Beiden studeerden destijds bij Fontys: Van den Heuvel studeerde Bedrijfseconomie en Tolou Commerciële Economie. Daarnaast hadden ze een bijbaantje bij T-Mobile. “In die tijd waren mobiele telefoons nog helemaal in opkomst. Het was 2010 en de iPhone 4 kwam net uit. Telefoons waren toen, en eigenlijk nog steeds, erg breekbaar, dus hoesjes waren echt een ding”, vertelt Tolou. “De hoesjes die mensen zochten hadden ze niet bij T-Mobile. Dus dachten wij: wat als we zelf hoesjes uit China importeren en die via een webshop verkopen?” 

Zogezegd, zo gedaan. Binnen korte tijd groeide hun webshop enorm hard. “Waar we tegenaan liepen was dat het verwerken van bestellingen vooral handmatig werk was en veel tijd kostte”, vertelt Tolou. Van den Heuvel vult aan: “Er waren allemaal verschillende systemen waarin je gegevens handmatig moest invoeren. Toen dachten we: kom op, het is 2012, er moet toch een manier zijn om alles aan elkaar te koppelen en te automatiseren.” Zo ontstond Sendcloud, inmiddels uitgegroeid tot het grootste verzendplatform van Europa.

Vrienden en familie
Twee jaar na de lancering zagen de ondernemers tijdens een startup bootcamp in dat ze iets bijzonders in handen hadden. “Wij draaiden zo’n twintigduizend euro omzet per maand. Zelf waren we daar niet enorm van onder de indruk, maar de coaches wel. Die zagen echt potentie”, aldus Tolou. Met de investering die zij daar kregen, konden ze onder andere hun eerste medewerkers aannemen. 

Dat begon met vrienden en familie. “Er werken hier nog steeds mensen met wie ik op Fontys in de klas heb gezeten”, vertelt Van den Heuvel. Volgens de ondernemers is dat een van de belangrijkste dingen die zij aan hun studententijd hebben overgehouden. “De basiskennis over hoe je een bedrijf runt en welke juridische zaken daarbij komen kijken is natuurlijk heel handig. Daarnaast hebben we er een waardevol netwerk opgebouwd.”

Toekomst
Op de vraag wanneer zij het gevoel hadden dat ze het echt gemaakt hadden, geven beide ondernemers - inmiddels goed voor plek 17 en 20 op de lijst van Quote 500 - hetzelfde antwoord. “Eigenlijk nog steeds niet.” Van den Heuvel legt uit: “We hebben binnen het bedrijf bepaalde doelen die we vaak een jaar later halen dan gepland. Daardoor voelt het altijd alsof het beter kan. Er zit altijd meer in.” Hij is dan ook volledig gefocust op de verdere groei van Sendcloud. “Ik wil zo groot mogelijk worden en zoveel mogelijk bedrijven helpen.” 

Tolou heeft daarnaast nog een droom buiten Sendcloud. “Ik denk dat een groot deel van de beste ideeën zich bevindt bij de armste helft van de bevolking. Die mensen hebben vaak niet de middelen om hun ideeën waar te maken. Ooit wil ik hen graag helpen om dat wel te kunnen doen.”

Geen spijt, maar kansen
Aan toekomstige ondernemers van Fontys willen de mannen vooral meegeven dat er geen beter moment is om te beginnen dan nu. “Als je jong bent en nog thuis woont, zit je eigenlijk in een luxepositie”, legt Van den Heuvel uit. “Je hebt weinig te verliezen. Juist dan kun je risico nemen. Gaat het mis, dan leer je hoe het niet moet.” Volgens hem ontstaat spijt vooral wanneer mensen hun ideeën nooit hebben geprobeerd. “Je krijgt pas spijt als je over tien jaar bij een bank werkt en denkt: had ik maar iets gedaan met mijn leven.” 

Ondernemen vraagt volgens beide mannen wel om veel inzet. “Wij waren in het begin ongeveer elke dag van 11 uur ’s ochtends tot 11 uur ’s avonds aan het werk”, vertelt Tolou. “Je moet echt gemotiveerd zijn. Het scheelde wel dat we een vriendenteam waren. Dan kun je best lang met elkaar opgescheept zitten.” Het belangrijkste advies van de twee alumni is daarom simpel: “Begin gewoon ergens. Doe iets. Begin klein en denk niet dat je met je eerste bedrijf meteen de wereld gaat veranderen.”

Op de foto boven het artikel staan de drie eigenaren van SendCloud. Van links naar rechts: Bas Smeulders, Rob van den Heuvel en Sabi Tolou.

De gedeelde propedeuse ging in februari voor het eerst van start en is bedoeld voor studenten die zich aanmelden voor één van de vijf deelnemende opleidingen bij Fontys Venlo: Commerciële Economie, International Business, Finance & Control, Logistics Management en Logistics Engineering. De eerstejaars schrijven zich voor één van die studies in, maar eigenlijk volgen ze in hun propedeusejaar dus vijf studies tegelijkertijd.

Het is daarbij geen gegeven dat ze na het eerste jaar nog steeds dezelfde studie volgen als waar ze zich voor aanmeldden. Iemand die zich inschrijft voor International Business kan uiteindelijk dus afstuderen in Finance & Control zonder daarbij studievertraging op te lopen.

Stevige basis
“Studenten schrijven zich net als voorheen in voor één studie, maar wat met de gedeelde propedeuse verandert, is dat ze in hun eerste jaar kennismaken met vijf verschillende opleidingen die worden aangeboden bij Fontys in Venlo”, legt Geoffrey Snippe uit, teamleider Marketing & Communicatie. “Alle disciplines komen in een vogelvlucht voorbij, waarbij elk studieblok een andere focus heeft. Je legt een stevige basis in bedrijfskunde, logistiek, internationale handel, finance en marketing.”

“Enerzijds is deze aanpassing gemaakt om de studiekeuzestress te verminderen”, vervolgt Snippe. “Maar anderzijds hebben we het ook ontwikkeld om het aanbod beter aan te laten sluiten op het werkveld. Bovendien heb je alle disciplines nodig om zaken te kunnen doen als je in de businesswereld terechtkomt. Je hebt ook met logistiek te maken als je producten moet verkopen. Met het vernieuwde curriculum krijg je van alles een beetje mee.”

Twee types
Of de nieuwe werkwijze aanslaat, kan Snippe nog niet zeggen. Daar is het simpelweg nog te vroeg voor. Zelf is hij er in ieder geval van overtuigd dat het in de toekomst een mooie ontwikkeling zal zijn om de huidige krimp weer te kunnen stabiliseren. “We hebben in Venlo twee types studenten: technische en business. De technische student heeft regelmatig al een duidelijke richting voor ogen, terwijl de business-student vaak breder georiënteerd is: hij wil de commerciële kant op, maar heeft nog geen specifieke richting gekozen. De nieuwe onderwijsontwikkeling past dus precies bij dat type student.”   

Johanna is één van de kleine honderd deelnemers die dit jaar voor het eerst met het nieuwe curriculum startte. Zij begon in februari aan de gedeelde propedeuse en hoewel ze niet op de hoogte was van het bestaan ervan tot ze met studeren begon – zonder gedeelde propedeuse zou ze ook zijn gestart – is ze blij met het nieuwe curriculum. “Het concept van een gecombineerd eerste jaar, waarin je alles leert kennen zodat je later een betere keuze kunt maken, is prettig. Ik vind het een goed idee, maar voor mij zal het niet per se nodig zijn omdat ik vertrouwen heb in mijn studiekeuze”, vertelt Johanna.

