Met name aan de randen van Nederland trekken mbo-instellingen steeds minder studenten, waardoor het onderwijsaanbod dreigt te verschralen en de tekorten op de arbeidsmarkt in die regio’s zullen oplopen. De oplossingen voor het mbo, die het kabinet dinsdag presenteerde, werpen hun schaduw vooruit naar het hoger onderwijs, waar dezelfde problemen spelen.

Het kabinet gaat de financiering van het mbo op allerlei manieren aanpassen, maar onder de streep komt het hierop neer: op een totaalbudget van ruim 5 miljard euro verschuift er naar schatting 66 miljoen euro naar de randen van het land.

Drie mbo-instellingen krijgen op termijn 4 procent minder bekostiging. Bij andere instellingen die moeten inleveren gaat het gemiddeld om anderhalf procent. Er komt een overgangsperiode van vier jaar.

Regio’s
Het geld gaat naar regio’s waar het aantal studenten afneemt. Dat zijn de provincies Friesland, Groningen, Drenthe, Zeeland en Limburg plus de Achterhoek, Twente en het noorden van Noord-Holland. Het plan wordt gesteund door de MBO Raad, de koepelvereniging van mbo-instellingen.

De krimp van het aantal studenten zorgde twee jaar geleden voor een conflict bij de Vereniging Hogescholen, de koepel van hbo-instellingen. Een bestuurslid stapte toen op omdat ze vond dat er te weinig solidariteit was met krimphogescholen.

Minister Letschert laat zich er niet door afschrikken. In het hoger onderwijs gaat ze na de zomer een traject starten dat “gelijkenissen” vertoont met de gang van zaken in het mbo, zegt ze in een persconferentie voor onderwijsjournalisten. “Want ik ben daar heel erg van gecharmeerd.”

“Wel vertrouwen in”
Ze verwacht dus ook van universiteiten en hogescholen solidariteit met instellingen in krimpregio’s en, waar nodig, steun voor een herverdeling van het budget. “Daar heb ik wel vertrouwen in”, zegt ze tijdens de persconferentie. “We gaan het zien. Ik ga natuurlijk de hele tijd de spiegel van het mbo voorhouden: kijk, het mbo kan het, dan moeten de hogescholen en universiteiten het ook kunnen.”

Hogescholen en universiteiten hebben eerder al solidariteit getoond, onderstreept de minister, toen ze een jaar geleden onderling afspraken maakten over het aantal internationale studenten. Instellingen die met krimp te maken krijgen, mogen meer internationals werven dan sommige Randstedelijke instellingen.

Wetsvoorstel
Het bijbehorende wetsvoorstel voor het mbo komt binnenkort online voor een internetconsultatie. Als de politiek ermee instemt, gaan de nieuwe bekostigingsregels per 2029 in, met een overgangsperiode van vier jaar.

Voor het hoger onderwijs kan het nog wel even langer duren. Misschien is een herziening in het hoger onderwijs ook ingewikkelder dan in het mbo, gezien het onderzoek dat deze instellingen uitvoeren en de aparte financiering die ze daarvoor ontvangen.

Maar het zal vermoedelijk toch wel gaan gebeuren. Het kabinet mikt waarschijnlijk op een herverdeling van tientallen miljoenen euro’s, net als in het mbo. In 2022 kregen vijf krimphogescholen al miljoenen om de eerste klappen op te vangen, in de aanloop naar een nieuwe financiering van het hoger onderwijs.

Het is de week van de circulaire economie van 19 tot en met 27 maart. Ook bij Fontys besteden we hier op verschillende lesplekken aandacht aan, in de vorm van lezingen en workshops. Ook werd onlangs bekend dat Fontys onderdeel uitmaakt van twee toegekende Goldschmeding-projecten, waarbinnen een menswaardige economie in economie-onderwijs centraal staat. Daarnaast werd onlangs de Tilburgse dependance van de Green Office geopend. Kortom: er is een grote aandacht voor de niet-profit kant van onze economie binnen Fontys.

Je zou kunnen zeggen dat de aandacht op de niet-financiële prestatie van onze economie kleeft aan een achterhaalde discussie. We weten toch allang dat een economie die zich uitsluitend richt op verdienvermogen niet leidt tot een hele gezellige of leefbare samenleving? We hebben toch al keer op keer aan den lijve ondervonden wat er gebeurt wanneer we geen aandacht hebben voor duurzaamheid en menswaardigheid?

Als de sociale kwestie in de periode voor de Eerste Wereldoorlog, het Brundtland-rapport uit 1987 of de financiële crisis rond 2008 ons niet echt wat leren, wat dan wel? Laten we wel wezen: er wordt op deze terreinen vooruitgang geboekt. Zeker. Maar welke klimaatdoelen we ook stellen: we halen ze niet. En hoe hard we ook roepen dat we gelijkheid willen promoten: kloven worden eerder groter dan kleiner, zeker wanneer het gaat om inkomensverdeling.

Wat verwachten we eigenlijk van een hbo-instelling wanneer het aankomt op deze ‘larger than life’ vraagstukken? Wat verwachten we eigenlijk van onze nieuwe generatie (economie)studenten? Laten we om te beginnen eens stoppen met het optuigen van een rationele, compliance gerichte ethische kerstboom, en dit door te geven aan onze studenten.

We hebben sterk de neiging om ethiek, duurzaamheid of menswaardigheid te vertalen naar overzichtelijke indicatoren waar je aan de hand van een afvinklijstje aan kunt voldoen. Denk daarbij op de eerste plek aan wetgeving. Maar het is een illusie om te denken dat wetgeving alleen, met al haar onvolkomenheden en soms weinig aansluitend op moderne ontwikkelingen, een eerlijkere, rechtvaardigere of duurzamere wereld gaat opleveren. Daar is wat anders voor nodig: een intrinsieke drijfveer van mensen en organisaties om verantwoordelijkheid te nemen ten opzichte van elkaar en onze planeet. 

Morele kerstboom
Tegelijk lijkt het soms alsof we erg ons best doen om die intrinsieke motivatie niet te hoeven aanboren. We zijn binnen organisaties eerder geneigd om naast wetgeving aanvullende criteria te formaliseren. Denk aan een code of conduct, het instellen van de rol van een ethical officer of commissie, een ethische richtlijn etcetera. In wezen lijkt dit vaak op een soort top down ‘add on’ op wetgeving, waarin ethiek wederom een soort afvinklijstje wordt, met soms een schaduwadministratie van performance indicatoren die erg ver af staan van wat er werkelijk gebeurt. Een morele kerstboom waarbij we door de ballen de boom niet meer zien.

Het lokt bovendien uit dat mensen zelf niet meer nadenken over wat ze ethisch handig vinden, maar vooral bezig zijn te voldoen aan opgelegde spelregels in een opgelegd jargon. Ook zien we helaas dat er een dunne scheidslijn is tussen ethiek en marketing bij organisaties met een winstoogmerk. Greenwashing en socialwashing liggen dan sterk op de loer.

Wat we in mijn ogen het beste kunnen doen is onze (economie)studenten niet de taal van de ethische kerstboom aanleren, maar vooral een eigen taal helpen ontwikkelen waarin ze hun ethische verhaal willen vertellen. Hierbij zou een sterke focus moeten liggen op ethische sensitiviteit: snap ik waar mijn ethische opvattingen (welke dan ook) vandaan komen, en hoe deze zich verhouden tot de opvattingen van anderen? Kan ik op een veilige manier een ethische dialoog aangaan met die ander, en juist de wrijving met die ander opzoeken? Kan ik lering trekken uit dat schurende, en dit ten goede laten komen aan nog betere en creatievere ideeën?

Oefenen
Dit vraagt nogal wat van studenten. Het vraagt ook veel van docenten. Het vraagt in ieder geval dat ze geen morele of paternalistische toon aanslaan wanneer ethische kwesties besproken worden. Het vraagt dat ze zich niet uitsluitend richten op-top-down modellen en criteria (leuk, SDGs, maar geen oplossing in deze context). Het vraagt juist samen met studenten de ethische dialoog iedere dag te oefenen. Het vraagt ook dat ze niet de ethische kwestie uit de weg gaan uit angst voor ‘woke’ beschuldigingen, handelingsverlegenheid of gebrek aan ethische kennis. Iedereen doet ethiek, elke dag. Die knop kun je niet uitzetten wanneer je een ander vak geeft, of een studentengroep coacht.

Dat is voor iedereen een grote opgave, maar wel een die we ons niet kunnen veroorloven links te laten liggen. Zoals collega Arthur Kok - in mijn eigen woorden samengevat - stelt: de economie is iets van ons allemaal. En ik denk dat deze economie smacht naar nieuw bloed dat van onderaf in de kern anders kan denken, en de morele capaciteit heeft om dit te vertalen naar professionele vaardigheden. 

Lees ook eens de dialoog met collega Theo Niessen, waarin we wat meer ingaan op de dialogische praktijk van ethiek.

Bart Wernaart is Lector Moral Design Strategy bij Fontys

“Toen ik begon als lector was ik heel positief over AI. Het is niet dat ik nu negatief ben, maar ik maak me wel zorgen en ben ook kritisch. Allereerst vanwege de footprint van AI. Die is vergelijkbaar met een klein land.”

“De modellen worden steeds groter en het trainen ervan kost ontzettend veel energie: elke vier maanden verdubbelt dit! En het gebruik kost ook veel. Eén vraag stellen aan ChatGPT is vergelijkbaar met de consumptie van een halve liter water en het opladen van een smartphone. Als miljoenen mensen dan AI gaan gebruiken om te bepalen welke groene laarsjes ze eens zullen kopen…”

Werk
En ja, wat eerder in deze serie al duidelijk werd: AI gaat heel veel kantoorbanen raken. Veel werk dat nu door mensen wordt verricht, zal straks worden overgenomen door AI. Om Pink Floyd te citeren: Welcome to the Machine.

Zo somber wil Schouten er ook weer niet over zijn. “Er komt namelijk wel iets voor terug, iets voor in de plaats. We krijgen er een hulpmiddel bij om het leven gemakkelijker te maken.”

“Al blijft moeilijk te voorspellen: in het verleden heeft nieuwe technologie ook wel eens het omgekeerde effect gehad. Veel heeft te maken met hoe de mens AI zal gaan inzetten. Een mes kan een moordwapen zijn, maar kan in de handen van een chirurg ook levens redden.”

Big tech
En hoe kijkt Schouten aan tegen het feit dat het weer de big tech-bedrijven zijn die hier op allerlei manieren de grootste winst mee gaan behalen? “Ik maak me wel zorgen over een paar dingen. Privacy bijvoorbeeld. En degene die alle data heeft, heeft ook alle macht. Dat bedrijven als Meta en Google dat op allerlei manieren verzamelen, daar vind ik wel iets van ja.”

“Je moet er toch niet aan denken dat we nog afhankelijker worden van Amerikaanse big tech-bedrijven dan we nu al zijn. Want het is natuurlijk zorgwekkend als je ziet hoe het politiek kan omslaan, zoals nu gebeurt.”

