de snelheid hebben om mee te gaan in het tempo waarin big tech-bedrijven ontwikkelingen over ons uitstort.”

Bedreigend
Hoe bedreigend dat kan zijn, is ook de strekking van de door talloze Nederlandse media ondertekende brandbrief aan informateur Buma. Zij zien in die bedrijven en de manier waarop zij te werk gaan een grote bedreiging voor de democratie en de informatievoorziening in Nederland. De media willen nauw betrokken worden bij het AI-beleid van de overheid en vinden dat Den Haag veel sneller de Europese regelgeving moet toepassen.

Dat zijn de media. Terug naar het onderwijs. Daar ziet Suilen het allemaal niet heel somber voor in. “Op de keper beschouwd denk ik dat de soep niet zo heet gegeten wordt. Het is vooral omdat het iets nieuws is, waardoor mensen vaak in een verkeerd narratief stappen. ‘De trein die al rijdt’: dat soort fatalisme, alsof je overgeleverd bent aan anderen. Ergens klopt dat, maar ik heb wel een keuze in hoeverre ik ergens in meega.”

Knutselen
Docent, schrijver, Bron-columnist maar in dit geval toch vooral AI-specialist en technofilosoof Rens van der Vorst staat er niet van te kijken, van de ophef bij de HAN. “Als iedereen zelf gaat knutselen met AI, dan kan dat gevaarlijk zijn. Ik sluit zeker niet uit dat dit ook bij Fontys gebeurt en dat ook hier dat gevaar bestaat.”

Het probleem met AI, zo zegt Van der Vorst, is dat je tegenwoordig zelf niet veel hoeft te kunnen om toch ingewikkelde dingen te bouwen. “Vroeger moest je op zijn minst zelf kunnen coderen. Dat hoeft niet meer, want dat programmeren doet AI wel voor je. Dus wordt het steeds eenvoudiger om dingen als een custom gpt of chatbot te bouwen. Maar het wordt dus ook steeds belangrijker dat je daar voorzichtig en doordacht mee omgaat.”

Probleem is dat de meeste studenten maar ook docenten waarschijnlijk werken op dezelfde computer die ze ook voor Fontys gebruiken. En zoals voor elke plugin geldt: al heel snel geef je daarmee toegang tot je bestanden en geef je dus ook de controle weg.

“Je geeft een externe actor toegang tot gegevens waar ze niets te zoeken hebben. Op een secure omgeving is dat risico natuurlijk al een stuk kleiner. Factorauthenticatie, waarbij je op je mobieltje eerst een code moet invoeren, maakt het al een stuk beter. Maar al met al wordt het allemaal wel een stuk ‘trickier’.”

“Mijn advies: ook al heb je een scherpe scalpel, dan nog is het niet verstandig om jezelf te opereren. Steeds meer amateurs kunnen nu van alles maken en doen met AI. Maar ook op het gebied van kunstmatige intelligentie is het beter als je zaken overlaat aan de experts.”

Emily. Dat is de naam die de chatbot heeft gekregen. Of misschien kunnen we het beter omschrijven als ‘een verhaal waarmee je in gesprek kunt gaan’, zoals de VPRO doet. Wat daar precies mee bedoeld wordt, leggen studenten Noah en Fenne uit, die het concept samen met nog drie andere studenten van Journalistiek en ICT hebben ontwikkeld.

Dat gebeurde eigenlijk een paar maanden geleden al, toen VPRO een bezoekje bracht aan MindLabs voor een hackathon. Verschillende groepjes studenten kregen een casus voorgelegd waar ze vervolgens een oplossing voor moesten bedenken. “Wij richtten ons op de problemen waar VPRO tegenaan loopt bij het maken van documentaires in het buitenland”, vertelt Fenne.

Op de vlucht
“Onze casus ging over een vrouw die vanuit China gevlucht was naar Taiwan. Het was een heel belangrijk verhaal dat niet verteld kon worden omdat die vrouw anoniem wilde blijven. Daar hebben ze bij VPRO vaker last van: ze halen bijzondere verhalen op die verloren gaan omdat ze er vanwege het stukje anonimiteit niks mee kunnen doen. Wij hebben iets bedacht om de verhalen met behulp van AI toch ‘tentoon te kunnen stellen’.” [Tekst gaat verder onder de foto]

De oplossing heet Emily, een chatbot die haar naam te danken heeft aan de uit China gevluchte vrouw. “Wij hebben haar karaktereigenschappen samen met haar verhaal in een AI-systeem gegooid en daar is een soort chatbot uitgerold waar je vragen aan kunt stellen”, legt Noah uit. “In feite kun je met Emily praten zonder dat zij daarbij in beeld hoeft te komen, en daarmee blijft haar verhaal dus bestaan.” 

Personages
In de tien weken na de hackathon zijn Noah, Fenna en drie andere studenten verder gegaan met hun prototype, met als resultaat een interactieve wereldbol waar je op kunt klikken. Noah: “We hebben meer verhalen zoals dat van Emily verzameld en die in het systeem gezet. Als je op een bepaald land klikt, krijg je een personage te zien met daarbij een veelvoorkomend probleem dat in het betreffende land speelt.”

Kadir is daar een voorbeeld van, een Oeigoerse man wiens leven abrupt veranderde toen de Chinese overheid in 2017 begon met het opsluiten van duizenden Oeigoeren. Of Tyrone, die het slachtoffer werd van mishandelingen nadat hij vanuit Oeganda naar Kenia vluchtte vanwege zijn geaardheid. En dan is er ook nog de Mexicaanse Carlos, wiens donkere huidskleur hem een doelwit maakt van pesterijen en discriminatie.

Het vervolg
Het doel van de chatbot is dat je op een laagdrempelige manier met deze personages kunt chatten over hun problemen. VPRO was daar dusdanig enthousiast over dat de omroep heeft besloten om ermee verder te gaan. “Er is budget voor vrijgemaakt en we zijn gevraagd om eraan mee te werken”, zegt Fenne. “Daar sta ik zeker voor open. We hebben hier wekenlang keihard aan gewerkt, dus het zou zonde zijn om het op de plank te laten liggen.”

Leren omgaan met de gevolgen van long covid. Het is de dagelijkse realiteit voor meer dan 420.000 mensen in Nederland. Ook vierdejaars ICT-studenten Tim en Bram weten allebei hoe vreselijk lastig en frustrerend dat is.

Extreem moe
Tim (23) helaas uit eigen ervaring. Wat in eerste instantie leek op een onschuldig buikgriepje, ging bij hem maar niet over. “Er kwamen steeds meer klachten bij. Ik was extreem moe en bleef pijn in mijn buik houden. Ook de spieren in mijn benen deden het bijna niet meer. Hoewel ik gewend was om halve marathons te lopen, was de straat uitlopen ineens al te veel.”

Hij kwam er al snel achter dat de medische wereld geen echte oplossing voor hem had. “Op een gegeven moment was de buikpijn zo erg dat ik naar de spoedeisende hulp ben gegaan. Daar kreeg ik hele sterke pijnstillers en dat was het dan.”

Leoni van Dijk, docent en onderzoeker bij Fontys, doet op dit moment onderzoek naar long covid onder jongvolwassenen en herkent het beeld dat Tim schetst. “Binnen de reguliere zorg weten ze vaak niet wat ze eraan kunnen doen en krijgen long covid-patiënten vaak te horen dat ze maar moeten accepteren dat ze dit de rest van hun leven zullen hebben. Oftewel: deal with it en kom in een ander leven maar terug.”

Ook Bram (22) weet hoe heftig de gevolgen van long covid kunnen zijn. Dat zag hij niet alleen bij zijn studiegenoot Tim, maar ook thuis. “Ik zag mijn altijd erg actieve moeder door deze ziekte terugvallen naar iemand die niet eens meer de trap op kon lopen.” Een revalidatietraject hielp haar niet. “Sterker nog”, vertelt hij, “door alle inspanningen werd het zelfs alleen maar erger.” 

Misvatting
Het idee dat patiënten met long covid baat hebben bij intensieve trainingen is een misvatting volgens Van Dijk, en doet meer kwaad dan goed. “In het begin wist niemand hoe je met deze ziekte om moest gaan en was het advies om gewoon maar te gaan trainen. Maar inmiddels is uit onderzoek gebleken dat dat heel gedoseerd moet gebeuren en dat mensen die over hun grenzen gaan juist schade aan hun spierweefsel oplopen.”

Daar weet Tim alles van. Ook hij ging in een poging zijn conditie weer op te bouwen in eerste instantie veel te hard en kreeg een flinke terugval. “Toen ik weer ging trainen met hardlopen, ben ik toch weer in het ziekenhuis beland.”

Inmiddels gaat het beter met hem en loopt hij zelfs weer halve marathons. In zijn geval hebben aanpassingen in zijn voedingspatroon veel opgeleverd. Maar dat is niet de enige aanpassing. “Nog steeds als ik iets doe, kan mijn batterij ineens leeg zijn. Het is gewoon niet meer zoals vroeger en dat is balen. Daar moet ik dus rekening mee houden en vaker nee zeggen.” 

Meer balans
Omdat ook de moeder van Bram heeft ervaren dat ze veel baat heeft bij meer balans in haar dagelijkse activiteiten, ontstond het idee om een app te ontwikkelen die helpt om overbelasting te voorkomen.

“De app Long covid Buddy start iedere dag met een aantal punten”, legt Bram uit. “Per activiteit moet je een bepaald aantal punten inleveren, die je weer terugkrijgt als je rust pakt. Het is de bedoeling dat je aan het einde van de dag voldoende punten over hebt en dus niet te veel hebt gedaan.”

Omdat de mate van belasting voor iedereen anders is, moet de gebruiker van de app zelf veel input geven. En dat, zo weten ze als ICT’ers, moet je zo makkelijk mogelijk maken. Zeker voor deze doelgroep, legt Tim uit. “Deze mensen hebben al weinig energie en zijn vaak moe. Als wij dan een hele ingewikkelde technische app maken en ze ook nog zelf van alles bij moeten houden, dan haken mensen heel snel af.”

Gebruiksvriendelijk
Daarom onderzoeken ze nu of bijvoorbeeld het koppelen van data van wearables, zoals de hartslagmeter op een smartwatch, de app gebruiksvriendelijker kan maken. En waar Tim als long covid-patiënt eerder zijn input gaf aan het onderzoek van Van Dijk, gaat zij de twee studenten nu waar mogelijk ook ondersteunen. 

Tim en Bram willen hun afstudeerjaar gebruiken om de app verder te ontwikkelen en later dit jaar op de markt brengen, om op die manier zoveel mogelijk mensen te bereiken. “Als ICT’ers zijn we niet medisch onderlegd, dus long covid gaan wij niet oplossen”, zegt Tim. “Maar ook met software en data kunnen we mensen helpen en dan niet over tien of twintig jaar, maar juist nu iets voor ze betekenen.” 

De awards worden net als vorig jaar uitgereikt tijdens het Fontys for Society event op campus Rachelsmolen. Het zijn er twee, één voor Fontys-studenten en één voor Fontys-medewerkers. Om in aanmerking te komen voor de prijzen moet het initiatief bijdragen aan de oplossing voor een maatschappelijk vraagstuk.

“For Society, dus,” legt Mandy van Baardwijk, coördinator content & events bij Fontys uit. “Deze awards zijn bedoeld om betekenisvolle projecten in het zonnetje te zetten en tegelijkertijd een extra boost te geven om het goede werk voort te zetten.”

Erkenning en aanmoediging
Een prijs voor erkenning en aanmoediging dus die bestaat uit een award, gemaakt door Fontysstudent Floor en een geldbedrag van duizend euro. Maar Van Baardwijk hoopt op meer. “Het zou mooi zijn als de extra aandacht voor deze maatschappelijke projecten er ook voor zou zorgen dat er binnen Fontys nieuwe samenwerkingen ontstaan.” Dat is nodig vindt ze. “Instituten zitten soms erg in hun eigen cocon en mensen zijn over het algemeen erg bescheiden. Soms zijn er kruisbestuivingen nodig om een project naar een hoger niveau te tillen.”

Een externe jury nomineerde zes uiteenlopende projecten, drie van studenten en drie van medewerkers, die wat hen betreft voldoen aan de gestelde criteria. Initiatieven met aantoonbare maatschappelijke impact, die bijdragen aan een betere samenleving.

Categorie Studenten
Fontys Caribbean Connection (FCC)
Het doel van dit studenteninitiatief is een warm welkom en betere begeleiding voor studenten uit het Caribisch gebied. Door onboardingprogramma’s, taalondersteuning, peer-begeleiding en workshops voor docenten bevordert FCC inclusie, welzijn en studiesucces met aandacht voor culturele verschillen en sociale verbinding.

Kijk Vooruit 
Schermgebruik bij jonge kinderen leidt tot een stille bijziendheidsepidemie. Deze campagne van vier studenten Communicatie maakt ouders bewust van de gevolgen van overmatig schermgebruik en biedt alternatieven met spelelementen. Door middel van krachtige beelden én concrete oplossingen zet dit project aan tot gedragsverandering. Het project won eerder al een prijs bij de Dutch Creativity Awards.

Opposites Attract 
Polarisatie tegengaan via technologie? Deze datingapp van drie ICT-studenten matcht mensen op verschillen in plaats van overeenkomsten en laat zien hoe AI kan bijdragen aan maatschappelijke verbinding. Met dit vernieuwende concept sleepten de studenten begin dit jaar een geldprijs van duizend euro binnen tijdens de Polarisation Challenge.  

Categorie Medewerkers
Straatroute 
Met dit initiatief leren Social Work-studenten tijdens een wandeling door Eindhoven van ervaringsdeskundigen die zelf dakloos zijn geweest. Door studenten met deze unieke onderwijspraktijk onder te dompelen in een andere leefwereld kunnen ze een dieper begrip ontwikkelen voor het leven van anderen en draagt het bij aan het doorbreken van stigma’s.

Prebachelor voor vluchtelingstudenten 
Tijdens deze prebachelor worden vluchtelingstudenten geholpen bij hun inburgeringsproces en worden zij voorbereid op het behalen van het staatsexamen Nederlands als tweede taal (Nt2). Studenten krijgen in dit schakeljaar niet alleen taallessen, maar worden ook bijgespijkerd in andere vakken. Naast les krijgen ze ook sociale begeleiding via buddy’s.

Versterk je Veerkracht 
Versterk je Veerkracht is de titel van een digitaal werkboek op basis van ACT-methodiek, ontwikkeld voor Fontys-studenten. Het biedt toegankelijke oefeningen en inzichten om studenten te helpen met mentale veerkracht, zingeving en zelfkennis. Het werkboek is inmiddels ook buiten Fontys in gebruik.

Het is de tweede keer dat de Fontys For Society Awards worden uitgereikt en ze zijn een blijvertje aldus Van Baardwijk. Ook als de slogan van Fontys ooit mocht veranderen. “Het idee voor deze awards valt natuurlijk perfect samen met de gedachte achter Fontys for Society, dus ik zou er wel van balen als er een andere pay off zou komen. Maar ik verwacht niet dat dat snel zal gebeuren en anders vinden we daar vast wel weer wat op.”

Zo’n 140 studenten van Open Learning bij Fontys ICT kregen begin deze week een zogenoemde ‘pressurecooker opdracht’, die in het teken stond van ‘Wij eisen de nacht op’. Het doel: een oplossing verzinnen voor problematiek rondom straatintimidatie en huiselijk geweld. Donderdag werden de ideeën tentoongesteld en koos Fontys samen met Stichting Stop Straatintimidatie en Welzijnsorganisatie Lumens een winnaar uit. 

Actueel
Lennart de Graaf is vanuit Fontys medeorganisator van het project en vertelt hoe dit onderwerp tot stand kwam. “We hebben elk jaar twee van dit soort hackathons. De eerste gaat meestal over een luchtig onderwerp, de tweede heeft een maatschappelijk doel. Maar vanwege de actualiteit zijn we geswitcht”, legt hij uit. 

“Na de zomervakantie hadden we binnen een paar dagen tijd twee femicide gevallen in het nieuws en uiteindelijk ook de moord op Lisa. Toen dachten we, hier moeten we iets mee. Vooral omdat we vanuit studenten ook regelmatig horen dat zij vervelende dingen op dit gebied meemaken.”

Bewustmaking
Het onderwerp leeft dus onder studenten, en dat bleek ook uit de motivatie die ze voor dit project hadden. Binnen drie dagen tijd – meer kregen ze niet – zetten ze verdeeld over 25 verschillende groepjes allerlei ideeën uit. De een gericht op preventieve hulp, de ander op directe hulp in een noodsituatie.

Een van de groepjes ontwikkelde een website waarop je twintig verschillende situaties met twee mogelijke antwoorden voorgeschoteld krijgt. Voor elke optie die je kiest, krijg je feedback over hoe je je gedrag eventueel zou kunnen veranderen. 

Een ander groepje kwam met een applicatie die veiligheid vooropstelt door mensen niet alleen, maar gezamenlijk door de stad te laten lopen. Weer twee andere ideeën waren gericht op het bewustmaken van vreemd gedrag – bedoeld voor vrienden van mogelijke aanvallers, in de hoop een eventuele nare situatie te vermijden – en op slachtoffers, die bijvoorbeeld met een panic-button alarm kunnen slaan als ze zich niet veilig voelen. 

Winnaar
Maar het winnende groepje? Dat kwam met Di-straction, een app die voornamelijk bedoeld is voor bijstanders. Student Thomas Claessens legt uit hoe het werkt: “De app doet zich voor als een navigatie-app. De tool heeft verschillende features, zoals het internet dat kan uitvallen, een random reminder die plotseling voorbijkomt of een zoom-fout in een navigatiekaart.” 

Zijn dat foutjes? Nee, zeker niet. Of nou ja, het zijn foutjes, maar dan wel bewuste foutjes. De app is namelijk bedoeld om als bijstander op een slachtoffer of straatintimidator af te stappen en zoveel mogelijk tijd te rekken, zodat het slachtoffer kan ontsnappen. “Wat we hiermee willen bereiken is een bijstander activeren om op een laagdrempelige manier actie te ondernemen. Het kan namelijk nogal lastig zijn om op een straatintimidator af te lopen en te zeggen: he, stop daarmee. Onze app kan hulp bieden.” 

Lennart de Graaf is blij met de bedachte ideeën, maar misschien nog wel blijer met de les die studenten hiermee leren. “Het feit dat we hier nu 150 jongeren laten nadenken over dit probleem, is al winst.”

