Het lectoraat Taalbewust en inclusief opleiden van Fontys Educatie bestaat al sinds januari, maar in oktober wordt lerarenopleider Marina Bouckaert officieel als lector geïnstalleerd.

Er lopen al verschillende projecten, met als voorbeeld eentje uit Limburg, waar gewerkt wordt aan een learning design studio die gericht is op de wens van de provincie Limburg om toe te werken naar een Deel-III erkenning van de Limburgse taal als formele taal. Een ander voorbeeld is gericht op ondersteunend tekenen voor kinderen met een taalontwikkelingsstoornis.

Het lectoraat valt onder Fontys Educatie en is dus vooral bedoeld voor lerarenopleiders. Maar in principe zijn alle docenten van Fontys opleiders, en dat maakt het interessant voor iedereen. Daarom deed Bron een rondje op de campus, waar we bij willekeurige docenten de volgende drie dilemma’s en voorbeelden ophaalden van situaties die zij zelf in de klas meemaakten. En waar we Bouckaert als nieuwe lector op laten reageren.

1. Een student (bijvoorbeeld uit Syrië of Oekraïne) die noch Nederlands noch Engels spreekt.

“We leiden op voor de Nederlandse beroepscontext, dus als je uit zou gaan van het leren van het Nederlands als tweede (of derde of vierde) taal, dan hebben we vooral gewoon geduld nodig. Een taal leren kost nou eenmaal tijd. Studenten geven we het advies om in hun eigen tijd zoveel mogelijk in het Nederlands te lezen of Nederlandse series te kijken met Nederlandse ondertiteling. Wat dat betreft vind ik het ook heel erg dat de mediatheken weg zijn; die stonden bol van wetenschappelijke literatuur, handboeken en non-fictie én waren een belangrijke ontmoetingsplek om in gesprek te raken.

Met het lectoraat hopen we hieraan bij te kunnen dragen door bewuster stil te staan bij de rol die taal speelt in het onderwijs, maar ook door studenten er nauw bij te betrekken. Participatie creëren door samen met studenten een inclusieve leeromgeving vorm te geven. Bijvoorbeeld door het gesprek aan te gaan over wat hun talige achtergronden zijn en welke kwaliteiten ze al meenemen. Iedereen gelijkwaardig behandelen en hen tot hun recht laten komen. Emancipatie en participatie; dat is wat we voor ogen hebben.”

2. Studenten die het vakjargon niet kennen of een kleinere woordenschat hebben.

“Ten eerste is dat nu ook een maatschappelijke trend die – denk ik – heel erg te maken heeft met de dalende leesvaardigheden. Door veel te lezen en praten, en eigenlijk gewoon zoveel mogelijk met taal bezig te zijn, ontwikkel je je woordenschat. Dat zit hem dan niet alleen in het vakjargon dat ze moeten leren, maar ook echt in de meest basale woorden.

Eigenlijk wil je als docent zoveel mogelijk taalvaardigheden aan elkaar koppelen in een college of een project, zodat ze de kans krijgen om zich die taal eigen te maken. En wederom: geduld. Want ook vaktaal leer je niet van de één op de andere dag.”

3. Studenten met een taalachterstand, zoals studenten met dyslexie. Die moeten – bijvoorbeeld bij een scriptie – aan dezelfde taalnormering voldoen als alle anderen.

“Het belangrijkste is dat we de student centraal zetten. Wat zijn de ondersteuningsbehoeften per persoon en hoe geven we daar een passend antwoord op? Kijk binnen de opleiding naar de mogelijkheden en naar een basisniveau van wat binnen de beroepscontext aan taalvaardigheden past. Wat vraagt die beroepscontext van een student en hoe belangrijk is het dat alles op het gebied van taal accuraat is en perfect qua vorm?

Verder adviseren we studenten ook altijd om thuis om hulp te vragen, bijvoorbeeld bij het nalezen van een scriptie. En daarnaast is er natuurlijk ook AI. Mag een student daar gebruik van maken? En zo ja: in welke mate?”

Complex vraagstuk
Het zijn drie veelvoorkomende voorbeelden, maar daarmee zijn we er natuurlijk nog lang niet. Bouckaert geeft aan dat taal een complex vraagstuk is dat constant in ontwikkeling is. “Taal gaat niet alleen om instrumentele taalvaardigheden, maar ook om het bewustzijn van wat taal doet. Als je een verslag schrijft dat bomvol spelfouten staat, dan wek je een bepaalde indruk bij de lezer. Of als je heel informeel communiceert en op die manier een pitch geeft voor je beroep, dan doet dat iets met de toehoorder. Kortom: taalbewustzijn is zowel voor studenten als docenten superbelangrijk. Het is letterlijk overal.”

Landelijk gezien gaat het om een unieke samenwerking, waar naast Fontys Educatie en OMO (Ons Middelbaar Onderwijs, een scholenorganisatie voor het voortgezet onderwijs) ook de bisdommen van Breda en Den Bosch en de Universiteit van Tilburg aan meedoen. Samen organiseerden ze in het afgelopen studiejaar tien scholingsbijeenkomsten voor bevoegde OMO-docenten die geschoold zijn voor een ander vak dan Levensbeschouwing, maar wel interesse hebben in een tweede bevoegdheid voor het vak – jawel – Levensbeschouwing.

Levensbeschouwing is en blijft immers een belangrijk vak, zegt Van den Bemt. Maar omdat het tekort voor docenten groot en de aanwas vanuit zowel Fontys als de Tilburgse universiteit niet bijster hoog is, moeten er andere stappen gezet worden. "Momenteel zijn er landelijk gezien heel veel onbevoegde of onderbevoegde mensen die het vak Levensbeschouwing geven, wat ervoor zorgt dat de kwaliteit soms ondermaats is", zegt Hans van den Bemt daarover.

Dat zit zo: Levensbeschouwing is vanuit de overheid geen verplicht vak. Schoolbesturen bepalen zelf of ze het vak verplicht maken en bij OMO is dat het geval. Tegelijkertijd zijn er geen landelijke richtlijnen over welke bevoegdheid je nodig hebt om het vak te mogen geven. “Ze moeten lesbevoegd zijn, pedagogisch en didactisch, maar dat betekent dus dat iemand met een tweedegraads Geschiedenis-diploma bij wijze van spreken ook automatisch Levensbeschouwing zou mogen geven”, aldus Van den Bemt. 

Proefjaar
OMO doet dat niet op die manier; de organisatie wil niet zomaar elke docent voor de klas zetten en wil bovendien het vak Levensbeschouwing versterken. “Daarom is er nu een traject opgestart waarbij bevoegde docenten met tien scholingsbijeenkomsten een soort proefjaar krijgen om erachter te kunnen komen of Levensbeschouwing iets voor ze is.” 

Na die tien bijeenkomsten krijgen ze een certificaat waarmee ze in principe kunnen zeggen dat ze voldoende bekwaam zijn om het vak te geven. Toch hebben de samenwerkende partijen de hoop dat de docenten na het traject doorstromen naar een officiële studie bij bijvoorbeeld Fontys. “Bij Fontys Educatie Levensbeschouwing kunnen ze dan in één jaar tijd hun bevoegdheid halen. Met het certificaat zijn ze bekwaam, met een diploma bevoegd.” 

Verdubbeling
De eerste ronde van de samenwerking heeft voor Fontys goed uitgepakt: van de negen deelnemers stromen er zes door naar de opleiding binnen Fontys. Maar die zekerheid was er op voorhand absoluut niet, zegt Van den Bemt. “Het had ook zo kunnen zijn dat Fontys er geen enkel profijt van zou hebben als niemand voor een vervolgstudie bij ons zou kiezen. Dat is gelukkig niet gebeurd: we krijgen er een mooi aantal studenten bij. Bijna een verdubbeling van het aantal zij-instroomstudenten dat we nu hebben.”

Woensdag krijgen de eerste negen deelnemers hun certificaat uitgereikt en in september start de tweede ronde. Dat gaat ook weer over het vak Levensbeschouwing, maar volgens Van den Bemt zou het ook voor andere tekortvakken een goede oplossing kunnen zijn. “Als je mensen in een aantal bijeenkomsten eerst laat proeven, maak je de drempel een stuk minder hoog dan wanneer iemand meteen met een hele studie moet starten.” 

De stichting zet zich in voor meer creatieve en cultuurlessen op basisscholen. Uit de cijfers blijkt onder andere dat meer dan 1.200 scholen meedoen. Dat zijn er 200 meer dan het gestelde doel. Daarnaast meten deelnemende scholen meer motivatie, zelfvertrouwen, betere sociale vaardigheden, samenwerking en concentratie bij leerlingen.

Wegbezuinigen
Méér Muziek in de Klas doet dit omdat kunst- en cultuurlessen de afgelopen jaren steeds vaker zijn wegbezuinigd om ruimte te maken voor meer reken- en taallessen. “Het werkt echt niet om nog meer rekenen te geven, de resultaten gaan juist omlaag in plaats van omhoog”, vertelt Smeenk, die ook muziekdocent is op de pabo van Fontys. Volgens haar is het juist de afwisseling die kinderen helpt betere resultaten te behalen. “Het is bewezen dat het zorgt voor betere cognitieve vaardigheden, los van het feit dat het leuk is.”

Dit herkent tweedejaars pabostudent Eva. “Als we iets creatiefs doen, zie je de kinderen echt opfleuren. Laatst hadden we het over vriendschap in de klas en dan voeren ze ook echt diepe gesprekken met elkaar. Het is zo mooi om te zien hoe ze elkaar beter leren kennen en begrijpen als ze niet alleen met taal en rekenen bezig zijn.”

Geen ruimte
Ondanks het positieve tussenrapport kan het volgens Smeenk nog beter. “Als ik lesgeef op de pabo, zijn studenten eerst altijd terughoudend, maar na één les zien ze al in hoe leuk en belangrijk het is om af en toe iets met muziek tussendoor te doen. Helaas zie je ook dat wanneer ze iets wat ze bij mij hebben geleerd willen toepassen, er op hun stageschool meestal geen geld of ruimte voor is.”

Ook hierin kan Eva zich vinden. “Ik vind wel dat we op mijn stageschool meer met muziek en creativiteit kunnen doen dan nu. Je ziet de kinderen die normaal gesproken een beetje op de achtergrond blijven juist naar voren treden en zich van hun beste kant laten zien.”

In de eerste drie jaar dat Martin de Wolf op de directeursstoel van Fontys Educatie zat, ging het best goed met de tweedegraadslerarenopleidingen van Fontys. De instroomcijfers van 2023, 2024 en 2025 waren tegen alle prognoses in best stabiel. Ieder jaar werd er een betere inschrijving gerealiseerd dan vooraf voorspeld was. “Daar mogen we niet ontevreden over zijn”, zegt De Wolf. “Maar als ik vooruitblik, heb ik er wel een ander beeld bij en dat is minder rooskleurig. Voor het aankomende jaar maak ik me wel wat zorgen.” 

Hoewel er nog geen keiharde cijfers bekend zijn en De Wolf daar dus ook niks concreets over kan zeggen, ziet hij al wel dat de voltijd en deeltijd inschrijvingen op dit moment achterblijven ten opzichte van vorig jaar. Dat geldt onder meer voor het tekortvak Nederlands, wat bij Fontys Educatie een nog relatief grote opleiding is. De meest populaire opleidingen zijn Geschiedenis (geen tekortvak) en Engels, maar daar lopen de cijfers ook terug. “Terwijl er bij Sittard dan weer een stijgende trend is”, aldus De Wolf. Bij het tekortvak wiskunde is momenteel sprake van een lichte stijging. “Dit geeft wel aan hoe grillig het beeld is en dat het ook niet aan een specifieke opleiding is toe te wijzen.” 

Waar dat aan ligt? Het past volgens de directeur in de prognose die ooit is gedaan. En bovendien zijn er in veel meer sectoren tekorten op de Nederlands arbeidsmarkt. Maar zou het misschien ook kunnen liggen aan het nieuwe opleidingsmodel dat in september 2025 van start ging bij Fontys Educatie? De Wolf geeft toe dat daar door sommige collega’s kritisch naar gekeken wordt, vooral vanuit het perspectief van de deeltijdstudent. Toch zijn er ook deeltijdopleidingen waar de studentenaantallen groeien. “We gaan de aankomende periode kritisch kijken of het model goed aansluit bij de wensen en behoeften van de deeltijdstudent.”

Actieplan
Er wordt gekeken naar de oorzaak, maar ook het gevolg wordt aangepakt, zowel bij Fontys als bij andere lerarenopleidingen. De Vereniging Hogescholen heeft een paar weken terug een actieplan ingediend bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap omdat de tekorten in de sector zodanig groot worden, dat belangrijke vakken zoals informatica, wiskunde, Nederlands, Frans en Duits in de toekomst mogelijk niet meer op alle scholen gegeven kunnen worden.

In het actieplan wordt onder meer gepleit om jaarlijks 18 miljoen euro uit te trekken voor kleine lerarenopleidingen en voor lerarenopleidingen die opleiden voor tekortvakken. Er wordt gevraagd om een eenmalig bedrag van 7,5 miljoen euro om het onderwijs toekomstbestendiger te organiseren, er wordt ingezet op meer samenwerkingen én op het behoud van zittend personeel. Daarnaast wordt ook het behalen van een tweede bevoegdheid benoemd, een actiepunt waar bij Fontys al hard aan gewerkt wordt. 

“Ik zou het heel mooi vinden als we alles op alles kunnen zetten om mensen ertoe te bewegen om voor het onderwijs te kiezen. Of misschien werken ze al in het onderwijs en kiezen ze voor een tweede bevoegdheid”, aldus De Wolf. “Wij hebben ons opleidingsmodel zo ook al ingericht; in principe is vanaf komend collegejaar iedere combinatie van lerarenopleidingen mogelijk. En daarmee lopen we ten opzichte van de andere lerarenopleidingen in Nederland voorop.”

Studenten kunnen op die manier twee opleidingen in één doen, waarbij veel vakken met elkaar overlappen en wat een breder beroepsperspectief oplevert. “We zien dat het aanslaat, maar natuurlijk doen we ook andere dingen om de opleidingen aantrekkelijker te maken. We kijken naar de samenwerking tussen de gemeenschappelijke lerarenopleidingen in Sittard en Tilburg, en willen ook kijken of we de krachten kunnen bundelen met andere hogescholen. Mijn hoop is heel erg gevestigd op de samenwerking met schoolbesturen in de verschillende onderwijsregio’s, want je kunt dit probleem niet alleen aanpakken.” 

Dit alles is volgens De Wolf hard nodig om als lerarenopleidingen weer in een financieel rooskleurige situatie te komen. “Tot nu toe is de keuze altijd geweest om de lerarenopleidingen te laten bestaan en ik ga ervan uit dat dit zo blijft. Zo lang bepaalde vakken op de middelbare scholen worden gegeven, vinden wij dat we de maatschappelijke en regionale verantwoordelijkheid hebben om ervoor te zorgen dat leraren opgeleid kunnen worden voor hun vak naar keuze. We gaan een lerarenopleiding niet zomaar sluiten omdat hij te klein is. Maar eerlijk is eerlijk: het is wel hard werken.”

Vorig jaar hielden Fontys Educatie in Tilburg en de Atlantische Commissie de eerste Atlantische Onderwijsconferentie. Te gast was toen niemand minder dan de Commandant der Strijdkrachten van Nederland, generaal Onno Eichelsheim. En ook bij deze tweede editie waren - zeker gezien het thema en de brandende actualiteit ervan - aansprekende gasten uitgenodigd. Dat bleek ook wel uit het feit dat de conferentie in geen tijd was volgeboekt: met minor-, deeltijd- en bachelorstudenten van Fontys, maar ook met studenten en leerkrachten uit alle hoeken van het land. 

Verbaal duel
De middag begon met het meest aansprekende onderdeel, een gesprek dat op papier een verbaal duel beloofde te worden. Aan de ene kant was daar Maarten van Rossum, oud-diplomaat en onderhandeldeskundige. Hij is onder meer gastdocent aan de prestigieuze US Militairy Academy West Point in New York en was ooit raadgever van premier Rutte. Bij het grote publiek is hij waarschijnlijk vooral bekend als deelnemer aan het huidige seizoen van televisiequiz De Slimste Mens.

Van Rossum ging het gesprek aan met die andere Maarten van Rossem, maar dan dus met een e, historicus en Amerikakenner en tot afgelopen seizoen de vaste sidekick in datzelfde tv-programma. 

Een deel van het jongere publiek bij de conferentie was duidelijk voor hem gekomen. En kon tevreden zijn: Van Rossem was ook hier de sceptische oude brompot die doorlopend alles relativeerde. De helft van alle Amerikanen is oerdom, journalisten zijn paniekzaaiers, met studenten "is het hopeloos werken”, de titel van de bijeenkomst vond hij maar niks, enzovoorts.  

Milder was Van Rossem over NAVO-baas Mark Rutte. “Ik heb wel meelij met hem. Het is zijn baan om voortdurend een gek van dienst te zijn. Dat lijkt me niet vol te houden.” Van Rossum kijkt daar toch anders naar: “Wat Rutte eigenlijk doet is tijd kopen voor ons, voor de EU. En in Europa gaat het steeds beter, maar dat gaat wel nog steeds heel langzaam.”

Maar de twee Maartens waren het deze middag eigenlijk toch vaker eens dan oneens. Zo vinden zij beiden dat de EU zich volledig los moet weken van een VS onder Trump. 