“Ja, gelukkig zijn we in Europa ook bezig. Je hebt bijvoorbeeld het Franse Mistral dat aan de weg timmert. En de EU is zich er bewust van. Er is ook al wel wetgeving. Maar zolang je weinig data hebt, heb je zoals gezegd ook weinig macht.”

Dommer
Dan de eerder deze serie ook al opgeworpen zorg over dat de mens door AI de komende generaties alleen maar dommer wordt. Je hoeft geen kennis meer te hebben, want je vraagt het gewoon aan AI. Je ziet het deels nu al gebeuren bij de jonge generatie.

“Daarom pleit ook ik voor AI-geletterdheid voor iedereen. Wat je bij die jonge generatie vooral ziet is dat zij heel veel prikkels krijgen en daardoor ook een kortere focus hebben.”

“Aan de andere kant: als het om de studenten gaat dan vind ik dat we wel een beetje uit die ratrace moeten stappen van leerdoelen aantikken. Daarom vind ik initiatieven zoals die buitenklas op Stappegoor erg positief. Ga inderdaad eens naar buiten in plaats van altijd maar in dat lokaal.”

Voordelen
De vraag was noem de voor- en nadelen. Maar het zijn vooral nadelen die Schouten noemt…

“Ha, ja er zijn ook genoeg zorgen. Maar aan de andere kant: neem de Bioblitz, waarbij studenten een maand lang alle planten, vogels en insecten op campussen fotograferen. Dan gebruik je ook een app, maar steek je tegelijkertijd heel veel op.”

“Een groter voorbeeld is de smart grid. We zitten met zijn allen in een enorme en noodzakelijke energietransitie. Waarbij we niet alleen consument zijn, maar met zonne- en windenergie ook nog energie leveren. Om dat allemaal in goede banen te leiden heb je echt data en AI nodig.”

“Hetzelfde gaat op voor de gezondheidszorg. Ook daar wordt AI ingezet om hele goede dingen te realiseren. En AI kun je wellicht dus ook gebruiken om diversiteit in de natuur te meten.”

Evolutie
“Je kunt je ook afvragen wat intelligentie nu eigenlijk precies is. Van de mens denken we het te weten ja. Maar hoe intelligent zijn dieren of planten? Of nog breder: wat is natuurlijke en wat is artificiële intelligentie? Wij hebben er miljoenen jaren over gedaan om te evolueren tot wie we nu zijn. Willen we dat technologisch nu in vijftig jaar doen? Kan dat wel?”

Die laatste vraag heeft Schouten eerder in het gesprek eigenlijk al beantwoord. “Elke grote innovatie heeft tot nu toe voor enorme winst gezorgd. Voor de economie dan, niet per se voor de mens. Wanneer zeggen we nou eens: we draaien het om. Het moet allereerst goed zijn voor de mens.”

Vrees
Hoewel hij dus niet negatief is over AI, maar zich wel zorgen maakt, heeft Schouten ook niet de indruk dat het allemaal zo snel zal gaan als sommigen roepen.

“Ik heb met verschillende AI-modellen gewerkt. Tachtig procent klopt van wat ze leveren. Maar wat me vooral opvalt is dat er nog steeds hele domme fouten optreden. Het zijn ook maar patroonherkenners hè, dus heel eendimensionaal.  AI zondigt soms tegen alle logica om de simpele reden dat het de echte wereld niet kent.”

En ook de kritiek van tegenstanders van AI in het hoger onderwijs wuift hij weg. “Er wordt vaak uit wantrouwen gehandeld en gedacht. Zo van: de studenten gaan hier misbruik van maken. Dat blijkt in de praktijk heel erg mee te vallen. Dus ik heb liever dat AI voor alle studenten gewoon toegankelijk is, waar ze nu bijvoorbeeld bij Fontys ICT met een eigen platform aan werken.”

“Wat belangrijk is, is dat iedereen gewoon zelf kritisch moet blijven nadenken. Dat is wat je moet loskoppelen van AI. Duiding moet je niet overlaten aan AI en bij de meeste processen hoort de mens dus altijd nadrukkelijk in the loop te blijven zitten.”

“Daarom zei ik dus aan het begin: niet negatief, wel kritisch. En je houdt het niet tegen. Dus je zult er toch echt iets mee moeten.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot
>>11. Ik moet veel meer nadenken sinds ik AI gebruik

Ze werkt inmiddels achttien jaar bij Fontys. Marleen Drabbels-van de Heijning was ooit drie jaar lang wijkverpleegkundige, maar ging daarna aan de slag als docent bij Fontys Mens en Gezondheid. Daarna tien jaar bij Fontys Economie en nu dan als strategisch adviseur Mens en Maatschappij.

Maar ict? Nee, dat zat er in die achttien jaar niet in. “In mijn huidige baan ben ik onder andere bezig met het programma  social en technical impact. Als ik dan bij Fontys ICT rondliep, dacht ik altijd: wat is dit toch een totaal andere wereld, ik spreek die taal gewoon niet.”

Tot zij dacht aan wat oud-directeur Fontys ICT Ad Vissers ooit zei: pas als je ict toepast, krijgt het betekenis. “Dus besloot ik het dan zelf ook te gaan doen.” Ze schreef zich in voor de 18-weekse cursus AI for Society, waarbij ze elke week een volle dag aan de bak moest.

Kopie van jezelf
De eerste opdracht luidde: bouw een digitale kopie van jezelf, een digital clone. Lastig als je helemaal niets weet van programmeren. Maar daar gaat het ook niet om, zo merkte zij gaandeweg. De vraag was vooral hoe je AI daarvoor inzet.

“Ik had me tot doel gesteld dat ik door deze cursus na een half jaar tien procent minder werkdruk zou hebben. Dan zou ik het een geslaagd initiatief hebben gevonden. Maar ik zat al na zes weken op dat punt.”

De volgende stap was alsnog zelf de beginselen van programmeren te leren. Door de cursus leerde zij beter analyseren en gebruik maken van AI. “En AI is dan net zo goed als je zelf bent. In het begin kostte het me nog heel veel tijd. Maar gaandeweg ging het steeds beter en nu verander ik continue: van Claude naar ChatGPT naar Gemini. En daarnaast ook Google Colab, enzovoort”

Spannend
Inmiddels is de cursus afgerond. Ze is blij dat ze het gedaan heeft. “Allereerst omdat ik, als iemand me aan het begin had gezegd: dit kan jij straks, dan had ik dat niet geloofd. Dan had ik gezegd: dat zou ik helemaal niet kunnen. Wel dus. Omdat je eigenlijk iedere keer weer verder bouwt op de stap die je daarvoor hebt gezet. De grootste winst is daarom dat technologie voor mij nu niet meer spannend is.”

Het tweede punt is dat zij trots is dat ze zelf hiertoe het initiatief nam, en zichzelf zo ontwikkeld heeft. “Daardoor weet ik het veel beter over te brengen op collega’s en professionals uit mijn eigen domein. Ik geef nu workshops aan collega’s, waarbij ik in simpele taal kan uitleggen hoe dit werkt. Waarbij gezegd dat domeinkennis wel essentieel is om in je eigen beroep met AI de diepte in te gaan.”

Marleen denkt dat deze cursus mensen met verschillende achtergronden ook dichter bij elkaar kan brengen. “En dat gun ik onze wereld ook, toch zeker om het in te zetten voor het sociaal en maatschappelijk domein. Als we allemaal zo een stapje naar elkaar toe zetten… En nee, ik ben niet bang dat AI het overneemt. Alhoewel ik niet de in de toekomst kan kijken. Maar we zullen uiteindelijk altijd mensen nodig hebben. Voor het menselijk contact.”

Ongelijkheid
Zeker, ook zij maakt zich zorgen over de snelle ontwikkeling rondom AI. Maar meer om een ander punt: “Dat de ongelijkheid er steeds meer door zal toenemen. Dat in wijken een deel van de bevolking wel en een deel volstrekt niet snel genoeg weet wat dit gaat betekenen voor de wereld.”

Hetzelfde geldt overigens ook voor studenten en jongeren in het algemeen. “Ja. Veel jongeren zitten opgesloten in een bubbel, in een digitale wereld. De oplossing? Benader ze dan ook in die digitale wereld. Daar kun je dat contact leggen.”

Doe iets
Ondertussen is zij druk doende om binnen haar eigen domein Mens en Maatschappij AI een eigen plek te geven. Nu nog met een paar mensen, maar ze verwacht dat er dat meer gaan worden. En ze heeft al heel veel mensen doorgestuurd naar de cursus die ze zelf volgde. “Doe in elk geval íets en leer het kennen vanuit je eigen perspectief, is mijn advies.”

Marleen benadrukt dat het veel voordelen heeft om kennis te hebben van de digitale wereld en vooral van AI. “Weten wat je doet en waarom je het doet. Dat heeft AI me vooral geleerd. Ik moet nu veel meer nadenken dan voordat ik AI gebruikte.”

En ja, de tijdwinst is inmiddels vele malen groter geworden. “Ik vind het fijn dat er nu een machine is die voor mij bijvoorbeeld verslagen uitwerkt. Ja, dat is gemakzucht. Maar ik krijg er kwaliteit voor terug: de tijd die ik daarmee win kan ik nu aan mensen besteden. En dat staat toch centraal in mijn vakgebied.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot

“We hebben gewoon slim wat touwtjes met elkaar verbonden”, zegt Huijts. “Het is een platform waar je verschillende AI-modellen van verschillende providers aan kunt hangen, zowel commercieel als open source. Zonder dat de informatie bij andere partijen buiten Fontys terecht komt. We kunnen er, zoals bijvoorbeeld in het geval van het Chinese Deepseek, voor kiezen om het op onze eigen hardware te draaien zodat studenten niet bang hoeven te zijn dat hun data op een Chinese server wordt opgeslagen.”

Qua klimaatzorgen: kost dit niet veel energie? 
“Nou, daarover gaan nogal wat wilde verhalen rond in de media. Ja, AI kost energie. Maar het grootste deel daarvan gaat naar het trainen van je model. Dat doen wij niet, omdat we daar de rekencapaciteit niet voor hebben.”

“We zijn er ook nog niet helemaal klaar mee. Bij de Juridische Hogeschool laten we bijvoorbeeld checken wat de juridische vraagstukken zijn, hoe we bijvoorbeeld de AI-act moeten interpreteren en ervoor zorgen dat alles binnen de juiste juridische en ethische kaders valt.”

Voorspelbaar
Het platform maakt onder meer gebruik van een open-source interface die sterk lijkt op ChatGPT, wat het voor veel gebruikers voorspelbaarder en dus makkelijker maakt om mee te werken.

Er wordt dus heel bewust gekozen voor Open Source AI?
Suilen: “De voorkeur gaat uit naar ‘default’ op open source ja, maar we bieden een heel scala aan modellen. In plaats van overgeleverd te zijn aan de grillen van big tech, kunnen wij bepalen hoe ons systeem zich gedraagt. Dat zijn we nu met kleine groepen aan het testen. Daarbij hebben we de veiligste variant gekozen die via onze eigen infrastructuur kan worden ontsloten en waarbij we in principe elk AI-model kunnen aanbieden.”