“Ik heb me aangemeld voor Marketing Management en denk dat ik daarbij blijf. Na een idee van een aantal verschillende vakken te hebben gekregen, is dat namelijk nog steeds het vak waar ik het meest geïnteresseerd in ben. Ik heb het idee dat veel van mijn klasgenoten ook al weten welke kant ze op willen.”

Het is de week van de circulaire economie van 19 tot en met 27 maart. Ook bij Fontys besteden we hier op verschillende lesplekken aandacht aan, in de vorm van lezingen en workshops. Ook werd onlangs bekend dat Fontys onderdeel uitmaakt van twee toegekende Goldschmeding-projecten, waarbinnen een menswaardige economie in economie-onderwijs centraal staat. Daarnaast werd onlangs de Tilburgse dependance van de Green Office geopend. Kortom: er is een grote aandacht voor de niet-profit kant van onze economie binnen Fontys.

Je zou kunnen zeggen dat de aandacht op de niet-financiële prestatie van onze economie kleeft aan een achterhaalde discussie. We weten toch allang dat een economie die zich uitsluitend richt op verdienvermogen niet leidt tot een hele gezellige of leefbare samenleving? We hebben toch al keer op keer aan den lijve ondervonden wat er gebeurt wanneer we geen aandacht hebben voor duurzaamheid en menswaardigheid?

Als de sociale kwestie in de periode voor de Eerste Wereldoorlog, het Brundtland-rapport uit 1987 of de financiële crisis rond 2008 ons niet echt wat leren, wat dan wel? Laten we wel wezen: er wordt op deze terreinen vooruitgang geboekt. Zeker. Maar welke klimaatdoelen we ook stellen: we halen ze niet. En hoe hard we ook roepen dat we gelijkheid willen promoten: kloven worden eerder groter dan kleiner, zeker wanneer het gaat om inkomensverdeling.

Wat verwachten we eigenlijk van een hbo-instelling wanneer het aankomt op deze ‘larger than life’ vraagstukken? Wat verwachten we eigenlijk van onze nieuwe generatie (economie)studenten? Laten we om te beginnen eens stoppen met het optuigen van een rationele, compliance gerichte ethische kerstboom, en dit door te geven aan onze studenten.

We hebben sterk de neiging om ethiek, duurzaamheid of menswaardigheid te vertalen naar overzichtelijke indicatoren waar je aan de hand van een afvinklijstje aan kunt voldoen. Denk daarbij op de eerste plek aan wetgeving. Maar het is een illusie om te denken dat wetgeving alleen, met al haar onvolkomenheden en soms weinig aansluitend op moderne ontwikkelingen, een eerlijkere, rechtvaardigere of duurzamere wereld gaat opleveren. Daar is wat anders voor nodig: een intrinsieke drijfveer van mensen en organisaties om verantwoordelijkheid te nemen ten opzichte van elkaar en onze planeet. 

Morele kerstboom
Tegelijk lijkt het soms alsof we erg ons best doen om die intrinsieke motivatie niet te hoeven aanboren. We zijn binnen organisaties eerder geneigd om naast wetgeving aanvullende criteria te formaliseren. Denk aan een code of conduct, het instellen van de rol van een ethical officer of commissie, een ethische richtlijn etcetera. In wezen lijkt dit vaak op een soort top down ‘add on’ op wetgeving, waarin ethiek wederom een soort afvinklijstje wordt, met soms een schaduwadministratie van performance indicatoren die erg ver af staan van wat er werkelijk gebeurt. Een morele kerstboom waarbij we door de ballen de boom niet meer zien.

Het lokt bovendien uit dat mensen zelf niet meer nadenken over wat ze ethisch handig vinden, maar vooral bezig zijn te voldoen aan opgelegde spelregels in een opgelegd jargon. Ook zien we helaas dat er een dunne scheidslijn is tussen ethiek en marketing bij organisaties met een winstoogmerk. Greenwashing en socialwashing liggen dan sterk op de loer.

Wat we in mijn ogen het beste kunnen doen is onze (economie)studenten niet de taal van de ethische kerstboom aanleren, maar vooral een eigen taal helpen ontwikkelen waarin ze hun ethische verhaal willen vertellen. Hierbij zou een sterke focus moeten liggen op ethische sensitiviteit: snap ik waar mijn ethische opvattingen (welke dan ook) vandaan komen, en hoe deze zich verhouden tot de opvattingen van anderen? Kan ik op een veilige manier een ethische dialoog aangaan met die ander, en juist de wrijving met die ander opzoeken? Kan ik lering trekken uit dat schurende, en dit ten goede laten komen aan nog betere en creatievere ideeën?

Oefenen
Dit vraagt nogal wat van studenten. Het vraagt ook veel van docenten. Het vraagt in ieder geval dat ze geen morele of paternalistische toon aanslaan wanneer ethische kwesties besproken worden. Het vraagt dat ze zich niet uitsluitend richten op-top-down modellen en criteria (leuk, SDGs, maar geen oplossing in deze context). Het vraagt juist samen met studenten de ethische dialoog iedere dag te oefenen. Het vraagt ook dat ze niet de ethische kwestie uit de weg gaan uit angst voor ‘woke’ beschuldigingen, handelingsverlegenheid of gebrek aan ethische kennis. Iedereen doet ethiek, elke dag. Die knop kun je niet uitzetten wanneer je een ander vak geeft, of een studentengroep coacht.

Dat is voor iedereen een grote opgave, maar wel een die we ons niet kunnen veroorloven links te laten liggen. Zoals collega Arthur Kok - in mijn eigen woorden samengevat - stelt: de economie is iets van ons allemaal. En ik denk dat deze economie smacht naar nieuw bloed dat van onderaf in de kern anders kan denken, en de morele capaciteit heeft om dit te vertalen naar professionele vaardigheden. 

Lees ook eens de dialoog met collega Theo Niessen, waarin we wat meer ingaan op de dialogische praktijk van ethiek.

Bart Wernaart is Lector Moral Design Strategy bij Fontys

De Crossover Labs startten drie jaar geleden, waarin studenten van vier verschillende opleidingen in Tilburg bij elkaar komen voor een gezamenlijk project. “We werken hier multidisciplinair samen aan complexe vraagstukken uit de maatschappij, waarbij we studenten zoveel mogelijk willen laten leren in en met de praktijk. Hoe Fontys for Society wil je het hebben?”, gaat docent en begeleider Ivo Henckens direct van start.

Het zijn de economische studies Digital Business Concepts, Creative Marketing Concepts en de studies Trend Research & Concept Creation in Lifestyle en Creative Concepts for Communication die in de Crossover Labs hun krachten bundelen. “Zo leren studenten met andere disciplines samen te werken en hun eigen rol en toevoegde waarde beter in beeld te krijgen. Daarnaast hebben onze partners met hun maatschappelijke vraagstukken een projectteam nodig dat vanuit verschillende invalshoeken naar de uitdaging kan kijken.”

Affiniteit met de opdrachtgever
Die vraagstukken kunnen vallen onder maatschappelijke thema’s zoals inclusiviteit, democratie, ondernemerschap en circulariteit. Voor dat laatste thema zocht Fontys de samenwerking met de Tilburgse horeca op. “Een mooie ontwikkeling”, aldus Paul Schreuder, die samen met zijn collega’s Maarten de Rooij en Oscar de Souza het Crossover Lab Circulariteit bemant. 

“Onze opleiding was voorheen erg gericht op de entertainmentindustrie, vandaar onze affiniteit met deze sector. Ook is de horeca in Tilburg een hele actieve en belangrijke sector. Niet alleen voor de stad, maar ook voor onze studenten. De ervaring leert dat hoe enthousiaster de studenten zijn over een opdrachtgever, hoe groter de motivatie om iets moois neer te zetten.”