Er zijn veel -al dan niet zelfverklaarde’ AI-goeroes’ die ons proberen te overtuigen van de voordelen van AI gebruik, hoe het ons competitiever kan maken en ons werk efficiënter kunnen doen. Spraakmakende voorbeelden vliegen ons om de oren, zoals onlangs nog het door AI gegenereerde marketingbureau Eva, wat door techjournalist Alexander Klöpping met veel bombarie werd vertoond bij Eva Jinek.

Saai leven
Wanneer we deze weg inslaan wordt het leven simpelweg vlak, saai, en hebben we vooral een groot gebrek aan nieuwe, frisse ideeën. Om die zombie-status te voorkomen is een grote rol te spelen voor het onderwijs om de werknemers en ondernemers van de toekomst klaar te stomen om niet alleen AI geletterd te zijn, maar vooral ook mens te blijven, die AI kan gebruiken als een keuzemogelijkheid omdat het zijn of haar doel dient.

Te afhankelijk
Het grootste risico dat we zien, is het ontstaan van grootschalige ‘epistemische onveiligheid’ (de manier waarop we kennis verwerven, red.): dat je niet meer op een veilige manier ‘chocola kunt maken’ van wat je ziet. We worden uiteindelijk veel te afhankelijk van technologie om nog dingen te snappen; alles wat in je AI gegenereerde feeds voorbijkomt, wat ChatGPT je vertelt of andere niet geverifieerde content die je ziet, is onmogelijk nog naar waarde te schatten puur op basis van waar je naar kijkt.

Echt nep
Wij zijn al een tijd niet goed in staat meer om ‘echt’ van ‘nep’ te onderscheiden, en de risico’s van deepfake science liggen op de loer, waarbij datasets eenvoudig gemanipuleerd kunnen worden en we op zoek moeten naar nieuwe vormen van review. In deze storm van ‘digitale troep’ die dagelijks op ons afkomt, en we deels ook zelf dagelijks genereren, is het moeilijk nog te begrijpen waar je precies naar kijkt.

Geestelijk afvlakken
Een ander risico is het afvlakken van de menselijke geest. Platgeslagen gezegd kan een AI netwerk vooral menselijke ideeën aan elkaar koppelen en voorspellen welke ideeën er volgen op andere ideeën. En omdat mensen niet in een netwerk verbonden zijn, kan het daarom lijken dat AI met wat nieuws komt waar je zelf niet aan gedacht hebt. Hierdoor kun je efficiënter werken. Maar als we ‘uitzoomen’, en zeker als we dit allemaal doen, vlakt hierdoor de creativiteit van de mensheid radicaal af, omdat er veel minder nieuwe ideeën bijkomen.

Stelligheid
Door het gemak van veel AI toepassingen en de stelligheid waarmee AI haar uitkomsten presenteert, zijn we snel geneigd achterover te leunen en deze resultaten weinig kritisch en klakkeloos te gebruiken. Wat we hiermee dus inleveren is de capaciteit om frisse ideeën te hebben en bestaande ideeën kritisch te beoordelen.

Wij denken dat er een enorme urgentie is om radicaal in te zetten op ten minste twee zaken om epistemische veiligheid te borgen. Op de eerste plek: investeer in parate algemene kennis om ervoor te zorgen dat ieder mens een solide innerlijke maatstaf heeft. Niet alleen kennis over de wereld, maar ook over technologie zelf en hoe deze werkt. Zo kunnen we vanuit onszelf dat waar we aan blootgesteld worden beter naar waarde schatten.

Lange stukken tekst
We moeten absoluut voorkomen dat we mensen eenzijdig opleiden in iets heel goed kunnen vragen aan bijvoorbeeld ChatGPT. Dat zou je kunnen doen door mensen aan te blijven leren lange stukken tekst zonder al te veel prikkels tot zich te nemen en daar wat van te vinden. Oftewel: lees een boek, of uitgebreider journalistiek werk en blijf dat altijd doen.

Of, als je dit te ouderwets vindt, leer mensen technologie in te zetten als een gepersonaliseerd en goed gestructureerde extended memory, waar de eigenaar volledige controle op heeft, en die de eigenaar helpt om dingen dieper en beter te begrijpen en kritisch te reflecteren op verschillende invalshoeken. AI kan hierin een dienende rol spelen.

Zelf leren manipuleren
Op de tweede plek is het cruciaal om extreem bedreven te worden in manipulatieve taalvaardigheden. Eigenlijk is prompten (de tekst die je invoert in een AI-model zoals ChatGPT om een reactie te krijgen, red.) hetzelfde als taal gebruiken om een systeem te manipuleren.

Om grip te hebben op AI systemen moeten we in staat zijn om AI systemen dusdanig te manipuleren dat we er de meest optimale en bruikbare data uit kunnen halen die voor ons werkt. Waar we soms wellicht het gevoel hebben dat taalvaardigheden minder relevant worden (want autocorrect of ‘hé chatGPT, verbeter deze tekst eens’) is het tegenovergestelde waar: een goede prompt is een taalkunststuk waar we ons goed in moeten bekwamen om ervoor te zorgen dat we zelf controle blijven houden op de manier waarop AI voor ons moet werken.

Bart Wernaart is Lector Moral Design Strategy, Marieke van Vliet is Senior onderzoeker en Kelly Beekman Lector Technology-enhanced learning & assessment, allen aan Fontys Hogeschool Eindhoven. Zij schreven dit artikel voor het Eindhovens Dagblad, waar het vandaag ook in is verschenen. 

Wie zijn ze, hoe combineren ze hun topsportcarrière met hun opleiding en zou de sport een reden zijn om te stoppen met hun studie? Bron stelt ze aan je voor.

Te beginnen met Lars Kros, die als badmintonner niet aan één maar aan twee onderdelen deelneemt. Lars is inmiddels cum laude afgestudeerd aan de opleiding ICT & Media Design en is net terug van een trainingskamp in Zwitserland. 

“Ik doe mee op het teamevent en op individueel niveau. Op beide onderdelen als single, en individueel ook als mix. Mijn doel tijdens de Universiade is als eerste om te genieten van het event en om te laten zien dat je geen 20 uur training per week nodig hebt om een competitief niveau te halen.”

“Ik heb dan ook geen hele speciale voorbereiding gehad op de spelen. Ik heb gewoon getraind bij mijn club in Den Haag, veel nationale toernooien gespeeld en ik heb anderhalve week van tevoren getraind bij mijn coach in Zwitserland. Tijdens mijn studie heb ik mijn topsport kunnen combineren door goed plannen en veel communiceren en afstemmen met groepsgenoten en docenten."

"Mijn sportcarrière is dan ook geen reden geweest om mijn studie af te breken. Wellicht als ik een hele grote geldprijs had gewonnen dat ik mijn studie tijdelijk stop had gezet om fulltime te gaan trainen, veel toernooien te spelen en vol voor de Olympische Spelen te gaan. Maar dat is niet aan de orde geweest.’

Twee dromen tegelijk
Ook student Verpleegkunde en judoka Paulien Sweers zou haar studie nooit afbreken voor haar sport. “Met judo kun je niets verdienen en ik vind het erg belangrijk om naast mijn topsportcarrière een maatschappelijke carrière op te bouwen. Ook ik combineer mijn studie en sport door alles goed te plannen, open te communiceren en te geven en te nemen."

"Ik probeer zo flexibel mogelijk te zijn en heb veel geluk dat mijn stageplekken goed meewerken. Deze combinatie vergt veel tijd en energie van ons beiden, maar tot nu toe gaat het goed. Het is hard werken, maar ik vind het allebei zo ontzettend leuk. Ik werk aan twee dromen tegelijkertijd: verpleegkundige worden én top judoka worden.”

Tijdens de World University Games neemt de judoka deel aan de gewichtsklasse +78 kg. “Dit betekent dat je alles boven de 78 kilo mag wegen, zonder maximaal gewicht. Mijn doel is om deze spelen in het finaleblok te judoën. De afgelopen weken heb ik veel op kracht gefocust en heb ik een aantal oefenwedstrijden gehad. Ongeveer twee weken voor de spelen focus ik meer op kwaliteit dan kwantiteit, zoals ik ieder ander toernooi ook doe. Ik zet er geen druk op, want meer dan mijn best kan ik niet doen. Het deelnemers veld is erg sterk, maar dat geeft mij juist nog meer motivatie om er alles uit te halen wat er in zit. Ik ga altijd voor goud.”

Keuzes maken
Fontys wordt tijdens de World University Games het meest gerepresenteerd tijdens het onderdeel turnen. Eén van de studenten die daaraan deelneemt is bedrijfskundestudent Mischa Marchena, die tijdens de meerkamp is te zien op de onderdelen sprong, brug, balk en vloer. 

“Vanuit landen als Japan doen teams mee die ook op Olympisch niveau hebben geturnd, dus ik verwacht dat de concurrentie lastig zal zijn. Zelf wil ik zo goed mogelijke wedstrijden neerzetten, en dan zie ik wel waar me dat brengt. Ik hoop vooral dat ik tevreden kan zijn over mijn eigen wedstrijden en dat de ervaring er een is om nooit te vergeten.”

“Qua voorbereidingen heb ik afgelopen weekend de Nederlandse Kampioenschappen gehad, waar ik getest heb wat goed ging en welke onderdelen nog extra aandacht behoeven. Topsport combineren met mijn opleiding is pittig, want ik neem zelf veel initiatief wanneer ik ergens bijvoorbeeld niet bij kan zijn. Gelukkig heb ik vanuit Fontys ook een contactpersoon waar ik mee kan sparren om dingen aan te pakken omdat ik een topsportstatus heb."

"Of mijn sport ook een reden is om mijn studie stop te zetten? Dat vind ik lastig. Ik zie in mijn omgeving andere studenten die hun studie tijdelijk op pauze hebben gezet om zich op het turnen te focussen. Mocht ik het zo enorm druk krijgen dan vind ik een pauze geen probleem, maar echt stoppen lijkt me erg lastig. Tenzij ik moet kiezen tussen mijn opleiding en de Olympische Spelen, dan kies ik voor dat laatste.”

Ook Mijke Jansen, rechtenstudent van Avans-Fontys, neemt aan dezelfde meerkamp deel. “Mijn doel is vooral om volop te genieten en een stabiele wedstrijd neer te zetten. Ik bereid me voor door hard te trainen en in een goede focus te zitten."

"Ik vind het wel soms erg zwaar om mijn studie en de topsport te combineren, maar als je zorgt dat je een goede planning hebt en weet waar je prioriteiten liggen, dan komt het goed. Topsport is belangrijk, maar ik vind een goede opleiding ook erg belangrijk voor later. Turnen doe je natuurlijk niet je hele leven, dus ik zou mijn studie nooit stopzetten voor de sport.”

De World University Games gaan op 16 juli van start en duren tot en met zondag 27 juli. 

Fontys biedt verschillende cursussen, minors en onderwijseenheden over AI, maar een specifieke AI-opleiding heeft ze niet. Die krijgt ze ook (nog) niet, maar toch kunnen ICT-studenten vanaf september hun hele opleiding inrichten op alles wat met AI te maken heeft.

Dat komt door de lancering van twee nieuwe onderwijseenheden die volgens Koen Suilen, curriculumeigenaar van ICT, het gat in het portfolio over AI opvullen. “Studenten kiezen elk semester zelf een topic waar ze mee aan de slag willen. Dat kunnen ze over de hele breedte van het ICT-vakgebied doen, maar tot nu toe was het nog niet mogelijk om elk semester voor een AI-onderwerp te kiezen.”

Virtuele projectgenoot
Met de twee nieuwe onderwijseenheden die in september starten, verandert dat en kan een student – zowel bachelor als associate degree – zich vier jaar lang onderdompelen in allerlei facetten van AI. De ene nieuwe eenheid is gericht op eerstejaars en laat hen kennismaken met ‘de boeiende wereld van AI’. De tweede gaat over toegepaste generatieve AI.

Suilen vertelt meer over de laatste van die twee: “Dit semester gaat heel erg over hoe je AI toepast in jouw stukje ICT. Voor iemand met een achtergrond als media designer kan dat heel anders zijn dan voor iemand die zich met robotica bezighoudt. En als je binnenkomt met een achtergrond als bedrijfskundige IT, dan ga je daar andere dingen in doen dan iemand die software engineering doet.”

Maar welke specialisatie de studenten ook hebben, ze gaan allemaal met elkaar samenwerken, op andere manieren dan ze meestal doen. “We zijn gewend om traditioneel in projectgroepen van drie tot zes studenten te werken, maar in dit semester willen we dat die studenten ook actief gaan nadenken over hoe ze met AI kunnen samenwerken. Omschrijf het als virtuele projectgenoten. Of als AI-assistenten.”

Zelf kleuren
Tientallen geïnteresseerden hebben zich al gemeld voor de nieuwe opties. En hoewel zij zich nooit hebben ingeschreven voor een AI-opleiding, mogen we het volgens Suilen wel zo omschrijven met de komst van de twee nieuwe eenheden. “We kunnen nu spreken van een AI-opleiding, maar omdat studenten elk semester hun eigen onderwerp mogen kiezen, kunnen ze die AI-opleiding zelf kleuren.”

Dat betekent ook dat een student na bijvoorbeeld vier AI-semesters een zijstap naar een andere tak kan maken. Hij kan bijvoorbeeld kiezen voor cybersecurity of organisatieverandering. “En dat maakt onze opleiding anders dan de AI-opleidingen die andere hogescholen, zoals de Breda University of Applied Sciences, aanbieden.”

“Toen ik begon als lector was ik heel positief over AI. Het is niet dat ik nu negatief ben, maar ik maak me wel zorgen en ben ook kritisch. Allereerst vanwege de footprint van AI. Die is vergelijkbaar met een klein land.”

“De modellen worden steeds groter en het trainen ervan kost ontzettend veel energie: elke vier maanden verdubbelt dit! En het gebruik kost ook veel. Eén vraag stellen aan ChatGPT is vergelijkbaar met de consumptie van een halve liter water en het opladen van een smartphone. Als miljoenen mensen dan AI gaan gebruiken om te bepalen welke groene laarsjes ze eens zullen kopen…”

Werk
En ja, wat eerder in deze serie al duidelijk werd: AI gaat heel veel kantoorbanen raken. Veel werk dat nu door mensen wordt verricht, zal straks worden overgenomen door AI. Om Pink Floyd te citeren: Welcome to the Machine.

Zo somber wil Schouten er ook weer niet over zijn. “Er komt namelijk wel iets voor terug, iets voor in de plaats. We krijgen er een hulpmiddel bij om het leven gemakkelijker te maken.”

“Al blijft moeilijk te voorspellen: in het verleden heeft nieuwe technologie ook wel eens het omgekeerde effect gehad. Veel heeft te maken met hoe de mens AI zal gaan inzetten. Een mes kan een moordwapen zijn, maar kan in de handen van een chirurg ook levens redden.”

Big tech
En hoe kijkt Schouten aan tegen het feit dat het weer de big tech-bedrijven zijn die hier op allerlei manieren de grootste winst mee gaan behalen? “Ik maak me wel zorgen over een paar dingen. Privacy bijvoorbeeld. En degene die alle data heeft, heeft ook alle macht. Dat bedrijven als Meta en Google dat op allerlei manieren verzamelen, daar vind ik wel iets van ja.”

“Je moet er toch niet aan denken dat we nog afhankelijker worden van Amerikaanse big tech-bedrijven dan we nu al zijn. Want het is natuurlijk zorgwekkend als je ziet hoe het politiek kan omslaan, zoals nu gebeurt.”

“Ja, gelukkig zijn we in Europa ook bezig. Je hebt bijvoorbeeld het Franse Mistral dat aan de weg timmert. En de EU is zich er bewust van. Er is ook al wel wetgeving. Maar zolang je weinig data hebt, heb je zoals gezegd ook weinig macht.”

Dommer
Dan de eerder deze serie ook al opgeworpen zorg over dat de mens door AI de komende generaties alleen maar dommer wordt. Je hoeft geen kennis meer te hebben, want je vraagt het gewoon aan AI. Je ziet het deels nu al gebeuren bij de jonge generatie.

“Daarom pleit ook ik voor AI-geletterdheid voor iedereen. Wat je bij die jonge generatie vooral ziet is dat zij heel veel prikkels krijgen en daardoor ook een kortere focus hebben.”

“Aan de andere kant: als het om de studenten gaat dan vind ik dat we wel een beetje uit die ratrace moeten stappen van leerdoelen aantikken. Daarom vind ik initiatieven zoals die buitenklas op Stappegoor erg positief. Ga inderdaad eens naar buiten in plaats van altijd maar in dat lokaal.”

Voordelen
De vraag was noem de voor- en nadelen. Maar het zijn vooral nadelen die Schouten noemt…

“Ha, ja er zijn ook genoeg zorgen. Maar aan de andere kant: neem de Bioblitz, waarbij studenten een maand lang alle planten, vogels en insecten op campussen fotograferen. Dan gebruik je ook een app, maar steek je tegelijkertijd heel veel op.”

“Een groter voorbeeld is de smart grid. We zitten met zijn allen in een enorme en noodzakelijke energietransitie. Waarbij we niet alleen consument zijn, maar met zonne- en windenergie ook nog energie leveren. Om dat allemaal in goede banen te leiden heb je echt data en AI nodig.”

“Hetzelfde gaat op voor de gezondheidszorg. Ook daar wordt AI ingezet om hele goede dingen te realiseren. En AI kun je wellicht dus ook gebruiken om diversiteit in de natuur te meten.”

Evolutie
“Je kunt je ook afvragen wat intelligentie nu eigenlijk precies is. Van de mens denken we het te weten ja. Maar hoe intelligent zijn dieren of planten? Of nog breder: wat is natuurlijke en wat is artificiële intelligentie? Wij hebben er miljoenen jaren over gedaan om te evolueren tot wie we nu zijn. Willen we dat technologisch nu in vijftig jaar doen? Kan dat wel?”

Die laatste vraag heeft Schouten eerder in het gesprek eigenlijk al beantwoord. “Elke grote innovatie heeft tot nu toe voor enorme winst gezorgd. Voor de economie dan, niet per se voor de mens. Wanneer zeggen we nou eens: we draaien het om. Het moet allereerst goed zijn voor de mens.”