Wat AI ongeacht het model doet, zo voegen Suilen en Huijts eraan doe, is indirect de eigenschappen van de gebruiker uitvergroten. “Als je niet kritisch bent, zul je dat ook met AI niet worden. Ben je nieuwsgierig, dan wordt je met AI nog nieuwsgieriger. Ben je lui? Dan zorgt AI ervoor dat je nog luier wordt", stelt Huijts. Waar Suilen aan toevoegt: “AI werkt eigenlijk als een supergrote versterker van wat je al bent.”

Verantwoord
Reden te meer om ervoor te zorgen dat ook dit platform verantwoord gebruikt gaat worden. Experts uit de eerdere artikelen in deze serie gaven dat ook al aan: studenten moeten (en medewerkers trouwens idem dito) wel begeleid worden in hoe AI te gebruiken.

Huijts: “Wij zien Fontys als een professioneel clubhuis. Waar je samen iets vindt van wat je leert of geleerd hebt. Hoe verhoud je je daarbij tot je medemens? Soms betekent dat frictie ja, vaak ook doorbijten. AI kan bijna alles, maar ‘mens-zijn’ dat kun je er niet mee leren.”

Is dat wat Fontys studenten bij moet brengen?
Suilen: “De rol van kennisoverdracht is wel uitgespeeld in het onderwijs. Of in elk geval heel erg onder druk komen te staan. Onze rol gaat niet meer over inhoud of kennis, maar over menselijke vaardigheden ontwikkelen, kritisch nadenken, een ethisch kompas opbouwen. Bildung? Ja, dat is het ook ja. En AI is daarin een stormram.”

Big Tech
Elon Musk, Mark Zuckerberg en Jeff Bezos gaan diep door het stof om president Trump te behagen. Terwijl de wensen van Trump niet altijd zijn wat de rest van de wereld wil. Vrijwel alles wat digitaal is, draait bij Fontys op Microsoft: van Teams tot Copilot tot email. Terwijl ook dit bedrijf tot de Amerikaanse big-tech behoort. 

Is dat wel slim? 
Huijts: “Daar zeg je iets. Het hoger onderwijs in Nederland draait voor het overgrote deel op Microsoft. Als je dat vergelijkt met Duitsland: daar gebruiken ze het maar voor een fractie, misschien 15 procent. Maar goed, we zijn als Fontys bij Surf aangesloten en dat is niet voor niets. Surf voldoet voor een groot deel aan onze behoeften. 

Knap en mooi dat de jullie een eigen AI-platform ontwikkelen. Maar zouden jullie met de collega’s ook niet een eigen systeem voor Fontys kunnen ontwikkelen?
Beide mannen glimlachen instemmend. "Technisch gezien zouden we het wel kunnen, een eigen systeem voor Fontys ontwerpen. Maar qua budget en beheer is het een heel ander verhaal.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?

Geen student die geen AI gebruikt, en al helemaal niet bij de ICT-opleidingen. Maar of het nu ChatGPT is, Claude, Gemini, Perplexity of een van de talloze andere leveranciers: het zijn allemaal commerciële bedrijven. Oftewel: overal hangt een prijskaartje aan.

Daarnaast zijn er ook wel vragen te stellen bij de betrouwbaarheid en privacy van veel AI-modellen. Zie daar het gat waarin Huijts en Suilen sprongen door een eigen AI-platform te realiseren. De aanleiding was overigens weer een ander model: Copilot, de AI van Microsoft die via Surf door Fontys wordt aangeboden. En waar Surf van zei: gebruik het niet.

“Dat bericht van Surf, vanwege de privacy-risico’s, zorgde voor veel ruis, onder andere over welke variant nu wel of niet te gebruiken”, vertelt Suilen. Huijts vult aan: “Tegelijkertijd zagen we dat bij ons eigen instituut het mes aan twee kanten snijdt wat AI betreft.”

“Een verscheidenheid aan commerciële en open source modellen wordt hier gebruikt, maar er worden ook AI-modellen geïntegreerd in studentenprojecten en eigen modellen ontwikkeld. Dus onze behoefte hier aan AI is groter dan bij andere opleidingen, groter dan slechts een geschikte eindgebruikerstool of -chatapplicatie. En Copilot is toch een beetje de Fiat Panda onder de AI’s.”

Suilen: “Ja, onze gebruikersgroep is technisch gezien ook wel vaardiger dan veel andere studenten. Wat niet wil zeggen dat ze ook AI-vaardiger zijn. Maar wel dat er een grotere behoefte is aan een goed model en vooral ook een keuzevrijheid. En wat dat betreft is Copilot de Fiat Panda onder de AI-modellen. Bij ICT hebben we behoefte aan meer.”

Toegang
Suilen en Huijts streven naar een toegankelijk en vooral democratisch AI-platform. Huijts: “Wat je als onderwijsinstelling niet wilt, is dat de student die van thuis de dikste creditcard meekrijgt daarmee ook de meeste toegang krijgt tot AI. De betere AI’s kosten namelijk wel geld.”

Suilen: “Dus dat was een van de gedachten achter ons project: toegang faciliteren tot modellen van diverse leveranciers. Het platform dat wij ontwikkelen wordt ook niet aan personen maar aan de hele opleiding aangeboden.”

"Wij ontwikkelen dus geen model, dat is alleen voorbehouden aan echt grote partijen, maar een platform of tool om diverse modellen van leveranciers te ontsluiten. Bij ons kun je dus kiezen welke je wil gebruiken.”

“Technisch is onze AI-tool klaar, beleidstechnisch is het nog niet eens begonnen. Zo zijn we ook naar de Juridische Hogeschool gestapt om uit te laten zoeken wat mag en wat niet, en wat wenselijk is en wat niet. Er komen vanzelf heel veel vragen naar boven. Bij ons maar ook vanuit de organisatie.”

Controle
En die vragen hebben vaak een afwerend of beschermend karakter, zo heeft het tweetal al gemerkt. “Kijk, het veiligste is natuurlijk om gewoonweg alles te verbieden”, stelt Suilen. “Dat zou vandaag de dag de security officer waarschijnlijk ook zeggen over alles waar we al op draaien.”

“De reflex is namelijk vaak: controle! Maar als je alles dichttimmert, heb je vanuit Fontys geen enkele regulering, geen inzicht en dus ook geen democratisering. Want iedereen gaat toch AI gebruiken, maar via commerciële partijen en dus zonder transparantie. ”

In de volgende aflevering van deze serie, die later verschijnt, leggen Huijts en Suilen uit wat het nu precies is wat zij precies ontwikkeld hebben.

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is

Schmidt beweert (zie video onder dit artikel) dat in luttele jaren tijd een kunstmatige intelligentie is ontwikkeld, met name dóór kunstmatige intelligentie, die slimmer is dan alle mensen op aarde tezamen. Het voedt de angst die bij heel veel, met name oudere, mensen leeft: dat de wereld wordt overgenomen door kunstmatige intelligentie. 

Heeft Schmidt gelijk en is de angst bij velen hiervoor terecht?

“Dat is een lastige. Als je ziet wat er wereldwijd gebeurt, maken wij er als mensen ook een behoorlijke puinhoop van. 

Op dit moment is het zo dat AI gevoed moet worden met data, net als wijzelf trouwens. Punt is dat er nog geen bewustzijn in zit.

Daar is een interessant gedachte-experiment over, dat heet de paperclip maximizer. AI krijgt de vraag paperclips te maken en slaat door, door alles in paperclips om te zetten. 

Dat soort filosofische vragen geeft inzicht in waar we tegenaan kijken. AI kent namelijk niet zoiets als de menselijke maat. Vandaar bijvoorbeeld ook het verbod om het in te zetten bij hypotheekbeoordelingen. 

AI gebruiken om iets de baas te zijn, dat kan helpen. Maar het stuur uit handen geven, is iets heel anders. Echter: we doen dat al regelmatig, door technologie ‘letterlijk’ aan het roer te zetten.”

Ja, dat stelde je in de vorige aflevering van deze serie al, doelend op onder meer auto’s en vliegtuigen. Een potlood kan een moordwapen zijn. Maar een potlood kan geen massamoordenaar zijn. AI in potentie wel. Hoe voorkom je dat?

“De analogie van het potlood gaat erom wat de mens ermee doet. Hetzelfde geldt voor AI. Dus pogingen van onder meer de EU in de vorm van de AI Act en de handhaving daarvan zijn interessant. Zoals bij alles is het ook bij AI de kunst om het niet te laten ontsnappen. Het lijkt erop dat we daar op het randje zitten, zeker in militaire zin.”

Regelgeving loopt altijd veel te ver achter technologische ontwikkelingen aan. Gaan we hier weer de mist in?

“Ja. De veranderingen gaan zo snel dat de ethiek, de regelgeving en de handhaving altijd achter de werkelijkheid aanrennen. Het lijken wel designer drugs. Ik denk dat het ook niet anders kan gezien de complexiteit van de maatschappij. Het antwoord op deze vraag is dan ook niet of het kan, maar wanneer het gebeurt."

Rens van der Vorst schreef in een van zijn Broncolumns over twee AI-modellen die met elkaar in gesprek raakten en een voor mensen totaal onbegrijpelijke taal met elkaar gingen spreken. Brrr?

“Het voelt awkward maar is het niet. De modellen zijn geïnstrueerd om te communiceren. Echter, de hele context is alleen de twee modellen. In het kader van communiceren doen ze dus precies wat er verwacht wordt, zie ook de paperclip maximizer).

Het punt is wel dat we niet meer weten waar ze het over hebben. Dirty jokes, world domination of recepten voor cupcakes? Daar zit waarschijnlijk de ‘brrr’.”

Verstrek jij zelf zorgeloos al je privégegevens aan AI? Zoniet, welke tips heb je dan voor gebruikers?

“Zorgeloos zeker niet. Maar het is haast niet te vermijden. Social media en webgebruik maken het er niet eenvoudiger op. Zeker als anderen ook nog zaken van je gaan posten.

Tip is om er niet argeloos in te zijn. Denk na over gebruik van social media en over het delen van je hele hebben en houden met de wereld. Zeker als dat ook anderen betreft. Dus ouders: denk na bij het posten van beelden van je kroost…”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken

Het werkveld is ontzettend aan het veranderen. Niet dat het ooit heeft stilgestaan, maar de veranderingen gaan dit millennium wel heel hard. Slaats: “De homo universalis bestaat niet meer. Je hebt in deze tijd een cluster aan mensen nodig om iets nieuws te maken.”

Bij dat cluster hoort tegenwoordig AI, of we het nu leuk vinden of niet. En Slaats vindt AI leuk. Leuk en onvermijdelijk. Want gek genoeg, zo betoogt hij, beseffen veel mensen niet in hoeverre zij nu al gewend zijn aan dit soort technologie, vaak ook nog van het soort dat letterlijk van levensbelang is.