Daar zetten de veertig studenten zich gedurende acht weken dan ook volle bak voor in. Om er achter te komen welke circulaire uitdagingen in de Tilburgse horeca op de loer liggen, gingen de studenten op bezoek bij een aantal zaken. Wat bleek: uitdagingen genoeg.

Verspilling en verbruik
Denk bijvoorbeeld aan voedselverspilling als gasten hun bord niet leeg eten. Of het gebruik van plastic rietjes en cupjes. En hoe zit het met het energieverbruik om heaters op het terras aan te zetten of het onnodige waterverbruik achter de bar? “Het is aan onze studenten om onder andere op deze vlakken de circulariteit te bevorderen.”

Toch valt dat volgens Schreuder niet altijd mee. “Studenten zijn gewend dat zij een afgebakende briefing krijgen, maar dit zijn open vraagstukken die om analyses van een complex systeem vragen. Zo moeten ze eerst in kaart brengen waar horecaondernemers allemaal rekening mee moeten houden, zoals de gemeenten, personeel, bezoekers, aangesloten brouwerijen en andere stakeholders.”

Kansen en oplossingen
Een moeilijke klus, zo bestempelt de docent het. “Maar het biedt ook de mogelijkheid om kansen te zien waar volgens hen iets te winnen valt binnen het huidige systeem. En dan komen ze niet weg met weer een social media-campagne. Er moet écht iets veranderen in het businessmodel ten behoeve van de circulariteit.”

De eerste oplossingen hebben het daglicht al gezien. Bij één van de horecazaken hebben de studenten gepleit voor ‘porties op maat’, waar bezoekers aan kunnen geven of zij kleine of grote trek hebben. “Minder trek is een kleinere portie, dus minder voedselverspilling. Bij een andere kroeg wordt gekeken of het koffie-afval gebruikt kan worden voor het kweken van champignons. Met uiteindelijk wellicht eigen champignonkroketten op de kaart."

Van plan naar werkelijkheid
Het is een greep uit de ideeën die de komende tijd worden onderzocht, getest en wellicht ook definitief worden geïmplementeerd. Want de Crossover Labs formuleren niet alleen maar mooie plannen, het moet ook haalbaar zijn, aldus Schreuder. “Onze horecapartners hebben aangegeven dat, als een concreet plan werkt, het ook bij hen gestart mag worden.”

Dat er zich minder studenten zouden inschrijven was wel verwacht. De demografische krimp zorgt immers overal binnen Fontys en ook elders voor minder nieuwe inschrijvingen. Dat er toch meer Nederlandse studenten zijn ingeschreven is een mooie opsteker. Maar de daling in het aantal internationale studenten is groter. En ook groter dan waar rekening mee werd gehouden.

“Daar maak ik me zorgen om, ja. Vooral over de gevolgen voor de kosten-batenverhouding van Fontys op termijn”, aldus Wouter Josso, directeur Fontys International Business studies en ‘soort van’ bedrijfsmanager van de Limburgse campus.

“Natuurlijk heeft het te maken met ons eigen besluit om sinds deze zomer geen Duitstalig onderwijs meer aan te bieden. Maar de daling in Duitse studenten is groter dan verwacht: tachtig studenten. Dat zijn toch drie klassen minder.”

“En het wordt nog minder volgend jaar. Vanaf dit jaar is het vwo daar namelijk geen vijf- maar zesjarige opleiding. Met als gevolg dat er vanuit daar volgend studiejaar geen geslaagde scholieren zijn die op zoek gaan naar een vervolgopleiding.”

Fijne bestemming? 
Ook de Bulgaarse en Roemeense studenten, sinds jaren al een belangrijk deel van de internationale instroom hier, is flink minder. Dat heeft volgens Josso meerdere oorzaken. Er zijn meer landen aantrekkelijk geworden voor deze studenten om te gaan studeren. Maar ook het politieke klimaat in Nederland speelt mee. “Is Nederland voor deze studenten nog wel een fijne bestemming om te gaan studeren?”

Daarmee doelt hij op de algemene stemming in het land als het om buitenlanders gaat. Maar ook op Den Haag. “De hele politieke discussie over het feit dat met Nederlands geld EU-studenten van elders worden opgeleid.” Tegelijkertijd is er het scheve systeem dat opleidingen door het rijk betaald krijgen per student.

Realiteitszin
Minder studenten vindt Josso overigens op zichzelf geen probleem. “We willen ook krimpen als campus”, zegt hij. “Dat is pure realiteitszin. Niet alleen hier maar ook aan de Duitse kant van de grens is sprake van demografische krimp.”

“Ons doel is om studenten op te leiden écht voor deze regio. Waarbij het uiteraard wel aan de student zelf is om zijn of haar toekomst te bepalen. Aan beide kanten van de grens overigens.”

En het maakt niet zoveel uit aan welke kant omdat de hele grensregio volgens Josso met elkaar verweven is. Waarbij overigens Fontys Venlo wel een unieke positie inneemt. “Ook binnen Fontys zelf. Logistiek, industriële productontwikkeling, het lectoraat Supply Chain: je vindt het nergens anders binnen onze instelling."

In veel opzichten, zo stelt hij, is Fontys Venlo als het gaat om het in allerlei opzichten samen optrekken een voorloper in dingen die nu Fontysbreed gebeuren. "En minder Duitse en andere internationale studenten, ja. Maar ik ben heel trots dat onze Nederlandse studentpopulatie juist groeit. Om al die redenen vind ik ook dat we als hier in Venlo wel iets trotser mogen zijn op wat we doen.”

Net als in de rest van Nederland is er ook in Eindhoven een groot tekort aan woonruimte voor studenten. En dat wordt er niet beter op nu de Brainportregio in de toekomst nog veel meer technische studenten aan wil trekken. En dus besloot een vijftal studenten van Fontys Vastgoed en de TU/e Bouwkunde niet langer af te wachten en in actie te komen. Met de oprichting van Eindje Bouwen willen ze het huisvestingsprobleem aanpakken door leegstaand vastgoed tijdelijk te transformeren tot studentenwoningen.

“Door panden die toch leegstaan om te toveren tot studentenwoningen, willen we zoveel mogelijk studenten in Eindhoven onderdak bieden”, legt Fontysstudent en voorzitter India uit. “Zo tackelen we meteen twee problemen; de leegstand in de stad en het tekort aan woonruimte voor studenten.”

Warm welkom
Het bestuur van Eindje Bouwen keek het idee af van een studenteninitiatief in Delft met precies dezelfde aanpak. Vorige maand presenteerden de studenten hun plannen aan de buitenwereld, maar eigenlijk zijn ze al sinds september vorig jaar bezig met de oprichting en werden de eerste lijntjes uitgezet in het Eindhovense vastgoedwereldje. Ze kregen een warm welkom, vertelt Fontysstudent en bestuurslid Marijse.

“We merken dat mensen uit het vakgebied heel enthousiast zijn, dat wij dit als studenten non-profit willen doen. Het gaat ons niet om winst maken, maar willen iets bijdragen aan een maatschappelijk probleem. We weten natuurlijk ook goed wat studenten willen, dus iedereen staat heel erg open om ons te ontmoeten. En dat is belangrijk want om iets te bereiken moet je echt veel mensen kennen.”

Tijdelijk huurder
Ze hebben inmiddels hun weg in de Eindhovense bouw- en vastgoedwereld gevonden en kunnen nu gemakkelijk aankloppen bij verschillende partijen die samen met hen willen optrekken en ook interesse hebben om te investeren. 