“De structurele toestand die sinds de Tweede Wereldoorlog bestond, is niet langer houdbaar. Maar ik vind de EU een minstens even groot wonder als de economische opkomst van China. Economisch gezien is de EU echt een wapen geworden, maar geopolitiek niet”, aldus Maarten de historicus. “Politiek verkeert ze nog steeds in de fase van de teleurgestelde liefde.”

Wapenindustrie
Maar juist dat, de economische kracht, maakt volgens Maarten de onderhandelingsdeskundige dat de EU heel sterk staat. “Wij zijn de grootste afzetmarkt van de Amerikaanse wapenindustrie. Als de EU-landen die 5 procent extra defensie-uitgaven besluit niet in de VS uit te geven, dan denk ik dat die wapenindustrie daar heel snel naar het Witte Huis zal gaan.”

Vragen uit de zaal gingen onder meer over Artikel 5 (een aanval op één lidstaat is een aanval op allen) van de NAVO. En of de deadline voor Iran een 'tipping point' zou zijn. “De Straat van Hormus was vijf weken geleden nog geen probleem. Nu ineens wel. Dat is achteruitdiplomatiek”, stelde Van Rossem. En nee, deze deadline was geen ‘tipping point’. Net als de “idiote” gedachte dat de EU-landen de VS zouden gaan helpen in de strijd tegen Iran. “Het zou goed zijn als we de VS even buiten de NAVO parkeren.”

Zijn bijna-naamgenoot had een uitgebreider verhaal. Dat de VS strategisch gezien nu de onderliggende partij zijn geworden, omdat ze zich gruwelijk hebben verkeken op de gevolgen van deze oorlog die geen oorlog genoemd wordt door de VS. Dat daarom nu met de ene na de andere deadline wordt gedreigd. En daar zal de schoen wringen, zo voorspelde Van Rossum. “Deadlines kun je alleen maar stellen als je ze ook kan én wil uitvoeren.”

Beiden bleken gelijk te hebben gehad. Afgelopen nacht kwam het niet tot een ‘vernietiging van een beschaving’. En de deadline bleek er dus een die Trump niet wilde en/of kon uitvoeren. 

Weerbaar
Trump, macht en beeldvorming stonden ook bij het gesprek van twee universitair docenten van de Radboud Universiteit centraal. Maar tussendoor legde brigadegeneraal en hoogleraar Militair-Operationele Wetenschappen Han Bouwmeester de focus toch vooral op een ander deel van de wereld. Of beter: hij ging vooral in op het feit dat er buiten Gaza, Libanon, Oekraïne en Iran nog veel meer gewapende conflicten zijn in de wereld. Op dit moment 88 om precies te zijn.

“In de internationale rechtsorde en stabiliteit is nogal wat gaan schuiven de laatste jaren. Maar meestal worden slechts enkele conflicten vaak belicht. Neem de burgeroorlog in Soedan. Alleen het Jeugdjournaal heeft daar, omdat zij meegaan met de socials waar hun doelgroep zit, uitgebreider aandacht aan besteed.” En terecht, zo meent hij. “Er zijn daar meer doden gevallen dan in Gaza en Oekraïne bij elkaar opgeteld. Twaalf miljoen al en 25 miljoen mensen die nu in hongersnood leven.”

De focus van Bouwmeester ging echter vooral uit naar Rusland. “Poetin strijkt op dit moment dagelijks tientallen miljoenen euro's meer op door de oliecrisis die het gevolg is van de aanvallen op Iran.” En het is niet alleen Oekraïne waar hij zich zorgen om maakt. “Er is een enorme opbouw van Russische troepen geweest langs de westgrens en de Baltische staten. De verwachting is dat Poetin misschien troepen Estland binnen laat wandelen bij Narvan, om te zien hoe de NAVO daarop reageert.”

En dat is een andere reden waarom Europa weerbaarder moet worden. Want neem alleen al de luchtverdediging van de NAVO-landen. “Die is niet op orde, is nog geen vijftig procent van wat het zou moeten zijn.”

De provincie Limburg liet eind vorige week weten ruim 113.000 euro beschikbaar te stellen voor onderzoek en onderwijs om de Limburgse taal te versterken en zo toe te werken naar een mogelijke deel III-erkenning in 2030. Die erkenning is er ook al voor het Fries en maakt een slag van het ‘beschermen’ van de Limburgse taal (zoals de huidige deel II-erkenning voorschrijft) naar ‘het verplichten tot actief bevorderen en gebruiken’ ervan.

Hogere status
Een deel van het door de provincie beschikbaar gestelde bedrag gaat naar Fontys Educatie, dat samen met partners nieuw lesmateriaal gaat ontwikkelen over de Limburgse taal. Betrokken daarbij zijn Frits Criens, Lieke Stevens en Vital Hanssen, alle drie werkzaam bij uiteenlopende lerarenopleidingen van Fontys. Verder werkt ook het nieuwe lectoraat ‘Taalbewust en inclusief opleiden’ mee.

“Door de deel III-erkenning krijgt de Limburgse taal een hogere status. Met als gevolg dat er veel meer mogelijkheden in het onderwijs komen”, legt Criens uit. Daarop vooruitlopend zijn scholen nu al aan het experimenteren met Limburgs in de klas. “Wij willen deze scholen samenbrengen om ervaringen te delen, en zo het Limburgs in het onderwijs te versterken. Het is de bedoeling dat scholen, maar ook kinderdagverblijven, met hun vraagstukken over het Limburgs straks bij ons terechtkunnen.”

Learning Design Studio
In de praktijk ziet die samenwerking er als volgt uit: vanaf komend schooljaar start Fontys een Learning Design Studio, waar samen met minimaal tien en maximaal zestien andere scholen en kinderopvangcentra bijeenkomsten worden georganiseerd. Het is de bedoeling dat deze werkveldpartners allemaal een eigen stukje ‘Limburgse les’ ontwikkelen en toepassen in de praktijk, dat vervolgens in de Learning Design Studio wordt besproken en doorontwikkeld. “Ons lectoraat doet vervolgens onderzoek naar wat wel en niet werkt”, stelt Hanssen.

Het doel daarvan, zegt Criens, is dat alles wat nu ontwikkeld wordt, straks – als de deel III-erkenning er komt – voor het reguliere onderwijsaanbod kan worden ingezet. “Natuurlijk met als doel dat we nieuwe leraren iets kunnen leren over het Limburgs en de didactiek daarvan.”

Zie het als een soort voorloper op het profileringsdeel, voegt Stevens toe: “Afhankelijk van of de deel III-erkenning er komt en hoe deze eruit gaat zien, kan Fontys hier straks heel flexibel en zo snel mogelijk op inspelen door er nu al in een kleine vorm mee te experimenteren.”

Heel concreet is het nu allemaal nog niet. We hoeven dus niet te verwachten dat Fontys op korte termijn een keuzevak Limburgse taal krijgt. Of dat huidige studenten worden opgeleid tot leraar Limburgs. “Zover zijn we nog lang niet, maar voor de toekomst hopen we dat natuurlijk wel. Wie weet komt het ooit nog zover dat Limburgs een lerarenopleiding heeft", lacht Criens. Aangevuld door Hanssen: “Er is momenteel veel aandacht voor meertaligheid, maar het besef dat het Limburgs daar óók bij hoort, verdient simpelweg veel meer aandacht.”

Het is de eerste keer dat Denk in Tilburg deelneemt aan de gemeenteraadsverkiezingen. En dat dus met Can Bayrakci aan het roer, een plek die de Fontysstudent nooit had verwacht te kunnen bemachtigen. In een gesprek met Bron vertelt hij over de weg naar deze positie en de manier waarop hij zich hard maakt voor – met name – jongeren. 

Hoe en wanneer ben je in de politiek terechtgekomen?

“Op zestienjarige leeftijd was ik al bezig met allerlei maatschappelijke dingen. Ik was actief bij een jongerenvereniging en zag daar, net als op de mbo-studie die ik destijds volgde, dat er heel veel dingen waren waar jongeren tegenaan liepen. Uit eigen ervaring weet ik bijvoorbeeld dat het vinden van een stageplek met name voor mbo-studenten heel lastig kan zijn.

Maar ik zag ook signalen op school. Ik zal dit nooit meer vergeten, maar ik had ooit een docent die tijdens een les drie bolletjes op het bord tekende. Het onderste bolletje stond voor onze ouders, het middelste bolletje voor onze god, en het bovenste bolletje was hij, de docent. ‘Ik beslis of jullie een examen halen of niet’, was zijn uitleg daarbij. Daar werd ik zó boos om, en als ik zou willen dat er iets aan deze cultuur zou veranderen, dan zou ik die stap zelf moeten zetten.”

En dus ging je de politiek in. Waarom de keuze voor Denk?

“Toen ik eenmaal de keuze had gemaakt om de politiek in te gaan, heb ik verschillende partijen onderzocht. Denk paste op meerdere fronten het beste bij mij. Deels omdat deze partij zich inzet voor jongeren, deels omdat ik hier verschillende contacten had.

Op een gegeven moment had ik een gesprek met iemand binnen Denk die ook raadslid is. Hij vond dat ik lid moest worden en zei zelfs dat ik me kandidaat moest stellen voor de Tweede Kamerverkiezingen nadat het kabinet-Rutte IV was gevallen. Dat heb ik gedaan; ik solliciteerde voor het kandidatuurschap en kwam op plek 11 op de lijst terecht. Dat had ik nooit verwacht. Nu, bijna drie jaar later, ben ik lijsttrekker van Denk Tilburg. Ook dat had ik niet zien aankomen.”

Wat zijn belangrijke thema’s waar jij je voor inzet? 

“Jongeren zijn voor mij het meest belangrijk. Denk maakt zich hard voor meer studieruimtes en stagekansen in Tilburg, maar ook voor het woningtekort. We zien in Tilburg dat er heel veel starters en jongeren zijn die moeilijk aan een huis komen. Dat ze soms zelfs naar andere gemeentes moeten uitwijken omdat er in Tilburg geen geschikte woningen beschikbaar zijn. Of ze zijn te klein, of te groot, of ze bevinden zich in onveilige wijken. Hoe kunnen wij ervoor zorgen dat die wijken weer veilig worden en dat er weer meer gezinswoningen komen?

Maar we willen ook meer stageplaatsen en studieplekken realiseren in Tilburg. We hebben natuurlijk de LocHal, en daar zijn we heel blij mee, maar qua algemene studieruimtes houdt het daar wel een beetje bij op. Bovendien is de LocHal in het weekend maar tot 17.00 uur open. Wij zouden graag zien dat de openingstijden verruimd worden naar 22.00 uur. Studenten moeten plekken hebben waar ze kunnen studeren.

Verder zetten we ons ook in voor studenten die in armoede leven. Studenten die niet altijd geld hebben om schoolboeken of andere studiebenodigdheden te kopen. Wij willen vanuit de gemeente kijken wat we voor deze studenten kunnen doen.”

Heb jij het idee dat de gemeenteraadsverkiezingen leven onder studenten?

“Nee, veel studenten weten niet eens dat de verkiezingen volgende week zijn. Dat komt, denk ik, vooral omdat ze het idee hebben dat de gemeenteraad voor een groot deel uit senioren of gepensioneerden bestaat. Er zijn weinig jongeren binnen de gemeenteraad. Onze partij wil daar verandering in brengen en wij hopen dan ook dat jongeren net als wij de verantwoordelijkheid nemen om de politiek in te gaan.

De gemeenteraadsverkiezingen zijn namelijk heel belangrijk. Júíst voor jongeren. De gemeente gaat over stageplekken, studieplekken, het opbouwen van een toekomst, woningen, noem het maar op. Allemaal aspecten waar jongeren tegenaan lopen en waar de gemeente verandering in kan brengen. Veel jongeren klagen, maar mijn boodschap is: ga niet klagen, ga stemmen.”

De Drone Challenge is een gezamenlijk initiatief van Fontys en het Summa College en vormt de afsluiting van het schoolblok. Studenten kregen de opdracht om in teamverband een drone te ontwerpen, bouwen, programmeren én te testen. De resultaten werden beoordeeld op locatie bij Avular, een hightechbedrijf dat beschikt over een unieke indoor vliegbaan, waar de drone een route vol met hindernissen moest afleggen.   

Vliegend systeem 
Voor de deelnemers begon de uitdaging met een doos losse onderdelen en een instructieboek. “Volgens de instructies hebben we de drone in elkaar gezet”, vertelt Danny, derdejaarsstudent Leraar Technisch Beroepsonderwijs. “Daarna hebben we de motoren geprogrammeerd, getest en proef gevlogen."

Niet bij iedereen ging de challenge meteen goed, zo was ook het geval bij Danny. “Tijdens de eerste ronde crashten we, maar gelukkig mochten we nog een ronde vliegen als herkansing.”  

De opdracht ging verder dan enkel vliegen. Elk team moest ook een eigen toepassing bedenken en bouwen. Danny’s team koos voor een brandblusser die onder de drone werd gemonteerd. “We hebben er daadwerkelijk een brandje mee geblust”, zegt hij trots.  

Onderwijs en innovatie 
Volgens docent en projectbetrokkene Tim-Tomas Heeren is dergelijke innovatie precies de bedoeling. “We hebben een nieuw curriculum ontworpen waarin innovatie centraal staat, passend bij de automotive sector.” Heeren legt uit dat er bewust is gekozen voor het bouwen van een drone: “Het was een vrij logische keuze: ze bevatten dezelfde componenten als veel moderne voertuigen zoals accu’s, elektromotoren en een centrale computer.”  

De deelnemers zijn leraren in opleiding voor het vmbo en mbo. “Het doel is dat zij niet alleen leren hoe een technisch systeem werkt, maar ook hoe ze die kennis later veilig en verantwoord kunnen overbrengen bij hun eigen leerlingen”, legt Heeren uit. “Ze doorlopen de volledige engineeringcyclus: van kennis over componenten tot programmeren, kalibreren en het testen."  

Samenwerking met het Summa College en het bedrijfsleven speelt daar een grote rol in. “Binnen het mbo zijn ze al langer bezig met drones, dus het Summa is daarmee een waardevolle toevoeging aan dit initiatief. Maar ook binnen het vo en vmbo zie je steeds meer die trend ontstaan. Wij dachten dat dit een mooie mogelijkheid was om daar op in te haken.” Heeren benadrukt: “Het is echt een wisselwerking tussen onderwijs en praktijk, waar het allemaal samenkomt.”  

Creativiteit 
Studenten Martijn en Rolf sleepten uiteindelijk de derde prijs binnen en ontvingen een bronzen beker en een cadeaubon. De eerste en tweede prijs gingen naar Summa-studenten. “Ja, dit is echt heel onverwachts. We hebben van te voren niet heel veel geoefend", aldus Martijn. De eerste ronde crashte hun drone zelfs: “De laatste ronde hebben we zonder te crashen overleefd."  

Martijn geeft aan het project als erg positief te hebben ervaren. “Ik vond het echt verrassend leuk om te doen. We zijn allemaal leraren in opleiding voor het vmbo of mbo en ik denk dat contact met je doelgroep daar onlosmakelijk in is.”  

Afsluiting 
De prijsuitreiking vormde het sluitstuk van een middag vol techniek, samenwerking en innovatie. “Dit is echt de kers op de taart”, vertelt Heeren. “Studenten hebben met zichtbaar plezier laten zien wat er mogelijk is. En uiteindelijk doen we het daarvoor: toekomstbestendig onderwijs, door en voor de volgende generatie.” 
 

De benoeming van Fanchamps bij het lectoraat van de Nieuwste Pabo in Sittard had een verdrietige aanleiding. Nadat Fontyslector Henderijn Heldens vlak na haar inauguratie eerder dit jaar overleed, ging het lectoraat onder interim-lector Paul Hennissen tijdelijk verder. Fanchamps, die eerder al bij Fontys als docent-onderzoeker werkte en ook al zijdelings betrokken was bij het lectoraat, nam begin deze maand het stokje van hem over. 

“Door het werk van Henderijn staat het lectoraat fantastisch in de steigers,” zegt de nieuwe lector. “Ik ben blij dat ik het vertrouwen heb gekregen om deze mooie en belangrijke opdracht verder uit te voeren.”

Die opdracht sluit naadloos aan bij een opleidingsinstituut als de Pabo, vindt Fanchamps. “Wij doen als lectoraat onderzoek, ontwikkelen concepten en innoveren het onderwijs om ervoor te zorgen dat de student van nu, straks als professional zo goed mogelijk toegerust voor de klas staat.” 

Inclusief onderwijs
En dat is een uitdaging, weet hij. Zeker in Limburg waar uit cijfers blijkt dat de ontwikkelkansen gemiddeld veel lager zijn dan in de rest van Nederland. Kunnen omgaan met zoveel diversiteit tussen leerlingen, vraagt veel van degene die voor de klas staat, weet Fanchamps uit eigen ervaring. Als zij-instromer werkte hij als leerkracht op een basisschool en deed hij veel onderzoek in het primair onderwijs en de kinderopvang. 

“We vinden het belangrijk dat het onderwijs inclusief is en willen kinderen zo lang mogelijk in het reguliere onderwijs houden.” Dat kan een leerkracht vaak niet alleen, ziet hij. “Soms is het nodig om daarvoor ook andere disciplines in te schakelen zoals een logopedist, fysiotherapeut of een ergotherapeut.” 

De naam van het lectoraat, Onderwijs in verbinding, komt dan ook niet uit de lucht vallen. Om kinderen goed te ondersteunen in hun ontwikkeling, is samenwerking tussen al die verschillende professionals essentieel, benadrukt de nieuwe lector. En dus moeten leerkrachten, zorgprofessionals en onderzoekers de handen ineen slaan. 