Vrees
Hoewel hij dus niet negatief is over AI, maar zich wel zorgen maakt, heeft Schouten ook niet de indruk dat het allemaal zo snel zal gaan als sommigen roepen.

“Ik heb met verschillende AI-modellen gewerkt. Tachtig procent klopt van wat ze leveren. Maar wat me vooral opvalt is dat er nog steeds hele domme fouten optreden. Het zijn ook maar patroonherkenners hè, dus heel eendimensionaal.  AI zondigt soms tegen alle logica om de simpele reden dat het de echte wereld niet kent.”

En ook de kritiek van tegenstanders van AI in het hoger onderwijs wuift hij weg. “Er wordt vaak uit wantrouwen gehandeld en gedacht. Zo van: de studenten gaan hier misbruik van maken. Dat blijkt in de praktijk heel erg mee te vallen. Dus ik heb liever dat AI voor alle studenten gewoon toegankelijk is, waar ze nu bijvoorbeeld bij Fontys ICT met een eigen platform aan werken.”

“Wat belangrijk is, is dat iedereen gewoon zelf kritisch moet blijven nadenken. Dat is wat je moet loskoppelen van AI. Duiding moet je niet overlaten aan AI en bij de meeste processen hoort de mens dus altijd nadrukkelijk in the loop te blijven zitten.”

“Daarom zei ik dus aan het begin: niet negatief, wel kritisch. En je houdt het niet tegen. Dus je zult er toch echt iets mee moeten.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot
>>11. Ik moet veel meer nadenken sinds ik AI gebruik

Ze werkt inmiddels achttien jaar bij Fontys. Marleen Drabbels-van de Heijning was ooit drie jaar lang wijkverpleegkundige, maar ging daarna aan de slag als docent bij Fontys Mens en Gezondheid. Daarna tien jaar bij Fontys Economie en nu dan als strategisch adviseur Mens en Maatschappij.

Maar ict? Nee, dat zat er in die achttien jaar niet in. “In mijn huidige baan ben ik onder andere bezig met het programma  social en technical impact. Als ik dan bij Fontys ICT rondliep, dacht ik altijd: wat is dit toch een totaal andere wereld, ik spreek die taal gewoon niet.”

Tot zij dacht aan wat oud-directeur Fontys ICT Ad Vissers ooit zei: pas als je ict toepast, krijgt het betekenis. “Dus besloot ik het dan zelf ook te gaan doen.” Ze schreef zich in voor de 18-weekse cursus AI for Society, waarbij ze elke week een volle dag aan de bak moest.

Kopie van jezelf
De eerste opdracht luidde: bouw een digitale kopie van jezelf, een digital clone. Lastig als je helemaal niets weet van programmeren. Maar daar gaat het ook niet om, zo merkte zij gaandeweg. De vraag was vooral hoe je AI daarvoor inzet.

“Ik had me tot doel gesteld dat ik door deze cursus na een half jaar tien procent minder werkdruk zou hebben. Dan zou ik het een geslaagd initiatief hebben gevonden. Maar ik zat al na zes weken op dat punt.”

De volgende stap was alsnog zelf de beginselen van programmeren te leren. Door de cursus leerde zij beter analyseren en gebruik maken van AI. “En AI is dan net zo goed als je zelf bent. In het begin kostte het me nog heel veel tijd. Maar gaandeweg ging het steeds beter en nu verander ik continue: van Claude naar ChatGPT naar Gemini. En daarnaast ook Google Colab, enzovoort”

Spannend
Inmiddels is de cursus afgerond. Ze is blij dat ze het gedaan heeft. “Allereerst omdat ik, als iemand me aan het begin had gezegd: dit kan jij straks, dan had ik dat niet geloofd. Dan had ik gezegd: dat zou ik helemaal niet kunnen. Wel dus. Omdat je eigenlijk iedere keer weer verder bouwt op de stap die je daarvoor hebt gezet. De grootste winst is daarom dat technologie voor mij nu niet meer spannend is.”

Het tweede punt is dat zij trots is dat ze zelf hiertoe het initiatief nam, en zichzelf zo ontwikkeld heeft. “Daardoor weet ik het veel beter over te brengen op collega’s en professionals uit mijn eigen domein. Ik geef nu workshops aan collega’s, waarbij ik in simpele taal kan uitleggen hoe dit werkt. Waarbij gezegd dat domeinkennis wel essentieel is om in je eigen beroep met AI de diepte in te gaan.”

Marleen denkt dat deze cursus mensen met verschillende achtergronden ook dichter bij elkaar kan brengen. “En dat gun ik onze wereld ook, toch zeker om het in te zetten voor het sociaal en maatschappelijk domein. Als we allemaal zo een stapje naar elkaar toe zetten… En nee, ik ben niet bang dat AI het overneemt. Alhoewel ik niet de in de toekomst kan kijken. Maar we zullen uiteindelijk altijd mensen nodig hebben. Voor het menselijk contact.”

Ongelijkheid
Zeker, ook zij maakt zich zorgen over de snelle ontwikkeling rondom AI. Maar meer om een ander punt: “Dat de ongelijkheid er steeds meer door zal toenemen. Dat in wijken een deel van de bevolking wel en een deel volstrekt niet snel genoeg weet wat dit gaat betekenen voor de wereld.”

Hetzelfde geldt overigens ook voor studenten en jongeren in het algemeen. “Ja. Veel jongeren zitten opgesloten in een bubbel, in een digitale wereld. De oplossing? Benader ze dan ook in die digitale wereld. Daar kun je dat contact leggen.”

Doe iets
Ondertussen is zij druk doende om binnen haar eigen domein Mens en Maatschappij AI een eigen plek te geven. Nu nog met een paar mensen, maar ze verwacht dat er dat meer gaan worden. En ze heeft al heel veel mensen doorgestuurd naar de cursus die ze zelf volgde. “Doe in elk geval íets en leer het kennen vanuit je eigen perspectief, is mijn advies.”

Marleen benadrukt dat het veel voordelen heeft om kennis te hebben van de digitale wereld en vooral van AI. “Weten wat je doet en waarom je het doet. Dat heeft AI me vooral geleerd. Ik moet nu veel meer nadenken dan voordat ik AI gebruikte.”

En ja, de tijdwinst is inmiddels vele malen groter geworden. “Ik vind het fijn dat er nu een machine is die voor mij bijvoorbeeld verslagen uitwerkt. Ja, dat is gemakzucht. Maar ik krijg er kwaliteit voor terug: de tijd die ik daarmee win kan ik nu aan mensen besteden. En dat staat toch centraal in mijn vakgebied.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot

Komend studiejaar, in februari 2026, begint Fontys ICT met de minor Virtual Production. Een plek waar next-gen contentcreatie en de nieuwste technologieën samenkomen in een virtuele productiestudio, gevestigd in het R10-gebouw op campus Rachelsmolen. En ín die studio zit ook een bijna tien meter brede videowand, die sinds kort zodanig is vernieuwd dat je er – met genoeg kennis – bijna een complete Hollywood-productie mee zou kunnen maken.

Oké, da’s misschien een beetje overdreven. Want volgens Jan Salge, coördinator van de minor, is het woordje Hollywood nét iets te hoog gegrepen. “Maar de bedoeling van deze minor is wel dat studenten weten hoe dat wereldje werkt”, zegt hij.

“Misschien hebben ze na het voltooien van de minor niet genoeg ervaring om meteen door te stromen naar het grootste middelpunt van de entertainmentindustrie, maar ze beschikken dan wel over de basiskennis. Het is een unieke minor die – voor zover ik weet – nog niet in deze vorm wordt aangeboden in Nederland.”

Better, faster, stronger
Een groot deel van de minor vindt plaats in het videolab van Fontys ICT, waar dus ook die enorme videowand te vinden is. De eerste versie daarvan werd dik anderhalf jaar geleden in gebruik genomen, maar onlangs is de wand compleet vervangen voor een exemplaar dat hoger, breder én beter is. 

Salge: “We hebben onder andere de beeldverwerkingshardware vernieuwd, waardoor we nu kleuren gedetailleerder en professioneler kunnen regelen. Waarom dat belangrijk is? LED-schermen mengen kleuren op basis van rode, groene en blauwe LED's, maar dat is niet hoe camera's kleuren waarnemen. Het is dus een grote uitdaging in de filmindustrie om te bepalen hoe kleur eruitziet in een opname en hoe je dingen er ‘correct’ en realistisch uit kunt laten zien wanneer je virtueel met echt combineert.” 

Meer dan ICT
Met de wand zouden kwalitatief hoge filmproducties gemaakt kunnen worden, en in de nieuwe Virtual Production-minor leren studenten hoe dat in zijn werk gaat. “We zijn een ICT-instituut, dus we vertellen alles over de technische kneepjes van het vak. Maar de minor is ook toegankelijk voor mensen die vóór de camera willen staan. De expertise van dat gedeelte ligt bij Fontys Academy of the Arts, waar we binnen de minor mee samenwerken.” 

Studenten hebben straks de keuze uit verschillende niches. Willen ze bijvoorbeeld als technisch designer aan de slag? Als studiotechnicus? Of willen ze alles leren over hoe de camera’s werken? Het kan allemaal. “We willen hier meerdere disciplines samen laten komen”, vervolgt Salge, daaraan toevoegend dat er tijdens de eerste ronde maximaal 25 studenten kunnen deelnemen.

“We vragen van de deelnemers een basiskennis van 3D-software en videobewerking, affiniteit met technologieën die een brug slaan tussen fysieke en digitale product omgevingen, goede beheersing van de Engelse taal en eventueel basiskennis van programmeren. Maar dat laatste is een wens, geen vereiste. Zit de eerste minorronde vol? In september volgend jaar hopen we op een nieuwe ronde. Het plan is om de minor twee keer per jaar aan te bieden.”

Van Digitale Gremlins gingen er meer dan tienduizend over de toonbank. Maar zijn nieuwste boek, zo vermoedt de schrijver zelf, gaat dat overtreffen. “Dit wordt een bestseller. Ik voel het gewoon.” 

Elke dag aan de slag voor Fontys. Elke week een column voor Bron. Elke maand minstens een paar presentaties en lezingen. Waar haalt de docent ICT en zelfbenoemd technofilosoof de tijd en energie vandaan om dan ook nog eens vrijwel jaarlijks een nieuw boek te schrijven? “Het denkwerk doe je overdag. Het schrijven is gewoon een beetje doorakkeren. Plus: in het onderwijs heb je best wel veel vrije dagen.” 

En, zo stelt hij ook, het gaat hem gemakkelijk af. Dat heeft ook te maken met zijn fascinatie voor alles wat met technologie te maken heeft. “Daarbij word ik gevoed door de studenten en de collega's bij Fontys. Wat ik daar oppik, gebruik ik dus vervolgens puur voor eigen gewin”, grijnst hij. En ja, beaamt hij, dat kost veel tijd. “Maar ‘kost’ is het verkeerde woord. Ik vind het gewoon heel leuk om te doen.”

Voetbal
Van der Vorst is een fervent NAC-supporter. En beleefde daardoor ook meer plezier aan het schrijven van zijn nieuwste boek dan aan de voorgaande publicaties. “Het was een groot feest, een soort eruptie.” Dit keer gebruikte hij ook niet alleen Fontys als bron, maar ook de gesprekken op de tribunes, in het café en elders over de invloed van de VAR op het voetbal. 

“Maar het is geen kroegpraat, hè. Ik heb stapels onderzoeken en opiniestukken doorgelezen. En heb daardoor tijdens het schrijven van dit boek ook zelf veel geleerd. Overigens was het eigenlijk mijn bedoeling om een essay te schrijven. Maar de 15.000 woorden werden het dubbele." [Tekst gaat verder onder de foto]

Want er valt genoeg te zeggen over de Video Assistant Referee ofwel de VAR. Geen voetballiefhebber die er geen mening over heeft. Vrijwel geen wedstrijd die er niet door beïnvloed wordt, al is het maar omdat supporters tegenwoordig soms minutenlang moeten wachten om te kunnen juichen voor een doelpunt.

Dat laatste irriteert Van der Vorst ook. Al betwist hij niet dat de VAR werkt. “Je kunt je altijd afvragen of het wel klopt natuurlijk. Maar het aantal goede beslissingen bij wedstrijden is van 92 naar 98 procent gegaan. Het punt is dat voetbal een sport is voor de toeschouwers. Het perfecte nastreven is daarom een doodlopende weg. Mensen die zeggen dat sport eerlijk moet zijn, die snappen het niet.”

Regels en bedoeling
Don’t mention the VAR, met als ondertitel de Cruijff-oneliner ‘je gaat het pas zien als je het doorhebt’, is niet alleen een verhaal over voetbal of voor voetballiefhebbers. Van der Vorst benadrukt dat het ook een verhaal is over de technologie in ons leven.

“Kijk, iedereen die wel eens een declaratie heeft ingediend of gewoon in het onderwijs werkt, weet dat ‘volgens de regels’ en ‘de bedoeling’ twee heel andere dingen zijn. Iets kan prima volgens de regels zijn maar helemaal niet de bedoeling.”

“En technologie schaart zich altijd achter de regels. Waardoor de bedoeling uit zicht verdwijnt. Dat gebeurt in voetbal, maar zeker ook in het onderwijs, de zorg en op veel andere plekken in onze maatschappij. AI versterkt dat.”

“Je kent vast iemand die ver van de werkvloer achter een scherm, ondersteund door technologie erop toeziet dat de regels worden nageleefd. De VAR is overal. En een VAR met AI zorgt ervoor dat het technologische verhaal alleen maar dominanter wordt. Dus als we begrijpen hoe we de VAR kunnen verbeteren, dan geeft dat hoop voor veel andere plekken in onze maatschappij.”

Mensenwerk
Is er een kans dat de scheidsrechter ooit volledig verdwijnt en wordt overgenomen door technologie? Nee, stelt Van der Vorst resoluut. “Er is namelijk geen consensus over wat goed en wat fout is bij beslissingen op het veld. En dus kan AI dat ook nooit leren. Je zult dus altijd mensen nodig hebben. In dit geval scheidsrechters.”

“En daar zit het probleem. Technologie zou zo ingezet moeten worden dat de mensen op de werkvloer ondersteund worden. Nu gebeurt vaak het omgekeerd.”

Raad
Of er nog een zesde boek komt, weet hij niet. Maar de ICT-docent denkt wel dat zijn werk en zijn schrijvende en lezingen houdende bestaan in elkaar vervlecht zijn. “Ik vind het ook een rol bij Fontys om te vervullen. Ik krijg zoveel berichtjes en telefoontjes van studenten die mij om raad vragen over technologische dingen, al dan niet doorgestuurd door collega's van elders binnen Fontys. Dat is mooi toch?”

Hij is alweer 23 jaar geleden overleden, dus van de huidige generatie studenten zal vrijwel niemand hem kennen. Maar Büch was een nationale bekendheid. Door zijn televisieprogramma's (De Wereld van Boudewijn Büch), zijn vele gastoptredens, zijn boeken en gedichten en zijn liefde voor boeken, eilanden, dodo's, Goethe en de Rolling Stones.

De liefde voor eilanden en boeken zitten ook bij Mouws diep. Net als zijn fascinatie voor Büch: Mouws schreef zelfs vier boeken over hem. Hij was ook degene die onthulde dat Büch nooit een overleden zoontje heeft gehad, waar hij in de succesvolle roman ‘De Kleine Blonde Dood’ over schreef. 

Niet alleen schreef de docent van Fontys Hogeschool ICT er boeken over: zijn werkkamer - of liever bibliotheek, want Mouws heeft duizenden boeken - wordt ook opgesierd met de oude werktafel, een dodo, een jack, cd's, boeken en andere attributen uit de nalatenschap van Büch.

Copyright
En nu is er dan een chatbot die praat met de stem van Büch en daarbij uitsluitend put uit alles wat Büch ooit schreef en maakte, uit interviews en uiteraard uit de boeken die Mouws over hem schreef. “Daarmee heb ik dan wel mijn copyright over die boeken volledig weggegeven, maar ja, dat is dan maar zo.” 

Mouws kwam eigenlijk maar half zelf op het idee om deze chatbot te maken. “Een van mijn studenten kwam met het idee om een chatbot gebaseerd op Charles Darwin te maken. Vet idee, zei ik toen, maar er bestaat geen stemgeluid van die man. Dus kunnen we niet beter iemand anders nemen.” Drie keer raden wie er toen in zijn hoofd opkwam…

Drie dagen en nachten lang was hij bijna onafgebroken bezig om het te verwezenlijken. “Maar AI is nog steeds alles behalve een intelligent systeem. Het vond alles ‘geweldig’ wat ik erin stopte of waarom ik vroeg. Maar het produceerde helemaal niets.” 

Met hulp van collega's en studenten en het toevoegen van een aantal tools lukte het uiteindelijk wel. “Ik kwam er wel achter dat als je iets betrouwbaars wilt, je toch flink aan de bak moet.”

De eerste versie van de chatbot is af. De tweede, met ook de stem van Büch, op een haar na. En aan de derde versie, waarbij Büch ook in beeld te zien is, wordt volop gewerkt. 

Ethisch
Technisch knap en ook wel een voorbeeld van: de dag waarvan je wist dat die ging komen. Maar ethisch doet het wellicht wel de wenkbrauwen fronzen. Want is dit wat we willen: dat we via AI de doden weer tot leven wekken? 

“Dat is een goede vraag. Ik heb Büch wel eens ontmoet, maar ik heb hem nooit persoonlijk gekend. Ik denk niet dat hij er zelf moeite mee zou hebben gehad. Hij schreef ooit voor Folia, het collega-blad van Bron bij de universiteit van Amsterdam, en freelancete voor een computerblad. Als het om iemand zou gaan die ik heel goed kende, dan zou ik het wel heel erg moeilijk vinden om dan zo ineens weer met die persoon te ‘spreken’."

"In het geval van Büch gaat het puur om zijn biografie en bibliografie. Dat is wat de chatbot aan input heeft gekregen. Die zal en kan dus ook nooit iets zeggen over met wie hij ooit naar bed zou zijn geweest. En een stem kent geen copyright, dat hebben de laatste tijd ook veel stemacteurs ondervonden.”

“Overigens heb ik ook alleen mijn eigen boeken gebruikt om de chatbot te trainen. Op alles wat Büch zelf heeft geschreven zit nog copyright. Dat willen we ook aan de studenten mee geven: wat/wie is de bron van de AI systemen en “mag” je zomaar alles gebruiken?”