Een concreet transformatieproject is er helaas nog niet. Eindje Bouwen gaat zelf geen pand aankopen, maar wil juist als tijdelijk huurder een leegstaand gebouw geschikt maken voor bewoning door studenten. Ze zien dat met name kantoorpanden in de stad vaak meerdere jaren leegstaan. En die zijn uitermate geschikt om te transformeren tot studentenhuisvesting, zegt India.

“We zoeken naar panden die nu leeg staan en waar een eigenaar eigenlijk pas over minimaal vijf jaar iets mee van plan is. Langer is natuurlijk nog beter, korter niet. Bij de transformatie van bijvoorbeeld een groot kantoorpand is het natuurlijk niet rendabel om het voor een korte tijd te verbouwen en het dan, als een bedrijf het zelf weer gaat gebruiken, weg te halen.”

“Bovendien”, voegt Marijse toe, “willen we iemand in een woning wel een volledig studentenleven aan kunnen bieden en niet dat je ergens twee jaar woont en dan weer moet opzouten. Daar heb je niets aan.”

Te duur 
Inmiddels wordt er door diverse partijen in Eindhoven echt wel wat gebouwd voor studenten. Helaas is dat volgens India nog steeds niet voldoende en is het vaak niet het type huisvesting waar studenten op zitten te wachten. 

India: “Je ziet vaak dat er appartementen en studio’s worden gebouwd, maar die zijn stiekem veel te duur voor de meeste studenten. En zelfs ook na deze bouwprojecten is er een tekort aan studentenwoningen. Dus met hoe meer projecten je samen bezig bent, hoe sneller het probleem is opgelost.” 

Daarnaast gaat het wat de studenten van Eindje Bouwen betreft om meer dan alleen een plek om te wonen. Juist het samenwonen met anderen en de ruimte om elkaar te ontmoeten staan centraal bij hun ontwikkelplannen. Iets wat India de eerste jaren dat ze als student antikraak woonde wel heeft gemist. 

“Ik woonde daar op mezelf en miste mensen om me heen. Daarom woon ik nu ook in een studentenhuis, dat is veel socialer en gezelliger. Hier ontmoet ik medebewoners in de keuken en woonkamer en dat is precies de sociale cohesie die we bij Eindje Bouwen ook zo belangrijk vinden.”

Geen feestcommissie
De studenten zijn het afgelopen schooljaar wekelijks zeker 20 uur bezig geweest met Eindje Bouwen. Het was ontzettend leuk en leerzaam, vinden ze, maar niet iets wat ze ook volgend jaar kunnen combineren tijdens hun stage en afstuderen. “Dit is geen feestcommissie”, benadrukt India. “Natuurlijk is het leuk met de andere bestuursleden, maar we zijn vooral hard aan het werk, want we willen wel echt wat bereiken.”

Tijd dus om het stokje door te geven. Vier van de bestuursposten zijn inmiddels ingevuld. En al zou het fijn zijn als ook die laatste student zich aanmeldt, ze zijn er gerust op dat hun werk doorgaat.

Marijse: “Het afgelopen jaar hebben we Eindje Bouwen echt op de kaart gezet. Met alle contacten die er nu zijn, geven we onze opvolgers een goede toolbox mee om aan de slag te gaan. Het enige wat ze nu nog nodig hebben is een pand. Op dit moment zijn we hierover serieus in gesprek met verschillende partijen, dus ik hoop echt dat het ons voor de overdracht nog gaat lukken om dat rond te krijgen.”

“Toen ik begon als lector was ik heel positief over AI. Het is niet dat ik nu negatief ben, maar ik maak me wel zorgen en ben ook kritisch. Allereerst vanwege de footprint van AI. Die is vergelijkbaar met een klein land.”

“De modellen worden steeds groter en het trainen ervan kost ontzettend veel energie: elke vier maanden verdubbelt dit! En het gebruik kost ook veel. Eén vraag stellen aan ChatGPT is vergelijkbaar met de consumptie van een halve liter water en het opladen van een smartphone. Als miljoenen mensen dan AI gaan gebruiken om te bepalen welke groene laarsjes ze eens zullen kopen…”

Werk
En ja, wat eerder in deze serie al duidelijk werd: AI gaat heel veel kantoorbanen raken. Veel werk dat nu door mensen wordt verricht, zal straks worden overgenomen door AI. Om Pink Floyd te citeren: Welcome to the Machine.

Zo somber wil Schouten er ook weer niet over zijn. “Er komt namelijk wel iets voor terug, iets voor in de plaats. We krijgen er een hulpmiddel bij om het leven gemakkelijker te maken.”

“Al blijft moeilijk te voorspellen: in het verleden heeft nieuwe technologie ook wel eens het omgekeerde effect gehad. Veel heeft te maken met hoe de mens AI zal gaan inzetten. Een mes kan een moordwapen zijn, maar kan in de handen van een chirurg ook levens redden.”

Big tech
En hoe kijkt Schouten aan tegen het feit dat het weer de big tech-bedrijven zijn die hier op allerlei manieren de grootste winst mee gaan behalen? “Ik maak me wel zorgen over een paar dingen. Privacy bijvoorbeeld. En degene die alle data heeft, heeft ook alle macht. Dat bedrijven als Meta en Google dat op allerlei manieren verzamelen, daar vind ik wel iets van ja.”

“Je moet er toch niet aan denken dat we nog afhankelijker worden van Amerikaanse big tech-bedrijven dan we nu al zijn. Want het is natuurlijk zorgwekkend als je ziet hoe het politiek kan omslaan, zoals nu gebeurt.”

“Ja, gelukkig zijn we in Europa ook bezig. Je hebt bijvoorbeeld het Franse Mistral dat aan de weg timmert. En de EU is zich er bewust van. Er is ook al wel wetgeving. Maar zolang je weinig data hebt, heb je zoals gezegd ook weinig macht.”

Dommer
Dan de eerder deze serie ook al opgeworpen zorg over dat de mens door AI de komende generaties alleen maar dommer wordt. Je hoeft geen kennis meer te hebben, want je vraagt het gewoon aan AI. Je ziet het deels nu al gebeuren bij de jonge generatie.

“Daarom pleit ook ik voor AI-geletterdheid voor iedereen. Wat je bij die jonge generatie vooral ziet is dat zij heel veel prikkels krijgen en daardoor ook een kortere focus hebben.”

“Aan de andere kant: als het om de studenten gaat dan vind ik dat we wel een beetje uit die ratrace moeten stappen van leerdoelen aantikken. Daarom vind ik initiatieven zoals die buitenklas op Stappegoor erg positief. Ga inderdaad eens naar buiten in plaats van altijd maar in dat lokaal.”

Voordelen
De vraag was noem de voor- en nadelen. Maar het zijn vooral nadelen die Schouten noemt…

“Ha, ja er zijn ook genoeg zorgen. Maar aan de andere kant: neem de Bioblitz, waarbij studenten een maand lang alle planten, vogels en insecten op campussen fotograferen. Dan gebruik je ook een app, maar steek je tegelijkertijd heel veel op.”

“Een groter voorbeeld is de smart grid. We zitten met zijn allen in een enorme en noodzakelijke energietransitie. Waarbij we niet alleen consument zijn, maar met zonne- en windenergie ook nog energie leveren. Om dat allemaal in goede banen te leiden heb je echt data en AI nodig.”

“Hetzelfde gaat op voor de gezondheidszorg. Ook daar wordt AI ingezet om hele goede dingen te realiseren. En AI kun je wellicht dus ook gebruiken om diversiteit in de natuur te meten.”

Evolutie
“Je kunt je ook afvragen wat intelligentie nu eigenlijk precies is. Van de mens denken we het te weten ja. Maar hoe intelligent zijn dieren of planten? Of nog breder: wat is natuurlijke en wat is artificiële intelligentie? Wij hebben er miljoenen jaren over gedaan om te evolueren tot wie we nu zijn. Willen we dat technologisch nu in vijftig jaar doen? Kan dat wel?”