Over grenzen heen kijken
Liever praat Fanchamps dan ook niet over de weerstand die eerder ontstond rondom de plannen om educatieve opleidingen van Fontys intensiever te laten samenwerken. “Dat was voor mijn tijd en laat ik graag achter me. Ik vind dat je juist moet nastreven om zoveel mogelijk samen te werken en de verbinding te zoeken.” Een goed voorbeeld vindt hij de Nieuwste Pabo, een samenwerking tussen de hogescholen Zuyd en Fontys. “Met twee moederinstituten hebben we een hele mooie kruisbestuiving en combineren we het beste van elkaar.” 

Ook is hij een voorstander van samenwerking buiten Limburg. “Natuurlijk ligt onze kernopdracht hier, maar je moet ook over grenzen heen durven kijken. In Nederland, maar ook internationaal zie je fantastische dingen in het onderwijs gebeuren waar we veel van kunnen leren. En zij van ons.”

Tools van de toekomst
Fanchamps is blij dat er binnen het lectoraat ook ruimte is om meer onderzoek te doen naar nieuwe technologische mogelijkheden. Want dat kan, zo vindt hij, het onderwijs enorm verrijken. “Denk bijvoorbeeld aan toepassingen als sociale robotica, AI of serious gaming. Dat zijn de tools van de toekomst. Ik durf wel te zeggen dat het werkveld daar vaak veel verder in is dan wij. Daar hebben we als opleiding nog wel een aantal stappen te zetten."

En dus is er werk aan de winkel. Al merkt Fanchamps dat nog niet iedereen hierover zo enthousiast is als hij. Met zijn inbreng in het lectoraat hoopt hij dat te veranderen. “Het zou mooi zijn als we innovatie juist als uitdaging zien. En niet roepen ‘o help wat moet er nu weer’, maar ‘yes laten we het proberen’. Want daar kunnen we veel winst uit halen.”

In touwen hangen, op turnbalken balanceren en met enige onzekerheid de hoogte in klimmen. Iedereen kan het zich – al dan niet vaag – vast nog wel herinneren. We deden het namelijk allemaal tijdens de gymles in de kleuterklas. Het heeft voor velen nostalgische herinneringen opgeleverd die tweedejaars studenten van de pabo in een bijzondere les van docent Bewegingsonderwijs Rolf Touwen nu opnieuw mogen beleven.

Dat gebeurt in de ‘grootste speelzaal van Nederland’, die zo door Touwen wordt omschreven, “omdat speelzalen op basisscholen altijd heel klein zijn. Ik heb grote studenten, dus heb ik ook meer ruimte nodig”, aldus de docent. “Die heb ik gelukkig gekregen, inclusief de materialen die ze in echte speelzalen ook gebruiken.”

Speeltuintjes
De les die de docent geeft is geen reguliere les. Hij geeft ‘m in deze vorm slechts één keer per jaar. “In andere lessen doe ik wel losse onderdelen, maar deze les, waarin we met vier verschillende ‘tuintjes’ werken, doe ik maar één keer.” Met tuintjes doelt hij op de verschillende onderdelen, waarbij gefocust wordt op klimmen, mikken, balanceren en spelletjes.

Studenten krijgen de opdracht om de tuintjes te ontdekken en zelf een uitleg te bedenken, met als bedoeling dat ze later in de les instructies geven en een voorbeeld laten zien. Eerst zijn ze de kleuters die alles uitvoeren, daarna de leraar die het uitlegt. Saskia maakt het voor de eerste keer mee en vindt het fantastisch. 

“Het is echt heel leuk, een compleet andere les dan die we normaal krijgen”, zegt de student. “Even geen rekenen, taal of pedagogische les, maar uit de banken en actief bezig zijn. Ik voel me echt weer even kind. Lekker in die toestellen klimmen, heerlijk. En bovendien heel inspirerend!”

Topdocent
Studiegenoot Bram omschrijft het als een ‘ontdekkende’ les. En leuk, ook al ambieert hij het geven van kleutergymles niet. “Ik heb voor de pabo eerst de pabo-ALO geprobeerd, maar daar ben ik mee gestopt omdat ik het stukje ALO minder interessant vond.”

Desondanks staat hij hier met een brede glimlach, want ook hij kan niet ontkennen dat het een bijzondere manier is van les krijgen. “Het is leuk om lekker speels bezig te zijn. We krijgen in andere lessen veel theorie, dus dit springt er wel uit. En wat het extra mooi maakt is dat Rolf Touwen een topdocent is.”

De awards worden net als vorig jaar uitgereikt tijdens het Fontys for Society event op campus Rachelsmolen. Het zijn er twee, één voor Fontys-studenten en één voor Fontys-medewerkers. Om in aanmerking te komen voor de prijzen moet het initiatief bijdragen aan de oplossing voor een maatschappelijk vraagstuk.

“For Society, dus,” legt Mandy van Baardwijk, coördinator content & events bij Fontys uit. “Deze awards zijn bedoeld om betekenisvolle projecten in het zonnetje te zetten en tegelijkertijd een extra boost te geven om het goede werk voort te zetten.”

Erkenning en aanmoediging
Een prijs voor erkenning en aanmoediging dus die bestaat uit een award, gemaakt door Fontysstudent Floor en een geldbedrag van duizend euro. Maar Van Baardwijk hoopt op meer. “Het zou mooi zijn als de extra aandacht voor deze maatschappelijke projecten er ook voor zou zorgen dat er binnen Fontys nieuwe samenwerkingen ontstaan.” Dat is nodig vindt ze. “Instituten zitten soms erg in hun eigen cocon en mensen zijn over het algemeen erg bescheiden. Soms zijn er kruisbestuivingen nodig om een project naar een hoger niveau te tillen.”

Een externe jury nomineerde zes uiteenlopende projecten, drie van studenten en drie van medewerkers, die wat hen betreft voldoen aan de gestelde criteria. Initiatieven met aantoonbare maatschappelijke impact, die bijdragen aan een betere samenleving.

Categorie Studenten
Fontys Caribbean Connection (FCC)
Het doel van dit studenteninitiatief is een warm welkom en betere begeleiding voor studenten uit het Caribisch gebied. Door onboardingprogramma’s, taalondersteuning, peer-begeleiding en workshops voor docenten bevordert FCC inclusie, welzijn en studiesucces met aandacht voor culturele verschillen en sociale verbinding.

Kijk Vooruit 
Schermgebruik bij jonge kinderen leidt tot een stille bijziendheidsepidemie. Deze campagne van vier studenten Communicatie maakt ouders bewust van de gevolgen van overmatig schermgebruik en biedt alternatieven met spelelementen. Door middel van krachtige beelden én concrete oplossingen zet dit project aan tot gedragsverandering. Het project won eerder al een prijs bij de Dutch Creativity Awards.

Opposites Attract 
Polarisatie tegengaan via technologie? Deze datingapp van drie ICT-studenten matcht mensen op verschillen in plaats van overeenkomsten en laat zien hoe AI kan bijdragen aan maatschappelijke verbinding. Met dit vernieuwende concept sleepten de studenten begin dit jaar een geldprijs van duizend euro binnen tijdens de Polarisation Challenge.  

Categorie Medewerkers
Straatroute 
Met dit initiatief leren Social Work-studenten tijdens een wandeling door Eindhoven van ervaringsdeskundigen die zelf dakloos zijn geweest. Door studenten met deze unieke onderwijspraktijk onder te dompelen in een andere leefwereld kunnen ze een dieper begrip ontwikkelen voor het leven van anderen en draagt het bij aan het doorbreken van stigma’s.

Prebachelor voor vluchtelingstudenten 
Tijdens deze prebachelor worden vluchtelingstudenten geholpen bij hun inburgeringsproces en worden zij voorbereid op het behalen van het staatsexamen Nederlands als tweede taal (Nt2). Studenten krijgen in dit schakeljaar niet alleen taallessen, maar worden ook bijgespijkerd in andere vakken. Naast les krijgen ze ook sociale begeleiding via buddy’s.

Versterk je Veerkracht 
Versterk je Veerkracht is de titel van een digitaal werkboek op basis van ACT-methodiek, ontwikkeld voor Fontys-studenten. Het biedt toegankelijke oefeningen en inzichten om studenten te helpen met mentale veerkracht, zingeving en zelfkennis. Het werkboek is inmiddels ook buiten Fontys in gebruik.

Het is de tweede keer dat de Fontys For Society Awards worden uitgereikt en ze zijn een blijvertje aldus Van Baardwijk. Ook als de slogan van Fontys ooit mocht veranderen. “Het idee voor deze awards valt natuurlijk perfect samen met de gedachte achter Fontys for Society, dus ik zou er wel van balen als er een andere pay off zou komen. Maar ik verwacht niet dat dat snel zal gebeuren en anders vinden we daar vast wel weer wat op.”

“Toen ik begon als lector was ik heel positief over AI. Het is niet dat ik nu negatief ben, maar ik maak me wel zorgen en ben ook kritisch. Allereerst vanwege de footprint van AI. Die is vergelijkbaar met een klein land.”

“De modellen worden steeds groter en het trainen ervan kost ontzettend veel energie: elke vier maanden verdubbelt dit! En het gebruik kost ook veel. Eén vraag stellen aan ChatGPT is vergelijkbaar met de consumptie van een halve liter water en het opladen van een smartphone. Als miljoenen mensen dan AI gaan gebruiken om te bepalen welke groene laarsjes ze eens zullen kopen…”

Werk
En ja, wat eerder in deze serie al duidelijk werd: AI gaat heel veel kantoorbanen raken. Veel werk dat nu door mensen wordt verricht, zal straks worden overgenomen door AI. Om Pink Floyd te citeren: Welcome to the Machine.

Zo somber wil Schouten er ook weer niet over zijn. “Er komt namelijk wel iets voor terug, iets voor in de plaats. We krijgen er een hulpmiddel bij om het leven gemakkelijker te maken.”

“Al blijft moeilijk te voorspellen: in het verleden heeft nieuwe technologie ook wel eens het omgekeerde effect gehad. Veel heeft te maken met hoe de mens AI zal gaan inzetten. Een mes kan een moordwapen zijn, maar kan in de handen van een chirurg ook levens redden.”

Big tech
En hoe kijkt Schouten aan tegen het feit dat het weer de big tech-bedrijven zijn die hier op allerlei manieren de grootste winst mee gaan behalen? “Ik maak me wel zorgen over een paar dingen. Privacy bijvoorbeeld. En degene die alle data heeft, heeft ook alle macht. Dat bedrijven als Meta en Google dat op allerlei manieren verzamelen, daar vind ik wel iets van ja.”

“Je moet er toch niet aan denken dat we nog afhankelijker worden van Amerikaanse big tech-bedrijven dan we nu al zijn. Want het is natuurlijk zorgwekkend als je ziet hoe het politiek kan omslaan, zoals nu gebeurt.”

“Ja, gelukkig zijn we in Europa ook bezig. Je hebt bijvoorbeeld het Franse Mistral dat aan de weg timmert. En de EU is zich er bewust van. Er is ook al wel wetgeving. Maar zolang je weinig data hebt, heb je zoals gezegd ook weinig macht.”

Dommer
Dan de eerder deze serie ook al opgeworpen zorg over dat de mens door AI de komende generaties alleen maar dommer wordt. Je hoeft geen kennis meer te hebben, want je vraagt het gewoon aan AI. Je ziet het deels nu al gebeuren bij de jonge generatie.

“Daarom pleit ook ik voor AI-geletterdheid voor iedereen. Wat je bij die jonge generatie vooral ziet is dat zij heel veel prikkels krijgen en daardoor ook een kortere focus hebben.”

“Aan de andere kant: als het om de studenten gaat dan vind ik dat we wel een beetje uit die ratrace moeten stappen van leerdoelen aantikken. Daarom vind ik initiatieven zoals die buitenklas op Stappegoor erg positief. Ga inderdaad eens naar buiten in plaats van altijd maar in dat lokaal.”

Voordelen
De vraag was noem de voor- en nadelen. Maar het zijn vooral nadelen die Schouten noemt…

“Ha, ja er zijn ook genoeg zorgen. Maar aan de andere kant: neem de Bioblitz, waarbij studenten een maand lang alle planten, vogels en insecten op campussen fotograferen. Dan gebruik je ook een app, maar steek je tegelijkertijd heel veel op.”

“Een groter voorbeeld is de smart grid. We zitten met zijn allen in een enorme en noodzakelijke energietransitie. Waarbij we niet alleen consument zijn, maar met zonne- en windenergie ook nog energie leveren. Om dat allemaal in goede banen te leiden heb je echt data en AI nodig.”

“Hetzelfde gaat op voor de gezondheidszorg. Ook daar wordt AI ingezet om hele goede dingen te realiseren. En AI kun je wellicht dus ook gebruiken om diversiteit in de natuur te meten.”

Evolutie
“Je kunt je ook afvragen wat intelligentie nu eigenlijk precies is. Van de mens denken we het te weten ja. Maar hoe intelligent zijn dieren of planten? Of nog breder: wat is natuurlijke en wat is artificiële intelligentie? Wij hebben er miljoenen jaren over gedaan om te evolueren tot wie we nu zijn. Willen we dat technologisch nu in vijftig jaar doen? Kan dat wel?”

Die laatste vraag heeft Schouten eerder in het gesprek eigenlijk al beantwoord. “Elke grote innovatie heeft tot nu toe voor enorme winst gezorgd. Voor de economie dan, niet per se voor de mens. Wanneer zeggen we nou eens: we draaien het om. Het moet allereerst goed zijn voor de mens.”

Vrees
Hoewel hij dus niet negatief is over AI, maar zich wel zorgen maakt, heeft Schouten ook niet de indruk dat het allemaal zo snel zal gaan als sommigen roepen.

“Ik heb met verschillende AI-modellen gewerkt. Tachtig procent klopt van wat ze leveren. Maar wat me vooral opvalt is dat er nog steeds hele domme fouten optreden. Het zijn ook maar patroonherkenners hè, dus heel eendimensionaal.  AI zondigt soms tegen alle logica om de simpele reden dat het de echte wereld niet kent.”

En ook de kritiek van tegenstanders van AI in het hoger onderwijs wuift hij weg. “Er wordt vaak uit wantrouwen gehandeld en gedacht. Zo van: de studenten gaan hier misbruik van maken. Dat blijkt in de praktijk heel erg mee te vallen. Dus ik heb liever dat AI voor alle studenten gewoon toegankelijk is, waar ze nu bijvoorbeeld bij Fontys ICT met een eigen platform aan werken.”

“Wat belangrijk is, is dat iedereen gewoon zelf kritisch moet blijven nadenken. Dat is wat je moet loskoppelen van AI. Duiding moet je niet overlaten aan AI en bij de meeste processen hoort de mens dus altijd nadrukkelijk in the loop te blijven zitten.”

“Daarom zei ik dus aan het begin: niet negatief, wel kritisch. En je houdt het niet tegen. Dus je zult er toch echt iets mee moeten.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot
>>11. Ik moet veel meer nadenken sinds ik AI gebruik

De Fontys Junior Academie is jaren geleden in het leven geroepen om de overstap vanuit het voortgezet onderwijs en mbo naar het hbo zo soepel mogelijk te maken. Dat gebeurt met zogeheten ‘aansluitingsactiviteiten’, die tot nu toe vooral in de techniekbranche worden georganiseerd. Maar vanaf het nieuwe studiejaar komen daar ook de domeinen Economie & Communicatie, Educatie, Mens & Gezondheid/Paramedisch bij. 

Keuze is reuze
Dat heeft als reden dat de studiekeuze voor leerlingen momenteel enorm is. Misschien zelfs wel te groot, en daardoor zien veel studiekiezers door de bomen het bos niet meer. Want ga er maar aanstaan: je rondt als jong bloempje de middelbare school af zonder enig idee welk carrièrepad je wil gaan bewandelen. Toch is het van groot belang dat je op dit moment een studie kiest die bij je past.

Maar dat is ’t hem nou juist. Want hoe weet jij welke studie bij je past? Nou, dat is dus waar de Junior Academie om de hoek komt kijken. Want met de activiteiten die hier worden georganiseerd, krijgen leerlingen van het voortgezet onderwijs en het mbo een kijkje in verschillende keukens. Voorheen dus alleen in de technische keuken, maar vanaf het nieuwe studiejaar kunnen ze ook kennismaken met alles wat met economie, communicatie, educatie en de gezondheidswereld te maken heeft.

“Wij organiseren activiteiten om leerlingen in aanraking te laten komen met de verschillende domeinen, zodat ze een beter beeld krijgen van wat ze leuk of juist niet leuk vinden”, legt Nienke van Otterloo uit, coördinator bij de Junior Academie, afdeling Techniek. Maar daar blijft het niet bij, want: “Aangezien docenten daar een grote rol in spelen en het belangrijk is dat zij weten hoe het vervolgonderwijs eruitziet, organiseren we ook voor docenten verschillende activiteiten.”

Officiële start
Officieel worden de ‘extra’ domeinen pas vanaf september bij de Junior Academie betrokken, maar achter de schermen wordt er wel al aan die nieuwe stap gewerkt. “Vanuit de domeinen werken we al een jaar samen binnen de Junior Academie, afgelopen jaar in pilotvorm, komend jaar met een vaste jaarplanning en gezamenlijke website”, vervolgt Van Otterloo.