“Maar goed, of het daarmee ethisch is? Ik weet het niet. Natuurlijk, er zijn goede en slechte dingen aan. Mijn doel is natuurlijk alleen goede dingen. Ik wil de wereld van Boudewijn Büch gewoon weer onder de aandacht brengen. En ik krijg nog steeds jaarlijks wel een tiental mails of belletjes van mensen die iets over Büch willen weten. Nou, dan kunnen ze het hem voortaan zelf vragen."

Vanuit Mouws gezien volkomen logisch dat het Büch werd, maar terug naar het oorspronkelijk verzoek van de student: een ‘Darwin-chatbot’. Had hij ook niet kunnen zeggen: waarom pak je bijvoorbeeld Churchill niet? Daar is wel beeld en geluid van. “Dat is een hele goeie. Want van Churchill bestaan ook nog eens vele meters aan boeken. Ik hoop dat de studenten het oppakken.” 

Foto's Boudewijn Büch: Patrick van Emst

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 

“We hebben gewoon slim wat touwtjes met elkaar verbonden”, zegt Huijts. “Het is een platform waar je verschillende AI-modellen van verschillende providers aan kunt hangen, zowel commercieel als open source. Zonder dat de informatie bij andere partijen buiten Fontys terecht komt. We kunnen er, zoals bijvoorbeeld in het geval van het Chinese Deepseek, voor kiezen om het op onze eigen hardware te draaien zodat studenten niet bang hoeven te zijn dat hun data op een Chinese server wordt opgeslagen.”

Qua klimaatzorgen: kost dit niet veel energie? 
“Nou, daarover gaan nogal wat wilde verhalen rond in de media. Ja, AI kost energie. Maar het grootste deel daarvan gaat naar het trainen van je model. Dat doen wij niet, omdat we daar de rekencapaciteit niet voor hebben.”

“We zijn er ook nog niet helemaal klaar mee. Bij de Juridische Hogeschool laten we bijvoorbeeld checken wat de juridische vraagstukken zijn, hoe we bijvoorbeeld de AI-act moeten interpreteren en ervoor zorgen dat alles binnen de juiste juridische en ethische kaders valt.”

Voorspelbaar
Het platform maakt onder meer gebruik van een open-source interface die sterk lijkt op ChatGPT, wat het voor veel gebruikers voorspelbaarder en dus makkelijker maakt om mee te werken.

Er wordt dus heel bewust gekozen voor Open Source AI?
Suilen: “De voorkeur gaat uit naar ‘default’ op open source ja, maar we bieden een heel scala aan modellen. In plaats van overgeleverd te zijn aan de grillen van big tech, kunnen wij bepalen hoe ons systeem zich gedraagt. Dat zijn we nu met kleine groepen aan het testen. Daarbij hebben we de veiligste variant gekozen die via onze eigen infrastructuur kan worden ontsloten en waarbij we in principe elk AI-model kunnen aanbieden.”

Wat AI ongeacht het model doet, zo voegen Suilen en Huijts eraan doe, is indirect de eigenschappen van de gebruiker uitvergroten. “Als je niet kritisch bent, zul je dat ook met AI niet worden. Ben je nieuwsgierig, dan wordt je met AI nog nieuwsgieriger. Ben je lui? Dan zorgt AI ervoor dat je nog luier wordt", stelt Huijts. Waar Suilen aan toevoegt: “AI werkt eigenlijk als een supergrote versterker van wat je al bent.”

Verantwoord
Reden te meer om ervoor te zorgen dat ook dit platform verantwoord gebruikt gaat worden. Experts uit de eerdere artikelen in deze serie gaven dat ook al aan: studenten moeten (en medewerkers trouwens idem dito) wel begeleid worden in hoe AI te gebruiken.

Huijts: “Wij zien Fontys als een professioneel clubhuis. Waar je samen iets vindt van wat je leert of geleerd hebt. Hoe verhoud je je daarbij tot je medemens? Soms betekent dat frictie ja, vaak ook doorbijten. AI kan bijna alles, maar ‘mens-zijn’ dat kun je er niet mee leren.”

Is dat wat Fontys studenten bij moet brengen?
Suilen: “De rol van kennisoverdracht is wel uitgespeeld in het onderwijs. Of in elk geval heel erg onder druk komen te staan. Onze rol gaat niet meer over inhoud of kennis, maar over menselijke vaardigheden ontwikkelen, kritisch nadenken, een ethisch kompas opbouwen. Bildung? Ja, dat is het ook ja. En AI is daarin een stormram.”

Big Tech
Elon Musk, Mark Zuckerberg en Jeff Bezos gaan diep door het stof om president Trump te behagen. Terwijl de wensen van Trump niet altijd zijn wat de rest van de wereld wil. Vrijwel alles wat digitaal is, draait bij Fontys op Microsoft: van Teams tot Copilot tot email. Terwijl ook dit bedrijf tot de Amerikaanse big-tech behoort. 

Is dat wel slim? 
Huijts: “Daar zeg je iets. Het hoger onderwijs in Nederland draait voor het overgrote deel op Microsoft. Als je dat vergelijkt met Duitsland: daar gebruiken ze het maar voor een fractie, misschien 15 procent. Maar goed, we zijn als Fontys bij Surf aangesloten en dat is niet voor niets. Surf voldoet voor een groot deel aan onze behoeften. 

Knap en mooi dat de jullie een eigen AI-platform ontwikkelen. Maar zouden jullie met de collega’s ook niet een eigen systeem voor Fontys kunnen ontwikkelen?
Beide mannen glimlachen instemmend. "Technisch gezien zouden we het wel kunnen, een eigen systeem voor Fontys ontwerpen. Maar qua budget en beheer is het een heel ander verhaal.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?

Geen student die geen AI gebruikt, en al helemaal niet bij de ICT-opleidingen. Maar of het nu ChatGPT is, Claude, Gemini, Perplexity of een van de talloze andere leveranciers: het zijn allemaal commerciële bedrijven. Oftewel: overal hangt een prijskaartje aan.

Daarnaast zijn er ook wel vragen te stellen bij de betrouwbaarheid en privacy van veel AI-modellen. Zie daar het gat waarin Huijts en Suilen sprongen door een eigen AI-platform te realiseren. De aanleiding was overigens weer een ander model: Copilot, de AI van Microsoft die via Surf door Fontys wordt aangeboden. En waar Surf van zei: gebruik het niet.

“Dat bericht van Surf, vanwege de privacy-risico’s, zorgde voor veel ruis, onder andere over welke variant nu wel of niet te gebruiken”, vertelt Suilen. Huijts vult aan: “Tegelijkertijd zagen we dat bij ons eigen instituut het mes aan twee kanten snijdt wat AI betreft.”

“Een verscheidenheid aan commerciële en open source modellen wordt hier gebruikt, maar er worden ook AI-modellen geïntegreerd in studentenprojecten en eigen modellen ontwikkeld. Dus onze behoefte hier aan AI is groter dan bij andere opleidingen, groter dan slechts een geschikte eindgebruikerstool of -chatapplicatie. En Copilot is toch een beetje de Fiat Panda onder de AI’s.”

Suilen: “Ja, onze gebruikersgroep is technisch gezien ook wel vaardiger dan veel andere studenten. Wat niet wil zeggen dat ze ook AI-vaardiger zijn. Maar wel dat er een grotere behoefte is aan een goed model en vooral ook een keuzevrijheid. En wat dat betreft is Copilot de Fiat Panda onder de AI-modellen. Bij ICT hebben we behoefte aan meer.”

Toegang
Suilen en Huijts streven naar een toegankelijk en vooral democratisch AI-platform. Huijts: “Wat je als onderwijsinstelling niet wilt, is dat de student die van thuis de dikste creditcard meekrijgt daarmee ook de meeste toegang krijgt tot AI. De betere AI’s kosten namelijk wel geld.”

Suilen: “Dus dat was een van de gedachten achter ons project: toegang faciliteren tot modellen van diverse leveranciers. Het platform dat wij ontwikkelen wordt ook niet aan personen maar aan de hele opleiding aangeboden.”

"Wij ontwikkelen dus geen model, dat is alleen voorbehouden aan echt grote partijen, maar een platform of tool om diverse modellen van leveranciers te ontsluiten. Bij ons kun je dus kiezen welke je wil gebruiken.”

“Technisch is onze AI-tool klaar, beleidstechnisch is het nog niet eens begonnen. Zo zijn we ook naar de Juridische Hogeschool gestapt om uit te laten zoeken wat mag en wat niet, en wat wenselijk is en wat niet. Er komen vanzelf heel veel vragen naar boven. Bij ons maar ook vanuit de organisatie.”

Controle
En die vragen hebben vaak een afwerend of beschermend karakter, zo heeft het tweetal al gemerkt. “Kijk, het veiligste is natuurlijk om gewoonweg alles te verbieden”, stelt Suilen. “Dat zou vandaag de dag de security officer waarschijnlijk ook zeggen over alles waar we al op draaien.”

“De reflex is namelijk vaak: controle! Maar als je alles dichttimmert, heb je vanuit Fontys geen enkele regulering, geen inzicht en dus ook geen democratisering. Want iedereen gaat toch AI gebruiken, maar via commerciële partijen en dus zonder transparantie. ”

In de volgende aflevering van deze serie, die later verschijnt, leggen Huijts en Suilen uit wat het nu precies is wat zij precies ontwikkeld hebben.

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is

Schmidt beweert (zie video onder dit artikel) dat in luttele jaren tijd een kunstmatige intelligentie is ontwikkeld, met name dóór kunstmatige intelligentie, die slimmer is dan alle mensen op aarde tezamen. Het voedt de angst die bij heel veel, met name oudere, mensen leeft: dat de wereld wordt overgenomen door kunstmatige intelligentie. 

Heeft Schmidt gelijk en is de angst bij velen hiervoor terecht?

“Dat is een lastige. Als je ziet wat er wereldwijd gebeurt, maken wij er als mensen ook een behoorlijke puinhoop van. 

Op dit moment is het zo dat AI gevoed moet worden met data, net als wijzelf trouwens. Punt is dat er nog geen bewustzijn in zit.

Daar is een interessant gedachte-experiment over, dat heet de paperclip maximizer. AI krijgt de vraag paperclips te maken en slaat door, door alles in paperclips om te zetten. 

Dat soort filosofische vragen geeft inzicht in waar we tegenaan kijken. AI kent namelijk niet zoiets als de menselijke maat. Vandaar bijvoorbeeld ook het verbod om het in te zetten bij hypotheekbeoordelingen. 

AI gebruiken om iets de baas te zijn, dat kan helpen. Maar het stuur uit handen geven, is iets heel anders. Echter: we doen dat al regelmatig, door technologie ‘letterlijk’ aan het roer te zetten.”

Ja, dat stelde je in de vorige aflevering van deze serie al, doelend op onder meer auto’s en vliegtuigen. Een potlood kan een moordwapen zijn. Maar een potlood kan geen massamoordenaar zijn. AI in potentie wel. Hoe voorkom je dat?

“De analogie van het potlood gaat erom wat de mens ermee doet. Hetzelfde geldt voor AI. Dus pogingen van onder meer de EU in de vorm van de AI Act en de handhaving daarvan zijn interessant. Zoals bij alles is het ook bij AI de kunst om het niet te laten ontsnappen. Het lijkt erop dat we daar op het randje zitten, zeker in militaire zin.”

Regelgeving loopt altijd veel te ver achter technologische ontwikkelingen aan. Gaan we hier weer de mist in?

“Ja. De veranderingen gaan zo snel dat de ethiek, de regelgeving en de handhaving altijd achter de werkelijkheid aanrennen. Het lijken wel designer drugs. Ik denk dat het ook niet anders kan gezien de complexiteit van de maatschappij. Het antwoord op deze vraag is dan ook niet of het kan, maar wanneer het gebeurt."

Rens van der Vorst schreef in een van zijn Broncolumns over twee AI-modellen die met elkaar in gesprek raakten en een voor mensen totaal onbegrijpelijke taal met elkaar gingen spreken. Brrr?

“Het voelt awkward maar is het niet. De modellen zijn geïnstrueerd om te communiceren. Echter, de hele context is alleen de twee modellen. In het kader van communiceren doen ze dus precies wat er verwacht wordt, zie ook de paperclip maximizer).

Het punt is wel dat we niet meer weten waar ze het over hebben. Dirty jokes, world domination of recepten voor cupcakes? Daar zit waarschijnlijk de ‘brrr’.”

Verstrek jij zelf zorgeloos al je privégegevens aan AI? Zoniet, welke tips heb je dan voor gebruikers?

“Zorgeloos zeker niet. Maar het is haast niet te vermijden. Social media en webgebruik maken het er niet eenvoudiger op. Zeker als anderen ook nog zaken van je gaan posten.

Tip is om er niet argeloos in te zijn. Denk na over gebruik van social media en over het delen van je hele hebben en houden met de wereld. Zeker als dat ook anderen betreft. Dus ouders: denk na bij het posten van beelden van je kroost…”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken

Het werkveld is ontzettend aan het veranderen. Niet dat het ooit heeft stilgestaan, maar de veranderingen gaan dit millennium wel heel hard. Slaats: “De homo universalis bestaat niet meer. Je hebt in deze tijd een cluster aan mensen nodig om iets nieuws te maken.”

Bij dat cluster hoort tegenwoordig AI, of we het nu leuk vinden of niet. En Slaats vindt AI leuk. Leuk en onvermijdelijk. Want gek genoeg, zo betoogt hij, beseffen veel mensen niet in hoeverre zij nu al gewend zijn aan dit soort technologie, vaak ook nog van het soort dat letterlijk van levensbelang is.

“Natuurlijk in ziekenhuizen. Maar technologie heeft al veel meer taken van ons overgenomen. De lift, de auto, het vliegtuig: het zijn allemaal voorbeelden van techniek waaraan we ons al volledig hebben overgeleverd.”

Het is slechts een begin, zo stelt hij. “Als we als onderwijs samen met het bedrijfsleven met AI aan de slag gaan is er nog zoveel winst te behalen. Neem de ziekenhuizen. In de operatiekamers mag veel veranderd zijn, maar bijvoorbeeld de bedden in de ziekenhuiskamers zijn nog vrijwel hetzelfde als in de negentiende eeuw."

"AI kan erg helpen met innovatie in dat soort omgevingen. Het komen tot snellere ontwikkeling van innovatieve oplossingen omdat de drempel van gebruik laag is, maar ook als directe hup bij diagnose, gespreksvastlegging en duiding etcetera. Kortom: met dat soort dingen gaat AI heel erg helpen.”

Kapot
“Er gaan door AI hele nieuwe beroepen ontstaan. En ja, ondertussen gaan er dus ook dingen kapot. De vraag is of dat erg is. Had je een landarbeider honderd jaar geleden verteld dat zijn baan ooit niet meer zou bestaan, dan had hij je uitgelachen. Maar zijn baan bestaat niet meer.”

“Welke banen nu zullen verdwijnen of minder nodig zijn? Nou, veel van wat bijvoorbeeld communicatiemedewerkers doen, kun je ook aan AI overlaten. Hetzelfde geldt voor programmeurs, voor 3D-designers, voor juristen. En nog een hele rits aan andere beroepen. In feite zullen alle high volume tasks, waarvan er veel voorbeelden zijn, door AI voor een heel groot deel worden overgenomen."

Onderstaande video geeft volgens Slaats een aardig beeld van hoe die toekomst eruit gaan zien. [Tekst loopt door onder video]

Slaats zei in de vorige aflevering van deze Bronserie al dat er geen enkele beroepsgroep is die zich volledig kan of zal onthouden van AI. Maar hoe zit het dat dan met de creatieve sector? Beroepsmuzikanten, componisten, schrijvers, beeldend kunstenaars? 

Slaats geeft toe dat er nog wel wat op te lossen valt als het gaat om eigenaarschap en copyright. “Maar er is nog steeds een grote behoefte aan origineel materiaal. Er wordt uiteraard al wel geprobeerd om AI dat te laten maken, in de muziek bijvoorbeeld, maar iets echt nieuws maken blijkt nog niet gemakkelijk.” 

Niettemin, ook dat gaat ooit nog gebeuren, zo voorspelt Slaats. “Nu is AI nog vooral goed in samenvatten en conclusies trekken. En dat doet het in een waanzinnig tempo, processen gaan echt supersnel. Maar over een paar jaar kan AI veel meer dan dat.”

Waar Slaats, zelf een begenadigd gitarist, aan toevoegt: “Winst is natuurlijk wel dat de live uitvoering weer veel meer aantrekkingskracht krijgt.”

Werken wordt een luxe 
In het algemeen zal AI in elk geval heel veel werk over gaan nemen dat nu nog door mensen wordt verricht. Niet al het werk zal verdwijnen, maar het krijgt wel een heel ander imago en een heel andere betekenis, zo denkt de Fontysdocent.

“Ik zie een toekomst voor me waarin we naar de 8-urige werkweek gaan, of in elk geval een veel kortere werkweek. Werken wordt steeds meer een luxe situatie. En welzijn komt in een veel hoger aanzien te staan.”

“Maar ik kan er natuurlijk ook naast zitten. De beroemde Britse econoom John Maynard Keyes heeft tenslotte ook ooit een dergelijke voorspelling gedaan en die is vooralsnog niet uitgekomen.”

“Hoe het onderwijs door AI verandert? Dat heeft alles te maken met hoe het werk verandert. Die twee haken op allerlei manieren in elkaar. Er zullen nieuwe beroepen ontstaan", stelt Slaats, een van de echte AI-experts die bij Fontys rondlopen.
En minstens zo belangrijk: "Uiteraard gaan ook bepaalde beroepen verdwijnen. Die moet je dus zo snel mogelijk uit je onderwijsaanbod halen. Dat zou anders niet fair zijn naar de studenten toe.”

Rijker
Slaats denkt niet dat er een beroepsgroep is die zich volledig zal of moet onthouden van AI. “Nee. Neem rechters of journalisten. Die maken nu al gebruik van internet. AI moet je zien als een nieuwe abstractielaag, als een deel van de input waardoor je een rijkere basis krijgt om tot conclusies te komen. Een nieuw stuk gereedschap dus waardoor sommige dingen echt veel gemakkelijker worden. Dat wil niet zeggen dat AI de taak van de journalist of de rechter moet overnemen.”