“Natuurlijk in ziekenhuizen. Maar technologie heeft al veel meer taken van ons overgenomen. De lift, de auto, het vliegtuig: het zijn allemaal voorbeelden van techniek waaraan we ons al volledig hebben overgeleverd.”

Het is slechts een begin, zo stelt hij. “Als we als onderwijs samen met het bedrijfsleven met AI aan de slag gaan is er nog zoveel winst te behalen. Neem de ziekenhuizen. In de operatiekamers mag veel veranderd zijn, maar bijvoorbeeld de bedden in de ziekenhuiskamers zijn nog vrijwel hetzelfde als in de negentiende eeuw."

"AI kan erg helpen met innovatie in dat soort omgevingen. Het komen tot snellere ontwikkeling van innovatieve oplossingen omdat de drempel van gebruik laag is, maar ook als directe hup bij diagnose, gespreksvastlegging en duiding etcetera. Kortom: met dat soort dingen gaat AI heel erg helpen.”

Kapot
“Er gaan door AI hele nieuwe beroepen ontstaan. En ja, ondertussen gaan er dus ook dingen kapot. De vraag is of dat erg is. Had je een landarbeider honderd jaar geleden verteld dat zijn baan ooit niet meer zou bestaan, dan had hij je uitgelachen. Maar zijn baan bestaat niet meer.”

“Welke banen nu zullen verdwijnen of minder nodig zijn? Nou, veel van wat bijvoorbeeld communicatiemedewerkers doen, kun je ook aan AI overlaten. Hetzelfde geldt voor programmeurs, voor 3D-designers, voor juristen. En nog een hele rits aan andere beroepen. In feite zullen alle high volume tasks, waarvan er veel voorbeelden zijn, door AI voor een heel groot deel worden overgenomen."

Onderstaande video geeft volgens Slaats een aardig beeld van hoe die toekomst eruit gaan zien. [Tekst loopt door onder video]

Slaats zei in de vorige aflevering van deze Bronserie al dat er geen enkele beroepsgroep is die zich volledig kan of zal onthouden van AI. Maar hoe zit het dat dan met de creatieve sector? Beroepsmuzikanten, componisten, schrijvers, beeldend kunstenaars? 

Slaats geeft toe dat er nog wel wat op te lossen valt als het gaat om eigenaarschap en copyright. “Maar er is nog steeds een grote behoefte aan origineel materiaal. Er wordt uiteraard al wel geprobeerd om AI dat te laten maken, in de muziek bijvoorbeeld, maar iets echt nieuws maken blijkt nog niet gemakkelijk.” 

Niettemin, ook dat gaat ooit nog gebeuren, zo voorspelt Slaats. “Nu is AI nog vooral goed in samenvatten en conclusies trekken. En dat doet het in een waanzinnig tempo, processen gaan echt supersnel. Maar over een paar jaar kan AI veel meer dan dat.”

Waar Slaats, zelf een begenadigd gitarist, aan toevoegt: “Winst is natuurlijk wel dat de live uitvoering weer veel meer aantrekkingskracht krijgt.”

Werken wordt een luxe 
In het algemeen zal AI in elk geval heel veel werk over gaan nemen dat nu nog door mensen wordt verricht. Niet al het werk zal verdwijnen, maar het krijgt wel een heel ander imago en een heel andere betekenis, zo denkt de Fontysdocent.

“Ik zie een toekomst voor me waarin we naar de 8-urige werkweek gaan, of in elk geval een veel kortere werkweek. Werken wordt steeds meer een luxe situatie. En welzijn komt in een veel hoger aanzien te staan.”

“Maar ik kan er natuurlijk ook naast zitten. De beroemde Britse econoom John Maynard Keyes heeft tenslotte ook ooit een dergelijke voorspelling gedaan en die is vooralsnog niet uitgekomen.”

“Hoe het onderwijs door AI verandert? Dat heeft alles te maken met hoe het werk verandert. Die twee haken op allerlei manieren in elkaar. Er zullen nieuwe beroepen ontstaan", stelt Slaats, een van de echte AI-experts die bij Fontys rondlopen.
En minstens zo belangrijk: "Uiteraard gaan ook bepaalde beroepen verdwijnen. Die moet je dus zo snel mogelijk uit je onderwijsaanbod halen. Dat zou anders niet fair zijn naar de studenten toe.”

Rijker
Slaats denkt niet dat er een beroepsgroep is die zich volledig zal of moet onthouden van AI. “Nee. Neem rechters of journalisten. Die maken nu al gebruik van internet. AI moet je zien als een nieuwe abstractielaag, als een deel van de input waardoor je een rijkere basis krijgt om tot conclusies te komen. Een nieuw stuk gereedschap dus waardoor sommige dingen echt veel gemakkelijker worden. Dat wil niet zeggen dat AI de taak van de journalist of de rechter moet overnemen.”

En dat is ook hoe het ingezet moet worden in het onderwijs: “AI is zó’n groot stuk gereedschap dat je als onderwijsinstelling verplicht bent dat aan al je studenten mee te geven. AI is heel handig als input. Maar ook hier geldt: als je het als output gaat gebruiken, dan kan het heel fout gaan.”

Kennis
“De vraag waar en hoe je AI gebruikt, en dus of je daarover voldoende kennis in huis hebt, is heel essentieel. Daarom is het zo belangrijk dat docenten en medewerkers heel goed weten wat AI betekent voor beroepen, voor het werkveld, en wat de ethiek erachter is.”

En collega’s en medewerkers die er niet aan willen? “Je kunt simpelweg niet anders. Het is vergelijkbaar met de introductie van de computer en internet: als de maatschappij het omarmt moet onderwijs er iets mee. En we zijn het ook verplicht aan onze studenten.

Niveau
Het taal- en rekenniveau van leerlingen en studenten, zelfs afgestudeerden, hobbelt al jaren achteruit. Maakt AI dat niet erger? 

“Op nieuwe technologie volgt altijd het commentaar: dadelijk kunnen ze niet meer fatsoenlijk rekenen, schrijven, enzovoorts. Maar dat zie ik anders. De wereld verandert gewoon en met deze hulpmiddelen kunnen ze productiever zijn dan ooit. Bovendien: je kunt AI niet verbieden, net zo min als het gebruik van internet. Want hoe dan ook: de student gaat, of is het al aan het gebruiken.”

Slaats vindt daarom dat AI onderdeel van het onderwijs moet zijn in de volle breedte van Fontys. “En daar moeten we verrekte snel mee aan de slag. Hopelijk gaan we dat dit keer slimmer doen dan toen social media of internet hun intrede deden. De fout die we toen maakten, is dat we de student niet geleerd hebben hoe je er het beste mee om kunt gaan. Nu kunnen en moeten we dat wel.”

Ellende
Social media hebben naast goede dingen ook heel veel ellende veroorzaakt. Maar is AI vanwege de ongekende mogelijkheden niet veel gevaarlijker? “We sturen jongeren ook met een auto de weg op. Dat is een moordwapen van minstens 1200 kilo. Maar door ze een rijbewijs te laten halen, hebben we die jongeren wel eerst ‘geprimed’. Dat is precies wat we nu ook met AI zouden moeten doen."

Hij komt er op veel manieren ook op terug in zijn boek ‘AI voor Iedereen’. “Initieel was het mijn bedoeling bij het schrijven van dat boek om vooral de positieve kanten van AI te laten zien. Maar na alle gesprekken die ik met experts voerde, veranderde dat.”

Los van de eerder in deze Bronserie door Erdinç geschetste haken en ogen, noemt hij nog twee principiële nadelen van AI: “Zolang als wij mensen vooroordelen hebben en anderen in hokjes plaatsen, zal AI dat ook doen.”

“En waar ik me ook zorgen over maak is dat we straks AI ook voor ‘normale’ dingen gaan gebruiken. Dat je AI vraagt hoe een baksteen wordt gemaakt, om maar een simpel voorbeeld te geven. Dat je zelf dus geen moeite meer hoeft te doen om kennis te vergaren. Ik weet niet wat dat met onze hersenen doen, geen idee.”

Strijd
Zo blijft het een strijd tussen de toepassingskant van AI en de morele aspecten van kunstmatige intelligentie. Nog los van het feit dat steeds minder mensen écht veel weten over AI en hoe het precies werkt.

“In het begin liet ik bij lezingen nog wel zien hoe AI precies werkt. Maar ik kwam er al snel achter dat dit in vrijwel elke zaal het ene oor in en het andere oor uitging. Dus ben ik daarmee gestopt. Nu laat ik zien welke tools er zijn. Maar dan zou je nog steeds wel moeten snappen hoe dat werkt.”

Diploma
En hoe is dat dan bij Fontys? “Je ziet dat onze studenten volop gebruik maken van AI, al dan niet bewust van haken en ogen. Sommige gebruiken het zo goed dat je hen bijna binnen een jaar een diploma kunt geven.”

Maar dat is ook meteen de door velen al vaak aangehaalde valkuil, die door AI alleen nog maar dieper gemaakt wordt: veruit de meeste studenten willen gewoon met zo weinig mogelijk energie zo snel mogelijk hun diploma halen. Ziet ook Erdinç. “De meerderheid kijkt alleen maar naar ‘certificeren’ in plaats van ‘leren’. Dat roept allerlei vragen op. Zoals: moet je de opleidingen wel vier jaar laten duren? Waarom niet twee jaar?”

We moeten, zo is Erdinç heel stellig, iets doen aan ons onderwijs. Het moet anders volgens hem. “We zijn goed bezig, begrijp me niet verkeerd. Maar er kan meer en het kan beter. Als het om AI gaat ben ik trots op de basis die wij leggen in ons onderwijs bij Fontys. We hebben verdiepende workshops, we hebben een beleid. Maar als het gaat om de ontwikkeling van het onderwijs, kan het sneller.”

De wereld staat niet stil, wil hij er maar mee zeggen. Dus er zou meer geëxperimenteerd mogen worden. “Niets is voor altijd. Twintig jaar geleden meldde ik, zoals zovelen, nog op mijn cv dat ik ‘pc-vaardig’ was. Dat doet niemand meer. Nu zie je dat studenten op hun cv ‘AI-vaardig’ zetten.”

Natuurlijk, ook Erdinç ziet de gevaren in van AI. “Er is een groot risico dat de al bestaande digitale kloof nog immens veel groter wordt. Wat als big tech straks besluit dat je 200 dollar per maand moet betalen voor een AI-tool? Veel mensen kunnen dat helemaal niet betalen. En het heeft overal invloed op. Daarom hoop ik dat de Nederlandse overheid ook door blijft gaan met de ontwikkeling van een eigen GPT.”

Voor de overheid ziet hij sowieso een grote taak weggelegd. Niet in verbiedende wetgeving. “Nee, dan gaat het de illegaliteit in en ben je nog verder van huis. Maar je moet wel vooraf nadenken over ethische consequenties en daarnaar handelen als wetgever. Ik ben ook helemaal voor de AI Act. En blij dat ik in Europa woon, waar wetgevers ons beschermen tegen misbruik en manipulatie door AI.”