Haar collega Martje Pool, die als strategisch consultant aansluiting vanuit de centrale diensten advies uitbrengt over hoe de aansluiting met het voortgezet onderwijs en mbo verbeterd kan worden, vult haar aan. “Veel scholen zien ons als één Fontys, maar Fontys bestaat uit heel veel verschillende instituten met heel veel verschillende contactpersonen. Dat is voor het voortgezet onderwijs natuurlijk niet te overzien, en daarom brengen we met de Junior Academie alles samen.”

Meerder doelen
Tijdens de activiteiten die de Junior Academie organiseert, worden deelnemers aan het werk gezet om de breedte van het domein en vakgebied te laten zien. Met als hoofddoel mensen enthousiast te maken voor dat domein, maar ook om te voorkomen dat ze de verkeerde studiekeuze maken. 

Pool: “We willen natuurlijk onder de aandacht brengen wat we hebben, maar dat is uiteindelijk niet het doel. Het grote doel is om de overstap tussen het voortgezet onderwijs en hbo minder groot te maken en bij te dragen aan een goede studiekeuze. Er zijn immers heel veel havisten met motivatieproblemen die overstappen naar het mbo en dan uitvallen, en om dit tegen te gaan wordt er gekeken hoe de havo praktijkgerichter kan worden en zo kan bijdragen aan de voorbereiding op het hbo. Onze activiteiten sluiten daar mooi op aan.”

Met de nieuwe domeinen die vanaf september worden toegevoegd, wordt Fontys met een groter deel vertegenwoordigd dan ooit. Maar dan zijn ze er nog steeds niet helemaal. Gaat dat in de toekomst nog veranderen? “We zijn nu met een aantal grote domeinen gestart en gaan hiermee kijken waar de struikelblokken en winkansen liggen, maar uiteindelijk hopen we alle Fontys-instituten te vertegenwoordigen bij de Junior Academie.”

Ze werkt inmiddels achttien jaar bij Fontys. Marleen Drabbels-van de Heijning was ooit drie jaar lang wijkverpleegkundige, maar ging daarna aan de slag als docent bij Fontys Mens en Gezondheid. Daarna tien jaar bij Fontys Economie en nu dan als strategisch adviseur Mens en Maatschappij.

Maar ict? Nee, dat zat er in die achttien jaar niet in. “In mijn huidige baan ben ik onder andere bezig met het programma  social en technical impact. Als ik dan bij Fontys ICT rondliep, dacht ik altijd: wat is dit toch een totaal andere wereld, ik spreek die taal gewoon niet.”

Tot zij dacht aan wat oud-directeur Fontys ICT Ad Vissers ooit zei: pas als je ict toepast, krijgt het betekenis. “Dus besloot ik het dan zelf ook te gaan doen.” Ze schreef zich in voor de 18-weekse cursus AI for Society, waarbij ze elke week een volle dag aan de bak moest.

Kopie van jezelf
De eerste opdracht luidde: bouw een digitale kopie van jezelf, een digital clone. Lastig als je helemaal niets weet van programmeren. Maar daar gaat het ook niet om, zo merkte zij gaandeweg. De vraag was vooral hoe je AI daarvoor inzet.

“Ik had me tot doel gesteld dat ik door deze cursus na een half jaar tien procent minder werkdruk zou hebben. Dan zou ik het een geslaagd initiatief hebben gevonden. Maar ik zat al na zes weken op dat punt.”

De volgende stap was alsnog zelf de beginselen van programmeren te leren. Door de cursus leerde zij beter analyseren en gebruik maken van AI. “En AI is dan net zo goed als je zelf bent. In het begin kostte het me nog heel veel tijd. Maar gaandeweg ging het steeds beter en nu verander ik continue: van Claude naar ChatGPT naar Gemini. En daarnaast ook Google Colab, enzovoort”

Spannend
Inmiddels is de cursus afgerond. Ze is blij dat ze het gedaan heeft. “Allereerst omdat ik, als iemand me aan het begin had gezegd: dit kan jij straks, dan had ik dat niet geloofd. Dan had ik gezegd: dat zou ik helemaal niet kunnen. Wel dus. Omdat je eigenlijk iedere keer weer verder bouwt op de stap die je daarvoor hebt gezet. De grootste winst is daarom dat technologie voor mij nu niet meer spannend is.”

Het tweede punt is dat zij trots is dat ze zelf hiertoe het initiatief nam, en zichzelf zo ontwikkeld heeft. “Daardoor weet ik het veel beter over te brengen op collega’s en professionals uit mijn eigen domein. Ik geef nu workshops aan collega’s, waarbij ik in simpele taal kan uitleggen hoe dit werkt. Waarbij gezegd dat domeinkennis wel essentieel is om in je eigen beroep met AI de diepte in te gaan.”

Marleen denkt dat deze cursus mensen met verschillende achtergronden ook dichter bij elkaar kan brengen. “En dat gun ik onze wereld ook, toch zeker om het in te zetten voor het sociaal en maatschappelijk domein. Als we allemaal zo een stapje naar elkaar toe zetten… En nee, ik ben niet bang dat AI het overneemt. Alhoewel ik niet de in de toekomst kan kijken. Maar we zullen uiteindelijk altijd mensen nodig hebben. Voor het menselijk contact.”

Ongelijkheid
Zeker, ook zij maakt zich zorgen over de snelle ontwikkeling rondom AI. Maar meer om een ander punt: “Dat de ongelijkheid er steeds meer door zal toenemen. Dat in wijken een deel van de bevolking wel en een deel volstrekt niet snel genoeg weet wat dit gaat betekenen voor de wereld.”

Hetzelfde geldt overigens ook voor studenten en jongeren in het algemeen. “Ja. Veel jongeren zitten opgesloten in een bubbel, in een digitale wereld. De oplossing? Benader ze dan ook in die digitale wereld. Daar kun je dat contact leggen.”

Doe iets
Ondertussen is zij druk doende om binnen haar eigen domein Mens en Maatschappij AI een eigen plek te geven. Nu nog met een paar mensen, maar ze verwacht dat er dat meer gaan worden. En ze heeft al heel veel mensen doorgestuurd naar de cursus die ze zelf volgde. “Doe in elk geval íets en leer het kennen vanuit je eigen perspectief, is mijn advies.”

Marleen benadrukt dat het veel voordelen heeft om kennis te hebben van de digitale wereld en vooral van AI. “Weten wat je doet en waarom je het doet. Dat heeft AI me vooral geleerd. Ik moet nu veel meer nadenken dan voordat ik AI gebruikte.”

En ja, de tijdwinst is inmiddels vele malen groter geworden. “Ik vind het fijn dat er nu een machine is die voor mij bijvoorbeeld verslagen uitwerkt. Ja, dat is gemakzucht. Maar ik krijg er kwaliteit voor terug: de tijd die ik daarmee win kan ik nu aan mensen besteden. En dat staat toch centraal in mijn vakgebied.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot

“We hebben gewoon slim wat touwtjes met elkaar verbonden”, zegt Huijts. “Het is een platform waar je verschillende AI-modellen van verschillende providers aan kunt hangen, zowel commercieel als open source. Zonder dat de informatie bij andere partijen buiten Fontys terecht komt. We kunnen er, zoals bijvoorbeeld in het geval van het Chinese Deepseek, voor kiezen om het op onze eigen hardware te draaien zodat studenten niet bang hoeven te zijn dat hun data op een Chinese server wordt opgeslagen.”

Qua klimaatzorgen: kost dit niet veel energie? 
“Nou, daarover gaan nogal wat wilde verhalen rond in de media. Ja, AI kost energie. Maar het grootste deel daarvan gaat naar het trainen van je model. Dat doen wij niet, omdat we daar de rekencapaciteit niet voor hebben.”

“We zijn er ook nog niet helemaal klaar mee. Bij de Juridische Hogeschool laten we bijvoorbeeld checken wat de juridische vraagstukken zijn, hoe we bijvoorbeeld de AI-act moeten interpreteren en ervoor zorgen dat alles binnen de juiste juridische en ethische kaders valt.”

Voorspelbaar
Het platform maakt onder meer gebruik van een open-source interface die sterk lijkt op ChatGPT, wat het voor veel gebruikers voorspelbaarder en dus makkelijker maakt om mee te werken.

Er wordt dus heel bewust gekozen voor Open Source AI?
Suilen: “De voorkeur gaat uit naar ‘default’ op open source ja, maar we bieden een heel scala aan modellen. In plaats van overgeleverd te zijn aan de grillen van big tech, kunnen wij bepalen hoe ons systeem zich gedraagt. Dat zijn we nu met kleine groepen aan het testen. Daarbij hebben we de veiligste variant gekozen die via onze eigen infrastructuur kan worden ontsloten en waarbij we in principe elk AI-model kunnen aanbieden.”

Wat AI ongeacht het model doet, zo voegen Suilen en Huijts eraan doe, is indirect de eigenschappen van de gebruiker uitvergroten. “Als je niet kritisch bent, zul je dat ook met AI niet worden. Ben je nieuwsgierig, dan wordt je met AI nog nieuwsgieriger. Ben je lui? Dan zorgt AI ervoor dat je nog luier wordt", stelt Huijts. Waar Suilen aan toevoegt: “AI werkt eigenlijk als een supergrote versterker van wat je al bent.”

Verantwoord
Reden te meer om ervoor te zorgen dat ook dit platform verantwoord gebruikt gaat worden. Experts uit de eerdere artikelen in deze serie gaven dat ook al aan: studenten moeten (en medewerkers trouwens idem dito) wel begeleid worden in hoe AI te gebruiken.

Huijts: “Wij zien Fontys als een professioneel clubhuis. Waar je samen iets vindt van wat je leert of geleerd hebt. Hoe verhoud je je daarbij tot je medemens? Soms betekent dat frictie ja, vaak ook doorbijten. AI kan bijna alles, maar ‘mens-zijn’ dat kun je er niet mee leren.”

Is dat wat Fontys studenten bij moet brengen?
Suilen: “De rol van kennisoverdracht is wel uitgespeeld in het onderwijs. Of in elk geval heel erg onder druk komen te staan. Onze rol gaat niet meer over inhoud of kennis, maar over menselijke vaardigheden ontwikkelen, kritisch nadenken, een ethisch kompas opbouwen. Bildung? Ja, dat is het ook ja. En AI is daarin een stormram.”

Big Tech
Elon Musk, Mark Zuckerberg en Jeff Bezos gaan diep door het stof om president Trump te behagen. Terwijl de wensen van Trump niet altijd zijn wat de rest van de wereld wil. Vrijwel alles wat digitaal is, draait bij Fontys op Microsoft: van Teams tot Copilot tot email. Terwijl ook dit bedrijf tot de Amerikaanse big-tech behoort. 

Is dat wel slim? 
Huijts: “Daar zeg je iets. Het hoger onderwijs in Nederland draait voor het overgrote deel op Microsoft. Als je dat vergelijkt met Duitsland: daar gebruiken ze het maar voor een fractie, misschien 15 procent. Maar goed, we zijn als Fontys bij Surf aangesloten en dat is niet voor niets. Surf voldoet voor een groot deel aan onze behoeften. 

Knap en mooi dat de jullie een eigen AI-platform ontwikkelen. Maar zouden jullie met de collega’s ook niet een eigen systeem voor Fontys kunnen ontwikkelen?
Beide mannen glimlachen instemmend. "Technisch gezien zouden we het wel kunnen, een eigen systeem voor Fontys ontwerpen. Maar qua budget en beheer is het een heel ander verhaal.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?

Sinds drie jaar is het voor Caribische studenten mogelijk om bij Fontys op afstand een scheikundemaster te volgen, waarmee ze hun eerstegraadsbevoegdheid als leraar halen en toch kunnen blijven wonen en werken in hun thuisland. Dirks-Trommelen, scheikundedocent en opleidingscoördinator van Fontys Lerarenopleiding Tilburg (FLOT), had al langer de wens om zich verder te verdiepen in de situatie van deze studenten en door het prijzengeld was de mogelijkheid opeens daar.

“Je leidt deze studenten met een online master op voor een onderwijscontext die je zelf niet kent. Natuurlijk hoor je wat ze meemaken, maar hoe het er echt aan toegaat bij de scholen waar ze lesgeven dat weet je niet. En dat is wel interessant om te weten bij vakken zoals didactiek.”

Vol trots
En dus stapte ze onlangs in het vliegtuig naar Curaçao om daar met eigen ogen te zien, hoe ze vanuit Nederland beter zou kunnen inspelen op de behoeftes van deze studenten. Terugkijkend op haar reis heeft ze daarmee niet alleen zichzelf, maar ook de zes studenten die ze bezocht een groot plezier gedaan.  

“Ze hebben me vol trots een week lang rondgeleid op hun scholen en het eiland. Als je daar bent maak je toch op een andere manier verbinding, dat bereik je niet op afstand. Door het zelf te zien, komt het ook veel meer binnen en heb ik een beter beeld gekregen van hun situatie. Tijdens de lesbezoeken merk je welke uitdagingen en kansen er zijn en daardoor kan ik nu beter doorvragen als ik ze online spreek.”

Twee talen
Dirks-Trommelen werd zich tijdens haar bezoek weer erg bewust van de uitdagingen die haar studenten ervaren als het gaat om taal. Voor de meeste leerlingen waar zij les aan geven is Nederlands niet de spreektaal en dat zorgt, ook door alle scheikundige termen, voor een echte uitdaging op taalgebied.   

“Hoewel Nederlands de officiële taal is op de voormalige Antillen, beheerst niet iedere leerling die even goed. Vaak spreken ze het alleen op school en daarbuiten Papiaments. Al die woorden die we gebruiken in het scheikundevak zijn al lastig voor iemand goed Nederlands spreekt. Dan wordt lesgeven nog eens extra ingewikkeld als je leerlingen steeds moeten switchen tussen twee talen.”

Nu ze er toch was, heeft ze ook persoonlijk het diploma uit kunnen reiken aan de eerste student die, binnen twee jaar, de online master met succes afrondde. Een mijlpaal voor de Fontysdocent en niet alleen voor haar.      

“Ik mocht het diploma uitreiken in een hele bijzondere setting op het Ministerie van Onderwijs. Dat laat wel zien dat ze het ook op Curaçao belangrijk vinden dat we deze mogelijkheid nu bieden. Op de voormalige Antillen is er een ontzettend tekort aan goed opgeleide leraren en ik vind het mooi dat wij hieraan op deze manier kunnen bijdragen. Natuurlijk zou het het meest ideaal zijn, dat ze in hun eigen land een opleiding kunnen volgen. Maar zolang dat niet zo is, is dit second best.”

Deuren geopend
Nu de scheikundedocent terug is, gaat ze haar ervaringen delen met collega’s uit andere vakgebieden die ook overzeese studenten begeleiden. Ze heeft niet direct verbeteringen van de online masters voor ogen, want zegt ze: “Sommige dingen moeten ook even in het hoofd malen, om daarna vorm te kunnen krijgen.”

Waar ze ook nog even op gaat broeden is een bestemming voor de helft van het geld dat nu nog over is. Want hoewel de nominatie door studenten voor haar voelde als een prijs op zich, is ze ook erg blij met de gewonnen cheque. “Het zou onzin zijn om te zeggen dat ik het geld niet had gehoeven. Ik heb er iets supergaafs mee gedaan en het heeft deuren geopend die anders gesloten waren gebleven. En het geld is nog niet op, dus wie weet wat het nog meer gaat opleveren.”

Geen student die geen AI gebruikt, en al helemaal niet bij de ICT-opleidingen. Maar of het nu ChatGPT is, Claude, Gemini, Perplexity of een van de talloze andere leveranciers: het zijn allemaal commerciële bedrijven. Oftewel: overal hangt een prijskaartje aan.

Daarnaast zijn er ook wel vragen te stellen bij de betrouwbaarheid en privacy van veel AI-modellen. Zie daar het gat waarin Huijts en Suilen sprongen door een eigen AI-platform te realiseren. De aanleiding was overigens weer een ander model: Copilot, de AI van Microsoft die via Surf door Fontys wordt aangeboden. En waar Surf van zei: gebruik het niet.

“Dat bericht van Surf, vanwege de privacy-risico’s, zorgde voor veel ruis, onder andere over welke variant nu wel of niet te gebruiken”, vertelt Suilen. Huijts vult aan: “Tegelijkertijd zagen we dat bij ons eigen instituut het mes aan twee kanten snijdt wat AI betreft.”

“Een verscheidenheid aan commerciële en open source modellen wordt hier gebruikt, maar er worden ook AI-modellen geïntegreerd in studentenprojecten en eigen modellen ontwikkeld. Dus onze behoefte hier aan AI is groter dan bij andere opleidingen, groter dan slechts een geschikte eindgebruikerstool of -chatapplicatie. En Copilot is toch een beetje de Fiat Panda onder de AI’s.”

Suilen: “Ja, onze gebruikersgroep is technisch gezien ook wel vaardiger dan veel andere studenten. Wat niet wil zeggen dat ze ook AI-vaardiger zijn. Maar wel dat er een grotere behoefte is aan een goed model en vooral ook een keuzevrijheid. En wat dat betreft is Copilot de Fiat Panda onder de AI-modellen. Bij ICT hebben we behoefte aan meer.”

Toegang
Suilen en Huijts streven naar een toegankelijk en vooral democratisch AI-platform. Huijts: “Wat je als onderwijsinstelling niet wilt, is dat de student die van thuis de dikste creditcard meekrijgt daarmee ook de meeste toegang krijgt tot AI. De betere AI’s kosten namelijk wel geld.”