Die laatste vraag heeft Schouten eerder in het gesprek eigenlijk al beantwoord. “Elke grote innovatie heeft tot nu toe voor enorme winst gezorgd. Voor de economie dan, niet per se voor de mens. Wanneer zeggen we nou eens: we draaien het om. Het moet allereerst goed zijn voor de mens.”

Vrees
Hoewel hij dus niet negatief is over AI, maar zich wel zorgen maakt, heeft Schouten ook niet de indruk dat het allemaal zo snel zal gaan als sommigen roepen.

“Ik heb met verschillende AI-modellen gewerkt. Tachtig procent klopt van wat ze leveren. Maar wat me vooral opvalt is dat er nog steeds hele domme fouten optreden. Het zijn ook maar patroonherkenners hè, dus heel eendimensionaal.  AI zondigt soms tegen alle logica om de simpele reden dat het de echte wereld niet kent.”

En ook de kritiek van tegenstanders van AI in het hoger onderwijs wuift hij weg. “Er wordt vaak uit wantrouwen gehandeld en gedacht. Zo van: de studenten gaan hier misbruik van maken. Dat blijkt in de praktijk heel erg mee te vallen. Dus ik heb liever dat AI voor alle studenten gewoon toegankelijk is, waar ze nu bijvoorbeeld bij Fontys ICT met een eigen platform aan werken.”

“Wat belangrijk is, is dat iedereen gewoon zelf kritisch moet blijven nadenken. Dat is wat je moet loskoppelen van AI. Duiding moet je niet overlaten aan AI en bij de meeste processen hoort de mens dus altijd nadrukkelijk in the loop te blijven zitten.”

“Daarom zei ik dus aan het begin: niet negatief, wel kritisch. En je houdt het niet tegen. Dus je zult er toch echt iets mee moeten.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot
>>11. Ik moet veel meer nadenken sinds ik AI gebruik

De Fontys Junior Academie is jaren geleden in het leven geroepen om de overstap vanuit het voortgezet onderwijs en mbo naar het hbo zo soepel mogelijk te maken. Dat gebeurt met zogeheten ‘aansluitingsactiviteiten’, die tot nu toe vooral in de techniekbranche worden georganiseerd. Maar vanaf het nieuwe studiejaar komen daar ook de domeinen Economie & Communicatie, Educatie, Mens & Gezondheid/Paramedisch bij. 

Keuze is reuze
Dat heeft als reden dat de studiekeuze voor leerlingen momenteel enorm is. Misschien zelfs wel te groot, en daardoor zien veel studiekiezers door de bomen het bos niet meer. Want ga er maar aanstaan: je rondt als jong bloempje de middelbare school af zonder enig idee welk carrièrepad je wil gaan bewandelen. Toch is het van groot belang dat je op dit moment een studie kiest die bij je past.

Maar dat is ’t hem nou juist. Want hoe weet jij welke studie bij je past? Nou, dat is dus waar de Junior Academie om de hoek komt kijken. Want met de activiteiten die hier worden georganiseerd, krijgen leerlingen van het voortgezet onderwijs en het mbo een kijkje in verschillende keukens. Voorheen dus alleen in de technische keuken, maar vanaf het nieuwe studiejaar kunnen ze ook kennismaken met alles wat met economie, communicatie, educatie en de gezondheidswereld te maken heeft.

“Wij organiseren activiteiten om leerlingen in aanraking te laten komen met de verschillende domeinen, zodat ze een beter beeld krijgen van wat ze leuk of juist niet leuk vinden”, legt Nienke van Otterloo uit, coördinator bij de Junior Academie, afdeling Techniek. Maar daar blijft het niet bij, want: “Aangezien docenten daar een grote rol in spelen en het belangrijk is dat zij weten hoe het vervolgonderwijs eruitziet, organiseren we ook voor docenten verschillende activiteiten.”

Officiële start
Officieel worden de ‘extra’ domeinen pas vanaf september bij de Junior Academie betrokken, maar achter de schermen wordt er wel al aan die nieuwe stap gewerkt. “Vanuit de domeinen werken we al een jaar samen binnen de Junior Academie, afgelopen jaar in pilotvorm, komend jaar met een vaste jaarplanning en gezamenlijke website”, vervolgt Van Otterloo.

Haar collega Martje Pool, die als strategisch consultant aansluiting vanuit de centrale diensten advies uitbrengt over hoe de aansluiting met het voortgezet onderwijs en mbo verbeterd kan worden, vult haar aan. “Veel scholen zien ons als één Fontys, maar Fontys bestaat uit heel veel verschillende instituten met heel veel verschillende contactpersonen. Dat is voor het voortgezet onderwijs natuurlijk niet te overzien, en daarom brengen we met de Junior Academie alles samen.”

Meerder doelen
Tijdens de activiteiten die de Junior Academie organiseert, worden deelnemers aan het werk gezet om de breedte van het domein en vakgebied te laten zien. Met als hoofddoel mensen enthousiast te maken voor dat domein, maar ook om te voorkomen dat ze de verkeerde studiekeuze maken. 

Pool: “We willen natuurlijk onder de aandacht brengen wat we hebben, maar dat is uiteindelijk niet het doel. Het grote doel is om de overstap tussen het voortgezet onderwijs en hbo minder groot te maken en bij te dragen aan een goede studiekeuze. Er zijn immers heel veel havisten met motivatieproblemen die overstappen naar het mbo en dan uitvallen, en om dit tegen te gaan wordt er gekeken hoe de havo praktijkgerichter kan worden en zo kan bijdragen aan de voorbereiding op het hbo. Onze activiteiten sluiten daar mooi op aan.”

Met de nieuwe domeinen die vanaf september worden toegevoegd, wordt Fontys met een groter deel vertegenwoordigd dan ooit. Maar dan zijn ze er nog steeds niet helemaal. Gaat dat in de toekomst nog veranderen? “We zijn nu met een aantal grote domeinen gestart en gaan hiermee kijken waar de struikelblokken en winkansen liggen, maar uiteindelijk hopen we alle Fontys-instituten te vertegenwoordigen bij de Junior Academie.”

Ze werkt inmiddels achttien jaar bij Fontys. Marleen Drabbels-van de Heijning was ooit drie jaar lang wijkverpleegkundige, maar ging daarna aan de slag als docent bij Fontys Mens en Gezondheid. Daarna tien jaar bij Fontys Economie en nu dan als strategisch adviseur Mens en Maatschappij.

Maar ict? Nee, dat zat er in die achttien jaar niet in. “In mijn huidige baan ben ik onder andere bezig met het programma  social en technical impact. Als ik dan bij Fontys ICT rondliep, dacht ik altijd: wat is dit toch een totaal andere wereld, ik spreek die taal gewoon niet.”

Tot zij dacht aan wat oud-directeur Fontys ICT Ad Vissers ooit zei: pas als je ict toepast, krijgt het betekenis. “Dus besloot ik het dan zelf ook te gaan doen.” Ze schreef zich in voor de 18-weekse cursus AI for Society, waarbij ze elke week een volle dag aan de bak moest.

Kopie van jezelf
De eerste opdracht luidde: bouw een digitale kopie van jezelf, een digital clone. Lastig als je helemaal niets weet van programmeren. Maar daar gaat het ook niet om, zo merkte zij gaandeweg. De vraag was vooral hoe je AI daarvoor inzet.

“Ik had me tot doel gesteld dat ik door deze cursus na een half jaar tien procent minder werkdruk zou hebben. Dan zou ik het een geslaagd initiatief hebben gevonden. Maar ik zat al na zes weken op dat punt.”