Motorkap
Erdinç geeft zelf als eerste toe dat hij niet de expert is die weet wat er onder de motorkap van AI gebeurt. Er lopen ook binnen Fontys genoeg mensen rond die daar meer kennis van hebben. Maar over de ethische kanten, de voor- en nadelen en de wijze waarop je AI kunt inzetten, daar weet hij genoeg van.

En dat geldt lang niet voor iedereen. Vandaar zijn pleidooi voor AI-geletterdheid als verplichte kost voor iedereen. Hij heeft om te beginnen vier basisregels die hij iedereen op het hart wil drukken.

“Gebruik AI als startpunt maar nooit als eindpunt. Check altijd de uitkomst, dus ga er nooit blind vanuit dat AI het enige en correcte antwoord heeft. Zeker, de informatie wordt steeds beter en accurater, maar we zijn nog niet zover dat je niet meer hoeft te controleren of het ook echt waar is.”

“Daarom is het verstandig om AI vooral te gebruiken voor dingen waar je zelf al verstand van hebt. En als AI dan eens bronnen vermeld, check dan ook die bronnen.”

Veilig
“Het derde punt is privacy. Er is nog steeds geen enkele AI-tool die helemaal veilig is. Ook die van Microsoft niet. Dus, om een voorbeeld te noemen: upload nooit je eigen medische dossier.”

En het vierde punt is even logisch als dat het noodzakelijk is. “Gebruik je eigen hersenen. De mens moet altijd de baas zijn. Het is de bekende hamburger methode: mens-machine-mens. Gebruik AI zoals je een rekenmachine gebruikt. Jij past het aan, maakt het van jou en jij geeft het de final touch.”

Dat laatste punt is ook meteen zijn grootste zorg. AI is een godsgeschenk voor wie liever lui dan moe is, en dat kan heel gevaarlijk zijn. “Het zorgt voor cognitieve ‘offloading’. Om het voorbeeld van de rekenmachine er nog maar eens bij te halen: ik stelde laatst een vraag aan een volle zaal waarop bleek dat maar heel weinig mensen nog kunnen hoofdrekenen.”

Er lijkt geen dag voorbij te gaan of er is weer een nieuwe ontwikkeling in kunstmatige intelligentie. Het is nauwelijks bij te benen, zelfs voor experts. Als iemand het nog een beetje op een rijtje heeft, is het Erdinç Saçan wel. De aan Fontys ICT verbonden docent ademt AI: hij geeft er les in, maakt podcasts, schrijft columns en geeft lezingen door het hele land. En onlangs kwam dus ook bovengenoemd boek uit.

Het feit dat de ontwikkelingen zo snel gaan, verhoogt voor hem de urgentie van zijn boodschap:  “We moeten meer AI-geletterdheid creëren. Het zou voor iedereen verplicht moeten worden, van kleuters tot 80-plussers met rollators.”

Fake of niet
Zijn drie zonen (vijftien, elf en zeven jaar oud) kunnen het mantra van hun vader inmiddels dromen: alles wat je online leest of ziet, is fake totdat het tegendeel is bewezen. “Dat weten ze inmiddels heel goed. Het internet en social media zorgen voor een rare manier van kijken naar het leven. En daar maak ik me, zeker bij de jongere generaties, wel zorgen om.”

Al vallen ouderen net zo hard in die valkuil, zo weet Saçan uit eigen ervaring. “Mijn moeder stuurde me een filmpje van katten die eten aan het maken zijn. Zij geloofde dat echt…”

Angst
Wat het grote verschil is tussen de generaties merkte hij onlangs bij een presentatie in een serviceflat voor ouderen in Tilburg. De zaal zat vol met, inderdaad, mensen met rollators. Maar vooral ook met een grote dosis nieuwsgierigheid én angst. “Waar bijna elke student AI al volop gebruikt, zien ouderen alleen maar enge toepassingen. Ik heb ze getoond dat, zoals alle technologische ontwikkelingen, AI voors en tegens kent.”

“AI for good is waar het over moet gaan. Dat die technologie heel veel voordelen brengt. Voor blinden en slechthorenden, voor het bestrijden van stropers in Afrika, voor tsunamiwaarschuwingen en een betere sortering van afval, het sneller herkennen van tumorcellen. Er zijn zoveel voorbeelden van AI die positief zijn.”

Copyright
Wat vindt hij ervan dat sommigen, zoals ook de Bron-redactie, geen gebruik wensen te maken van AI? Vanwege de gevaren en, in het geval van journalistiek en culturele uitingen, omdat de big tech bedrijven lak hebben aan copyright en bronvermelding?

“Ik snap dat, en qua transparantie wordt het er inderdaad niet beter op. Die grote bedrijven ontslaan massaal hele teams die zich met ethische kwesties bezig houden. En zolang we een door geld gedreven maatschappij blijven, zullen we in dat soort zaken altijd achter de feiten aanlopen. Simpel gezegd: we worden ingezet als proefkonijnen door de big tech.”

“Dat gezegd hebbende: je maakt van jezelf wel een kluizenaar door AI te negeren. Want een status quo, dat gaat niet gebeuren. De trein is al vertrokken en die kunnen we niet meer tegenhouden.”

Eén op de vijf jongeren ervaart geldproblemen. Ze hebben moeite met het regelen van hun inkomsten en uitgaven. Vaak met stress en onzekerheid tot gevolg. Wat het soms nog erger maakt, is schaamte over de eigen financiële situatie. Hulp vragen is er dan meestal niet bij. Bij Fontys denken ze daar anders over. 

De derdejaarsstudenten Liz Meggelaars, Nynke Eman en Robin van Schaik bedachten Klooigeld. Een concept dat in samenwerking met Fontys ICT recent is uitgewerkt tot een demo-app waarmee jongeren op een speelse en risicoloze manier leren omgaan met geld. 

Klooien mag 
De gedachte erachter: klooien mag. Nee móét, vindt Remi Rooding, want door fouten te maken, leren we.  Financiële zelfredzaamheid is volgens de programma-coördinator bij School of Life een van de lifeskills waar studenten het meest behoefte aan hebben. Dat blijkt uit eigen onderzoek (zie tabellen).  

“Financiële zelfredzaamheid is het vermogen om onafhankelijk en verantwoordelijk met je financiën om te gaan. Dat houdt onder meer in: geld verdienen, budgetteren, sparen, schuldbeheer, financieel plannen en belastingbewustzijn.” [tekst gaat verder onder de tabellen]

Op de vraag welke lifeskills voor studenten de belangrijkst zijn, staat financiële zelfredzaamheid bovenaan. En als onderdeel daarvan hebben budgetbeheer en belastingbewustzijn de grootste prioriteit. Veel jongeren weten weinig over de Belastingdienst en het doen van aangifte. De meesten denken dat het erg ingewikkeld is. 

“De weerstand die hieruit voortkomt en het gebrek aan kennis zorgt ervoor dat studenten hun aangifte verkeerd invullen of helemaal geen aangifte doen. Gemiddeld lopen ze daardoor 180 euro mis per aangifte.”

Behoefte aan hulp
Reden voor School of Life om hiermee aan de slag te gaan. Rooding zocht contact met Brainport voor Elkaar, een stichting die jaarlijks in Eindhoven tijdens de landelijke belastingaangiftedag - dit jaar op 8 maart - mensen helpt met hun aangifte. De stichting was het eerder al opgevallen dat er weinig studenten komen opdagen. En dat terwijl er wel behoefte is aan hulp. 

Als studenten niet zelf komen, dan moeten wij ze opzoeken, dachten Rooding en de stichting. “Wij regelen de studenten en een ruimte, en Brainport voor Elkaar regelt de vrijwilligers die de studenten met de aangifte gaan helpen.” 

Geldmachine
Volgende week dinsdag 18 februari staat er een grote ‘geldmachine’ op campus Rachelsmolen ter promotie van het initiatief, want studenten moeten zich van tevoren aanmelden om voldoende vrijwilligers te kunnen regelen. De aangiftedag bij Fontys is op woensdag 12 maart. 

“We hopen zoveel mogelijk studenten te kunnen helpen met hun belastingaangifte”, aldus Rooding. Als het initiatief een succes is, denkt School of Life erover om de belastingaangiftedag volgend jaar op meerdere Fontysinstituten aan te bieden. 

Wat huishoudens nodig hebben om rond te komen, stelt het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) jaarlijks vast in (minimum)voorbeeldbegrotingen voor bijna elk type huishouden en inkomensniveau. Maar aparte begrotingen voor studentenhuishoudens waren er nog niet.

Het Nibud heeft onlangs drie voorbeeldbegrotingen uitgewerkt. Deze laten zien wat uitwonende studenten in het mbo, hbo en wo minimaal nodig hebben om elke maand rond te kunnen komen. Specifiek gaat het om hbo- en wo-studenten die op kamers wonen, alleenstaande hbo- en wo-studenten die in een studio leven en alleenstaande mbo-bol-studenten in een studio.

Tekorten
In de voorbeeldbegrotingen voor studenten is ervan uitgegaan dat studenten alle uitgaven zelf betalen. Veel van hen hebben inkomsten uit werk en/of stage, ontvangen een basisbeurs en/of een aanvullende beurs, hebben een studielening, krijgen geld van hun ouders en ontvangen zorgtoeslag.

In deze eerste opzet heeft het Nibud alleen gekeken naar de basisbeurs, de zorgtoeslag en de volledige aanvullende beurs, al komen niet alle studenten hiervoor in aanmerking. Wat blijkt: met alleen deze inkomsten ontstaan er tekorten van 671 euro, 831 euro en 757 euro (zie tabel 1). Als de inkomsten uit werk worden meegerekend, dan resteren er nog tekorten van 74 euro, 234 euro en 251 euro (zie tabel 2). [Lees verder onder de tabellen]

Maar wat kun je nou eigenlijk met zo’n begroting? Dat legt economiedocent Marco Beurskens van Fontys Commerciële Economie uit. “Door een begroting te maken van je inkomsten en uitgaven weet je waar je aan toe bent en waar je naartoe kunt werken. Het is een middel om tot keuzes te komen op de korte en de langere termijn.”

Dat het Nibud voorbeeldbegrotingen maakt is handig, denkt Beurskens. “Veel studenten maken zich zorgen over geld. Ze zijn op zoek naar ‘peers’ en voelen zich gesteund als ze zien dat ze niet de enige zijn. Zo’n voorbeeldbegroting kan dan helpen, zeker als je niet goed uitkomt met je geld. Een goede financiële basis is hartstikke belangrijk om je geen zorgen te hoeven maken over geld.”

Geen vetpot
Isabel Dekker, vierdejaarsstudent Bedrijfskunde, kan daarover meepraten. Ze schat haar maandinkomen op zo’n 1.200 euro. Ze deelt een appartement, heeft een bijbaan en leent van DUO. Een aanvullende beurs krijgt ze niet, want dit is haar tweede studie. Alleen als het niet anders kan, neemt ze geld aan van haar ouders. Geen vetpot dus?