Suilen: “Dus dat was een van de gedachten achter ons project: toegang faciliteren tot modellen van diverse leveranciers. Het platform dat wij ontwikkelen wordt ook niet aan personen maar aan de hele opleiding aangeboden.”

"Wij ontwikkelen dus geen model, dat is alleen voorbehouden aan echt grote partijen, maar een platform of tool om diverse modellen van leveranciers te ontsluiten. Bij ons kun je dus kiezen welke je wil gebruiken.”

“Technisch is onze AI-tool klaar, beleidstechnisch is het nog niet eens begonnen. Zo zijn we ook naar de Juridische Hogeschool gestapt om uit te laten zoeken wat mag en wat niet, en wat wenselijk is en wat niet. Er komen vanzelf heel veel vragen naar boven. Bij ons maar ook vanuit de organisatie.”

Controle
En die vragen hebben vaak een afwerend of beschermend karakter, zo heeft het tweetal al gemerkt. “Kijk, het veiligste is natuurlijk om gewoonweg alles te verbieden”, stelt Suilen. “Dat zou vandaag de dag de security officer waarschijnlijk ook zeggen over alles waar we al op draaien.”

“De reflex is namelijk vaak: controle! Maar als je alles dichttimmert, heb je vanuit Fontys geen enkele regulering, geen inzicht en dus ook geen democratisering. Want iedereen gaat toch AI gebruiken, maar via commerciële partijen en dus zonder transparantie. ”

In de volgende aflevering van deze serie, die later verschijnt, leggen Huijts en Suilen uit wat het nu precies is wat zij precies ontwikkeld hebben.

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is

Amine Oulad Lmaroudia dacht eerst dat directeur Anton van den Brink een grapje maakte, toen die hem vijf jaar geleden vroeg of het geen tijd was voor een minor Arabische taal. Tot de docent Engels niet veel later benaderd werd en te horen kreeg: je wordt een half vrijgesteld om de minor op te zetten.

“Ik ben vooral heel erg over de inhoud na gaan denken. Je kunt aan sommige universiteiten in Nederland wel Arabisch studeren. En de Hogeschool van Amsterdam biedt ook een minor aan. Maar ik vond al die vormen te ver van het echte Arabisch afstaan”, legt Amine uit. “Ik heb een groot netwerk in islamitische en Arabische kringen in Nederland en heb zelf een klassieke islamitische opleiding genoten. En dat laatste is eigenlijk de beste manier om Arabisch te studeren.”

De minor die hij vervolgens opzette met hulp van Karima en Yassin, de twee leerkrachten die werden aangenomen, liep meteen tegen de eerste hobbel aan: corona. “Moesten we met dat eerste twaalftal studenten alles online gaan doen.” Maar de hobbel werd genomen en via mond-op-mond reclame groeide de minor snel in populariteit. 

Anno 2025 wordt niet meer met één maar met drie groepen gewerkt en worden er wachtlijsten gehanteerd. Uit het hele land komen er aanvragen binnen, en de helft van elke minorgroep komt van buiten Fontys. “We zouden met meer groepen kunnen werken, maar dat willen we niet. Daar hebben we de lokalen en de docenten niet voor. Bovendien: hoe groter je wordt, hoe meer variabelen, hoe onzekerder de uitkomst. Dus we zetten heel bewust een rem op de groei. Omdat we de kwaliteit willen blijven garanderen.” 

Identiteit
En hoe verklaren zij het succes van de minor? Docent Yassin Abouyaala, die zelf al sinds 1998 Arabische les geeft: “Er zijn heel veel redenen waarom studenten deze minor willen volgen. Vaak heeft het te maken met identiteit: je bent moslim en je wilt toegang tot de Koran."

"Het geloof speelt inderdaad een belangrijke rol, maar het is geen minor waarin de islam centraal staat. Het gaat echt om de Arabische taal en cultuur. En die kennen ook joodse en christelijke invloeden."

En hoewel een aanzienlijk deel van de studenten islamitisch is, zijn de motieven van studenten volgens Yassin veel veelzijdiger dan alleen dat. "Die kunnen ook economisch, sociaal of maatschappelijk zijn. Je bent getrouwd met iemand van Arabische afkomst. Of je wilt straks gaan werken in een vak waarin het handig is om de taal en cultuur beter te begrijpen.”

En precies dat, zo legt Amine uit, is waarom de minor zo populair is. “Het is heel moeilijk om op hbo-niveau die kennis te verwerven. Terwijl er wel een grote behoefte aan is. Kennelijk slagen we daar heel goed in, want we zien heel veel nieuwe aanmeldingen van broers, nichten, vrienden van oud-studenten."

Smaak
De taal leren is belangrijk. Maar de cultuur net zo, stelt Amine. "Die culturele kennis brengen we op allerlei manieren over: het Franse koloniale verhaal, poëzie, de bekendste figuren uit de Arabische wereld. Het gaat er vooral om dat studenten ‘de smaak’ onthouden, een gevoel erbij krijgen.”

Deel van de minor is een bezoek aan Marokko, om kennis in praktijk te brengen en in die praktijk ook weer meer te leren. Zowel over de taal als over de cultuur. Ook deze week is een minorgroep van ruim 25 studenten daar op reis. Op eigen kosten, want de trip is facultatief en wordt niet door Fontys bekostigd. Maar de meeste studenten schrijven zich er wel voor in.

Zo ook Abderrahim, derdejaars student Social Work in Eindhoven. Voor hem lijkt de taal en cultuur gesneden koek: hij is van Marokkaanse afkomst. Niet dus. “Ik spreek Berbers. Dus een enkel woord kan ik wel herkennen. Maar als je Arabisch beheerst, kun je met veel meer mensen praten.”

Het gaat Abderrahim vooral om de communicatie. En ook om de islam: met arabisch leren kan ik me daar veel beter in verdiepen." Bovendien denkt hij er later veel aan te hebben in zijn toekomstige beroep. “Ik wil met jeugd gaan werken, maar die kunnen overal vandaan komen. En vluchtelingen uit het Midden-Oosten, ook volwassenen, spreken vaak maar gebrekkig Nederlands.”

Vrienden
Bregje is derdejaars student Bedrijfskunde bij Avans. Zij heeft weer een heel andere reden om de minor te volgen. “Veel van mijn vrienden spreken Arabisch. Ik heb dus interesse in de taal en de cultuur. Maar ook in hun geloof."

"Ik heb zelf atheïstische ouders, maar ben anderhalf jaar geleden gedoopt nadat ik met vriendinnen in aanraking was gekomen met een jongerenkerk in Tilburg. Ik vind het fijn om alledrie de standpunten te kunnen begrijpen. Daarnaast wil ik waarschijnlijk hierna internationale betrekkingen gaan studeren, dus daar komt het eveneens van pas.”

Voor Ruyet, derdejaars ICT en Mediadesign bij Fontys en van Turkse afkomst, is er eigenlijk maar één reden. “Ik wil mijn religie beter leren kennen. Veel bronnen en boeken zijn in het Arabisch. Dus ik kom zo veel meer te weten dan met alleen Engelse en Turkse bronnen."

"Nee, met mijn eigenlijke studie heeft deze minor dus niets te maken. De Arabische taal is al moeilijk, maar ik heb op de middelbare en op het mbo ook nooit een extra taal geleerd. Dus voor mij is het best wel moeilijk.”

Schmidt beweert (zie video onder dit artikel) dat in luttele jaren tijd een kunstmatige intelligentie is ontwikkeld, met name dóór kunstmatige intelligentie, die slimmer is dan alle mensen op aarde tezamen. Het voedt de angst die bij heel veel, met name oudere, mensen leeft: dat de wereld wordt overgenomen door kunstmatige intelligentie. 

Heeft Schmidt gelijk en is de angst bij velen hiervoor terecht?

“Dat is een lastige. Als je ziet wat er wereldwijd gebeurt, maken wij er als mensen ook een behoorlijke puinhoop van. 

Op dit moment is het zo dat AI gevoed moet worden met data, net als wijzelf trouwens. Punt is dat er nog geen bewustzijn in zit.

Daar is een interessant gedachte-experiment over, dat heet de paperclip maximizer. AI krijgt de vraag paperclips te maken en slaat door, door alles in paperclips om te zetten. 

Dat soort filosofische vragen geeft inzicht in waar we tegenaan kijken. AI kent namelijk niet zoiets als de menselijke maat. Vandaar bijvoorbeeld ook het verbod om het in te zetten bij hypotheekbeoordelingen. 

AI gebruiken om iets de baas te zijn, dat kan helpen. Maar het stuur uit handen geven, is iets heel anders. Echter: we doen dat al regelmatig, door technologie ‘letterlijk’ aan het roer te zetten.”

Ja, dat stelde je in de vorige aflevering van deze serie al, doelend op onder meer auto’s en vliegtuigen. Een potlood kan een moordwapen zijn. Maar een potlood kan geen massamoordenaar zijn. AI in potentie wel. Hoe voorkom je dat?

“De analogie van het potlood gaat erom wat de mens ermee doet. Hetzelfde geldt voor AI. Dus pogingen van onder meer de EU in de vorm van de AI Act en de handhaving daarvan zijn interessant. Zoals bij alles is het ook bij AI de kunst om het niet te laten ontsnappen. Het lijkt erop dat we daar op het randje zitten, zeker in militaire zin.”

Regelgeving loopt altijd veel te ver achter technologische ontwikkelingen aan. Gaan we hier weer de mist in?

“Ja. De veranderingen gaan zo snel dat de ethiek, de regelgeving en de handhaving altijd achter de werkelijkheid aanrennen. Het lijken wel designer drugs. Ik denk dat het ook niet anders kan gezien de complexiteit van de maatschappij. Het antwoord op deze vraag is dan ook niet of het kan, maar wanneer het gebeurt."

Rens van der Vorst schreef in een van zijn Broncolumns over twee AI-modellen die met elkaar in gesprek raakten en een voor mensen totaal onbegrijpelijke taal met elkaar gingen spreken. Brrr?

“Het voelt awkward maar is het niet. De modellen zijn geïnstrueerd om te communiceren. Echter, de hele context is alleen de twee modellen. In het kader van communiceren doen ze dus precies wat er verwacht wordt, zie ook de paperclip maximizer).

Het punt is wel dat we niet meer weten waar ze het over hebben. Dirty jokes, world domination of recepten voor cupcakes? Daar zit waarschijnlijk de ‘brrr’.”

Verstrek jij zelf zorgeloos al je privégegevens aan AI? Zoniet, welke tips heb je dan voor gebruikers?

“Zorgeloos zeker niet. Maar het is haast niet te vermijden. Social media en webgebruik maken het er niet eenvoudiger op. Zeker als anderen ook nog zaken van je gaan posten.

Tip is om er niet argeloos in te zijn. Denk na over gebruik van social media en over het delen van je hele hebben en houden met de wereld. Zeker als dat ook anderen betreft. Dus ouders: denk na bij het posten van beelden van je kroost…”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken

Het werkveld is ontzettend aan het veranderen. Niet dat het ooit heeft stilgestaan, maar de veranderingen gaan dit millennium wel heel hard. Slaats: “De homo universalis bestaat niet meer. Je hebt in deze tijd een cluster aan mensen nodig om iets nieuws te maken.”

Bij dat cluster hoort tegenwoordig AI, of we het nu leuk vinden of niet. En Slaats vindt AI leuk. Leuk en onvermijdelijk. Want gek genoeg, zo betoogt hij, beseffen veel mensen niet in hoeverre zij nu al gewend zijn aan dit soort technologie, vaak ook nog van het soort dat letterlijk van levensbelang is.

“Natuurlijk in ziekenhuizen. Maar technologie heeft al veel meer taken van ons overgenomen. De lift, de auto, het vliegtuig: het zijn allemaal voorbeelden van techniek waaraan we ons al volledig hebben overgeleverd.”

Het is slechts een begin, zo stelt hij. “Als we als onderwijs samen met het bedrijfsleven met AI aan de slag gaan is er nog zoveel winst te behalen. Neem de ziekenhuizen. In de operatiekamers mag veel veranderd zijn, maar bijvoorbeeld de bedden in de ziekenhuiskamers zijn nog vrijwel hetzelfde als in de negentiende eeuw."

"AI kan erg helpen met innovatie in dat soort omgevingen. Het komen tot snellere ontwikkeling van innovatieve oplossingen omdat de drempel van gebruik laag is, maar ook als directe hup bij diagnose, gespreksvastlegging en duiding etcetera. Kortom: met dat soort dingen gaat AI heel erg helpen.”

Kapot
“Er gaan door AI hele nieuwe beroepen ontstaan. En ja, ondertussen gaan er dus ook dingen kapot. De vraag is of dat erg is. Had je een landarbeider honderd jaar geleden verteld dat zijn baan ooit niet meer zou bestaan, dan had hij je uitgelachen. Maar zijn baan bestaat niet meer.”

“Welke banen nu zullen verdwijnen of minder nodig zijn? Nou, veel van wat bijvoorbeeld communicatiemedewerkers doen, kun je ook aan AI overlaten. Hetzelfde geldt voor programmeurs, voor 3D-designers, voor juristen. En nog een hele rits aan andere beroepen. In feite zullen alle high volume tasks, waarvan er veel voorbeelden zijn, door AI voor een heel groot deel worden overgenomen."

Onderstaande video geeft volgens Slaats een aardig beeld van hoe die toekomst eruit gaan zien. [Tekst loopt door onder video]

Slaats zei in de vorige aflevering van deze Bronserie al dat er geen enkele beroepsgroep is die zich volledig kan of zal onthouden van AI. Maar hoe zit het dat dan met de creatieve sector? Beroepsmuzikanten, componisten, schrijvers, beeldend kunstenaars? 

Slaats geeft toe dat er nog wel wat op te lossen valt als het gaat om eigenaarschap en copyright. “Maar er is nog steeds een grote behoefte aan origineel materiaal. Er wordt uiteraard al wel geprobeerd om AI dat te laten maken, in de muziek bijvoorbeeld, maar iets echt nieuws maken blijkt nog niet gemakkelijk.” 

Niettemin, ook dat gaat ooit nog gebeuren, zo voorspelt Slaats. “Nu is AI nog vooral goed in samenvatten en conclusies trekken. En dat doet het in een waanzinnig tempo, processen gaan echt supersnel. Maar over een paar jaar kan AI veel meer dan dat.”

Waar Slaats, zelf een begenadigd gitarist, aan toevoegt: “Winst is natuurlijk wel dat de live uitvoering weer veel meer aantrekkingskracht krijgt.”

Werken wordt een luxe 
In het algemeen zal AI in elk geval heel veel werk over gaan nemen dat nu nog door mensen wordt verricht. Niet al het werk zal verdwijnen, maar het krijgt wel een heel ander imago en een heel andere betekenis, zo denkt de Fontysdocent.

“Ik zie een toekomst voor me waarin we naar de 8-urige werkweek gaan, of in elk geval een veel kortere werkweek. Werken wordt steeds meer een luxe situatie. En welzijn komt in een veel hoger aanzien te staan.”

“Maar ik kan er natuurlijk ook naast zitten. De beroemde Britse econoom John Maynard Keyes heeft tenslotte ook ooit een dergelijke voorspelling gedaan en die is vooralsnog niet uitgekomen.”

“Hoe het onderwijs door AI verandert? Dat heeft alles te maken met hoe het werk verandert. Die twee haken op allerlei manieren in elkaar. Er zullen nieuwe beroepen ontstaan", stelt Slaats, een van de echte AI-experts die bij Fontys rondlopen.
En minstens zo belangrijk: "Uiteraard gaan ook bepaalde beroepen verdwijnen. Die moet je dus zo snel mogelijk uit je onderwijsaanbod halen. Dat zou anders niet fair zijn naar de studenten toe.”

Rijker
Slaats denkt niet dat er een beroepsgroep is die zich volledig zal of moet onthouden van AI. “Nee. Neem rechters of journalisten. Die maken nu al gebruik van internet. AI moet je zien als een nieuwe abstractielaag, als een deel van de input waardoor je een rijkere basis krijgt om tot conclusies te komen. Een nieuw stuk gereedschap dus waardoor sommige dingen echt veel gemakkelijker worden. Dat wil niet zeggen dat AI de taak van de journalist of de rechter moet overnemen.”

En dat is ook hoe het ingezet moet worden in het onderwijs: “AI is zó’n groot stuk gereedschap dat je als onderwijsinstelling verplicht bent dat aan al je studenten mee te geven. AI is heel handig als input. Maar ook hier geldt: als je het als output gaat gebruiken, dan kan het heel fout gaan.”

Kennis
“De vraag waar en hoe je AI gebruikt, en dus of je daarover voldoende kennis in huis hebt, is heel essentieel. Daarom is het zo belangrijk dat docenten en medewerkers heel goed weten wat AI betekent voor beroepen, voor het werkveld, en wat de ethiek erachter is.”

En collega’s en medewerkers die er niet aan willen? “Je kunt simpelweg niet anders. Het is vergelijkbaar met de introductie van de computer en internet: als de maatschappij het omarmt moet onderwijs er iets mee. En we zijn het ook verplicht aan onze studenten.

Niveau
Het taal- en rekenniveau van leerlingen en studenten, zelfs afgestudeerden, hobbelt al jaren achteruit. Maakt AI dat niet erger? 

“Op nieuwe technologie volgt altijd het commentaar: dadelijk kunnen ze niet meer fatsoenlijk rekenen, schrijven, enzovoorts. Maar dat zie ik anders. De wereld verandert gewoon en met deze hulpmiddelen kunnen ze productiever zijn dan ooit. Bovendien: je kunt AI niet verbieden, net zo min als het gebruik van internet. Want hoe dan ook: de student gaat, of is het al aan het gebruiken.”