En dat is ook hoe het ingezet moet worden in het onderwijs: “AI is zó’n groot stuk gereedschap dat je als onderwijsinstelling verplicht bent dat aan al je studenten mee te geven. AI is heel handig als input. Maar ook hier geldt: als je het als output gaat gebruiken, dan kan het heel fout gaan.”

Kennis
“De vraag waar en hoe je AI gebruikt, en dus of je daarover voldoende kennis in huis hebt, is heel essentieel. Daarom is het zo belangrijk dat docenten en medewerkers heel goed weten wat AI betekent voor beroepen, voor het werkveld, en wat de ethiek erachter is.”

En collega’s en medewerkers die er niet aan willen? “Je kunt simpelweg niet anders. Het is vergelijkbaar met de introductie van de computer en internet: als de maatschappij het omarmt moet onderwijs er iets mee. En we zijn het ook verplicht aan onze studenten.

Niveau
Het taal- en rekenniveau van leerlingen en studenten, zelfs afgestudeerden, hobbelt al jaren achteruit. Maakt AI dat niet erger? 

“Op nieuwe technologie volgt altijd het commentaar: dadelijk kunnen ze niet meer fatsoenlijk rekenen, schrijven, enzovoorts. Maar dat zie ik anders. De wereld verandert gewoon en met deze hulpmiddelen kunnen ze productiever zijn dan ooit. Bovendien: je kunt AI niet verbieden, net zo min als het gebruik van internet. Want hoe dan ook: de student gaat, of is het al aan het gebruiken.”

Slaats vindt daarom dat AI onderdeel van het onderwijs moet zijn in de volle breedte van Fontys. “En daar moeten we verrekte snel mee aan de slag. Hopelijk gaan we dat dit keer slimmer doen dan toen social media of internet hun intrede deden. De fout die we toen maakten, is dat we de student niet geleerd hebben hoe je er het beste mee om kunt gaan. Nu kunnen en moeten we dat wel.”

Ellende
Social media hebben naast goede dingen ook heel veel ellende veroorzaakt. Maar is AI vanwege de ongekende mogelijkheden niet veel gevaarlijker? “We sturen jongeren ook met een auto de weg op. Dat is een moordwapen van minstens 1200 kilo. Maar door ze een rijbewijs te laten halen, hebben we die jongeren wel eerst ‘geprimed’. Dat is precies wat we nu ook met AI zouden moeten doen."

Natuurlijk, ook Erdinç ziet de gevaren in van AI. “Er is een groot risico dat de al bestaande digitale kloof nog immens veel groter wordt. Wat als big tech straks besluit dat je 200 dollar per maand moet betalen voor een AI-tool? Veel mensen kunnen dat helemaal niet betalen. En het heeft overal invloed op. Daarom hoop ik dat de Nederlandse overheid ook door blijft gaan met de ontwikkeling van een eigen GPT.”

Voor de overheid ziet hij sowieso een grote taak weggelegd. Niet in verbiedende wetgeving. “Nee, dan gaat het de illegaliteit in en ben je nog verder van huis. Maar je moet wel vooraf nadenken over ethische consequenties en daarnaar handelen als wetgever. Ik ben ook helemaal voor de AI Act. En blij dat ik in Europa woon, waar wetgevers ons beschermen tegen misbruik en manipulatie door AI.”

Motorkap
Erdinç geeft zelf als eerste toe dat hij niet de expert is die weet wat er onder de motorkap van AI gebeurt. Er lopen ook binnen Fontys genoeg mensen rond die daar meer kennis van hebben. Maar over de ethische kanten, de voor- en nadelen en de wijze waarop je AI kunt inzetten, daar weet hij genoeg van.

En dat geldt lang niet voor iedereen. Vandaar zijn pleidooi voor AI-geletterdheid als verplichte kost voor iedereen. Hij heeft om te beginnen vier basisregels die hij iedereen op het hart wil drukken.

“Gebruik AI als startpunt maar nooit als eindpunt. Check altijd de uitkomst, dus ga er nooit blind vanuit dat AI het enige en correcte antwoord heeft. Zeker, de informatie wordt steeds beter en accurater, maar we zijn nog niet zover dat je niet meer hoeft te controleren of het ook echt waar is.”

“Daarom is het verstandig om AI vooral te gebruiken voor dingen waar je zelf al verstand van hebt. En als AI dan eens bronnen vermeld, check dan ook die bronnen.”

Veilig
“Het derde punt is privacy. Er is nog steeds geen enkele AI-tool die helemaal veilig is. Ook die van Microsoft niet. Dus, om een voorbeeld te noemen: upload nooit je eigen medische dossier.”

En het vierde punt is even logisch als dat het noodzakelijk is. “Gebruik je eigen hersenen. De mens moet altijd de baas zijn. Het is de bekende hamburger methode: mens-machine-mens. Gebruik AI zoals je een rekenmachine gebruikt. Jij past het aan, maakt het van jou en jij geeft het de final touch.”

Dat laatste punt is ook meteen zijn grootste zorg. AI is een godsgeschenk voor wie liever lui dan moe is, en dat kan heel gevaarlijk zijn. “Het zorgt voor cognitieve ‘offloading’. Om het voorbeeld van de rekenmachine er nog maar eens bij te halen: ik stelde laatst een vraag aan een volle zaal waarop bleek dat maar heel weinig mensen nog kunnen hoofdrekenen.”

Er lijkt geen dag voorbij te gaan of er is weer een nieuwe ontwikkeling in kunstmatige intelligentie. Het is nauwelijks bij te benen, zelfs voor experts. Als iemand het nog een beetje op een rijtje heeft, is het Erdinç Saçan wel. De aan Fontys ICT verbonden docent ademt AI: hij geeft er les in, maakt podcasts, schrijft columns en geeft lezingen door het hele land. En onlangs kwam dus ook bovengenoemd boek uit.

Het feit dat de ontwikkelingen zo snel gaan, verhoogt voor hem de urgentie van zijn boodschap:  “We moeten meer AI-geletterdheid creëren. Het zou voor iedereen verplicht moeten worden, van kleuters tot 80-plussers met rollators.”

Fake of niet
Zijn drie zonen (vijftien, elf en zeven jaar oud) kunnen het mantra van hun vader inmiddels dromen: alles wat je online leest of ziet, is fake totdat het tegendeel is bewezen. “Dat weten ze inmiddels heel goed. Het internet en social media zorgen voor een rare manier van kijken naar het leven. En daar maak ik me, zeker bij de jongere generaties, wel zorgen om.”

Al vallen ouderen net zo hard in die valkuil, zo weet Saçan uit eigen ervaring. “Mijn moeder stuurde me een filmpje van katten die eten aan het maken zijn. Zij geloofde dat echt…”

Angst
Wat het grote verschil is tussen de generaties merkte hij onlangs bij een presentatie in een serviceflat voor ouderen in Tilburg. De zaal zat vol met, inderdaad, mensen met rollators. Maar vooral ook met een grote dosis nieuwsgierigheid én angst. “Waar bijna elke student AI al volop gebruikt, zien ouderen alleen maar enge toepassingen. Ik heb ze getoond dat, zoals alle technologische ontwikkelingen, AI voors en tegens kent.”

“AI for good is waar het over moet gaan. Dat die technologie heel veel voordelen brengt. Voor blinden en slechthorenden, voor het bestrijden van stropers in Afrika, voor tsunamiwaarschuwingen en een betere sortering van afval, het sneller herkennen van tumorcellen. Er zijn zoveel voorbeelden van AI die positief zijn.”

Copyright
Wat vindt hij ervan dat sommigen, zoals ook de Bron-redactie, geen gebruik wensen te maken van AI? Vanwege de gevaren en, in het geval van journalistiek en culturele uitingen, omdat de big tech bedrijven lak hebben aan copyright en bronvermelding?

“Ik snap dat, en qua transparantie wordt het er inderdaad niet beter op. Die grote bedrijven ontslaan massaal hele teams die zich met ethische kwesties bezig houden. En zolang we een door geld gedreven maatschappij blijven, zullen we in dat soort zaken altijd achter de feiten aanlopen. Simpel gezegd: we worden ingezet als proefkonijnen door de big tech.”

“Dat gezegd hebbende: je maakt van jezelf wel een kluizenaar door AI te negeren. Want een status quo, dat gaat niet gebeuren. De trein is al vertrokken en die kunnen we niet meer tegenhouden.”

Fontys werkt voor de tweejarige master Applied Quantum Technology samen met de Hogeschool van Amsterdam, Saxion en De Haagse Hogeschool. Het wordt dus een joint degree, wat het an sich al bijzonder maakt. Volgens Fontys opleidingsmanager Ester Rieter komt het namelijk niet vaak voor dat hogescholen op deze manier de handen ineenslaan. “We zijn één van de eersten met zo’n combinatie”, stelt ze. 

De master is in eerste instantie bedoeld voor studenten met een bachelordiploma in technische natuurkunde, toegepaste wiskunde, elektrotechniek of ICT. “Bij studenten met een andere technische achtergrond kijken we per persoon of hun voorkennis voldoende aansluit op ons curriculum”, vervolgt Rieter. “Alles wordt in het Engels gegeven, met name omdat de voertaal in het toekomstige werkveld van de studenten ook vaak Engels is.”  

Drie keuzes
Het eerste deel van de opleiding staat in het teken van wat kwantummechanica nou eigenlijk is en het opdoen van bepaalde basiskennis. Studenten volgen, afhankelijk van hun voorkennis, twee van de drie modules: toegepaste wiskunde, programmeren of kwantummechanica. “Een ICT student hoeft programmeren niet te volgen; die focust zich liever op de vakken waar die minder voorkennis van heeft.”  

Als alle basiskennis eenmaal in huis is, gaan de studenten zich verder verdiepen en specialiseren in het door hun gekozen profiel. Ook daar zijn weer drie keuzes: Photonics, Electronics en Software. Iedere deelnemende school heeft zo zijn expertise. “We hebben per hogeschool gekeken naar wat ze in huis hebben. De expertise van Fontys ligt vooral bij Photonics en begint vorm te krijgen in de quantum software”, aldus Rieter. 

Verschillende locaties
Het is de bedoeling dat studenten straks tussen de vier verschillende scholen in vier verschillende steden gaan pendelen. Op maandag krijgen ze bijvoorbeeld les bij Fontys, op dinsdag bij Saxion. “Ze krijgen een thuisbasis waar ze de meeste tijd doorbrengen, maar zullen ook tot twee keer in de week op een van de andere locaties les krijgen.” 

Maartje Damoiseaux, directeur van Fontys Toegepaste Natuurwetenschappen (TNW), is trots op de plannen. “Het is heel ingewikkeld om dit met vier verschillende hogescholen te regelen omdat je samen overeenstemming moet bereiken over de invulling van het programma, maar ook over wie penvoerder wordt (Hogeschool van Amsterdam) en hoe je omgaat met de inschrijvingen. Je moet heel veel dingen afspreken.” 

Maar het is gelukt, en daar is ze blij mee. “Hoewel het een nichemarkt is die we hiermee bereiken, is er wel heel veel vraag naar. Zeker in de Brainportregio waarin wij ons bevinden. We verwachten niet dat we hier honderden studenten mee gaan trekken, maar met enkele tientallen voltijd studenten in het eerste jaar zouden we al tevreden zijn. Vanaf mei starten de aanmeldingen.”  

Wie in de jaren negentig op de middelbare school zat, kreeg in de bovenbouw vaak nog standaard het vak Informatica onderwezen. Destijds was er al wel sprake van een afname van het aantal leraren. Daarom werd het Consortium Omscholing Docenten Informatica (CODI) opgericht, een samenwerking tussen hogescholen en universiteiten om te voorzien in opleidingen voor docenten Informatica. Tussen 1998 en 2005 haalden 334 docenten Informatica via deze weg hun lesbevoegdheid. 

De maatregel bleek een tijdelijke oplossing. De instroom stokte en veel van deze leraren zijn of gaan met pensioen. Het tekort nam toe en is nu extreem groot. “Dat komt omdat er nog steeds geen passende opleidingsroutes zijn om als eerstegraadsleraar bevoegd te raken voor het vak Informatica”, licht Mandy Stoop van Fontys Educatie toe. “De enige route die er is, is de route via de universiteit en de universitaire lerarenopleiding. Weinig mensen kiezen om leraar te worden als de arbeidsmarkt voor IT-professionals zo aantrekkelijk is.” 

Niet verplicht 
Het gevolg is dat het vak, dat scholen niet verplicht zijn te geven, vrijwel overal uit het lesrooster is verdwenen. “Ondanks dat iedereen weet dat het vak informatica van een onbetwistbare relevantie is”, aldus Stoop. Zij is zich hier al lange tijd van bewust en maakt zich al jaren hard voor een passende opleidingsroute. Uiteindelijk komt het ministerie van Onderwijs in een rapport uit 2023 tot dezelfde conclusie. Hogescholen en universiteiten krijgen het advies om te komen tot een directe route naar een eerstegraadsbevoegdheid. 

Het rapport is aanleiding voor Fontys, Hogeschool Utrecht (HU) en de Hogeschool van Amsterdam (HvA) om gezamenlijk de hbo-master leraar Informatica op te zetten. Een docententeam van Fontys zit dan al volop in de voorbereidingen. Stoop: “Door het onderzoeksteam van het ministerie van Onderwijs zijn we aan elkaar gekoppeld en zorgen we ervoor dat de kwaliteit van de opleidingen op landelijk niveau in orde is.” Fontys heeft in september de primeur, HU en HvA starten waarschijnlijk in 2026 met de tweejarige lerarenopleiding. 

Educatie en ICT 
“Bijzonder aan deze opleiding is dat het een samenwerking is tussen de instituten Educatie en ICT”, vertelt Erik van Alphen, opleidingscoördinator van de nieuwe master. Naast Van Alphen en Stoop zijn Tim Kurvers en Bas Michielsen van Fontys ICT nauw betrokken geweest bij de totstandkoming van de opleiding. “De inhoud van de vakken komt bij beide instituten vandaan en legt een verbinding tussen het leraarschap en ICT-vakken.” 

Iedereen met minimaal een tweedegraadsbevoegdheid in ongeacht welk vak en met affiniteit voor ICT kan de opleiding volgen. Na de masteropleiding zijn afgestudeerden bevoegd om in de bovenbouw les te geven in het vak informatica. Ook kunnen zij op scholen een bijdrage gaan leveren in het bevorderen van digitale geletterdheid in andere vakken. 

“We hebben al veel enthousiaste reacties ontvangen van scholen, mensen die de noodzaak onderschrijven van de master en van de eerste potentials. Ook een aantal docenten binnen Fontys ICT hebben interesse getoond om de master te gaan volgen”, aldus Stoop. 

Een ruime meerderheid van de Nederlanders maakt zich zorgen over polarisatie. Ze denken daarbij aan verslechterde omgangsvormen en verharding in het politieke en publieke debat. Ook ergeren ze zich aan uitingen die zij als extreem of radicaal ervaren. Dat blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Het onderzoek is weliswaar van twee jaar geleden, maar het thema is nog even urgent. Veel gemeenten en organisaties hebben het hoog op hun prioriteitenlijst staan. 

Reden voor Fontys ICT om er een project aan te koppelen met een maatschappelijke invulling. Daarvoor zette Studio Krom - een van de partners in onderwijs - een challenge uit bij studenten ICT & Smart Mobile. De opdracht: een oplossing bedenken die écht potentie heeft om bij te dragen aan het verminderen van polarisatie in de samenleving. Dat leverde vijf concepten op voor apps, platforms en nieuwe ideeën voor sociale media. 

Opposites Attract
Het beste concept werd beloond met een geldprijs van duizend euro. Studenten Yourden Kerstens, Krijn Consiglieri en Bernard Melis wonnen de challenge met hun concept Opposites Attract. “Dat is een dating-app die zich focust op verschillen tussen mensen in plaats van overeenkomsten”, vertelt Yourden. Het concept won van verschillende andere goede pitches, onder meer vanwege de nuttige implementatie van AI, goede focus en overtuigende demo. 

Een dating-app die focust op verschillen in plaats van overeenkomsten? Dat vraagt om uitleg. “Waar wij tijdens ons vooronderzoek achter kwamen, is dat mensen ondanks verschillen ook veel overeenkomsten hebben”, licht Krijn toe. “Daarvoor moet je wel verder willen kijken dan de mening van de ander en een band willen opbouwen met elkaar. Een dating-app leek ons daar het meest geschikte middel voor. Mensen staan al dan al open voor anderen.” 

Stellingen
Wie een account aanmaakt bij Opposites Attract krijgt dertig stellingen voorgelegd om te beantwoorden. Van onschuldige die gaan over een voorkeur voor bijvoorbeeld katten of honden, thee of koffie, zoete of zoute popcorn, tot meer serieuze stellingen over het klimaat of vlees versus vega. Wanneer je vervolgens gaat swipen, zie je alleen mensen met wie je ook een paar verschillen hebt waarover je kunt praten als je een match bent. Dat gebeurt aan de hand van AI. 

“Die fungeert als een soort moderator”, legt Bernard uit. “AI houdt in de gaten of het gesprek vriendelijk blijft verlopen en of de gesprekspartners toe zijn aan een nieuwe, meer polariserende stelling. Als het gesprek verslechterd, komt AI met een stelling waarover ze het wel eens waren.” De dating-app onderscheidt zich ook van andere apps door niet de nadruk te leggen op het uiterlijk, maar op het innerlijk. Yourden: “De interesses zijn prominenter in beeld gebracht dan het portret.” 

Op date
Uiteindelijk is het wel de bedoeling dat mensen op date gaan. “Dat gaat hand in hand met het verminderen van polarisatie”, aldus Yourden. Het drietal heeft de app getest bij Fontys ICT in Tilburg. De meningen waren verdeeld, weet Krijn. “Sommigen vonden het een erg leuke manier om mensen te ontmoeten. Anderen zaten niet te wachten op luchtige stellingen. En er was ook een groep mensen die meteen afhaakte omdat ze niet op datingapps zitten.” 

Met het prijzengeld kunnen de studenten het concept doorontwikkelen tot een echte app. Maar of dat er snel van komt, is niet duidelijk. Yourden en Bernard gaan stagelopen en Krijn gaat aan zijn minor beginnen. “Mogelijk leggen we het nu even op de plank en pakken we het later op”, aldus Yourden. “Om er een beetje in te blijven, hebben we afgesproken dat we elkaar elke week minstens één keer spreken.” 