De volgende stap was alsnog zelf de beginselen van programmeren te leren. Door de cursus leerde zij beter analyseren en gebruik maken van AI. “En AI is dan net zo goed als je zelf bent. In het begin kostte het me nog heel veel tijd. Maar gaandeweg ging het steeds beter en nu verander ik continue: van Claude naar ChatGPT naar Gemini. En daarnaast ook Google Colab, enzovoort”

Spannend
Inmiddels is de cursus afgerond. Ze is blij dat ze het gedaan heeft. “Allereerst omdat ik, als iemand me aan het begin had gezegd: dit kan jij straks, dan had ik dat niet geloofd. Dan had ik gezegd: dat zou ik helemaal niet kunnen. Wel dus. Omdat je eigenlijk iedere keer weer verder bouwt op de stap die je daarvoor hebt gezet. De grootste winst is daarom dat technologie voor mij nu niet meer spannend is.”

Het tweede punt is dat zij trots is dat ze zelf hiertoe het initiatief nam, en zichzelf zo ontwikkeld heeft. “Daardoor weet ik het veel beter over te brengen op collega’s en professionals uit mijn eigen domein. Ik geef nu workshops aan collega’s, waarbij ik in simpele taal kan uitleggen hoe dit werkt. Waarbij gezegd dat domeinkennis wel essentieel is om in je eigen beroep met AI de diepte in te gaan.”

Marleen denkt dat deze cursus mensen met verschillende achtergronden ook dichter bij elkaar kan brengen. “En dat gun ik onze wereld ook, toch zeker om het in te zetten voor het sociaal en maatschappelijk domein. Als we allemaal zo een stapje naar elkaar toe zetten… En nee, ik ben niet bang dat AI het overneemt. Alhoewel ik niet de in de toekomst kan kijken. Maar we zullen uiteindelijk altijd mensen nodig hebben. Voor het menselijk contact.”

Ongelijkheid
Zeker, ook zij maakt zich zorgen over de snelle ontwikkeling rondom AI. Maar meer om een ander punt: “Dat de ongelijkheid er steeds meer door zal toenemen. Dat in wijken een deel van de bevolking wel en een deel volstrekt niet snel genoeg weet wat dit gaat betekenen voor de wereld.”

Hetzelfde geldt overigens ook voor studenten en jongeren in het algemeen. “Ja. Veel jongeren zitten opgesloten in een bubbel, in een digitale wereld. De oplossing? Benader ze dan ook in die digitale wereld. Daar kun je dat contact leggen.”

Doe iets
Ondertussen is zij druk doende om binnen haar eigen domein Mens en Maatschappij AI een eigen plek te geven. Nu nog met een paar mensen, maar ze verwacht dat er dat meer gaan worden. En ze heeft al heel veel mensen doorgestuurd naar de cursus die ze zelf volgde. “Doe in elk geval íets en leer het kennen vanuit je eigen perspectief, is mijn advies.”

Marleen benadrukt dat het veel voordelen heeft om kennis te hebben van de digitale wereld en vooral van AI. “Weten wat je doet en waarom je het doet. Dat heeft AI me vooral geleerd. Ik moet nu veel meer nadenken dan voordat ik AI gebruikte.”

En ja, de tijdwinst is inmiddels vele malen groter geworden. “Ik vind het fijn dat er nu een machine is die voor mij bijvoorbeeld verslagen uitwerkt. Ja, dat is gemakzucht. Maar ik krijg er kwaliteit voor terug: de tijd die ik daarmee win kan ik nu aan mensen besteden. En dat staat toch centraal in mijn vakgebied.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot

“We hebben gewoon slim wat touwtjes met elkaar verbonden”, zegt Huijts. “Het is een platform waar je verschillende AI-modellen van verschillende providers aan kunt hangen, zowel commercieel als open source. Zonder dat de informatie bij andere partijen buiten Fontys terecht komt. We kunnen er, zoals bijvoorbeeld in het geval van het Chinese Deepseek, voor kiezen om het op onze eigen hardware te draaien zodat studenten niet bang hoeven te zijn dat hun data op een Chinese server wordt opgeslagen.”

Qua klimaatzorgen: kost dit niet veel energie? 
“Nou, daarover gaan nogal wat wilde verhalen rond in de media. Ja, AI kost energie. Maar het grootste deel daarvan gaat naar het trainen van je model. Dat doen wij niet, omdat we daar de rekencapaciteit niet voor hebben.”

“We zijn er ook nog niet helemaal klaar mee. Bij de Juridische Hogeschool laten we bijvoorbeeld checken wat de juridische vraagstukken zijn, hoe we bijvoorbeeld de AI-act moeten interpreteren en ervoor zorgen dat alles binnen de juiste juridische en ethische kaders valt.”

Voorspelbaar
Het platform maakt onder meer gebruik van een open-source interface die sterk lijkt op ChatGPT, wat het voor veel gebruikers voorspelbaarder en dus makkelijker maakt om mee te werken.

Er wordt dus heel bewust gekozen voor Open Source AI?
Suilen: “De voorkeur gaat uit naar ‘default’ op open source ja, maar we bieden een heel scala aan modellen. In plaats van overgeleverd te zijn aan de grillen van big tech, kunnen wij bepalen hoe ons systeem zich gedraagt. Dat zijn we nu met kleine groepen aan het testen. Daarbij hebben we de veiligste variant gekozen die via onze eigen infrastructuur kan worden ontsloten en waarbij we in principe elk AI-model kunnen aanbieden.”

Wat AI ongeacht het model doet, zo voegen Suilen en Huijts eraan doe, is indirect de eigenschappen van de gebruiker uitvergroten. “Als je niet kritisch bent, zul je dat ook met AI niet worden. Ben je nieuwsgierig, dan wordt je met AI nog nieuwsgieriger. Ben je lui? Dan zorgt AI ervoor dat je nog luier wordt", stelt Huijts. Waar Suilen aan toevoegt: “AI werkt eigenlijk als een supergrote versterker van wat je al bent.”

Verantwoord
Reden te meer om ervoor te zorgen dat ook dit platform verantwoord gebruikt gaat worden. Experts uit de eerdere artikelen in deze serie gaven dat ook al aan: studenten moeten (en medewerkers trouwens idem dito) wel begeleid worden in hoe AI te gebruiken.

Huijts: “Wij zien Fontys als een professioneel clubhuis. Waar je samen iets vindt van wat je leert of geleerd hebt. Hoe verhoud je je daarbij tot je medemens? Soms betekent dat frictie ja, vaak ook doorbijten. AI kan bijna alles, maar ‘mens-zijn’ dat kun je er niet mee leren.”

Is dat wat Fontys studenten bij moet brengen?
Suilen: “De rol van kennisoverdracht is wel uitgespeeld in het onderwijs. Of in elk geval heel erg onder druk komen te staan. Onze rol gaat niet meer over inhoud of kennis, maar over menselijke vaardigheden ontwikkelen, kritisch nadenken, een ethisch kompas opbouwen. Bildung? Ja, dat is het ook ja. En AI is daarin een stormram.”

Big Tech
Elon Musk, Mark Zuckerberg en Jeff Bezos gaan diep door het stof om president Trump te behagen. Terwijl de wensen van Trump niet altijd zijn wat de rest van de wereld wil. Vrijwel alles wat digitaal is, draait bij Fontys op Microsoft: van Teams tot Copilot tot email. Terwijl ook dit bedrijf tot de Amerikaanse big-tech behoort. 