Slaats vindt daarom dat AI onderdeel van het onderwijs moet zijn in de volle breedte van Fontys. “En daar moeten we verrekte snel mee aan de slag. Hopelijk gaan we dat dit keer slimmer doen dan toen social media of internet hun intrede deden. De fout die we toen maakten, is dat we de student niet geleerd hebben hoe je er het beste mee om kunt gaan. Nu kunnen en moeten we dat wel.”

Ellende
Social media hebben naast goede dingen ook heel veel ellende veroorzaakt. Maar is AI vanwege de ongekende mogelijkheden niet veel gevaarlijker? “We sturen jongeren ook met een auto de weg op. Dat is een moordwapen van minstens 1200 kilo. Maar door ze een rijbewijs te laten halen, hebben we die jongeren wel eerst ‘geprimed’. Dat is precies wat we nu ook met AI zouden moeten doen."

Hij komt er op veel manieren ook op terug in zijn boek ‘AI voor Iedereen’. “Initieel was het mijn bedoeling bij het schrijven van dat boek om vooral de positieve kanten van AI te laten zien. Maar na alle gesprekken die ik met experts voerde, veranderde dat.”

Los van de eerder in deze Bronserie door Erdinç geschetste haken en ogen, noemt hij nog twee principiële nadelen van AI: “Zolang als wij mensen vooroordelen hebben en anderen in hokjes plaatsen, zal AI dat ook doen.”

“En waar ik me ook zorgen over maak is dat we straks AI ook voor ‘normale’ dingen gaan gebruiken. Dat je AI vraagt hoe een baksteen wordt gemaakt, om maar een simpel voorbeeld te geven. Dat je zelf dus geen moeite meer hoeft te doen om kennis te vergaren. Ik weet niet wat dat met onze hersenen doen, geen idee.”

Strijd
Zo blijft het een strijd tussen de toepassingskant van AI en de morele aspecten van kunstmatige intelligentie. Nog los van het feit dat steeds minder mensen écht veel weten over AI en hoe het precies werkt.

“In het begin liet ik bij lezingen nog wel zien hoe AI precies werkt. Maar ik kwam er al snel achter dat dit in vrijwel elke zaal het ene oor in en het andere oor uitging. Dus ben ik daarmee gestopt. Nu laat ik zien welke tools er zijn. Maar dan zou je nog steeds wel moeten snappen hoe dat werkt.”

Diploma
En hoe is dat dan bij Fontys? “Je ziet dat onze studenten volop gebruik maken van AI, al dan niet bewust van haken en ogen. Sommige gebruiken het zo goed dat je hen bijna binnen een jaar een diploma kunt geven.”

Maar dat is ook meteen de door velen al vaak aangehaalde valkuil, die door AI alleen nog maar dieper gemaakt wordt: veruit de meeste studenten willen gewoon met zo weinig mogelijk energie zo snel mogelijk hun diploma halen. Ziet ook Erdinç. “De meerderheid kijkt alleen maar naar ‘certificeren’ in plaats van ‘leren’. Dat roept allerlei vragen op. Zoals: moet je de opleidingen wel vier jaar laten duren? Waarom niet twee jaar?”

We moeten, zo is Erdinç heel stellig, iets doen aan ons onderwijs. Het moet anders volgens hem. “We zijn goed bezig, begrijp me niet verkeerd. Maar er kan meer en het kan beter. Als het om AI gaat ben ik trots op de basis die wij leggen in ons onderwijs bij Fontys. We hebben verdiepende workshops, we hebben een beleid. Maar als het gaat om de ontwikkeling van het onderwijs, kan het sneller.”

De wereld staat niet stil, wil hij er maar mee zeggen. Dus er zou meer geëxperimenteerd mogen worden. “Niets is voor altijd. Twintig jaar geleden meldde ik, zoals zovelen, nog op mijn cv dat ik ‘pc-vaardig’ was. Dat doet niemand meer. Nu zie je dat studenten op hun cv ‘AI-vaardig’ zetten.”

Natuurlijk, ook Erdinç ziet de gevaren in van AI. “Er is een groot risico dat de al bestaande digitale kloof nog immens veel groter wordt. Wat als big tech straks besluit dat je 200 dollar per maand moet betalen voor een AI-tool? Veel mensen kunnen dat helemaal niet betalen. En het heeft overal invloed op. Daarom hoop ik dat de Nederlandse overheid ook door blijft gaan met de ontwikkeling van een eigen GPT.”

Voor de overheid ziet hij sowieso een grote taak weggelegd. Niet in verbiedende wetgeving. “Nee, dan gaat het de illegaliteit in en ben je nog verder van huis. Maar je moet wel vooraf nadenken over ethische consequenties en daarnaar handelen als wetgever. Ik ben ook helemaal voor de AI Act. En blij dat ik in Europa woon, waar wetgevers ons beschermen tegen misbruik en manipulatie door AI.”

Motorkap
Erdinç geeft zelf als eerste toe dat hij niet de expert is die weet wat er onder de motorkap van AI gebeurt. Er lopen ook binnen Fontys genoeg mensen rond die daar meer kennis van hebben. Maar over de ethische kanten, de voor- en nadelen en de wijze waarop je AI kunt inzetten, daar weet hij genoeg van.

En dat geldt lang niet voor iedereen. Vandaar zijn pleidooi voor AI-geletterdheid als verplichte kost voor iedereen. Hij heeft om te beginnen vier basisregels die hij iedereen op het hart wil drukken.

“Gebruik AI als startpunt maar nooit als eindpunt. Check altijd de uitkomst, dus ga er nooit blind vanuit dat AI het enige en correcte antwoord heeft. Zeker, de informatie wordt steeds beter en accurater, maar we zijn nog niet zover dat je niet meer hoeft te controleren of het ook echt waar is.”

“Daarom is het verstandig om AI vooral te gebruiken voor dingen waar je zelf al verstand van hebt. En als AI dan eens bronnen vermeld, check dan ook die bronnen.”

Veilig
“Het derde punt is privacy. Er is nog steeds geen enkele AI-tool die helemaal veilig is. Ook die van Microsoft niet. Dus, om een voorbeeld te noemen: upload nooit je eigen medische dossier.”

En het vierde punt is even logisch als dat het noodzakelijk is. “Gebruik je eigen hersenen. De mens moet altijd de baas zijn. Het is de bekende hamburger methode: mens-machine-mens. Gebruik AI zoals je een rekenmachine gebruikt. Jij past het aan, maakt het van jou en jij geeft het de final touch.”

Dat laatste punt is ook meteen zijn grootste zorg. AI is een godsgeschenk voor wie liever lui dan moe is, en dat kan heel gevaarlijk zijn. “Het zorgt voor cognitieve ‘offloading’. Om het voorbeeld van de rekenmachine er nog maar eens bij te halen: ik stelde laatst een vraag aan een volle zaal waarop bleek dat maar heel weinig mensen nog kunnen hoofdrekenen.”

Er lijkt geen dag voorbij te gaan of er is weer een nieuwe ontwikkeling in kunstmatige intelligentie. Het is nauwelijks bij te benen, zelfs voor experts. Als iemand het nog een beetje op een rijtje heeft, is het Erdinç Saçan wel. De aan Fontys ICT verbonden docent ademt AI: hij geeft er les in, maakt podcasts, schrijft columns en geeft lezingen door het hele land. En onlangs kwam dus ook bovengenoemd boek uit.

Het feit dat de ontwikkelingen zo snel gaan, verhoogt voor hem de urgentie van zijn boodschap:  “We moeten meer AI-geletterdheid creëren. Het zou voor iedereen verplicht moeten worden, van kleuters tot 80-plussers met rollators.”

Fake of niet
Zijn drie zonen (vijftien, elf en zeven jaar oud) kunnen het mantra van hun vader inmiddels dromen: alles wat je online leest of ziet, is fake totdat het tegendeel is bewezen. “Dat weten ze inmiddels heel goed. Het internet en social media zorgen voor een rare manier van kijken naar het leven. En daar maak ik me, zeker bij de jongere generaties, wel zorgen om.”

Al vallen ouderen net zo hard in die valkuil, zo weet Saçan uit eigen ervaring. “Mijn moeder stuurde me een filmpje van katten die eten aan het maken zijn. Zij geloofde dat echt…”

Angst
Wat het grote verschil is tussen de generaties merkte hij onlangs bij een presentatie in een serviceflat voor ouderen in Tilburg. De zaal zat vol met, inderdaad, mensen met rollators. Maar vooral ook met een grote dosis nieuwsgierigheid én angst. “Waar bijna elke student AI al volop gebruikt, zien ouderen alleen maar enge toepassingen. Ik heb ze getoond dat, zoals alle technologische ontwikkelingen, AI voors en tegens kent.”

“AI for good is waar het over moet gaan. Dat die technologie heel veel voordelen brengt. Voor blinden en slechthorenden, voor het bestrijden van stropers in Afrika, voor tsunamiwaarschuwingen en een betere sortering van afval, het sneller herkennen van tumorcellen. Er zijn zoveel voorbeelden van AI die positief zijn.”

Copyright
Wat vindt hij ervan dat sommigen, zoals ook de Bron-redactie, geen gebruik wensen te maken van AI? Vanwege de gevaren en, in het geval van journalistiek en culturele uitingen, omdat de big tech bedrijven lak hebben aan copyright en bronvermelding?

“Ik snap dat, en qua transparantie wordt het er inderdaad niet beter op. Die grote bedrijven ontslaan massaal hele teams die zich met ethische kwesties bezig houden. En zolang we een door geld gedreven maatschappij blijven, zullen we in dat soort zaken altijd achter de feiten aanlopen. Simpel gezegd: we worden ingezet als proefkonijnen door de big tech.”

“Dat gezegd hebbende: je maakt van jezelf wel een kluizenaar door AI te negeren. Want een status quo, dat gaat niet gebeuren. De trein is al vertrokken en die kunnen we niet meer tegenhouden.”

De Pabo Voorleeswedstrijd werd dertien jaar lang georganiseerd door Stichting Lezen voor vrijwel alle pabo-opleidingen in Nederland. Om hen enthousiast te maken voor het (voor)lezen, maar ook om hen kennis op te laten doen over kind- en jeugdliteratuur. Fontys deed ieder jaar aan de wedstrijd mee. Maar nu komt er dus een einde aan. Althans, bij Stichting Lezen. Want Fontys gaat gewoon vrolijk verder.

“Stichting Lezen heeft dit studiejaar gezegd dat ze het niet meer willen doen omdat ze er te weinig studenten mee bereiken”, vertelt Joost Maes, taaldocent en specialist jeugdliteratuur bij Fontys. “Dat komt deels door wat veel hogescholen deden: ze pikten zonder al te veel moeite een student uit die ze naar de regionale finale stuurden. Maar dat is niet de bedoeling, want het gaat er juist om dat je laat zien wat het belang is van voorlezen in de klas.”

Inroosteren
Studenten moeten hun voorleesvaardigheden ontwikkelen. “We moeten laten zien dat kinderen steeds minder lezen, steeds minder plezier ervaren in lezen en dat er ook steeds minder aandacht voor lezen is in het basisonderwijs. Maar aan de andere kant blijft de voorleeswedstrijd ook belangrijk voor ons als Fontys omdat we leerkrachten willen afleveren die liefde hebben voor het kinderboek. Zij zijn uiteindelijk degenen die het moeten overbrengen; zij gaan ervoor zorgen dat kinderen weer geletterd worden.”  

Vanuit die invalshoek is de opzet nu veranderd. De voorleeswedstrijd wordt dit jaar door Fontys zelf gehouden voor alle pabostudenten van Fontys. Eerstejaars zijn vanaf nu verplicht om deel te nemen. Sterker nog: het is in hun curriculum verweven. Maes: “We roosteren daar extra veel tijd voor in.”

Wat is voorlezen, hoe doe je dat en welke feedback hoort daarbij? Daar krijgen de studenten tijdens verschillende lessen meer informatie over. Ze lezen elkaar voor en nemen het in verschillende tutorgroepen tegen elkaar op. Dat gebeurt in Den Bosch, Eindhoven, Tilburg, Venlo en Sittard. “In Den Bosch hebben we zes tutorgroepen, waar zes winnaars uit komen. Die doen vervolgens weer mee aan een regionale finale, en de winnaars daarvan aan de Fontys finale.”

Grote finale
Maes geeft toe dat niet alle studenten staan te popelen om mee te doen. Ze vinden het voorlezen spannend, vooral als ze dat voor elkaar moeten doen. “Ze zijn daar oprecht zenuwachtig voor, maar als ze het dan hebben gedaan en ze winnen ook nog, ja, dan zijn ze toch wel trots.”

De voorrondes zijn inmiddels achter de rug en de grote finale vindt aanstaande maandag plaats in het Explore Lab op campus Rachelsmolen in Eindhoven. Elke locatiewinnaar komt daar met een achterban van een aantal docenten en vijftien tot twintig studenten naartoe. Een vierkoppige jury - bestaande uit Peter van Duijvenboden van Stichting Lezen, de directeur van Bibliotheek Eindhoven, een medewerker van Kinderboekenwinkel De Boekenberg en Nationale Voorleeswedstrijd-winnares Demi - bepaalt wie de winnaar wordt. Kinderboekenschrijver Erik van Os presenteert het evenement. 

En gebeurt er daarna nog iets? Nee, normaal gesproken kwam na deze finale nog de landelijke finale, maar die is er dus niet meer. Wie weet in de toekomst. “Het zou mijn droom zijn om met andere hogescholen een overstijgende samenwerking te realiseren en uiteindelijk samen een landelijke winnaar uit te kiezen", aldus Maes.

Het was volle bak dinsdagavond in de LocHal, bij het openbaar college over de opmars van conservatisme. Iris Andriessen als lector bij Fontys samenlevingspedagogiek, en Rutger van de Sande als lector Learning Design, etaleerden hun visie op de oorzaken en gevolgen ervan. 

Zoals het onderzoekers betaamt, werden daarbij veel cijfers en grafieken getoond die de trends op dat gebied tonen. Niet geheel verrassend zag je grofweg overal dezelfde beweging: in de tweede helft van de vorige eeuw, en met name vanaf de jaren zeventig en tachtig, werden we in meerderheid allemaal progressiever. Tolerantie, begrip en acceptatie voor kwesties als homoseksualiteit, man-vrouwrollen en echtscheidingen namen jarenlang toe. 

“Maar de laatste tien jaar lijkt er iets aan de hand te zijn”, toonde Andriessen ook weer met cijfers en data aan. “Bij al die ontwikkelingen zien we nu dat de stijgende lijn verandert in een dalende lijn.” Eén oorzaak is daarvoor niet aan te wijzen, zo bleek uit haar betoog. 

Maar dat de online wereld daar een grote factor in is, dat maakte zij wel duidelijk. Tradwives (vrouwen die zich presenteren als grote voorstanders van de klassieke huisvrouw), de manosphere (een waaier aan websites en online platforms waar mannen mysogene, vrouwonvriendelijke of ‘klassieke mannelijkheid’ aanhangen), de opkomst van een influencer als Andrew Tate: het kwam allemaal voorbij.

Individualisering
Rutger van de Sande gaf vervolgens wat achtergronden over waar die ontwikkeling mogelijk vandaan komt. Hij schetste het beeld van online ‘echokamers’, bubbels en filters waardoor iedereen steeds meer in hetzelfde kringetje blijft hangen of daar ingezogen wordt. En hoe dit ook doorsijpelt naar de echte wereld.

“Ooit hebben we als samenleving een gezamenlijk ‘contract’ opgesteld, dat we alle kinderen dezelfde kansen en dezelfde start willen geven. Op basis van het Engelse gezegde ‘It takes a village to raise a child’.  Door de toegenomen individualisering in de maatschappij is dat veranderd. Een kind is nu niet meer een kwestie van opvoeden, nee het is een project geworden.” Mensen willen nu dat hun kind de beste start en de beste kansen krijgt. “En dat doe je alleen voor je eigen kind. Opvoeden gebeurt dus niet meer als samenleving, maar puur als ouder.”

Zo zit echter het onderwijs niet in elkaar. “Daar kom je kinderen tegen die allemaal een andere opvoeding hebben gehad. Maar hun ouders eisen dat het opvoeden op hùn manier gaat. Dat kan dus niet. Als leraar kun je niet al die ‘contracten’ individueel aanhouden.”

En als voorbeeld gaf hij een actuele discussie aan, die toch weer op seksualiteit is terug te voeren: de Week van de Lentekriebels. “Een derde van alle scholen in Nederland doet daaraan mee. 4 procent van alle scholen doet helemaal niets aan seksuele voorlichting. Terwijl dat wel in de landelijk afgesproken kerndoelen van het basisonderwijs is opgenomen. Twee van die 58 kerndoelen gaan over seksuele vorming. En de discussie daarover escaleert nu heel snel. Ouders en scholen komen daarbij lijnrecht tegenover elkaar te staan.”

Beperkt
Zo kregen de toehoorders een heleboel achtergronden en informatie over conservatisme en seksualiteit. Waarbij het overgrote deel van het publiek desgevraagd ook aangaf dingen te horen waar ze nog geen weet van hadden. Wel jammer was dat het college beperkt bleef tot seksualiteit, en dat het oprukkend conservatisme niet ook in breder verband werd behandeld. Religie, ras of afkomst, economie, politiek: het kwam in een bijzin of helemaal niet voorbij. 