De twee nieuwe masteropleidingen maken deel uit van een clusteraanvraag voor vijf cross-sectorale masters. Verschillende hogescholen hebben hiervoor intensief samengewerkt. Bijzonder aan deze opleidingen is dat ze diverse vakgebieden en sectoren met elkaar combineren en door verschillende hogescholen worden ontwikkeld en aangeboden (joint degrees). Eerder kregen de masters Human Capital Innovation, Sustainability Transitions en Transitie naar Gezondheid en Welzijn al groen licht van OCW. 

Zo’n clusteraanvraag is vrij nieuw in Nederland. Maurice Limmen, voorzitter van de Vereniging Hogescholen, reageerde opgetogen nadat bekend werd dat alle vijf clusteraanvragen zijn goedgekeurd. “Het betekent een grote impuls voor de verbreding van praktijkgericht aanbod aan hbo-masters. Dat is belangrijk: de arbeidsmarkt schreeuwt om praktijkgerichte professionals die in staat zijn om sectoroverstijgend te denken en te doen.” 

Joint degrees
Voor deze vijf masters werken zes hogescholen samen in zogenoemde joint degrees, daarbij wordt één opleiding door meerdere hogescholen ontwikkeld en aangeboden. Het gaat om Hogeschool Windesheim, Avans Hogeschool, De Haagse Hogeschool, Hogeschool Inholland, Saxion Hogeschool en natuurlijk Fontys Hogeschool. 

Voor elke master is één hogeschool ‘penvoerder’. Dat betekent dat een student zich bij een van de hogescholen inschrijft voor de betreffende master, maar dat dezelfde opleiding bij alle samenwerkende hogescholen wordt aangeboden, en dus op verschillende locaties gevolgd kan worden. Wel kunnen de hogescholen er een eigen accent aan geven dat aansluit bij de regio. Zo zal Fontys zich meer richten op de Industrial Engineering en Health Tech, sectoren die dominant zijn in de Brainportregio. [tekst gaat verder onder de foto] 

Een van de masters waarvoor Fontys penvoerder is, is de recent goedgekeurde opleiding AI Translator. Samen met Avans start Fontys in februari met de ontwikkeling ervan. “Met deze masteropleiding willen de hogescholen straks professionals afleveren die bedrijven en overheden kunnen helpen om AI praktisch inzetbaar te maken. De AI Translator analyseert voor een organisatie de kansen, bedreigingen, kwetsbaarheden en bedreigingen voor de inzet van AI”, licht Michael Franssen, manager development bij ICT en projectleider van de master, toe. 

Avans is penvoerder van de master Data Driven Business. Hierin staat het verzamelen, analyseren en visualiseren van data centraal om organisaties te helpen om betere beslissingen te nemen. Volgens Franssen is er opvallend veel vraag naar dergelijke professionals in AI en data. “Die behoefte zal alleen maar toenemen. Om die reden worden beide masters eveneens in deeltijd aangeboden, zodat ook mensen uit het werkveld kunnen instromen.” 

Expertise delen
Groot voordeel van een joint degree is dat je de ontwikkeling van een nieuwe opleiding als onderwijsinstelling niet helemaal zelf hoeft te doen, weet Franssen. “Je deelt je expertise, wat mogelijk ook leidt tot meer eenheid in het aanbod.” 

Of eenzelfde master aangeboden door meerdere hogescholen de concurrentie niet in de kaart speelt? Franssen denkt van niet. “Uitgangspunt is en blijft de student. Uiteindelijk worden alle hogescholen gefinancierd door de overheid om studenten op te leiden voor de arbeidsmarkt. Puur vanwege de afstand denk ik dat we niet in elkaars vaarwater zitten. In de praktijk kiezen studenten vaak voor een school in de buurt.” 

Goedkeuring
Voordat studenten zich daadwerkelijk kunnen aanmelden, moeten de nieuwe masters nog worden ontwikkeld en/of goedgekeurd door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO). 

Twee van de vijf opleidingen - Responsible AI Innovation en Transitie naar Gezondheid en Welzijn - starten naar verwachting in september dit jaar, voor de andere drie masters - Sustainability Transitions, AI Translator en Data Driven Business - kunnen studenten zich hoogstwaarschijnlijk inschrijven vanaf studiejaar 2026-2027. 

Van der Vorst, bij de Fontysgemeenschap ook bekend als columnist voor Bron, is al vaker met creatieve oplossingen gekomen voor digitale kwesties. Zo bedacht hij als alternatief voor Captcha het ‘mensvriendelijke’ Ceptcha. “Wereldwijd zijn er 192 websites die daar nu mee werken”, aldus Van der Vorst.

Nu heeft hij MMM-labels bedacht, waarbij MMM staat voor Me and My Machine. “Met dit idee hoop ik op een veel grotere wereldwijde standaard dan Ceptcha. Ik vind dit heel belangrijk en dat is ook de reden dat ik het heb gemaakt.”

De labels geven aan of en in welke mate je AI hebt gebruikt bij een productie. Er zijn vijf labels die elk hun eigen naam en logo hebben gekregen en waaraan in één oogopslag is af te zien hoeveel AI ergens bij is toegepast.

In mate van AI-gebruik aflopend zijn dat: lazy prompting (zo goed als alles door AI gemaakt), piggybacker (net als lazy prompting, maar met iets meer moeite gedaan om de juiste keuze te maken uit wat AI voorstelt), cyborg (uitgebreide prompting), handyman (AI slechts lichtjes gebruikt, bijvoorbeeld voor spellingscontrole of vertaling) en manmade (geen AI gebruikt).

Communiceren
“Je moet het goed uitleggen aan mensen, want niet iedereen begrijpt het even goed. De labels bepalen niet iets, dat doet de gebruiker. Maar je communiceert er wel over met iemand, en dat is mijn doel. Ik wil niet expliciet generatieve AI veroordelen. Maar wat ik veroordeel, is dat je er niet over communiceert in welke mate je het hebt gebruikt.”

Van der Vorst verwijst naar een tekst aan de muur in het gebouw TQ op Strijp-T waar Fontys ICT is gevestigd en hij lesgeeft. “De eerste zin van die tekst luidt: maak iedereen deelgenoot van hoe je het hebt gebruikt. Nou, dat dus.” [Tekst loopt door onder foto]

Zijn systeem is overigens niet specifiek bedoeld voor Fontys. “Iedereen kan er gebruik van maken. Al denk ik zelf wel dat de grootste winst te behalen is in het onderwijs. Er zijn studenten die echt net zo schrijven alsof het een AI-gegenereerde tekst is. Door die labels te gebruiken, kunnen zij duidelijk maken dat zij het zelf hebben geschreven. Of niet.”

Maar wie zegt dat een student, of wie de labels dan ook mag gebruiken, niet gewoon keihard liegt? “Natuurlijk. Ook als je het van tevoren vraagt, kunnen ze nog steeds liegen. Maar dan kun je er in elk geval het gesprek over voeren. En door ernaar te vragen, verander je het speelveld.”

Papers
Voor sommige taken en producties is het minder of zelfs niet gewenst dat AI wordt ingezet. De meeste journalistieke producties bijvoorbeeld. Of, afhankelijk van hoe het wordt ingezet, de rechtspraak. “En als het om onderwijs gaat: bij wetenschappelijke papers kan en mag het uiteraard hooguit een handyman- of cyborglabel hebben.”

En in de creatieve sector? Ach, wie ooit de documentaire ‘Zij gelooft in mij’ over André Hazes heeft gezien, weet dat het inzetten van hulpmiddelen niets nieuws is. “Die haalde er inderdaad het rijmwoordenboek bij om zijn teksten te schrijven. Zeker weten dat als hij nu nog had geleefd, dat Hazes dan van AI gebruik had gemaakt.”

Als het om zijn labels gaat, meent Van der Vorst dat er heel wat sectoren zijn waar die prima zijn te gebruiken. “In elk geval al overal waar overheden of instanties communiceren met cliënten, studenten, burgers, patiënten, noem maar op. Vroeger kreeg je brieven van bijvoorbeeld de gemeente waaronder dan stond vermeld: dit schrijven is automatisch gegenereerd. Zo moet je deze labels ook zien: het is gewoon een beleefde manier van doen.”

“DeepSeek bestaat al langer, maar wordt sinds kort ook als Open Source aangeboden”, stelt Saçan. “Dat betekent dat iedereen die een beetje handig is DeepSeek op zijn telefoon of laptop kan zetten. Terwijl je voor Chatgpt (OpenAi) of Gemini (Google) en andere Silicon Valley-bedrijven simpel gezegd op zijn minst moet inloggen en/of een abonnement moet hebben. Dat wordt ook wel ‘closed source’ genoemd.”

Er zijn meer Open source varianten zoals die van Meta. Maar de vraag is of die met net zo weinig chips werkt als het bedrijf DeepSeek over zijn chatbot beweert. “Dat is natuurlijk altijd de vraag: of dat ook echt waar is. Maar gezien de reactie op de beurs, zijn beleggers er niet gerust op.”

En het zal wellicht ook niet de laatste keer zijn dat er een reactie optreedt om dezelfde reden. “DeepSeek krijgt nu vooral veel aandacht. Maar het is slechts een van de Chinese spelers. Het bewijst hoe deze markt steeds meer een strijdtoneel wordt.”

Censuur
Wel geeft Saçan een waarschuwing af over DeepSeek. “Het lijkt even goed en volgens sommigen zelfs beter te werken dan ChatGPT en alle andere AI-programma’s die we al kennen. Maar er zijn toch wel verschillen. Zo is het duidelijk dat er door DeepSeek censuur wordt gepleegd. Als je bijvoorbeeld iets vraagt over het Tiananmenprotest dat in 1989 heel bloedig door de Chinese overheid werd neergeslagen, krijg je van DeepSeek geen antwoord.”

“Ook zijn er nogal wat vragen over privacy. Mocht je DeepSeek willen gebruiken, dan kun je dat het beste offline doen. Als je het programma ‘lokaal’ draait, is de kans veel kleiner dat er gegevens van je worden binnengehaald. Garanties dat dit niet gebeurt, zijn er niet. Maar het risico is wel kleiner.”

En ASML en al die andere hightechbedrijven in de Brainportregio? Moeten die nu vrezen voor een toekomst met veel minder vraag uit de markt en dus veel kleinere omzetten? “Ik denk het niet. De dip in de koersen is een tijdelijke, het is een schrikreactie van de markt. Maar dat zie ik wel weer goed komen. Ook de grote bedrijven in Amerika zitten niet stil.”

“Het bewijst echt wel hoezeer we ook in deze regio niet op één paard moeten wedden. En het geeft weer maar eens aan hoe disruptief AI kan zijn. Ook richting supply chains, zoals de leveranciers van hardware.”

Aimaze is een jaar geleden opgestart door vader Hans en zoon Jelte Schuurmans. Hun doel: een digitale medewerker creëren die werk van de normale collega uit handen kan nemen. “Er zijn heel veel verschillende AI-tools, maar veel mensen weten niet wat je daar precies mee kunt doen en hoe ze die moeten gebruiken”, vertelt Jelte Schuurmans. 

Met dat idee in het achterhoofd zijn de vader en zoon hun bedrijf gestart. “We ontwikkelen digitale medewerkers waarbij al die verschillende tools worden samengevoegd en waarmee het AI-doolhof simpeler wordt gemaakt. Je moet het zien als een normale medewerker die allerlei verschillende taken uitvoert. Iemand die nooit fysiek op het kantoor is en daarom wel wat saaier is, maar die wel hard werkt.” 

Wat die digitale medewerkers allemaal kunnen? Nou ja, alles eigenlijk. Als bedrijf kun je een aanvraag doen bij Aimaze, waarna het Eindhovense bedrijf voor jou aan de slag gaat met een op maat gemaakte collega. Je kan hem administratief werk laten doen, marketingtaken of HR-achtige dingen. “We zijn nu zelfs met een raadslid assistent bezig”, aldus Schuurmans. 

Samenwerking
Je zou denken dat een bedrijf met een onuitputtelijke bron van medewerkers geen extra kennis nodig heeft, maar niets is minder waar. Vlak voor de kerstvakantie is Aimaze een samenwerking gestart met Fontys ICT, waarbij Sjoerd de Man, onderzoeksmaster van het lectoraar Interaction Design en partner coördinator, de boel coördineert. Dat gebeurt via Sparc, een coöperatie waar bedrijven lid van kunnen worden door contributie te betalen, en waarbij hogerejaars studenten met projecten in verschillende thema’s samenwerken met het werkveld. 

“Binnen ons lectoraat doen we nu onderzoek naar empathische virtual humans. Je kunt daarbij denken aan een chatbot die sensitief is of zich adaptief aanpast aan degene met wie hij praat”, aldus De Man. “Met dit onderzoek in het achterhoofd ben ik in mijn rol als partnercoördinator op zoek gegaan naar partijen om gezamenlijke onderzoekstrajecten mee op te starten en zodoende kwam ik bij Aimaze uit.”

Vanaf februari gaan studenten van ICT aan de slag voor het Eindhovense bedrijf. “Het gaat vooral om derde en vierdejaars studenten, die al in hun eindfase zitten en al flink wat ervaring en bagage hebben”, aldus De Man. 

Omscholen
De studenten gaan dus aan de slag met het ontwikkelen van digitale collega’s, maar snijden ze daarmee uiteindelijk niet zichzelf in de vingers? Brengen ze hun eigen toekomst in gevaar met deze ontwikkeling? De Man denkt van niet. “Ik vrees niet voor de toekomst van onze studenten, maar ik denk wel dat het veld waarin onze studenten nu opgeleid worden, drastisch gaat veranderen. Waar ik me vooral zorgen over maak, is dat we onze docenten langzamerhand moeten gaan omscholen om om te kunnen gaan met alle nieuwe technieken.”

En die digitale collega’s, kunnen we die bij Fontys ook gebruiken? “Als ik kijk naar de dingen die ik de hele dag aan het doen ben, dan zitten daar ook taken tussen die ik uit kan besteden aan een digitale collega. Ik denk niet dat mijn baan helemaal overgenomen kan worden, maar het gaat dan toch zeker wel om twintig procent van al mijn taken.”

Goedkoop
Dat is precies wat Schuurmans met zijn bedrijf hoopt te bereiken. Werk uit handen nemen, niet overnemen. “Ons einddoel is dat de gemiddelde mens straks een werkweek van twintig uur heeft, waarbij de productiviteit een stuk hoger ligt. Met als resultaat dat we meer tijd overhouden voor onze families en hobby’s.”

Effectiever werken dus. Maar ook sneller én goedkoper. “Want waar een normale medewerker vaak een paar duizend euro per maand kost, betaal je voor een digitale medewerker maar 500 euro per maand. Met daarbij de garantie dat hij zich nooit ziek meldt, nooit op vakantie hoeft en zelfs ’s nachts kan doorwerken.”

Tool Synthesia. Zo heet de ontwikkeling waarmee de kennisclips, ook wel flitscolleges genoemd, voor studenten worden gemaakt. Je brengt er mensen mee in beeld zonder die mensen ook daadwerkelijk de filmen. Hoe dat werkt? Patrick de Vos, werkzaam bij Fontys Mens en Gezondheid, maakt sinds kort samen met Erik van Roon, docent Verpleegkunde, kennisclips voor de lessen van Van Roon. Hij legt uit hoe het werkt.

“Met het gebruik van AI kunnen we tegenwoordig mensen klonen”, aldus De Vos. “Je moet de AI-machine eenmalig voorzien van vijf minuten aan videomateriaal van iemand die iets vertelt. De machine gaat vervolgens aan de slag en doet er een dag over om die persoon te klonen. Als dat eenmaal gebeurd is, kun je de kloon alles in alle talen laten zeggen.”

Tijd besparen
Docent Erik van Roon deelt regelmatig kennisclips met zijn studenten. Waar hij normaal gesproken voor iedere clip voor de camera zou moeten staan, is dat met de komst van Tool Synthesia niet langer nodig. De AI-machine doet al het werk. “Dat scheelt heel veel tijd”, vervolgt De Vos.

“Hij hoeft nu alleen nog maar een audiobestand in te spreken. Dat transcriberen we naar tekst, die je vervolgens uploadt in de AI-machine. We maken een PowerPoint en vertellen de machine welk stukje tekst bij welke dia hoort. De rest van het werk wordt automatisch gedaan.”

Meer mogelijkheden 
Voorheen was Van Roon uren bezig met het maken van een kennisclip, waarvan een groot deel met opnames in de studio. Nu is een filmpje binnen een paar minuten gemaakt. En het kan zelfs nog sneller, want in principe is het opnemen van een audiobestand niet eens nodig. Je kunt je tekst ook uitschrijven in Word en die vervolgens in de AI-machine gooien. “Maar Erik vindt zijn manier handiger.”

Het maken van nieuwe kennisclips is volgens De Vos slechts het begin. Want je kunt met die AI-machine veel meer. Zet hem in voor het ombouwen van oude clips. Of voor een evenement. “Als je tijdens een evenement een dagvoorzitter nodig hebt, kun je daar AI voor gebruiken”, aldus De Vos. “Ik wil natuurlijk niet zeggen dat je elke dag iedereen moet gaan zitten klonen, maar het kan in bepaalde situaties wel handig zijn. Voorlopig gebruiken we de tool alleen voor de flitscolleges, maar we onderzoeken wel waar we 'm nog meer voor kunnen gebruiken.”

“Het zijn natuurlijk twee verschillende opleidingen. Wij doen dit ‘gewoon’ als project binnen onze eigen opleiding, voor hen is het een minor. Maar het is leerzaam voor ons allemaal, omdat we vanuit verschillende kenniskringen werken”, zegt Joy van Rijn.

De derdejaarsstudent werkt met zijn ICT-studiegenoten Jip Voss en Gijs Verdonk samen met Kevin van Oudheusden en Thijs Kujpers aan een project voor Spie, een bedrijf dat klanten begeleidt bij de energietransitie en digitale transformatie. De opdracht: automatiseer de maandrapportages.

“We hebben bij onze eigen opleiding wel een beetje ict gehad, maar nooit diepgaand en ik heb er ook niet veel van opgestoken. Het was meer verplichte kost: tentamen doen en je punt halen. Hier leer je door het te doen en leer je van elkaar”, zegt Kevin. Thijs vult aan: “Hier gaat het niet om hoe je een programma moet gebruiken, maar werk je vooral vanuit de mogelijkheden.”