Is dat wel slim? 
Huijts: “Daar zeg je iets. Het hoger onderwijs in Nederland draait voor het overgrote deel op Microsoft. Als je dat vergelijkt met Duitsland: daar gebruiken ze het maar voor een fractie, misschien 15 procent. Maar goed, we zijn als Fontys bij Surf aangesloten en dat is niet voor niets. Surf voldoet voor een groot deel aan onze behoeften. 

Knap en mooi dat de jullie een eigen AI-platform ontwikkelen. Maar zouden jullie met de collega’s ook niet een eigen systeem voor Fontys kunnen ontwikkelen?
Beide mannen glimlachen instemmend. "Technisch gezien zouden we het wel kunnen, een eigen systeem voor Fontys ontwerpen. Maar qua budget en beheer is het een heel ander verhaal.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?

Geen student die geen AI gebruikt, en al helemaal niet bij de ICT-opleidingen. Maar of het nu ChatGPT is, Claude, Gemini, Perplexity of een van de talloze andere leveranciers: het zijn allemaal commerciële bedrijven. Oftewel: overal hangt een prijskaartje aan.

Daarnaast zijn er ook wel vragen te stellen bij de betrouwbaarheid en privacy van veel AI-modellen. Zie daar het gat waarin Huijts en Suilen sprongen door een eigen AI-platform te realiseren. De aanleiding was overigens weer een ander model: Copilot, de AI van Microsoft die via Surf door Fontys wordt aangeboden. En waar Surf van zei: gebruik het niet.

“Dat bericht van Surf, vanwege de privacy-risico’s, zorgde voor veel ruis, onder andere over welke variant nu wel of niet te gebruiken”, vertelt Suilen. Huijts vult aan: “Tegelijkertijd zagen we dat bij ons eigen instituut het mes aan twee kanten snijdt wat AI betreft.”

“Een verscheidenheid aan commerciële en open source modellen wordt hier gebruikt, maar er worden ook AI-modellen geïntegreerd in studentenprojecten en eigen modellen ontwikkeld. Dus onze behoefte hier aan AI is groter dan bij andere opleidingen, groter dan slechts een geschikte eindgebruikerstool of -chatapplicatie. En Copilot is toch een beetje de Fiat Panda onder de AI’s.”

Suilen: “Ja, onze gebruikersgroep is technisch gezien ook wel vaardiger dan veel andere studenten. Wat niet wil zeggen dat ze ook AI-vaardiger zijn. Maar wel dat er een grotere behoefte is aan een goed model en vooral ook een keuzevrijheid. En wat dat betreft is Copilot de Fiat Panda onder de AI-modellen. Bij ICT hebben we behoefte aan meer.”

Toegang
Suilen en Huijts streven naar een toegankelijk en vooral democratisch AI-platform. Huijts: “Wat je als onderwijsinstelling niet wilt, is dat de student die van thuis de dikste creditcard meekrijgt daarmee ook de meeste toegang krijgt tot AI. De betere AI’s kosten namelijk wel geld.”

Suilen: “Dus dat was een van de gedachten achter ons project: toegang faciliteren tot modellen van diverse leveranciers. Het platform dat wij ontwikkelen wordt ook niet aan personen maar aan de hele opleiding aangeboden.”

"Wij ontwikkelen dus geen model, dat is alleen voorbehouden aan echt grote partijen, maar een platform of tool om diverse modellen van leveranciers te ontsluiten. Bij ons kun je dus kiezen welke je wil gebruiken.”

“Technisch is onze AI-tool klaar, beleidstechnisch is het nog niet eens begonnen. Zo zijn we ook naar de Juridische Hogeschool gestapt om uit te laten zoeken wat mag en wat niet, en wat wenselijk is en wat niet. Er komen vanzelf heel veel vragen naar boven. Bij ons maar ook vanuit de organisatie.”

Controle
En die vragen hebben vaak een afwerend of beschermend karakter, zo heeft het tweetal al gemerkt. “Kijk, het veiligste is natuurlijk om gewoonweg alles te verbieden”, stelt Suilen. “Dat zou vandaag de dag de security officer waarschijnlijk ook zeggen over alles waar we al op draaien.”

“De reflex is namelijk vaak: controle! Maar als je alles dichttimmert, heb je vanuit Fontys geen enkele regulering, geen inzicht en dus ook geen democratisering. Want iedereen gaat toch AI gebruiken, maar via commerciële partijen en dus zonder transparantie. ”

In de volgende aflevering van deze serie, die later verschijnt, leggen Huijts en Suilen uit wat het nu precies is wat zij precies ontwikkeld hebben.

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is

Schmidt beweert (zie video onder dit artikel) dat in luttele jaren tijd een kunstmatige intelligentie is ontwikkeld, met name dóór kunstmatige intelligentie, die slimmer is dan alle mensen op aarde tezamen. Het voedt de angst die bij heel veel, met name oudere, mensen leeft: dat de wereld wordt overgenomen door kunstmatige intelligentie. 

Heeft Schmidt gelijk en is de angst bij velen hiervoor terecht?

“Dat is een lastige. Als je ziet wat er wereldwijd gebeurt, maken wij er als mensen ook een behoorlijke puinhoop van. 

Op dit moment is het zo dat AI gevoed moet worden met data, net als wijzelf trouwens. Punt is dat er nog geen bewustzijn in zit.

Daar is een interessant gedachte-experiment over, dat heet de paperclip maximizer. AI krijgt de vraag paperclips te maken en slaat door, door alles in paperclips om te zetten. 

Dat soort filosofische vragen geeft inzicht in waar we tegenaan kijken. AI kent namelijk niet zoiets als de menselijke maat. Vandaar bijvoorbeeld ook het verbod om het in te zetten bij hypotheekbeoordelingen. 

AI gebruiken om iets de baas te zijn, dat kan helpen. Maar het stuur uit handen geven, is iets heel anders. Echter: we doen dat al regelmatig, door technologie ‘letterlijk’ aan het roer te zetten.”

Ja, dat stelde je in de vorige aflevering van deze serie al, doelend op onder meer auto’s en vliegtuigen. Een potlood kan een moordwapen zijn. Maar een potlood kan geen massamoordenaar zijn. AI in potentie wel. Hoe voorkom je dat?

“De analogie van het potlood gaat erom wat de mens ermee doet. Hetzelfde geldt voor AI. Dus pogingen van onder meer de EU in de vorm van de AI Act en de handhaving daarvan zijn interessant. Zoals bij alles is het ook bij AI de kunst om het niet te laten ontsnappen. Het lijkt erop dat we daar op het randje zitten, zeker in militaire zin.”

Regelgeving loopt altijd veel te ver achter technologische ontwikkelingen aan. Gaan we hier weer de mist in?

“Ja. De veranderingen gaan zo snel dat de ethiek, de regelgeving en de handhaving altijd achter de werkelijkheid aanrennen. Het lijken wel designer drugs. Ik denk dat het ook niet anders kan gezien de complexiteit van de maatschappij. Het antwoord op deze vraag is dan ook niet of het kan, maar wanneer het gebeurt."

Rens van der Vorst schreef in een van zijn Broncolumns over twee AI-modellen die met elkaar in gesprek raakten en een voor mensen totaal onbegrijpelijke taal met elkaar gingen spreken. Brrr?

“Het voelt awkward maar is het niet. De modellen zijn geïnstrueerd om te communiceren. Echter, de hele context is alleen de twee modellen. In het kader van communiceren doen ze dus precies wat er verwacht wordt, zie ook de paperclip maximizer).

Het punt is wel dat we niet meer weten waar ze het over hebben. Dirty jokes, world domination of recepten voor cupcakes? Daar zit waarschijnlijk de ‘brrr’.”

Verstrek jij zelf zorgeloos al je privégegevens aan AI? Zoniet, welke tips heb je dan voor gebruikers?