Aan het einde kreeg het publiek nog een heel klein beetje tijd om te reageren. De prikkelendste vraag was: waarom hebben jullie niet ook iemand uit bijvoorbeeld die manosphere uitgenodigd? Is het niet zo dat dit nu eigenlijk ook maar een eenzijdig beeld is, namelijk dat van jullie twee, dat geschetst wordt? 

Interessante vraag, antwoordde Andriessen. En ja, in zekere zin had de vragenstelster ook wel gelijk. “Maar dit is nu eenmaal het format waarvoor we gekozen hebben. Los daarvan: ik respecteer ieder individu, maar ik respecteer geen denkbeelden die racistisch, seksistisch of homofoob van aard zijn. En wij willen iemand met dat soort denkbeelden daarom ook geen podium geven.”

Dat is dan ook de reden dat Fontys Educatie Tilburg de afgelopen jaren actief betrokken is geweest bij het project Internationale Competenties voor Lerarenopleiders. Dit Brainportproject is bedoeld om meer aandacht te vragen voor de internationalisering binnen het onderwijs. En dat is hoog nodig, aldus Reinout Heydra, die dit als projectleider binnen Fontys oppakte.  

“Het is natuurlijk per definitie zo dat onze studenten later in hun klas te maken gaan krijgen met leerlingen met heel diverse achtergronden, zeker in deze regio. Hoe ga je daar dan als leraar mee om, en kom je goed beslagen ten ijs? Daar ligt een taak voor ons als lerarenopleiders.”

Andere bril
Weten hoe je omgaat met verschillende culturele achtergronden in het onderwijs vraagt in eerste instantie om bewustzijn. Het willen en kunnen zien van diversiteit om te kunnen bepalen wat elk kind nodig heeft om zich te kunnen ontwikkelen, is daarbij belangrijk. En dat betekent volgens Heydra dat het soms nodig is om door een andere bril te kijken.

“Als leerlingen bijvoorbeeld meedoen aan de Ramadan, beïnvloedt dat overdag hun suikerspiegel. Op een gegeven moment krijgen ze een dip. Wanneer je dan toch een ingewikkelde les gaat geven, dan bereik je niet iedereen.”   

Diversiteit
Werken in een klas met veel diversiteit is niet alleen op het gebied van taal uitdagend. Het vraagt van docenten ook op het culturele vlak een andere benadering. Om daar op in te kunnen spelen, kunnen studenten en dus ook opleiders niet zonder interculturele competenties, aldus Heydra.

“Het is de visie van het onderwijs om kinderen naar een hoger niveau te tillen en te denken vanuit alle kansen die er in een kind zitten. Als je dan niet cultureel sensitief bent en denkt: ze zullen mij wel snappen, dan krijg je dus miscommunicatie. Dat zorgt ervoor dat een kind in ontwikkeling achterblijft, terwijl er in potentie veel meer inzit.”  

Verankerd
Heydra, die ook als docent aardrijkskunde werkzaam is bij Fontys, ziet dat lerarenopleidingen nog niet goed genoeg inspelen op de internationalisering van het werkveld. Studenten die tijdens hun stage voor een klas komen te staan met daarin veel culturele diversiteit, zijn daar niet goed op voorbereid, zo merkt hij. Wat hem betreft worden interculturele vaardigheden daarom veel meer verankerd in hun opleiding dan nu het geval is.

“Nu komt het vaak ad hoc aan bod of wordt het aangeboden als keuzevak. Wat mij betreft wordt het veel meer verankerd in onze lerarenopleidingen. Onze studenten krijgen hier in hun latere werk per definitie mee te maken. Door ook deze vaardigheden te trainen, worden ze nog betere leraren.”

Studiedag
Beter opgeleide studenten begint bij de lerarenopleiders zelf. Daarom organiseert Heydra voor zijn collega’s bij Fontys binnenkort een studiedag over dit thema, zodat ook zij zich verder kunnen verdiepen. Op donderdag 8 mei is er een eindconferentie in Eindhoven waar alle scholen in de regio die meededen aan dit project samenkomen en hun resultaten presenteren. Dat het project stopt is wat Heydra betreft niet het eindpunt.

“Er blijven nieuwe groepen scholieren instromen in het onderwijs, niet alleen expats, ook vluchtelingen en asielzoekers. Daarom is het ook binnen Fontys Educatie nodig om hiermee verder aan de slag te gaan. Gezien de ontwikkelingen in de wereld en in onze regio is dat nu de volgende logische stap.”

De training is opgezet vanuit het Partnerschap Opleiden in de School (POS), een onderdeel van Fontys Educatie, door onder anderen Ellen Rohaan en Stefan de Beukelaar. Samen met docenten van andere scholen zijn ze woensdagmiddag aanwezig bij de laatste van drie try outs. Dat gebeurt in het Eckertbos in Eindhoven.

Leerrijke omgeving
“De training is geïnspireerd op de opleiding tot Forest Educator”, legt docentonderzoeker Ellen Rohaan uit. “Wij maken daar een Nederlandse vertaling van, die we Training Boslessen noemen. We hebben daar een financiering voor gekregen en doen nu een tweejarig project. Dit jaar hebben we de tijd om de training te ontwerpen en om te werven voor volgend jaar. Vanaf september wordt de training opengesteld.”

Het gaat om een zesdaagse training die verspreid door het hele jaar wordt aangeboden. In eerste instantie aan scholen uit de regio’s Den Bosch en Eindhoven die aangesloten zijn bij de POS. Later moeten ook andere scholen kunnen deelnemen. “Het uiteindelijke doel is om meer leerkrachten met hun kinderen naar buiten te brengen, omdat we denken dat de natuur, en dan specifiek het bos, een omgeving is waar kinderen veel kunnen leren.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Daar is alleen wel een bepaalde pedagogische aanpak voor nodig. “Ervaringsgericht leren noemen we dat”, vervolgt Rohaan. “Je kunt de klassendidactiek die je binnen een school aanhoudt niet ook naar buiten brengen. Dat werkt niet. Wat wél werkt, is dingen doen. En door te doen te leren. Dat wordt tijdens deze try outs gedaan. De deelnemers worden aan het werk gezet en gaan echt dingen maken.”

Tijdens deze bijeenkomst staat het maken van een eigen boslesomgeving op de planning. Bijlen worden naar boven gehaald, net als takkenscharen en boogzagen. Er worden banken en hekken gemaakt, maar ook een toiletruimte. In de vorige try outs stond onder meer een risico-inventarisatie centraal om te kijken hoe je een bos veiliger maakt. Ook werd er een touwenparcours gerealiseerd.

Handhaving
Terwijl de aanwezigen zich om een kampvuur verzamelen voor het welkomstwoordje en een uitleg, komen er vier handhavers langs om poolshoogte te nemen. Rohaan: “We maken deze boslessen omdat de Nederlandse context best specifiek is. De handhaving komt nu langs om te checken wat we aan het doen zijn; dat komt omdat hier altijd controle is. Je mag als leerkracht niet zomaar in een bos een vuurtje zitten stoken.”

In andere landen, en dan met name in Scandinavische landen, is dat volgens Rohaan heel anders. “Wij willen met de trainingen laten zien wat in Nederland wel en niet mogelijk is. Gericht op de Nederlandse doelen in het basisonderwijs.”

Begonnen in 2017, neemt Maike Kooijmans deze week na acht jaar afscheid van haar lectoraat. En daarmee ook van Fontys: zij begint nu voor zichzelf. “De termijn van twee keer vier jaar zit erop. Nu komt er tijd voor iets anders. Pedagogiek had altijd twee lectoraten. Dat wordt er nu een. En dat wordt anders ingericht, met het lectoraatsprogramma Samenlevingspedagogiek van Iris. Een mooie organische overgang, vind ik.”

“Ik ben een praktijkmens, heb met mijn team echt met de voeten in de klei gestaan. We hebben onderzocht wat de meest prangende thema’s zijn. Prestatiedruk is een hele grote, die nog eens versterkt werd door de coronatijd. Een tweede prangend thema is de online wereld en hoe wij daar als opvoeders mee moeten dealen.”

Pedagogische vrijplaats
Beide thema’s werden destijds door Kooijmans al aangesneden in haar lectorale rede. Kooijmans en haar team gingen de oorzaken onderzoeken, maar belangrijker nog: zij zochten vooral naar middelen om een tegenbeweging aan te jagen. En vonden die ook: de pedagogische vrijplaats.

“Sparrenhof, een voormalige kloosterboerderij in Tilburg, bleek al een tijd leeg te staan. Samen met vijf partners zijn we met de fraters van Tilburg, en met hulp van een mooie ZonMw-subsidie, overeengekomen dat wij die vrijplaats daar mochten inrichten. Een ‘Empty Farm to Fill’: een plek waar jongeren en kinderen in de lead waren, waar zij konden ont-moeten en ont-wikkelen.”

En wat ze daar in de loop der jaren hebben geleerd? “Allereerst dat jeugdparticipatie een recht is. Maar wel een waar de jeugd zelf mee moet kunnen oefenen. Kinderen hebben een plaats nodig waar niets moet, waar ze geen prestatiedruk voelen. Zo’n vrijplaats hebben we gecreëerd en er een oefenruimte van gemaakt. In de basis is dat een plek waar tijd en ruimte en veiligheid is, waar je nog mag lummelen en nergens op wordt afgerekend.”

Maar, zo geeft zij toe, ook in zo’n vrijplaats zijn er regels en kaders: ‘speelregels’ waaraan iedereen zich moet houden. “Ja, ook daar komt soms ‘moeten’ om de hoek kijken. Het verschil is dat de kinderen en jongeren er mede-eigenaar van zijn.”

Klaar is het project nog niet. “Er valt nog heel veel te leren. Maar het is heel mooi dat de gemeente Tilburg het landgoed heeft aangekocht en zich hieraan verbonden heeft en ermee door wil gaan. Al het primair onderwijs uit Tilburg en het jeugdwelzijnswerk mogen hier nu verder pionieren. Fontys Pedagogiek blijft partner en stuurt de Professionele Werkplaats Sparrenhof aan.”

Burgerschap
Pionieren: dat mag Iris Andriessen nu ook gaan doen met het nieuwe programma. Ze luistert met een grote glimlach naar het verhaal dat Kooijmans vertelt over de afgelopen acht jaar. “We vinden elkaar sterk in het idee dat kinderen en jongeren volwaardige burgers zijn. Hun belangen en perspectieven zijn niet minder legitiem dan die van volwassenen. Maar burgerschap moeten zij nog ontwikkelen door het te doen. En Maike heeft hele mooie innovatieve ideeën over hoe je dat in praktijk brengt.”

Zet Andriessen nu dan ook dat werk voort? “Sommige dingen wel, ja. Neem bijvoorbeeld de Kinderrechtendag.” Kooijmans vult aan: “Die dag hebben wij vier jaar lang echt gevierd. Dat is inderdaad precies zo’n voorbeeld van iets waar Iris heel organisch op dezelfde weg doorgaat. Ook dit lectoraat gaat uit van kinderen als volwaardige burgers met hun eigen belangen.”

Draai
Andriessen is in de eerste termijn vooral bezig geweest met diversiteit en pedagogiek, vanuit het idee dat er veel ongelijkheid en onrechtvaardigheid is in de samenleving. “Het nieuwe lectoraatsprogramma is een doorstart van Diversiteit en Orthopedagogisch Handelen. Nu maken we de draai naar: hoe kunnen we met elkaar een goede samenleving vormgeven?.”

“Dat vinden we in democratie als samenlevingsvorm met ruimte voor de perspectieven van iedereen. Met openheid en vrijheid, ook voor de volgende generatie. Daarin zit dan ook meteen de paradox, want die vrijheid brengt dus ook een verantwoordelijkheid met zich mee.”

“Democratie is ook hard werken, we moeten het zelf doen. Opvoeders hebben daar een hele belangrijke taak in: zij moeten het ook voorleven. En op dit moment zien we echt hele zorgwekkende ontwikkelingen zoals democratisch verval en een feitenvrije samenleving.”

Iets hoopvols
“Daar willen we iets hoopvols tegenover zetten. Door zelf ook elke dag te werken aan een betere wereld. Jongeren en kinderen hebben wel een democratisch besef, maar in onze samenleving is er ook een groot geloof dat het met de juiste instituties allemaal wel goed komt. Tegen die stroom willen wij in roeien.”

“De grote vraag bij opvoeden, en dus ook bij pedagogiek, is ‘waartoe voed je op?’. Met dit lectoraat willen we gezamenlijk uitademen dat opvoeden geen persoonlijk project is van ouders waarvan je het slagen kan afmeten aan het maatschappelijk succes van het kind. ”Volgens ons heeft opvoeden ook een maatschappelijke functie: dat kinderen zich onderdeel gaan voelen van een gemeenschap en daaraan willen bijdragen. Dat sociaal engagement ontstaat niet vanzelf; daar is actieve vorming voor nodig. Het is de verantwoordelijkheid van opvoeders om kinderen democratisch betrokken burgers te laten willen, kunnen en mogen zijn.” 

Maike knikt instemmend. “Ik zou het geweldig vinden als er over acht jaar vacatures ‘samenlevingspedagoog’ zouden zijn.”

Wie in de jaren negentig op de middelbare school zat, kreeg in de bovenbouw vaak nog standaard het vak Informatica onderwezen. Destijds was er al wel sprake van een afname van het aantal leraren. Daarom werd het Consortium Omscholing Docenten Informatica (CODI) opgericht, een samenwerking tussen hogescholen en universiteiten om te voorzien in opleidingen voor docenten Informatica. Tussen 1998 en 2005 haalden 334 docenten Informatica via deze weg hun lesbevoegdheid. 

De maatregel bleek een tijdelijke oplossing. De instroom stokte en veel van deze leraren zijn of gaan met pensioen. Het tekort nam toe en is nu extreem groot. “Dat komt omdat er nog steeds geen passende opleidingsroutes zijn om als eerstegraadsleraar bevoegd te raken voor het vak Informatica”, licht Mandy Stoop van Fontys Educatie toe. “De enige route die er is, is de route via de universiteit en de universitaire lerarenopleiding. Weinig mensen kiezen om leraar te worden als de arbeidsmarkt voor IT-professionals zo aantrekkelijk is.” 

Niet verplicht 
Het gevolg is dat het vak, dat scholen niet verplicht zijn te geven, vrijwel overal uit het lesrooster is verdwenen. “Ondanks dat iedereen weet dat het vak informatica van een onbetwistbare relevantie is”, aldus Stoop. Zij is zich hier al lange tijd van bewust en maakt zich al jaren hard voor een passende opleidingsroute. Uiteindelijk komt het ministerie van Onderwijs in een rapport uit 2023 tot dezelfde conclusie. Hogescholen en universiteiten krijgen het advies om te komen tot een directe route naar een eerstegraadsbevoegdheid. 

Het rapport is aanleiding voor Fontys, Hogeschool Utrecht (HU) en de Hogeschool van Amsterdam (HvA) om gezamenlijk de hbo-master leraar Informatica op te zetten. Een docententeam van Fontys zit dan al volop in de voorbereidingen. Stoop: “Door het onderzoeksteam van het ministerie van Onderwijs zijn we aan elkaar gekoppeld en zorgen we ervoor dat de kwaliteit van de opleidingen op landelijk niveau in orde is.” Fontys heeft in september de primeur, HU en HvA starten waarschijnlijk in 2026 met de tweejarige lerarenopleiding. 

Educatie en ICT 
“Bijzonder aan deze opleiding is dat het een samenwerking is tussen de instituten Educatie en ICT”, vertelt Erik van Alphen, opleidingscoördinator van de nieuwe master. Naast Van Alphen en Stoop zijn Tim Kurvers en Bas Michielsen van Fontys ICT nauw betrokken geweest bij de totstandkoming van de opleiding. “De inhoud van de vakken komt bij beide instituten vandaan en legt een verbinding tussen het leraarschap en ICT-vakken.” 

Iedereen met minimaal een tweedegraadsbevoegdheid in ongeacht welk vak en met affiniteit voor ICT kan de opleiding volgen. Na de masteropleiding zijn afgestudeerden bevoegd om in de bovenbouw les te geven in het vak informatica. Ook kunnen zij op scholen een bijdrage gaan leveren in het bevorderen van digitale geletterdheid in andere vakken. 

“We hebben al veel enthousiaste reacties ontvangen van scholen, mensen die de noodzaak onderschrijven van de master en van de eerste potentials. Ook een aantal docenten binnen Fontys ICT hebben interesse getoond om de master te gaan volgen”, aldus Stoop. 

Waar FLOT in 2018 vanuit een lectoraatsonderzoek een verdiepende module over erfgoed opstartte om studenten vakoverstijgend iets te leren over erfgoed, start in februari de minor die hieruit voortvloeide onder de noemer Erfgoed: toekomst en identiteit. Iets waar kartrekkers Jens Lenders en Gijs van Gaans enorm naar uitkijken.

Eerst even terug naar 2018. In de toen opgerichte verdiepingsmodule deden studenten onderzoek naar erfgoed, waarna zij didactisch materiaal moesten ontwikkelen dat toe te passen was in de praktijk. Tijdens die module werd volgens Van Gaans en Lenders zoveel expertise opgebouwd, dat het zonde zou zijn om die te verliezen wanneer de module zou verdwijnen. “Uiteindelijk kregen we van FLOT groen licht om een minor door te starten, omdat onze opleiding deze niet meer had.”