En het is Fontys ICT, dus de studenten werken met Open Learning. Dat betekent geen vooraf vastgestelde leerdoelen: studenten maken volledig hun eigen keuzes in wat en hoe ze een zelfgekozen opdracht willen uitvoeren, en wat ze daarmee willen leren.

‘Meneer, is dit goed?’
Docent Finance & Control Ronald Vermeulen is heel enthousiast over die werkwijze en over de ‘symbiose’ van de twee opleidingen. “Ik zie echt hoe Kevin en Thijs veranderd zijn. Zij zitten in een project met een klant en lopen dan tegen zaken aan. De vraag ‘Meneer, is dit goed?’ wordt je als docent heel vaak gesteld in het traditionele onderwijs. Hier niet. Omdat ze helemaal gericht zijn op de vraag of de klant tevreden is.”

“Dat maakt je rol als docent compleet anders. Ja, je rol is veel meer die van coach. Iedereen is gewend aan een bepaald stramien, maar hierbij is dat heel anders. Daar leer je van. En andersom.”

Dat geldt voor alle betrokkenen. Joy: “Wij weten inmiddels veel beter dan docenten hoe programma’s werken. Maar zij kunnen ons weer helpen met structuren, met hoe je iets moet doen. Qua overzicht en denkwijzen hebben wij wel heel veel aan hen.”

Coach Vermeulen: “Wat we hier doen is leiden, uitdagen en soms de kikkers weer terug in de kruiwagen stoppen. Soms ook niet trouwens. Laat ze af en toe maar eens een doodlopende weg inslaan, maar niet te lang natuurlijk, daar leren ze ook van.”

Samenwerken
Wat de studenten betreft, is de samenwerking met studiegenoten van andere opleidingen zeker iets dat ze vaker zouden willen doen. Jip: “Nu werken we samen met studenten van Finance & Control. Maar je kunt dit veel breder trekken, ook studenten van andere opleidingen erbij halen.”

Dat denkt ook Vermeulen. “Wij geloven dat als je verschillende disciplines bij elkaar brengt, dat je veel verder komt. Of je nu bezig bent met automatiseren of naast een ziekenhuisbed werkt. En het mooie is altijd dat het in opdracht van een werkgever is. Studenten zijn snel afgeleid, maar hebben daardoor juist meer focus.”

“Omdat het niet per se met je opleiding te maken heeft, met het halen van punten, groeien studenten meer en leren ze ook wat ze nu precies willen leren. En ja, daar heb je nog steeds docenten bij nodig. Maar wel docenten die een expertrol in kunnen vullen.”

En merken de studenten al effect van hun samenwerking? “Zeker wel”, zegt Kevin. “Waar ik werk hebben ze mij sinds deze minor ook zien veranderen. Ze zien me nu veel meer als een onderzoekend persoon.”

En Joy: “De kans dat we voor Spie nog iets gaan doen, dat we daar verder gaan, schat ik in als heel groot. Ze zien daar de toegevoegde waarde heel goed in.” Dat doet hij zelf ook. “Ik ben eigenlijk gewoon een software-engineer. Maar met dit project leer ik ook dingen uit de wereld van Kevin en Thijs, moet ik nadenken over wat en hoe je moet communiceren.”

Uit nieuw onderzoek is gebleken dat ongeveer een derde van de Nederlandse jongeren moeite heeft met computervaardigheden. Het gaat dan om allerlei verschillende zaken, waaronder het opzoeken van informatie op het internet of het maken van schoolopdrachten. Jongeren, en dan met name scholieren, weten niet altijd hoe ze met bepaalde sites om moeten gaan en kunnen ook niet goed inschatten of de informatie die ze op het internet vinden, wel betrouwbaar is. Van de 34 onderzochte landen eindigt Nederland op de 27ste plek. 

Wanneer ben je vaardig?
Voor Eric Slaats, kartrekker van de Open Learning-onderwijsmethode bij Fontys ICT, geen nieuwe informatie. Hij weet dat het op middelbare scholen een issue is, maar zegt er bij Fontys niet veel van te merken. Al is dat natuurlijk niet gek. Hij werkt bij de instituut ICT, de plek waar studenten juist wél beschikken over computervaardigheden. 

“Dat middelbare scholieren niet zo IT-gericht zijn, is al jaren zo”, zegt Slaats. “Maar nu kun je je afvragen wat we bedoelen met IT-vaardig. Want daar kan men anders over denken. Ben je vaardig als je kan Googelen en met je mail kunt omgaan, of ben je pas vaardig als je kunt programmeren? Daar zit een waanzinnige kloof tussen.”   

Als we het over ICT-studenten hebben, zouden we inderdaad zeggen dat ze pas vaardig zijn als ze kunnen programmeren. Maar in dit geval hebben we het over jongeren in het algemeen. Wat moeten zij tegenwoordig kunnen om een studie bij Fontys te kunnen volgen?

“Ik hoor binnen Fontys, ook bij andere instituten, niet vaak dat er bij studenten een gebrek is aan computervaardigheden. Maar een skill waarvan we dan wel weer zien dat die niet altijd aanwezig is bij beginnende studenten, is dat ze bij het verzamelen van informatie op internet niet verder zoeken dan de eerste Google-link die ze tegenkomen.”

AI speelt steeds grotere rol
Het is volgens Slaats vooral de mediawijsheid waar studenten niet altijd (voldoende) over beschikken. “Maar ook het AI-verhaal”, vervolgt hij. AI speelt een steeds grotere rol in het leven van studenten en verbieden is tegenwoordig kansloos. “Je kan niet zeggen dat ze het niet mogen gebruiken, want eenmaal thuis gebruiken ze het toch. Bovendien: waarom zouden we het überhaupt verbieden? AI gaat beroepen hervormen, dus we moeten er iets mee. Ik zie dat middelbare scholen daarmee worstelen.”

Is het dan aan de middelbare scholen om daar iets aan te doen of aan Fontys? Beide, vindt Slaats. “Bij Fontys moeten we hier absoluut werk van maken. Dat is ook de reden waarom we vanuit ICT een taskforce hebben opgericht, want op dat gebied gaat het echt nog te langzaam. De aardverschuivingen die AI teweeg gaat brengen, zijn niet misselijk.”

AI wordt steeds belangrijker in de complete samenleving, net zoals ICT tegenwoordig onmisbaar is in bijna elk vakgebied. “Precies de reden waarom er nu bij ICT een initiatief loopt om te kijken hoe ICT in alle vakgebieden een grotere rol kan spelen dan het nu doet.” 

“De makkelijkste oplossing voor de problemen met wilde zoogdieren, is ze verwijderen”, zegt docent en projectleider Monique Vissers gekscherend. “Maar dat is niet wat we willen. De biodiversiteit is ontzettend belangrijk voor een gezonde en evenwichtige leefomgeving, ook voor de mens.”

Dat het aantal wilde zoogdieren is toegenomen is een bewuste keuze geweest van beleidsmakers. Maar niet iedereen is daar even blij mee, weet Vissers. “Jagers en boeren hebben bijvoorbeeld andere belangen dan overheden en natuurbeschermingsorganisaties.”

In het landelijke project WildlifeNL proberen diverse partijen oplossingen te bedenken voor de botsing tussen mens en dier, natuur en recreatie. “De insteek van het project is dat onderzoek, onder andere met smart technology, hierbij een belangrijke rol kan spelen”, betoogt Vissers.

“Technologie kan ons helpen een beter inzicht te krijgen in de interacties tussen mensen en wilde dieren. Inzichten die cruciaal kunnen zijn voor betere beleidsvoering.”

Dataplatform en apps
Fontys ICT is een van de projectpartners binnen Wildlife NL en zal zich vooral bezighouden met het ontwikkelen van een dataplatform en verschillende applicaties die data genereren. Bijvoorbeeld waar bepaalde dieren lopen, op welk tijdstip en welk gedrag ze vertonen. Evenals het aantal bezoekers dat op een bepaald moment aanwezig is en of er interactie is tussen mens en dier.

Een van de studenten die deze applicaties ontwikkelt is Eric Manders. Op basis van eerder opgehaalde data maakt hij een app voor natuurbeheerders, zodat zij hun natuurgebied en de dieren die erin leven beter kunnen managen.

Het is zijn opdracht om een interface te maken dat zo goed en makkelijk mogelijk te gebruiken is. “Natuurbeheerders moeten in een oogopslag kunnen zien wat de interactie is tussen mens en dier in hun gebied, zodat ze meteen actie kunnen ondernemen als dat nodig zou zijn.”

Serious game
Op 17 december presenteert Eric het concept van de wildbeheerapplicatie, samen met de andere studenten die eraan hebben meegewerkt. De app wordt in het volgende semester door anderen verder ontwikkeld.

Naast het dataplatform en de applicaties gaat Fontys ICT ook nog een serious game ontwikkelen. “Het doel daarvan is dat de betrokken partijen meer begrip krijgen voor elkaars standpunten en belangen”, aldus Vissers. “Alleen als je weet welk effect je gedrag op een ander heeft, kun je samen tot de oplossing van een beter wildbeheer in Nederland komen.”

Volgens het rapport is de kennis over informatieveiligheid binnen het onderwijs en onderzoek de afgelopen jaren weliswaar gegroeid, maar blijft er behoefte aan concrete ondersteuning en verbetering.  Aan de security- en privacy-awarenessmeting van BDO en SURF deden ruim zesduizend medewerkers en studenten mee van 27 instellingen in onder meer het wo, hbo en mbo. 

Gemiddeld scoorden de deelnemende instellingen een 6,7. Dat cijfer is iets hoger dan de 6,5 uit 2023, maar veel hoger dan de score in 2022: 5,9. Een gemiddelde van 7 is het streefdoel. Vanaf deze score is er binnen een organisatie voldoende basis op het gebied van motivatie, bekwaamheid en gelegenheid om privacybewust en informatieveilig te werken, staat in het rapport.

Onbedoeld onveilig handelen
Regelmatig zijn hogeronderwijsinstellingen betrokken bij cyberincidenten. De techniek is vaak het probleem niet. De meeste security- en privacyincidenten blijken het gevolg van onbedoeld onveilig handelen door mensen. Mensen klikken bijvoorbeeld onbewust op een verkeerde link of laten hun laptop onbeheerd achter zonder de screensaver aan te zetten.

Verder concludeert het rapport dat bijna iedereen informatieveiligheid belangrijk tot zeer belangrijk vindt, toch heeft maar 67 procent er daadwerkelijk aandacht voor. Een deel van de respondenten vindt sommige terugkerende maatregelen die de cybersecurity verhogen ‘gedoe’ (denk aan de tweestapsverificatie), anderen vinden het veiligheidsbeleid van hun instelling nog te vrijblijvend.

Helmut Grams, Information Security Officer bij Fontys, erkent dat het meestal aan het menselijk handelen ligt als het misgaat. Maar hij zegt er meteen bij dat cybersecurity soms erg complex kan zijn. “Waar het kan, moeten we daarom zoveel mogelijk automatiseren, zodat mensen hierin worden ontlast. Binnen Fontys zoeken we naar manieren die balanceren tussen werkbaar en veilig.”

Voortdurend proces
Volgens Grams is cybersecurity een voortdurend proces waaraan wordt gewerkt. “Denk daarbij aan spamfilters, phishingfilters, firewalls, tweestapsverificatie en safelinks die documenten in e-mails scannen voordat je ze kunt openen.”

Maar daar houdt het niet op. Informatiebeveiliging gaat over techniek, proces én mens. “De techniek kan nog zo goed werken, als het in de uitvoering niet goed gaat, loopt het alsnog mis”, zegt Grams. Hoewel Fontys nog geen grote cyberincidenten heeft meegemaakt, zoals bij de hogeschool van Arnhem en Nijmegen een paar jaar geleden het geval was, gebeurt het een aantal keer per halfjaar dat de hogeschool een melding doet bij de autoriteit persoonsgegevens over een datalek.

“Datalekken komen nog het meest voor”, zegt Grams. Bij een datalek gaat het om het lekken van informatie of het toegang geven tot persoonsgegevens. “Vaak gebeurt dit onbewust of onbedoeld. Iemand stuurt bijvoorbeeld meer vertrouwelijke informatie naar iemand toe dan nodig is of zet per ongeluk een vertrouwelijk document openbaar. Ook worden soms mails met privacygevoelige informatie naar de verkeerde persoon gestuurd.”

Voorzorgmaatregelen
Om dit soort incidenten tot een minimum te beperken zet Fontys beschermende technieken in en zijn er beleidsafspraken gemaakt over het veilig uitvoeren van processen. Daarnaast worden er workshops en cursussen aangeboden aan medewerkers, is er een e-learning voor nieuwe collega’s en is er informatiepagina over cybersecurity en privacy opgetuigd binnen Sharepoint. In oktober, cybersecuritymaand, is er extra aandacht voor informatieveilig handelen.

“We lopen rond op de instituten en spreken mensen aan. Op deze manier proberen we bewustzijn te kweken”, zegt Grams. Om een en ander te laten landen, worden er gimmicks uitgedeeld en zijn er speciale achtergronden gemaakt voor Teams. Dit gebeurt vooral onder medewerkers. “We zouden studenten hier nog meer in kunnen meenemen”, vindt hij.

Een aantal maatregelen die Fontys neemt, zijn terug te vinden in het SURF-rapport. Daarin staat een lijst met aanbevelingen aan onderwijsinstellingen om het bewustzijn rondom cybersecurity te vergroten.  

“De Cybersmart Edubadge is een soort digitaal certificaat dat aantoont dat je uitzonderlijke prestaties hebt geleverd op het gebied van cybersecurity”, legt Esmée uit. “Dat ik de eerste student ben in Nederland die hem heeft gekregen, vind ik heel speciaal. Met de badge kun je je expertise aantonen, bijvoorbeeld via je cv en op LinkedIn.”

Dat is niet alleen handig voor een talent als Esmée, maar ook voor bedrijven die op zoek zijn naar getalenteerde cybersecurityprofessionals. Want de vraag naar gekwalificeerd personeel groeit net zo hard als cybercriminaliteit, criminele activiteiten die gericht zijn op een computer, een digitaal netwerk of een netwerkapparaat met als doel om mensen of bedrijven op te lichten of te beschadigen.

Cybercriminaliteit kost Nederlandse bedrijven en de overheid jaarlijks zo’n 10 miljard euro, heeft het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) berekend. In 2023 is 16 procent van de bevolking slachtoffer geweest van een of meer online delicten of incidenten. Denk aan oplichting, fraude en hacken.

Buitengewone inzet
Derdejaarsstudent Esmée ontving de Cybersmart Edubadge dinsdagavond tijdens Tilburg Tech Tuesday XXL van Fontys ICT vanwege haar buitengewone inzet binnen de cybersecuritycommunity. Naast haar opleiding ICT in de richting cybersecurity heeft ze veel relevante ervaringen opgedaan.

Zo coacht ze als teamcaptain het Tilburg hackingteam, organiseert ze verschillende avonden waarop getraind wordt met ethisch hacken, neemt ze deel aan wedstrijden en werkt ze vrijwillig mee aan cold case zaken. Haar toewijding en behaalde certificeringen onderstrepen haar cybersmart-status, aldus de organisatie achter de Cybersmart Edubadge.

Voor Esmée is het heel gewoon wat ze allemaal doet, maar ze begint nu wel door te krijgen dat ze echt talent heeft. “De toekenning van de badge is een erkenning voor alles waar ik mee bezig ben en dat wat ik doe ertoe doet.” Dat laatste is erg belangrijk voor de student.

Digitaal sporenonderzoeker
“Ik wil na mijn afstuderen liefst als digitaal sporenonderzoeker gaan werken bij de recherche of het Nederlands Forensisch Instituut, omdat ik mensen en bedrijven wil helpen.” Professioneel stalken, noemt ze het online nazoeken van iemand die (mogelijk) cybercriminaliteit pleegt. 

Volgens Esmée zijn cybersecurityspecialisten hard nodig in Nederland. “We zijn nog goed op de hoogte, maar door AI worden cybercriminelen steeds slimmer. Er komt een moment dat we dreigen achterop te raken. Daar ligt een mooie uitdaging voor ons vakgebied.”

Ron Mélotte, projectleider Cyber Security bij Fontys, benadrukte hoe belangrijk de nieuwe vorm van erkenning is voor de sector. "Met deze edubadge kunnen we beter aantonen welke specifieke cybersecurityvaardigheden studenten hebben ontwikkeld, iets wat essentieel is in een markt die schreeuwt om cybersecurity-experts.”

De getalenteerde student is haar drie docenten, onder wie Ron Mélotte, enorm dankbaar. “Zij hebben me op het spoor gezet van cybersecurity. Zelf had ik er nooit aan gedacht om deze kant op te gaan. Nu ik er talent voor blijk te hebben, wil ik niet anders meer”, zegt ze gepassioneerd.

De Joe Cattini Local Hero Award is een prijs die uitgereikt wordt aan de ‘Local Hero’ van Eindhoven. Een individu of groep die een uitzonderlijke gedrevenheid en vastberadenheid heeft getoond voor een zaak, overtuiging of individu. Belangrijk bij het winnen van de prijs is dat het initiatief moet voldoen aan het kader vrede, vrijheid en verdraagzaamheid, iets waar de Stolpersteine-app volgens ICT-student Kyllian goed bij past.

“Deze prijs gaat puur om het maken van maatschappelijke impact. Dat wij dat met onze app hebben kunnen bewerkstelligen is alleen maar mooi”, aldus Kyllian na het in ontvangst nemen van de award.

Kylian zette vorig semester, samen met zijn studiegenoten studiegenoten, een nieuwe app in elkaar voor Stichting 18 September. “Frank, de man achter deze stichting, vertelde ons het verhaal achter de Stolpersteine en wat hij met de nieuwe app wilde bereiken. Zijn verhaal en de passie die hij had raakten ons zo, dat we hem allemaal wilden helpen.”

Herdenken
Stolpersteine zijn messing steentjes waarmee slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog herdacht worden. Deze steentjes worden geplaatst voor het huis van de slachtoffers, met daarop de naam en geboortedatum van het slachtoffer, de plaats en datum van arrestatie en de plaats en datum van het overlijden.

Met de app ontwikkelden Kylian en zijn mede-ontwikkelaars een database waarin van meer dan 15.000 stenen het verhaal is opgeslagen. Ook kunnen gebruikers via een plattegrond lezen over verjaardagen, familieleden, deportatie en overlevenden of zelf stenen en betere foto’s toevoegen.