“Nee, ik kom er niet mee uit. Als ik niet zou lenen, kom ik 300 euro tekort per maand. Dat lenen geeft me heel veel stress. Na mijn studie heb ik een studieschuld en ik vraag me nu al af of ik dan wel een hypotheek kan krijgen, hoe lang ik vastzit aan mijn schuld en in welke mate deze me in de toekomst gaat belemmeren. Dat houdt me bezig. Geldzaken vind ik sowieso heel stressvol.” [Tekst gaat verder onder de tabel]

Eerstejaarsstudent Vastgoedkunde Eva Veenstra woont sinds een paar maanden op kamers. Dat bevalt goed, ook al moet ze nu alles zelf regelen en betalen. Eva werkt, krijgt de basisbeurs, een aanvullende beurs en ontvangt ook nog wat van haar ouders. “Per maand heb ik zo’n 700 tot 800 euro te besteden, daar kan ik ook nog van sparen. Ik sta eigenlijk nooit rood.”

Eva heeft daar wel een verklaring voor: “Ik heb heel veel geluk dat ik maar 250 euro voor mijn kamer betaal. Dat is echt heel weinig. Daar komt alleen nog 45 euro bij voor gas, water en licht. Voor mij geen stress om geld gelukkig.”

Veel werken
Ook Bas van Buel, derdejaarsstudent Sport en Communicatie, zit er ontspannen bij als naar zijn inkomen en uitgaven wordt gevraagd. Hij woont nog thuis, maar zou het liefst op zichzelf gaan wonen. Dat zit er niet in: “Omdat er bijna tot niks te vinden is wat betaalbaar is en ook een beetje fatsoenlijk is”. Toch betaalt hij bijna alles zelf, behalve huur. Met een maandinkomen tussen 1.200 en 1.800 euro komt hij geen geld tekort.

“Dat komt omdat ik heel veel werk, sowieso elke vrijdag en zaterdag en soms ook op zondag, minstens tien uur op een dag. En doordeweeks probeer ik ook nog een of twee avonden te werken. Ik ontvang een basisbeurs voor thuiswonende studenten en ik leen niet. Ik geef het meeste geld uit aan uiteten gaan, boodschappen en kleding. Maar ook aan mijn opleiding.”

Tenslotte weet ook bedrijfskundestudent Isabel haar zorgen te relativeren. “Uiteindelijk zit ik hier op de campus, heb ik een broek en een trui aan en zit er een broodje in mijn tas, dus ik kom niet om van de honger."

“Het zijn natuurlijk twee verschillende opleidingen. Wij doen dit ‘gewoon’ als project binnen onze eigen opleiding, voor hen is het een minor. Maar het is leerzaam voor ons allemaal, omdat we vanuit verschillende kenniskringen werken”, zegt Joy van Rijn.

De derdejaarsstudent werkt met zijn ICT-studiegenoten Jip Voss en Gijs Verdonk samen met Kevin van Oudheusden en Thijs Kujpers aan een project voor Spie, een bedrijf dat klanten begeleidt bij de energietransitie en digitale transformatie. De opdracht: automatiseer de maandrapportages.

“We hebben bij onze eigen opleiding wel een beetje ict gehad, maar nooit diepgaand en ik heb er ook niet veel van opgestoken. Het was meer verplichte kost: tentamen doen en je punt halen. Hier leer je door het te doen en leer je van elkaar”, zegt Kevin. Thijs vult aan: “Hier gaat het niet om hoe je een programma moet gebruiken, maar werk je vooral vanuit de mogelijkheden.”

En het is Fontys ICT, dus de studenten werken met Open Learning. Dat betekent geen vooraf vastgestelde leerdoelen: studenten maken volledig hun eigen keuzes in wat en hoe ze een zelfgekozen opdracht willen uitvoeren, en wat ze daarmee willen leren.

‘Meneer, is dit goed?’
Docent Finance & Control Ronald Vermeulen is heel enthousiast over die werkwijze en over de ‘symbiose’ van de twee opleidingen. “Ik zie echt hoe Kevin en Thijs veranderd zijn. Zij zitten in een project met een klant en lopen dan tegen zaken aan. De vraag ‘Meneer, is dit goed?’ wordt je als docent heel vaak gesteld in het traditionele onderwijs. Hier niet. Omdat ze helemaal gericht zijn op de vraag of de klant tevreden is.”

“Dat maakt je rol als docent compleet anders. Ja, je rol is veel meer die van coach. Iedereen is gewend aan een bepaald stramien, maar hierbij is dat heel anders. Daar leer je van. En andersom.”

Dat geldt voor alle betrokkenen. Joy: “Wij weten inmiddels veel beter dan docenten hoe programma’s werken. Maar zij kunnen ons weer helpen met structuren, met hoe je iets moet doen. Qua overzicht en denkwijzen hebben wij wel heel veel aan hen.”

Coach Vermeulen: “Wat we hier doen is leiden, uitdagen en soms de kikkers weer terug in de kruiwagen stoppen. Soms ook niet trouwens. Laat ze af en toe maar eens een doodlopende weg inslaan, maar niet te lang natuurlijk, daar leren ze ook van.”

Samenwerken
Wat de studenten betreft, is de samenwerking met studiegenoten van andere opleidingen zeker iets dat ze vaker zouden willen doen. Jip: “Nu werken we samen met studenten van Finance & Control. Maar je kunt dit veel breder trekken, ook studenten van andere opleidingen erbij halen.”

Dat denkt ook Vermeulen. “Wij geloven dat als je verschillende disciplines bij elkaar brengt, dat je veel verder komt. Of je nu bezig bent met automatiseren of naast een ziekenhuisbed werkt. En het mooie is altijd dat het in opdracht van een werkgever is. Studenten zijn snel afgeleid, maar hebben daardoor juist meer focus.”

“Omdat het niet per se met je opleiding te maken heeft, met het halen van punten, groeien studenten meer en leren ze ook wat ze nu precies willen leren. En ja, daar heb je nog steeds docenten bij nodig. Maar wel docenten die een expertrol in kunnen vullen.”

En merken de studenten al effect van hun samenwerking? “Zeker wel”, zegt Kevin. “Waar ik werk hebben ze mij sinds deze minor ook zien veranderen. Ze zien me nu veel meer als een onderzoekend persoon.”

En Joy: “De kans dat we voor Spie nog iets gaan doen, dat we daar verder gaan, schat ik in als heel groot. Ze zien daar de toegevoegde waarde heel goed in.” Dat doet hij zelf ook. “Ik ben eigenlijk gewoon een software-engineer. Maar met dit project leer ik ook dingen uit de wereld van Kevin en Thijs, moet ik nadenken over wat en hoe je moet communiceren.”

De paneldiscussie werd georganiseerd door de minor 21st Century USA. Van een echte discussie was echter bijna geen sprake: de panelleden waren het over het algemeen veel met elkaar eens. Die panelleden waren docent Anthony Murphy, de Amerikaanse communicatie-consulent Jaime Martinez en twee studenten: Rens Verhoeven en Joris Maij, die beiden de minor 21st Century USA eerder volgden. 

Er werd vooral vaak ingegaan op de economische impact van de verkiezingen. Niet zo verwonderlijk aangezien de minor is verbonden aan Fontys International Business. Martinez maakte duidelijk waarom de Amerikaanse verkiezingen ook belangrijk zijn voor Nederlandse studenten. “Inzicht krijgen in wat daar gebeurt geeft ook inzicht in wat voor jou persoonlijk kan gebeuren. Of bijvoorbeeld boodschappen of een woning al dan niet duurder worden”, aldus Murphy, die net als de andere panelleden denkt dat de VS onder Trump meer richting isolationisme zal bewegen.

Murphy stipte aan dat het tijdens de campagnes nauwelijks of niet over de economie is gegaan. “Terwijl de Amerikaanse kiezer dat juist een heel belangrijk thema vindt.” Waar sowieso niet over wordt gesproken is de enorme staatsschuld van de VS. "Die bedraagt 3,6 biljoen dollar. En de jaarlijkse rente die daarover moet worden betaald is ruim 1,1 biljoen dollar. Die de belastingbetaler dus moet opbrengen.”

Bondgenoten
Maar niet alleen de economie kwam aan bod. Zo waren de twee studenten het met elkaar eens dat Trump als winnaar beter is voor Europa omdat dan de bijdrage van de VS aan de NAVO, bijna tweederde van het totale budget, op losse schroeven kan komen te staan. Dat betekent dat Europa zelf zijn zaken beter moet gaan regelen en dat zou een plus zijn.

Volgens Murphy maakt het op dit vlak niet zoveel uit wie er wint. “Aan de relatie van de VS met de bondgenoten zal weinig veranderen. Ongeacht wie wint, zal de focus van de VS weggaan van Oekraïne en meer op het Midden-Oosten en de Pacific komen te liggen.”

Martinez maakte ook duidelijk dat het verschil in politieke systemen tussen Amerika en Europa een grote rol speelt. “Amerika kent in de praktijk een twee partijenstelsel. In Nederland zijn er wel dertig partijen die kans maken verkozen te worden. Dat zou in de VS niet eens kunnen: daar geldt een kiesdrempel van 15 procent om überhaupt mee te mogen doen aan verkiezingen.”

Sluiproutes
Geld speelt ook een rol. Neem Elon Musk, die miljoenen in de campagne van Trump steekt. Of Kamala Harris die in luttele tijd drie miljard euro aan giften voor haar campagne binnensleepte. “Vroeger waren er campagnelimieten. Maar er zijn zoveel sluiproutes dat de checks and balances nu veel kleiner zijn dan in Europa."

Martinez waarschuwde: ”Nederland en Europa loper in veel opzichten achter op de VS. Dat is zowel goed als slecht. In dit soort gevallen kun je de ontwikkelingen daar zien als waarschuwing voor wat hier kan gebeuren."

Techgiganten
En over Musk gesproken: er werd door het panel niet diep op ingegaan, maar techgiganten en inmiddels ook media-eigenaren zoals Musk en Bezos hebben een flinke vinger in de pap bij de verkiezingen. Met hun geld en de inzet van hun media beïnvloeden zij kiezers. 

Martinez: “Vroeger waren de media in de VS centristisch. Met de komst van Fox News is dat veranderd en worden veel vaker meningen als nieuws verspreid. Wat dat betreft beste studenten: pas goed op welke nieuwsmedia je volgt. Iedereen met een camera en een smartphone kan zichzelf tegenwoordig journalist noemen. En met name Tiktok, dat heel groot is in de VS, is reden voor grote zorg."

Helft voor Trump
Tot slot werd de toehoorders gevraagd zelf een stem uit te brengen op een van beide presidentskandidaten. Dat leverde een verrassende 50-50 op. Verrassend omdat, zoals Murphy aangaf, in soortgelijke polls in Nederland de verhouding bijna altijd 80 procent voor Harris en 20 procent voor Trump is. 

Wellicht, zo stelde een van de studenten in de zaal, was dit te verklaren door de relatief grote groep internationale studenten die aanwezig was. Als dat zo is, zou dit huidige kabinet wellicht toch het inperken van het aantal internationale studenten nog eens willen heroverwegen... 