Eerste in het zuiden
Na intensieve gesprekken met contacten en partners en het werkveld zoals Gemeente Tilburg en Erfgoed Brabant, bleek dat iedereen enorm positief was over de inzet van studenten tijdens de module. Van Gaans: “In het zuiden van Nederland bestaat geen erfgoedopleiding, terwijl het werkveld wel behoefte heeft aan mensen die hierin geschoold zijn. Dat gat vangen wij met deze minor op.”

Maar wat is erfgoed precies? “Erfgoed is meer dan alleen oude meuk die in de straat staat, maar dat beeld hebben velen wel bij het woord”, vervolgt Lenders. “Erfgoed is dynamisch, iets wat bewaard mag blijven, waar je het gesprek over aangaat of iets wat een gemeenschap bezighoudt. Het is niet iets wat vaststaat, maar kan door de jaren heen veranderen. Zo wordt iets misschien jarenlang als cultureel erfgoed gezien, zoals het standbeeld van Peerke Donders in Tilburg, maar ontstaat er later een kritische discussie. Ook die discussie behoort tot erfgoed.”

En wat dacht je van de Heuvelse Kerk? Die stond op de nominatie om gesloopt te worden omdat de katholieke kerk te weinig financiële middelen had om het gebouw te onderhouden, maar vanuit de gemeenschap kwam iedere keer protest op sloopplannen. “Dat komt omdat heel Tilburg zich zowat identificeert met die kerk, want die hoort gewoon bij het stadsbeeld. Oftewel erfgoed”, aldus Lenders.

Tekst gaat verder onder de foto.

Hoe zorg je er dan voor dat je erfgoed goed kunt onderzoeken? Dat is iets waar studenten alles over leren in de minor. Ze beginnen bij een erfgoedgemeenschap, een groep die zich verbindt aan immaterieel erfgoed zoals verhalen, rituelen of tradities, of aan objecten. “Vanuit die gemeenschap gaan we nadenken welke stappen je zet en wat dit doet met emoties, relaties en dilemma’s rondom het behouden van dat erfgoed”,  legt Van Gaans uit.

Dat wordt uitgebreid naar verschillende werkvelden. Iets wat volgens hem perfect past in het plaatje van Fontys for Society. “Het uiteindelijke doel is gericht op kwesties in de samenleving en hoe we daarmee omgaan. Na deze minor heeft de student echt bagage waar iets mee gedaan kan worden. Zowel qua ideeën als qua vaardigheden om zelfstandig een positie in te nemen of anderen te bevragen. Professionals die op de juiste manier met gevoeligheden om kunnen gaan.”

Vraag
Het is natuurlijk fijn dat het werkveld studenten met ervaring omtrent erfgoed waardeert, maar zitten studenten eigenlijk wel op zo’n minor te wachten? Een lastige vraag vinden beide heren, maar dat heeft alles te maken met dat ene stereotype beeld. Lenders: “Erfgoed trekt als woord niet perse mensen, maar we hebben tijdens onze verdieping wel ervaren dat we steeds weer grotere groepen kregen die zich hiervoor aan wilden melden.”

Dat kwam onder andere door mond op mond reclame van  studenten die hiermee erg positieve ervaringen hadden. “Nu merken we, omdat de minor nieuw is, dat we opnieuw moeten beginnen met werven. Maar oud-studenten en partners uit het werkveld zeggen allemaal dat ze deze minor hadden willen volgen als ze daar de kans voor hadden gehad. Dit werd tot voor kort echt gemist in het onderwijspakket."

Breedste zin
In februari start de gloednieuwe minor, die dit collegejaar alleen nog beschikbaar is voor FLOT-studenten, in ieder geval met tien deelnemers. De bedoeling is om de minor uiteindelijk Fontysbreed aan te kunnen bieden. "We gaan nu in ieder geval van start zodat we ons lesmateriaal kunnen analyseren, aanpassen en verbeteren waar nodig, zodat straks nog meer studenten hier baat bij hebben”, aldus Van Gaans. “We gaan erfgoed in de breedste zin van het woord wegzetten, want er zijn een hele hoop dingen die we willen behouden, bespreken of waar we iets mee moeten.” [Noëlle van den Berg]

Harder, Better, Faster, Stronger? heet het onderzoek naar het onder druk staan van het studentenwelzijn in het hoger onderwijs. Het onderzoek is uitgevoerd door Trimbos- instituut, Expertisecentrum inclusief onderwijs (ECIO) en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. 

Het onderzoeksrapport geeft aan waar de oorzaken van al die prestatiedruk en stress vandaan komt en doet ook suggesties over of deze te voorkomen of verminderen zijn. Dat de minister hiervoor naar Den Bosch komt, is logisch. Maar al net zo logisch is de komst van de koningin, aangezien zij erevoorzitter is van MIND Us, een organisatie die ernaar streeft dat jongeren grip krijgen op hun mentale gezondheid. 

Ook de keuze voor Fontys als locatie voor de overhandiging is niet toevallig. Twee jaar geleden is een speciaal projectteam onder leiding van Heidi van den Hout, speciaal voor dit project met NPO-gelden binnengehaald voor de duur van twee jaar, aan de slag gegaan met studentenwelzijn bij  Fontys Pedagogiek. Dat project is vrijwel afgerond nu. De afgelopen week vonden nog twee themadagen plaats in Den Bosch en Eindhoven, waarbij studenten aan de hand van een knap in elkaar gezette toneelopvoering de discussie aangingen over stress en prestatiedruk. 

Van den Hout, maar ook andere docenten en studenten van Fontys hebben als experts meegedaan in de zogenaamde expertrondes waarin landelijk informatie werd opgehaald rond dit thema. De uitkomsten daarvan zijn in het onderzoeksrapport verwerkt. 

Die uitkomsten maar zeker ook de resultaten van bovengenoemde projectgroep bij Fontys worden de komende tijd Fontysbreed ingezet en toegepast om ‘een blijvende impuls aan studentenwelzijn’ te geven. [Jan Ligthart]

foto: RVD

Sommige opleidingen tot leraar in het basisonderwijs (pabo) experimenteren sinds september 2020 met specialisaties in het jonge en oudere kind. Deze pilots komen voort uit een politieke wens van met name CDA en VVD.

Er is een flink lerarentekort, dus wil de politiek van alles verzinnen om meer jongeren voor de lerarenopleidingen te laten kiezen. Nogal weinig jongens kiezen voor de pabo, zien de partijen. Hebben die jongens misschien geen zin in een stage in de kleuterklas?

Een meerderheid van de Tweede Kamer vond dat je ook een opleiding zou moeten hebben die zich helemaal op het jonge of het oudere kind richt. Vroeger had je immers de opleiding tot kleuterleidster: kan die niet terugkeren?

Bevoegdheid
Maar dan zouden de afgestudeerden een beperkte bevoegdheid krijgen als ze eenmaal aan het werk gaan. Ze zouden dan minder breed inzetbaar zijn dan hun collega’s van een gewone pabo, die aan groep 1 tot en met 8 kunnen lesgeven.

Die beperkte bevoegdheid zien de pabo’s én de studenten niet zitten. “Zeer weinig betrokkenen bij de pilots zien heil in een splitsing van de pabo-opleiding of een gesplitste bevoegdheid”, is een van de conclusies. “Bijna iedere pabo zit op de lijn om de specialisaties aan te bieden naast het reguliere curriculum.”

Fontys
Ook Fontys Hogeschool is die mening toegedaan, staat in de evaluatie. Fontys wil net als NHL Stenden en iPabo de specialisatie Pabo Jonge Kind Specialist integreren in de reguliere opleiding. Naast de specialisatie volgen de studenten het reguliere curriculum voor Pabo-studenten. Na hun afstuderen zijn ze daardoor toch breed inzetbaar.  Daarmee houdt Fontys vast aan het standpunt dat ze had bij de start van de pilot. 

Fontys heeft er nadrukkelijk voor gekozen om mee te doen aan de pilot Jonge Kind Specialist en niet aan die van het oudere kind. De onderwijsinstelling vindt dat er in het reguliere curriculum voldoende aandacht aan het oudere kind wordt besteed. Wel biedt Fontys nog meer specialisaties aan, zoals Learning College, Academische Pabo Tilburg en Leraar Basisonderwijs ALO.

Wetsvoorstel
De vorige minister, Ingrid van Engelshoven, had al een wetsvoorstel in de steigers staan om de splitsing van bevoegdheden mogelijk te maken – het stond zelfs al online voor commentaar van geïnteresseerden – maar na de val van het kabinet is het wetsvoorstel op de plank beland. In een brief over de ‘lerarenstrategie’ van ministers Wiersma en Dijkgraaf staat ook niets over een mogelijke wetswijziging. 

Naar aanleiding van de pilots gaan de Vereniging Hogescholen en de pabo’s de specialisaties nader uitwerken. Het kabinet verwacht dat hierdoor meer specialisten in het jonge en oudere kind worden opgeleid. “Het onderwijs aan leerlingen wordt hier beter van.” Andere voordelen zouden zijn dat meer mensen zich tot de opleidingen voelen aangetrokken en dat leraren minder snel het onderwijs verlaten dankzij “duidelijkere carrièreperspectieven”.

Nadelen zijn er ook, blijkt uit de evaluatie. Zo dreigt het gevaar dat de specialisatie voor het jonge kind als de makkelijke route wordt gezien. Studenten zouden kunnen denken dat ze minder van rekenen en taal hoeven te weten. Verder blijken studenten die zich specialiseren minder gemotiveerd om iets te leren over de andere leeftijdscategorie, waar ze toch ook iets van moeten weten. Of het omgekeerde: soms komen ze tot de ontdekking dat ze zich liever in die andere leeftijd zouden specialiseren en dan dreigt uitval.

195 studenten
Verspreid over jaar 1 en 2 zitten er 195 studenten in de specialisaties, verspreid over zeven pabo’s. Dat is een kleine groep. In totaal verzorgen vierentwintig hogescholen een opleiding tot leraar in het basisonderwijs. Afgelopen jaar gingen er 5.300 eerstejaars van start. Bij Fontys volgen in totaal twintig studenten de richting Jonge Kind Specialist. In 2020 telde de specialisatie vier studenten, in 2021 zestien. [HOP/Bron]

We leven in een tijd vol grote maatschappelijke uitdagingen, stelt Iris Andriessen. Naast uitdagingen rondom klimaatverandering, duurzaamheid en de energietransitie is er volgens de lector van Fontys Hogeschool Pedagogiek nog een belangrijke uitdaging: komen tot een echt inclusieve samenleving.

Dat vraagt om een maatschappij waarin we met verschillende opvattingen, leefstijlen, identiteiten en voorkeuren met elkaar leren samenleven. Die veelheid aan perspectieven hebben we volgens Andriessen zelfs hard nodig om tot nieuwe oplossingen te komen voor al die grote uitdagingen. En daarbij is volgens haar een belangrijke rol weggelegd voor (professionele) opvoeders.

Barrières doorbreken
Vanuit het lectoraat Diversiteit en (Ortho-)pedagogisch Handelen wil Andriessen enkele barrières doorbreken die een inclusieve samenleving nu nog in de weg staan. Zo wil ze samen met andere kennisinstellingen en het werkveld de weg vrijmaken voor een werkelijk inclusieve samenleving.

“Om te beginnen zal er meer aandacht moeten komen voor echte jeugdparticipatie. We moeten onze kinderen leren om hun stem te laten horen. Ze moeten de kans krijgen om mee te denken over hoe we onze wereld vormgeven. Die ruimte moeten wij ze nadrukkelijk bieden en daarin moeten we ze stimuleren en begeleiden. Dan zal je zien dat jeugdigen ook een grotere politieke en maatschappelijke betrokkenheid ontwikkelen.”

Vooroordelen
Een andere barrière die het lectoraat wil doorbreken is die van de (onbewuste) vooroordelen die leven bij professionals in het pedagogisch werkveld. “In verschillende projecten willen we de mensen bewust maken van die vooroordelen, om er vervolgens voor te zorgen dat ze in hun handelen meer ruimte laten voor diversiteit op allerlei gebieden.”

Een derde barrière die volgens Andriessen en haar collega-onderzoekers doorbroken moet worden is die van de taakverantwoordelijkheid. “We hebben in veel domeinen een ingewikkelde ketenstructuur opgebouwd waarin iedereen verantwoordelijk is voor een klein stukje van een proces. Door die taakverdeling en versnippering van verantwoordelijkheden gaat er nog wel eens wat mis. Denk bijvoorbeeld aan de toeslagenaffaire.”

Deugdverantwoordelijkheid
Volgens Andriessen moeten we van taakverantwoordelijkheid naar deugdverantwoordelijkheid. “Wij willen onderzoeken hoe professionals hierover denken en hoe we die deugdverantwoordelijkheid verder kunnen vergroten. Want als we onrecht en ongelijkheid de wereld uit willen helpen, dan zullen we echt op een andere manier naar verantwoordelijkheid moeten kijken.”

Om al deze barrières te slechten, werkt het lectoraat samen met andere kennisinstellingen en partners uit het werkveld aan diverse projecten voor opvoeders. Met praktijkgericht onderzoek maken ze opvoeders en professionals bewust van de bestaande valkuilen en stimuleren hen om meer doordacht pedagogisch te handelen.

“We moeten dit echt samen oppakken”, stelt Andriessen. “Vandaar dat we de kennis van onze academische partners en betrokken instituten samenbrengen in het lectoraat om vervolgens de vertaalslag te maken naar het werkveld. Samen met het werkveld kunnen we zodoende werken aan een inclusieve samenleving waarin ook jongeren een belangrijke stem hebben.” [Ivo van der Hoeven]

Fontys werkt al sinds 2017 samen met Tiuri, een theaterwerkplaats voor jongvolwassenen met een lichtverstandelijke beperking. Het is een plek waar het ontwikkelen van talent centraal staat. De één doet dat al dansend, de ander met muziek bezig zijnde. 

“Vanaf dit jaar gaan we onze samenwerking formaliseren in een convenant. Concreet betekent dit dat we nu de middelen hebben om structureel onderzoek te doen, waarbij een docentonderzoeker een dag in de week meeloopt met het team bij Tiuri”, legt Maike Kooijmans uit, al vijf jaar lector van het lectoraat Opvoeden van de Toekomst

Oriëntatiefase 
De docentonderzoeker in kwestie is Eva van der Veer, Fontysdocent bij Pedagogiek. Zij is hoofdonderzoeker van het project en zal - met ondersteuning en begeleiding van Kooijmans - het onderzoek gaan uitvoeren. “Ik vind het superleuk”, zegt ze. “Ik ben dit gaan doen omdat de doelgroep me heel erg aanspreekt.”

Het onderzoeksproces zit momenteel nog in een oriëntatiefase. Aan het einde van dit schooljaar moeten er een plan en onderzoeksvraag klaarliggen, in september gaat het onderzoek officieel van start. Van der Veer: “Het is een zoektocht, maar wel een megaleuke.”

Onderzoek
In het onderzoek bij Tiuri wordt gekeken naar de waarde en betekenis van kunst en cultuur bij het vormen van je identiteit. 

“In ons lectoraat doen we hier onderzoek naar omdat er in de samenleving veel prestatiedruk is”, legt Kooijmans uit. “En omdat het heel belangrijk is dat er plekken zijn waar jongeren en kinderen niet alleen moeten presteren, maar waar ze ook kunnen ontdekken.”

Dat laatste kan volgens de lector bij Tiuri. Ze omschrijft de werkplaats ‘als een mooi voorbeeld van een pedagogische praktijk waar niet een curriculum als uitgangspunt wordt genomen, maar de talenten zelf’.

“Wij kunnen daarvan leren. Hoe kan theater bijdragen aan de identiteitsontwikkeling van jongvolwassenen met een beperking? Zowel op het vlak van persoonlijke identiteit als professionele identiteit. We willen een inclusievere samenleving en cultuursector creëren met veel meer gelijkheid. We moeten kijken naar wat mensen kunnen in plaats van naar wat ze niet kunnen.”

Participatief onderzoeken
Studenten zullen actief bij het onderzoek worden betrokken. Kooijmans: “Ze doen participatief mee met de werkwijze van Tiuri. Ze leren op kunsten gebaseerd onderzoek te doen – we noemen dat art based research – om de wereld van jongvolwassenen met een beperking beter te leren begrijpen. We doen dus onderzoek over hen, maar ook mét hen.”

Van der Veer vult aan: “We werken bij onze opleiding met pedagogische kwesties. Dat zijn vragen die uit de praktijk komen en waar geen antwoord op is. Mijn streven is om verschillende groepjes studenten mee te laten doen aan onderdelen van het onderzoek.” [Karen Luiken]

Fontys Hogeschool Kind en Educatie ontvangt al een aantal jaar steeds minder studenten in Veghel. Bovendien is het niet duidelijk hoelang de locatie nog beschikbaar zal blijven na de zomer van 2023. Tel daarbij op dat de vraag naar een studie tot leraar basisonderwijs in de regio volgens de opleiding prima kan worden voldaan vanuit andere Fontys-locaties, en de reden van het besluit lijkt duidelijk.

Voor huidige studenten die de opleiding in Veghel volgen wordt gekeken naar alternatieve locaties in Den Bosch, Eindhoven, Tilburg of Venlo. Medewerkers die op de locatie in Veghel werken, behouden hun baan maar zullen wel overgeplaatst worden.

Het voorgenomen besluit is inmiddels goedgekeurd door het college van bestuur van Fontys. De centrale medezeggenschapsraad moet zich er nog wel over buigen. [Karen Luiken]