Waardevol
De Stolpersteine-app verscheen net voor de zomervakantie en wordt ook nu nog dagelijks door zo’n honderd mensen gebruikt. “Ons werk wordt gewaardeerd. Dat kregen we tijdens de overhandiging van de award ook te horen van de dochter van Joe Cattini. Ze vond het fijn en waardevol dat we dit hebben gecreëerd."

De studenten dronken een pilsje op hun winst, maar lang stilzitten is er niet bij. “Nu is de app ingesteld voor de Stolpersteine in Nederland en België, maar er zijn ook al gesprekken om de app in andere landen te lanceren. Zo zijn er in Duitsland verschillende applicaties die hetzelfde doen, maar kunnen we via ons systeem één centrale plek bieden.”

Vijfhonderd stenen
Dat het project zo goed ontvangen zou worden en wellicht uitbreiding kent, had de Smart Mobile-student nooit verwacht. “We hebben ons gerealiseerd dat onze app niet alleen voor nu van belang is, maar ook de komende jaren van betekenis kan zijn. Sinds de release zijn er bijvoorbeeld al vijfhonderd stenen aan onze database toegevoegd en worden er ook meer stenen bijgelegd.”

De studenten kregen tijdens de uitreiking allemaal een oorkonde en een beeldje. Dat beeldje staat nu op Kyllian zijn bureau, op een goed zichtbare plek. “Mocht ik straks bij andere projecten of bij de uitbreiding van deze denken dat het me allemaal niet meer lukt of dat ik de handdoek in de ring wil gooien, hoef ik alleen maar naar dit beeldje te kijken. Dan weet ik meteen weer waar ik al het werk voor doe.”

De auto parkeren: een vrij plekje vinden is steeds lastiger in dit land. Helemaal nu veel gemeenten inzetten op autoluwe steden. Om maar te zwijgen over het toenemende aantal elektronische auto’s en (het gebrek aan) laadpalen, ev-chargers. Casteleins compagnon Sjoerd van Gerwen, reeds afgestudeerd op ICT, ondervond dat parkeerplaatsen steeds langer en vaker bezet zijn, ook die met laadpalen.

Hij sloeg de handen ineen met Castelein, waar de startup SimplePark uitrolde. “Vanuit daar is onze alles-in-één-parkeerapp ontstaan: een innovatief platform dat ongebruikte parkeerplaatsen en laadpalen van particulieren toegankelijk maakt voor anderen. Op straat, in parkeergarages, maar ook bij mensen thuis op de oprit. Het verhuren van particuliere parkeerplaatsen maakt SimplePark uniek.”

Hoe dat in zijn werk gaat, is simpel. “Ben jij heel de dag met je auto van huis, dan stel je je parkeerplaats beschikbaar. Een andere automobilist kan deze plek via de app reserveren.” Eindeloos rondjes rijden, zoekend naar een parkeerplek, behoort met SimplePark tot het verleden, weet Castelein. De verhuurder stelt zelf zijn uurtarief in. Het bedrag ligt tussen de 1,50 en 4 euro.

Pitch voor 500 man
Hij noemt de app ‘een soort Airbnb voor parkeerplaatsen’. De huurder kan inzien of de parkeerplek in kwestie een overkapping, poort of laadpaal heeft. “De verhuurder krijgt te zien wie de boeking gemaakt heeft, en met welke auto.” Wil SimplePark een succes worden, dan heeft het veel actieve parkeerders nodig. Dat weet de twintiger als geen ander.

Toch is Castelein allang blij dat de startup de finale van de wedstrijd heeft gehaald. “Op 17 oktober mogen we ons verhaal pitchen voor 500 mensen, die in innovatieve sectoren werken. Dat is al een overwinning voor ons.” 

Voor nu is het hard werken geblazen. De app is volop in ontwikkeling en er wordt gewerkt aan een verdienmodel. “Ook zoeken we investeerders die ons bijvoorbeeld kunnen helpen met het financieren van een marketingplan. Hoe brengen we onze dienst goed aan de man?”, vraagt de ICT-student zichzelf af.

Nog genoeg werk aan de winkel voor Castelein. Of hij de wedstrijd wel of niet wint, dat verandert niets aan zijn intenties. “We gaan sowieso met SimplePark verder”, besluit hij.

‘Het beheersen van een andere taal is als het bezitten van een tweede ziel.’ Was getekend: Karel de Grote. Een prachtig citaat van een legendarische koning/keizer, die bovendien het onderwijs een buitengewoon warm hart toedroeg. Maar het is niet alleen die tweede ziel voor het individu; taal is ook communicatie. En waar communicatie beter verloopt, verloopt alles beter en voelt iedereen zich fijner. 

Vraag dat bijvoorbeeld maar aan de studentvluchtelingen waarvoor de educatieve opleidingen van Fontys in samenwerking met Tilburg University al een cursus Nederlands aanbieden. Dat was ook de insteek voor Student+, het studentenwelzijnsteam van Fontys ICT, om zich op betere taalbeheersing te richten. 

Naomi de Fijter werd eerder dit jaar aangenomen door Sander Bakx. Deze docent Nederlands was zelf door Student+ nog maar net in de arm genomen. “Ik kreeg een contract voor docent Nederlands bij ICT.  Toen ben ik uit gaan zoeken hoe de taalvaardigheid van Nederlandse studenten binnen deze opleiding verbeterd kon worden, waardoor ik onder andere individuele begeleiding en semesterondersteuning opgetuigd heb."

"Tijdens die zoektocht kwam ik er ook achter dat er bij veel buitenlandse studenten behoefte was aan NT2 (Nederlands tweede taal)-ondersteuning. Dat kon ik er niet ook nog bij doen, dus daarom is Naomi aangenomen.”  De Fijter:  “Ik ben op A1 begonnen, het laagste niveau binnen NT2, over heel basale onderwerpen. Na de zomer beginnen we met A2.”

Heet hangijzer
Gezien alle discussie over internationale studenten, de voertaal op universiteiten en hogescholen en de behoefte aan buitenlandse studenten die na hun studie hier blijven en een van de ontelbare vacatures willen vervullen, is zo’n taalcursus geen slecht idee.

“Natuurlijk, taal is een hot topic op dit moment”, geeft De Fijter volmondig toe. “Dat is ook de reden waarom NT2 voor studenten geen tijdelijk maar een langdurig iets zou moeten zijn. Waarbij het overigens ook nog wel zou helpen als er niet alleen voor de Nederlandse maatschappij maar ook voor de student een beloning aan zou hangen. Dat ze het bijvoorbeeld aan hun leeruitkomsten kunnen toevoegen.” 

De eerste cursus bij Fontys ICT kende zestig deelnemers, voornamelijk studenten uit Roemenië en Bulgarije. Maar er komen bij deze ICT-studenten wel specifieke dingen om de hoek kijken. “We hebben gevraagd hoe zij het vinden om zo’n cursus te volgen als die elders wordt gehouden. Daarop gaf bijna 90 procent aan dan veel minder gemotiveerd te zijn.” De cursus zien ze het liefst in hun eigen school gehouden worden, zodat het zo weinig mogelijk tijd en moeite kost. Ook zijn ze blij met een vaste docent die altijd op locatie aanwezig is om vragen te beantwoorden, of om gewoonweg een praatje mee te maken."

Introvert
“Het is net een ander soort student hier, introverter ook. Zij vinden het mede vanwege de taalbarrière moeilijk om zichzelf zichtbaar te maken in groepen en vinden taal al snel heel erg spannend", stelt De Fijter. 

"Toch kwamen de studenten er gaandeweg achter dat enige beheersing van het Nederlands wel heel erg helpt, zowel in de studieresultaten als in zelfverzekerdheid. En daarmee ook voor hun gevoel van welzijn. Ik merk ook dat deelnemende studenten met spreekangst nu al meer veel durven.”

En datzelfde zullen die studenten ook gaan merken als zij in Nederland of specifieker in de Brainportregio aan het werk zouden gaan. “Daar is de voertaal niet Nederlands, nee. Maar op sociaal gebied willen collega’s en opdrachtgevers dat wel. Dan hebben ze toch een zware voorkeur voor mensen die ook het Nederlands beheersen. Ook omdat je anders clustervorming krijgt van hen die alleen Engels of die ook Nederlands spreken.”

Onzekere toekomst
Redenen genoeg dus om die taalcursussen voort te zetten. Of dat ook gebeurt, is nog maar de vraag. “Dit wordt nu nog gefinancierd vanuit de NPO-gelden (het Nationaal Programma Onderwijs, red.). Maar of mijn contract aan het eind van dit jaar wordt verlengd, is nog niet bekend. Dat zorgt ervoor dat ik in een onzekere positie zit. En niet alleen ik, ook de studenten die hiermee begonnen zijn.”

Dat beaamt ook Sander Bakx. “Het is toch afwachten wat er in Den Haag besloten wordt. Hopelijk wordt daar dan een klap op gegeven en wordt daardoor ook duidelijk wat Fontys en Fontys ICT op dit vlak gaan doen.”

Wilrik de Loose (41) is al ruim tien jaar ICT-docent bij Fontys. Maar hij maakt nog veel langer muziek. Sinds zijn zeventiende speelt hij in verschillende bands. Met een van die bands, Dawn Of Mankind, tourde De Loose door heel Nederland en nam hij twee EP’s op, een single en een volledig album. Vier jaar geleden tijdens de coronapandemie ging hij solo met The Last Bear Ender, waarmee hij vooral instrumentale muziek maakt in het subgenre Argent Metal. Deze metalstroming kent zijn oorsprong in de populaire gamereeks Doom en Doom Eternal.

“Ik heb altijd metal gemaakt”, zegt De Loose, die zelf elektrische gitaar speelt. “Metal kent veel subgenres, maar wat de componist deed in Doom kende nog niemand. Het is een bijzondere combinatie van elektronica, metal en glitches (allerlei geluiden). Zo is Argent Metal ontstaan, deze stroming is zo genoemd omdat het woord ‘argent’ vaak wordt gebruikt in de Doom-reeks. Anderen zijn ook muziek gaan maken in dit subgenre, ik ben een van hen.”

De grootste
En wat voor een! Nog maar vier jaar geleden besloot De Loose solo te gaan en sindsdien brengt hij elke maand een nummer uit. Het zijn er nu al ongeveer veertig of vijftig, schat hij. Die zijn te beluisteren op de grotere platforms. Maandelijks trekt hij 100.000 luisteraars op Spotify. Eén nummer in het bijzonder is opgepikt door het algoritme en wordt plat gedraaid: ‘The only thing they fear is you’, een cover uit Doom. Het is al zo’n 3,5 miljoen keer gestreamd. “Daarmee ben ik de op vier na grootste metalact van Nederland”, zegt de docent.

Argent Metal is zo’n niche-genre dat De Loose daarin de grootste kan worden, denkt hij. Niet in Nederland, maar wereldwijd. Maar hoe dan? Daarvoor heeft hij de hulp van een aantal ICT-studenten ingeroepen. Zij werken dit semester aan zijn brand. “Uit hun onderzoek is gebleken dat een artikel over mij en mijn muziek, specifiek over het genre Argent Metal, een extreem positieve bijdrage zou hebben op mijn merk en de vindbaarheid daarvan. Sterker nog, als dat zou lukken ben ik voor het komende jaar verzekerd van een nummer 1 plek binnen het genre.”

Door het dak
Dat zou de kers op de taart zijn voor de ICT-docent. “Maar ook een prachtige prestatie voor de onderzoeken en implementaties van de studenten”, benadrukt hij. “Zij hebben me nog veel meer inzichten gegeven aan de hand van verschillende analyses die ze maakten over mijn merk en de doelgroep, en interviews die ze hebben gehouden met mijn fans.”

Zo adviseerden de studenten De Loose om het merk The Last Bear Ender te rebranden aan de hand van hun bevindingen en zijn ze een nieuwe website aan het bouwen. “Die gaat eind volgende maand live.” Het is goed mogelijk dat de metalact van de ICT-docent binnenkort helemaal door het dak gaat. Maar Fontys hoeft niet bang te zijn dat De Loose fulltime als artiest door het leven gaat. “Ik vind mijn werk als docent veel te leuk”, zegt hij. “Mijn muziek doe ik ernaast als hobby. Dat zal niet veranderen.”

Nieuwsgierig naar de muziek van The Last Bear Ender? Luister hier naar het nummer Pallbearer (ft. Dave Lowmiller) en Bear Metal. 

Het verhaal in het boek ‘Onze ijsberg smelt’ van John Kotter speelt zich af op een ijsberg in de zuidelijke ijszee. Daar leeft een pinguïnkolonie. De pinguïns gaan ervan uit dat hun leven en leefomgeving altijd dezelfde blijft. Maar op een dag wordt dit vredige beeld wreed verstoord door pinguïn Fred. Fred constateert dat de ijsberg in rap tempo aan het smelten is. 

Aanvankelijk wordt er door de pinguïnkolonie aan getwijfeld of dit wel klopt, daarna breekt er paniek uit, gevolgd door tegenstrijdige plannen. Uiteindelijk wordt op basis van samenwerking en vertrouwen de vaste woonplek losgelaten en komt de nadruk te liggen op het gemeenschapsgevoel van de kolonie, onafhankelijk van de plek waar ze wonen.  

De ontwikkelingen rond AI zijn voor ons als de smeltende ijsberg voor de pinguïns. Volgens de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2021) wordt AI aangemerkt als een systeemtechnologie. Een systeemtechnologie verandert een samenleving fundamenteel. Ook voor het onderwijs is AI een ontwrichtende technologie met een blijvende impact.

AI heeft invloed op alle drie de onderdelen van de constructive alignment-driehoek: de leeruitkomsten, de onderwijsactiviteiten en de wijze van toetsing. Wat kunnen we leren van de parabel van de pinguïnkolonie? Het gaat over samenwerken, communicatie, vertrouwen en goed management. En het begint met een ‘sense of urgency’ waardoor voor iedereen duidelijk wordt dat niet veranderen geen optie is. Dit vraagt om een proactieve houding van ons allemaal.

Boudewijn Raessens is associate lector AI in Business bij FEC.

Organisator van de challenge is de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW), die zo haar kennis op het gebied van autonome vervoermiddelen wil uitbreiden. “Oftewel: voertuigen zonder chauffeur”, licht ICT-docent Frans Mouws toe. “In Amerika worden al pizza’s en pakketjes bezorgd met zelfrijdende karretjes. Binnen Nederland wordt er inmiddels geëxperimenteerd met Renault Twizy’s en andere kleine personenauto’s.”

Quad
Een Fontys-team debuteert dit jaar in de Self Driving Challenge (SDC), die sinds vier jaar bestaat. Tegenstand komt onder meer van Rijsuniversiteit Groningen, TU/e en HAN. “Wij zitten in de open categorie”, vertelt Mouws. “We maken geen gebruik van de door RDW aangeboden kart, maar rijden met een eigen quad.”

Ondanks de inzet van een mechanisch voertuig ligt de grote uitdaging op ICT-gebied. “Een 2D-camera vormt de ‘ogen’ van de quad, waarnemingen worden via ICT-toepassingen vertaald naar automatische reacties en stuurhandelingen.” Op die manier moet de quad inspelen op realistische verkeersscenario’s: opstarten bij een stoplicht, specifieke snelheid, gewenste actie bij een zebrapad en een inparkeeractie.

“Voor de waarneming van een verkeersbord met een snelheidslimiet van 30 kilometer per uur maak je allerlei modellen. Vervolgens bepaal je met behulp van GPS-coördinaten hoe hard je rijdt en welke snelheidsaanpassing nodig is.”

Zulke algoritmes en berekeningen bestaan toch al? “Klopt, sommige databanken voor zelfrijdende voertuigen zijn openbaar. Maar lang niet alles. Veel reacties en handelingen moet je zelf uitvinden. Onze Fontys-quad functioneert tenslotte anders dan een zelfrijdende Tesla.”

Stapsgewijs verder
“Als je het vergelijkt met een chauffeur: eerst moeten de hersenen werken, daarna komen de fysieke handelingen.” Dat beeld geeft student Tijs Crielaard, die samen met praktijkbegeleider Edwin van den Oetelaar bij TQ op Strijp aan de quad sleutelt. 

Crielaard geeft toe dat er veel gepuzzel bij komt kijken: “Sommige dingen werken niet zoals verwacht. Maar mooi als je zo’n hobbel toch weer neemt. Het is een proces met leerpijnen.”

Ook in bredere zin ziet het veertienkoppige Fontys-team de debuutdeelname vooral als leerproces. “Voor de finale op vrijdag 14 juni moet nog wel wat werk verzet worden”, stelt Mouws. “Maar eigenlijk zie ik dit jaar als pilot. Het mooie van dit project: volgend jaar kunnen we gewoon weer meedoen. Met alle kennis en kunde die we nu oppikken. Zo moet binnen Fontys een cyclus gaan ontstaan rond die SDC.”

Interne afstemming
Daarbij komt nog iets anders. Nu is er alleen in de initiatiefase van het project sprake van interdisciplinaire samenwerking, waarbij Engineering en ICT de koppen bij elkaar staken. “Ondanks dat docent Bas Geleijns van Fontys Automotive één van de initiatiefnemers is, zijn er bij Automotive nog geen studenten ingestapt. Dat kan te maken hebben met het feit dat ICT ongeveer tien keer zo veel studenten heeft.”

Maar ook het curriculum speelt een rol. “Doordat wij Open Onderwijs aanbieden zijn studenten flexibeler om mee te doen aan zulke projecten. Als je gewoon regulier vakonderwijs aanbiedt, zitten studenten daaraan vast. Hun deelname valt dan in hun eigen tijd of heel misschien tijdens een stage.” De afstemming per instituut kan dus beter.

Ook ICT-docent Edwin van den Oetelaar en student Tijs Crielaard zien die interdisciplinaire samenwerking graag meer vorm krijgen. Laatstgenoemde verwijst naar de internationale auto-ontwerpcompetitie Formula Student, waaraan Technische Universiteit Eindhoven al langer meedoet. “Via een stage ben ik daarbij betrokken geweest. Dat team, bestaande uit verschillende disciplines en faculteiten, is perfect op elkaar ingespeeld. Intern zijn alle scheidingswanden qua organisatie en curriculum weggenomen. Die gunstige voorwaarden moeten we binnen Fontys ook krijgen.”