Bij de dienst Financiën & Inkoop wordt door de medewerkers zoveel mogelijk vrij genomen in de zomervakantie omdat de instituten dan ook vrij zijn, maar volgens woordvoerder Lenie van Geffen wordt er ook hard doorgewerkt. “Omdat wij een ondersteunende dienst zijn, is het niet mogelijk dat er niemand werkt. De facturen en salarissen moeten namelijk ook in de vakantieperiodes gewoon betaald worden.”

Daarom proberen de medewerkers van de dienst, zo’n 45 tot 50 mensen, allemaal in de vier zomermaanden vakantie op te nemen. “Niet alleen in augustus, maar ook in juni, juli en september.”

Ook bij Informatievoorziening & Technologie wordt in de zomer doorgewerkt. “Het zijn voor een aantal van ons zelfs drukke tijden”, laat woordvoerster Kirsten Vieweger weten. “Wanneer het rustig is qua studenten en medewerkers, kunnen wij namelijk allerlei wijzingen doorsturen in systemen. Toch zien we ook al een goede leegloop en zijn ook binnen onze dienst de vakanties van de 160 medewerkers begonnen.”

Rooster en bereikbaarheid
Binnen de dienst Studentenvoorzieningen is voornamelijk de collectieve vakantieweek (29 juli tot en met zondag 4 augustus) de week waarin medewerkers vrij zijn. “Daarbuiten loopt de studentenadministratie gewoon door. Ook hebben we een rooster opgesteld, zodat er altijd studentendecanen en -psychologen beschikbaar zijn voor studenten wanneer zij in de vakantie behoefte hebben om een gesprek te voeren. Binnen onze dienst is er altijd iemand te bereiken”, laat Birgit Grun weten.

Ook een aantal medewerkers van de in totaal 120 werknemers die Vastgoed & Facilities werkt deze zomer door. Dat gebeurt voornamelijk aan kleine huisvestingsprojecten zoals onderhoud, legt woordvoerder Judith Tollig uit. “Die worden juist in de vakantie gepland omdat gebouwen dan leger zijn. Ook zorgen we dat er altijd iemand op de campussen aanwezig is om een oogje in het zeil te houden.”

Nauwelijks vrij
Binnen Marketing, Communicatie & PR hebben sommige medewerkers al vakantie gehad, zodat ze de komende weken juist door kunnen werken, een aantal anderen hebben nauwelijks vrij. “Zo zijn sommigen van ons druk bezig met de voorbereidingen van Purple en de start van het nieuwe studiejaar. Ook zitten we nu in de laatste fase van studentenwerving voor komend jaar. Ons webteam heeft daarbij de taak om tweehonderd pagina’s te vullen en goed te zetten, zodat ook al onze nieuwe studenten zich straks welkom voelen”, aldus teamleider Teun Slot.

De dienst die het het meest rustig lijkt te hebben tijdens de zomerperiode is Onderwijs & Onderzoek. Woordvoerder Erik Oomen: “We hebben geen processen die tijdens deze weken doorgang vinden, dus dat pakken we eind augustus weer op. Deze en volgende week zullen er nog mensen aan het werk zijn, maar daarna hebben de meesten vakantie.”

Fontys als bedrijf
Algemeen woordvoerder Wim Pleunis vat het bondig samen: “We zijn een bedrijf en dat ligt met uitzondering van het onderwijs niet stil. In dat opzicht verschillen we niet van andere bedrijven. Onze diensten verrichten dezelfde werkzaamheden als ze door het jaar heen doen, maar wellicht is er nu wat meer tijd om achterstallig werk weg te werken of klussen op te pakken waar mensen niet aan toegekomen zijn. De bezetting van de verschillende diensten is heel wisselend, maar altijd voldoende om te doen wat er moet worden gedaan.”

In mei vorig jaar las Klop in de krant dat ruim een kwart van oud-studenten met een studieschuld in het buitenland spoorloos is voor DUO. Zijn mond viel open van verbazing en vrijwel direct daarna ging hij samen met researcher Gaiwa Slooten en regisseur Annick Luijkx aan de slag om een pitchplan te schrijven.

"Het zit namelijk zo. Als je in het buitenland verblijft zonder dat je je studieschuld afbetaalt, kan DUO als vergaande maatregelen een paspoort intrekken en iemand op laten nemen in het opsporingsregister. Dat vond ik te bijzonder voor woorden en dat is precies waar onze documentaire op in gaat: de gevolgen van een dergelijke paspoortblokkade."

Zoektocht
In juli kreeg de producent een verlossend telefoontje van de NPO. “Ons plan werd uit ruim vijftig inzendingen gekozen en Omroep ZWART wilde hier graag aan meewerken.” Al snel werd het voor Klop en zijn team hoog tijd om op zoek te gaan naar oud-studenten met een studieschuld die hun verhaal wilden doen.

Dat bleek echter makkelijker gezegd dan gedaan. Maar na een aantal tegenslagen bood het platform X, het voormalige Twitter, de uitkomst. “We zochten naar mensen die over hun studieschuld praatten. Zo stuitten we op de 24-jarige Willemijn, woonachtig in Engeland met een studieschuld van ruim 90.000 euro. Zij staat symbool voor de huidige pechgeneratie.”

Verstrekkende gevolgen
Ook kwam Pascal in het vizier, een 34-jarige oud-student die al jaren in Argentinië verblijft. “Pascal is ernstig ziek en heeft medicijnen nodig, maar daar kan hij moeilijk aan komen omdat hij geen paspoort meer heeft.”

In ‘Niet Mijn Schuld’ vertellen beide oud-studenten over hun leven en de gevolgen van hun studieschuld. “We willen met deze documentaire dan ook het gesprek starten over de psychologische en sociaal-maatschappelijke gevolgen van een hoge studieschuld en een jonge doelgroep aan het denken zetten over het aangaan van een lening bij DUO.”

Impact maken
Volgens Klop sluiten veel studenten namelijk een lening bij DUO af zonder dat ze weten wat de consequenties zijn. “Dat neem ik ze allesbehalve kwalijk, maar daar moet wel iets in veranderen. Jonge studenten moeten zich inlezen wat betreft het aangaan van een lening. Willemijn zou als 18-jarige studente nooit zomaar 90.000 euro krijgen van de bank. Waarom kreeg ze het bij DUO dan wel? En als Pascal wist dat hij ooit zijn paspoort kwijt zou raken, zou hij ook nooit een lening zijn aangegaan.”

Bewustzijn creëren dus. Dat is waar ‘Niet Mijn Schuld’ om draait. En hoewel de documentaire van Klop vandaag pas in première gaat, is de eerste impact al gemaakt. “DUO heeft naar aanleiding van onze documentaire opnieuw naar de zaak van Pascal gekeken en besefte dat Pascal zich in een levensbedreigende situatie bevindt. Hij heeft inmiddels zijn paspoort terug en ook zijn studieschuld is op 0 gezet. Een kroon op ons werk.”

Effectenmakelaars als EasyBroker en Brand New Day zagen de afgelopen paar jaar het aantal 30-minners onder hun klanten aanzienlijk groeien. Grote bedragen blijven daarbij nog uit, maar er worden wel elke maand bedragen vanaf vijftig à honderd euro ingelegd. Een logische trend, vindt docent Beleggen Marcel Berende. “Als we kijken naar de afgelopen 120 jaar in de beleggingshistorie, wordt je geld jaarlijks gemiddeld 8 tot 9 procent meer waard.”

Dat gegeven zorgt er volgens minorcoördinator Sanne Boumans weer voor dat de minor Financiële Planning zo in trek is bij studenten. “Sommige studenten beleggen al en sommigen willen er juist meer van weten.”

Snel rijk
Marcel Berende valt in de minorgroep weer iets anders op. “Er is een flink aantal studenten die net de maand doorkomen en weinig geld over hebben, maar er zitten ook studenten bij die aangeven meer bij DUO te lenen omdat het geen tot weinig rente kost, om dat geld dan te beleggen en meer rendement te maken.”

Maar heel snel rijk word je er volgens de docent niet mee. “Studenten verwachten dat als zij 5000 euro inleggen, dit het volgend jaar 50.000 euro waard is. Ze denken dat beleggen net als de cryptomarkt werkt, maar dat is niet het geval.”

Crypto of beleggen
Dat is dan ook wat de studenten onder andere leren tijdens de minor, inclusief de verschillende beleggingsobjecten zoals aandelen, obligaties en fondsen, de bijbehorende risico’s en waar je kunt vinden hoe aandelen gewaardeerd worden. Crypto hoort daar niet bij. “Dat laatste is min of meer gebakken lucht en kent geen onderliggende waarde. Dat is bij beleggen in bedrijven wel zo”, legt Berende uit.

Op de vraag of ook studenten van Fontys beleggen, verschillen de antwoorden. Sommigen geven aan er niets vanaf te weten, anderen houden zich er juist wel mee bezig. Zo ook Rowan, die de minor Graphic Design volgt. Hij belegt sinds een jaar, maar snel rijk wil hij er niet mee worden. “Ik beleg juist voor de langere termijn. Studenten kiezen er vaak voor om te sparen, maar met beleggen vergroot je je vermogen sneller. Dat is iets wat mensen van mijn leeftijd niet echt weten.”

Geld wat je kan missen
Rowan begon met beleggen dankzij de podcast Jong Beleggen, die hij ook aan zijn vrienden tipt. “Of ze er ook mee begonnen zijn? Niet direct, maar dankzij de informatie die ik ze geef zijn ze er wel over na aan het denken. Ze beleg ik bijvoorbeeld ook niet met grote bedragen hoor, maar ik leg wel iedere maand een bedrag in wat ik kan missen. Dat kan iedereen doen.”

Dat laatste is iets wat ook Berende alle studenten mee wil gegeven. “Beleg alleen met geld dat je echt niet nodig hebt en verdiep je in waar je in belegt. Er bestaat altijd een kans dat je geld verliest en dat brengt emoties met zich mee. Ga niet mee met de grote hoop, maar vraag jezelf vooral goed af of en waar je je geld in wilt beleggen.”

Als laatste tip geeft de docent ook aan dat iedereen die begint zijn inleg moet spreiden. “In index wereldwijd bijvoorbeeld. Het belangrijkste is dat je de tijd neemt om je vermogen te laten groeien. Uiteindelijk bouw je echt wel iets op, maar miljonair wordt je er niet mee.” [Noëlle van den Berg]

Actiegroep Scientists for Future, Studenten voor Morgen, de Jonge Akademie en de lokale Young Academies willen dat hun hogescholen en universiteiten overstappen naar financiële dienstverleners die meer oog hebben voor het klimaat. Dat staat in een brief die ze dinsdag naar alle hogeronderwijsinstellingen hebben gestuurd.

Parijsakkoord
Zij moeten volgens de briefschrijvers het voortouw nemen op het gebied van duurzaamheid en benadrukken dat er wetenschappelijke consensus is over het belang daarvan. ‘Als de mondiale opwarming beperkt blijft tot 1,5 graden Celsius zullen klimaatrisico’s voor menselijke en natuurlijke ecosystemen substantieel minder zijn’, schrijven ze. Daarom hebben landen in 2015 in Parijs afgesproken om de opwarming terug te dringen. De universiteiten en hogescholen committeerden zich daaraan en beschreven wat ze daar zelf aan kunnen bijdragen.  

Maar zeven jaar na dat Parijsakkoord blijken alle banken en verzekeraars waarmee kennisinstellingen in Nederland werken volgens de activisten ‘nog steeds grote kredietverleners te zijn aan de fossiele brandstoffensector, een sector waarvan de plannen in tegenspraak zijn met de doelstelling.’

Fossiele energie
Zo staat in de brief te lezen dat ING de fossiele sector in 2021 voor 10,7 miljard dollar financierde. Bij de andere banken zijn dat kleinere maar nog altijd substantiële bedragen. Alleen Triodos Bank, de Volksbank en Bunq investeren hoofdzakelijk in duurzame energie. Ook verzekeraars investeren volgens de briefschrijvers in fossiele bedrijven. Van de negen grootste verzekeraars die in Nederland actief zijn zou er niet een zijn die fossiele investeringen uitsluit.

Pensioenfonds ABP veranderde haar investeringsbeleid al eerder. Na aanhoudende kritiek vanuit de universiteiten en hogescholen besloot het in 2021 dat het niet meer zou investeren in fossiele energie. 

Bezettingen
Begin deze week bezetten studenten een pand van de Universiteit van Amsterdam omdat die banden zou hebben met olieconcern Shell. Eind vorig jaar waren er soortgelijke bezettingen aan de TU Eindhoven en aan de Erasmus Universiteit. 

GroenLinks stelde er woensdag Kamervragen over aan de ministers van Onderwijs en Economische Zaken. Ze vragen onder meer of er strengere richtlijnen kunnen komen over financiële steun voor onderzoek door bedrijven uit de fossiele energiesector. [HOP]

Nu de rente op studieschulden voor het eerst in jaren boven de nul procent uitkomt, wordt duidelijk dat niet elke student hetzelfde tarief gaat betalen. Voor studenten in het nieuwe leenstelsel gaat de rente 0,46 procent bedragen, iets meer dan eerder werd voorspeld. Voor mbo’ers en (oud-)studenten in het hoger onderwijs die nog onder het oude stelsel vallen, wordt de rente vanaf 1 januari bijna viermaal zo hoog: 1,78 procent.

Niet eerlijk voor mbo'ers
Minister Dijkgraaf vindt dat niet eerlijk voor de huidige mbo-studenten en stuurt binnenkort een wetswijziging naar de Tweede Kamer waarin hij de terugbetaalregels voor het mbo en het hoger onderwijs gelijktrekt. DUO heeft de effecten voor de rentepercentages zojuist gepresenteerd.

Mbo’ers die in 2023/24 voor het eerst gaan studeren, zijn straks dezelfde 0,46 procent rente verschuldigd als studenten in het hoger onderwijs die onder het leenstelsel vallen. Bovendien krijgen ze in plaats van 15 jaar dan 35 jaar de tijd om hun studieschuld af te lossen.

Overgangsrecht
Niet alleen nieuwe mbo-studenten vallen vanaf 2023/24 onder dezelfde terugbetaalregels, maar ook huidige mbo-studenten die op dat moment bijvoorbeeld tweede- of derdejaars zullen zijn. Zij krijgen ‘overgangsrecht’ en mogen kiezen tussen de voorwaarden van het oude en het nieuwe stelsel. Wie geen keuze maakt, gaat automatisch over naar het nieuwe stelsel. Dat betekent dat de rente ook voor hen minder hoog zal worden.

De terugbetaalregels van het nieuwe leenstelsel gelden sinds 2015, toen het kabinet de basisbeurs afschafte en – in ruil daarvoor – de leenvoorwaarden aanpaste. Bij mbo’ers, die hun basisbeurs en prestatiebeurs nooit kwijtraakten, gebeurde dat niet, en ook niet bij studenten van hogescholen en universiteiten die gedurende hun hele opleiding een basisbeurs ontvingen. Zij vallen dus nog steeds onder de terugbetaalregels van het oude stelsel.

140 duizend (oud)studenten
Het ministerie benadrukt dat de rentestijging per 1 januari 2023 nog niet meteen zal gelden voor alle (oud-)studenten. DUO zet de rente immers steeds voor vijf jaar vast. Wie bijvoorbeeld dit jaar is begonnen met aflossen, betaalt nog vier jaar lang nul procent rente. Ongeveer 140 duizend (oud-)studenten zullen per 1 januari maandelijks meer gaan betalen, schat het ministerie.

Voor een student in het nieuwe leenstelsel met een resterende studieschuld van 20 duizend euro die nog 20 jaar moet aflossen, stijgt het termijnbedrag (tegen de rente van 0,46 procent) met 3,91 euro per maand. Wie nog onder het oude leenstelsel valt, betaalt 1,78 procent rente en dus 5,16 euro extra per maand.

Onheilspellend scenario
Studentenorganisatie ISO maakt zich zorgen. “Dit rentepercentage zal nu nog niet direct leiden tot serieuze financiële problemen”, schrijft voorzitter Terri van der Velden in een persbericht. “Wel zien we een onheilspellend scenario voor ons waarin de rente de aankomende jaren de pan uit gaat rijzen.” Ze pleit daarom voor een maximaal rentepercentage op studieschulden. Van der Velden: “Het zou een verademing zijn om te weten dat het blok aan je been niet oneindig kan groeien.”  [HOP] 

Studenten worden losgelaten, hebben geen hoorcolleges meer en weten niet goed bij wie zij terechtkunnen met verschillende vragen. Het zijn problemen waar studenten volgens Fiers het afgelopen jaar tegenaan liepen. “We doen het in die opzichten slechter dan van vorig jaar, terwijl we andere jaren juist hoger scoorden. En daar zijn we niet blij mee.”

Toch is de slechte score volgens de directeur wel gemakkelijk te herleiden. In het afgelopen studiejaar begon de Juridische Hogeschool namelijk met een nieuwe onderwijsvorm, waarbij studenten niet meer aan de hand meegenomen worden. “De structuur waar zij aan gewend waren is weggevallen. Dat is niet altijd prettig, en dat hebben onze studenten ook gemerkt.”

Uitvoeren en aanpassen
Dat is volgens Fiers ook terecht, want dingen gaan nou eenmaal nooit precies zoals je ze bedacht hebt. “Daarom blijven we constant met onze studenten en medewerkers in gesprek over wat beter kan, zodat we uiteindelijk ook tot beter onderwijs komen. Ik zie onze opleiding dan ook als ontwikkelonderwijs: we voeren de goede dingen uit, en wat niet goed gaat passen we aan.”

Een van de grootste verbeterpunten betreft de communicatie. “Wanneer dingen niet duidelijk zijn, er onvoldoende afstemming binnen de opleiding is of men niet weet bij wie ze aan moeten kloppen, is dat ontzettend jammer en vervelend. Zowel voor studenten als onze medewerkers, want het leidt af van waar je mee bezig moet zijn.”

Ruimte om te leren
Toch ziet Fiers de toekomst rooskleurig tegemoet. “We hebben vooral opgehaald wat niet goed gaat dankzij evaluaties met het regieteam, klassenvertegenwoordigers, de studentenmedezeggenschapsraad en opleidingscommissie. Alle genoemde obstakels gaan we aanpassen en opnieuw implementeren. Daarnaast zal onze opleiding nooit perfect zijn, maar dat hoeft ook niet. Zo blijft er ook voor ons altijd ruimte om te leren. Het sluit naadloos aan op onze visie: je leert van en met elkaar.”

Economische Hogeschool
Waar de Juridische Hogeschool slechter scoorde dan voorgaande jaren, is dat voor de Economische Hogeschool in Tilburg juist niet het geval. Hoewel studenten over het algemeen niet laaiend enthousiast zijn over economische opleidingen, is er hier wel sprake van een kleine toename van de algemene tevredenheid. “We doen het ten opzichte van economische opleidingen bij andere instituten best goed”, zegt directeur Minou Hoeberichts.

Dat blijkt uit de eerste resultaten van de Nationale Studenten Enquête. De verdiepende analyses daarvan laten nog even op zich wachten, maar wat we wel al weten is dat studenten van het Fontys-instituut net iets meer tevreden te zijn. “Hoe dat komt weet ik niet precies. Misschien maakt het kleinschalige karakter van ons instituut daar wel deel van uit. Ook zijn we geen grootschalige veranderingen aangegaan.”

Geen veranderingen
De Economische Hogeschool is in vergelijking met het juridische instituut nog niet volledig overgestapt naar een nieuwe vorm van onderwijs. “Wij hebben één opleiding waarbij de HILL-methodiek volledig wordt toegepast. Maar het scheelt wellicht dat de opleiding hiermee bij aanvang meteen is begonnen, dus heeft er ook geen omslag van type onderwijs hoeven plaatsvinden.”

Hoe dan ook: Hoeberichts herkent het verhaal van de andere directeur. “Ook als binnen ons onderwijs iets niet matcht, proberen we dat meteen aan te pakken. Het contact tussen onze studenten en docenten is heel intensief en we gaan veelvuldig in gesprek met klankbordgroepen. Als er negatieve signalen naar boven komen, pakken we deze zo snel en goed mogelijk op.”

Kwaliteit
Al met al is Hoeberichts tevreden over de uitkomsten van de enquête. “Studenten weten wat ze kunnen verwachten en hopelijk maken we dat als instituut waar. Daarnaast is er veel aandacht vanuit studiecoaches en speelt persoonlijk contact tussen docent en student een grote rol. Zo krijgen onze studenten de kwaliteit die zij verwachten, of misschien zelfs meer." [Noëlle van den Berg]

“I have already mapped out my plan for the future. After I finish my studies I want to work as a consultant. I’ve wanted that since I was little. 

I’ve always known that I want to become a boss or manager of a company, although I have to admit I’m not sure yet in which direction I want to go. I have not yet made the final choice between operations and consultancy. Fortunately, there is such a thing as internships. 

I’m not worried about finding a good job. That part will be fine. I am more concerned about the housing shortage. I now live in a student house, but I am searching for a private studio in Eindhoven or Tilburg. An impossible quest, as it seems.

One day I hope to end up in a nice rental home, but I don’t dare to look that far ahead yet. Let alone dream about buying a house. I have a large student debt and will therefore not be able to get a nice mortgage. I worry about that a lot.

Just like I worry about the world, especially the economic world. With the war between Russia and Ukraine, I’m afraid we’re getting into more and more trouble. If we keep on going like we do now… We simply can’t keep up with that. And also the field of sustainability: that has to change.

In ten years I hope to live in a beautiful house with a nice partner, somewhere in Brabant. I’ll have a good job and I don’t have to worry about anything financially. And if I’m very lucky, I’ll even have my own house.” [Karen Luiken]