“Zorgeloos zeker niet. Maar het is haast niet te vermijden. Social media en webgebruik maken het er niet eenvoudiger op. Zeker als anderen ook nog zaken van je gaan posten.

Tip is om er niet argeloos in te zijn. Denk na over gebruik van social media en over het delen van je hele hebben en houden met de wereld. Zeker als dat ook anderen betreft. Dus ouders: denk na bij het posten van beelden van je kroost…”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken

Het werkveld is ontzettend aan het veranderen. Niet dat het ooit heeft stilgestaan, maar de veranderingen gaan dit millennium wel heel hard. Slaats: “De homo universalis bestaat niet meer. Je hebt in deze tijd een cluster aan mensen nodig om iets nieuws te maken.”

Bij dat cluster hoort tegenwoordig AI, of we het nu leuk vinden of niet. En Slaats vindt AI leuk. Leuk en onvermijdelijk. Want gek genoeg, zo betoogt hij, beseffen veel mensen niet in hoeverre zij nu al gewend zijn aan dit soort technologie, vaak ook nog van het soort dat letterlijk van levensbelang is.

“Natuurlijk in ziekenhuizen. Maar technologie heeft al veel meer taken van ons overgenomen. De lift, de auto, het vliegtuig: het zijn allemaal voorbeelden van techniek waaraan we ons al volledig hebben overgeleverd.”

Het is slechts een begin, zo stelt hij. “Als we als onderwijs samen met het bedrijfsleven met AI aan de slag gaan is er nog zoveel winst te behalen. Neem de ziekenhuizen. In de operatiekamers mag veel veranderd zijn, maar bijvoorbeeld de bedden in de ziekenhuiskamers zijn nog vrijwel hetzelfde als in de negentiende eeuw."

"AI kan erg helpen met innovatie in dat soort omgevingen. Het komen tot snellere ontwikkeling van innovatieve oplossingen omdat de drempel van gebruik laag is, maar ook als directe hup bij diagnose, gespreksvastlegging en duiding etcetera. Kortom: met dat soort dingen gaat AI heel erg helpen.”

Kapot
“Er gaan door AI hele nieuwe beroepen ontstaan. En ja, ondertussen gaan er dus ook dingen kapot. De vraag is of dat erg is. Had je een landarbeider honderd jaar geleden verteld dat zijn baan ooit niet meer zou bestaan, dan had hij je uitgelachen. Maar zijn baan bestaat niet meer.”

“Welke banen nu zullen verdwijnen of minder nodig zijn? Nou, veel van wat bijvoorbeeld communicatiemedewerkers doen, kun je ook aan AI overlaten. Hetzelfde geldt voor programmeurs, voor 3D-designers, voor juristen. En nog een hele rits aan andere beroepen. In feite zullen alle high volume tasks, waarvan er veel voorbeelden zijn, door AI voor een heel groot deel worden overgenomen."

Onderstaande video geeft volgens Slaats een aardig beeld van hoe die toekomst eruit gaan zien. [Tekst loopt door onder video]

Slaats zei in de vorige aflevering van deze Bronserie al dat er geen enkele beroepsgroep is die zich volledig kan of zal onthouden van AI. Maar hoe zit het dat dan met de creatieve sector? Beroepsmuzikanten, componisten, schrijvers, beeldend kunstenaars? 

Slaats geeft toe dat er nog wel wat op te lossen valt als het gaat om eigenaarschap en copyright. “Maar er is nog steeds een grote behoefte aan origineel materiaal. Er wordt uiteraard al wel geprobeerd om AI dat te laten maken, in de muziek bijvoorbeeld, maar iets echt nieuws maken blijkt nog niet gemakkelijk.” 

Niettemin, ook dat gaat ooit nog gebeuren, zo voorspelt Slaats. “Nu is AI nog vooral goed in samenvatten en conclusies trekken. En dat doet het in een waanzinnig tempo, processen gaan echt supersnel. Maar over een paar jaar kan AI veel meer dan dat.”

Waar Slaats, zelf een begenadigd gitarist, aan toevoegt: “Winst is natuurlijk wel dat de live uitvoering weer veel meer aantrekkingskracht krijgt.”

Werken wordt een luxe 
In het algemeen zal AI in elk geval heel veel werk over gaan nemen dat nu nog door mensen wordt verricht. Niet al het werk zal verdwijnen, maar het krijgt wel een heel ander imago en een heel andere betekenis, zo denkt de Fontysdocent.

“Ik zie een toekomst voor me waarin we naar de 8-urige werkweek gaan, of in elk geval een veel kortere werkweek. Werken wordt steeds meer een luxe situatie. En welzijn komt in een veel hoger aanzien te staan.”

“Maar ik kan er natuurlijk ook naast zitten. De beroemde Britse econoom John Maynard Keyes heeft tenslotte ook ooit een dergelijke voorspelling gedaan en die is vooralsnog niet uitgekomen.”

“Hoe het onderwijs door AI verandert? Dat heeft alles te maken met hoe het werk verandert. Die twee haken op allerlei manieren in elkaar. Er zullen nieuwe beroepen ontstaan", stelt Slaats, een van de echte AI-experts die bij Fontys rondlopen.
En minstens zo belangrijk: "Uiteraard gaan ook bepaalde beroepen verdwijnen. Die moet je dus zo snel mogelijk uit je onderwijsaanbod halen. Dat zou anders niet fair zijn naar de studenten toe.”

Rijker
Slaats denkt niet dat er een beroepsgroep is die zich volledig zal of moet onthouden van AI. “Nee. Neem rechters of journalisten. Die maken nu al gebruik van internet. AI moet je zien als een nieuwe abstractielaag, als een deel van de input waardoor je een rijkere basis krijgt om tot conclusies te komen. Een nieuw stuk gereedschap dus waardoor sommige dingen echt veel gemakkelijker worden. Dat wil niet zeggen dat AI de taak van de journalist of de rechter moet overnemen.”

En dat is ook hoe het ingezet moet worden in het onderwijs: “AI is zó’n groot stuk gereedschap dat je als onderwijsinstelling verplicht bent dat aan al je studenten mee te geven. AI is heel handig als input. Maar ook hier geldt: als je het als output gaat gebruiken, dan kan het heel fout gaan.”

Kennis
“De vraag waar en hoe je AI gebruikt, en dus of je daarover voldoende kennis in huis hebt, is heel essentieel. Daarom is het zo belangrijk dat docenten en medewerkers heel goed weten wat AI betekent voor beroepen, voor het werkveld, en wat de ethiek erachter is.”

En collega’s en medewerkers die er niet aan willen? “Je kunt simpelweg niet anders. Het is vergelijkbaar met de introductie van de computer en internet: als de maatschappij het omarmt moet onderwijs er iets mee. En we zijn het ook verplicht aan onze studenten.

Niveau
Het taal- en rekenniveau van leerlingen en studenten, zelfs afgestudeerden, hobbelt al jaren achteruit. Maakt AI dat niet erger? 

“Op nieuwe technologie volgt altijd het commentaar: dadelijk kunnen ze niet meer fatsoenlijk rekenen, schrijven, enzovoorts. Maar dat zie ik anders. De wereld verandert gewoon en met deze hulpmiddelen kunnen ze productiever zijn dan ooit. Bovendien: je kunt AI niet verbieden, net zo min als het gebruik van internet. Want hoe dan ook: de student gaat, of is het al aan het gebruiken.”

Slaats vindt daarom dat AI onderdeel van het onderwijs moet zijn in de volle breedte van Fontys. “En daar moeten we verrekte snel mee aan de slag. Hopelijk gaan we dat dit keer slimmer doen dan toen social media of internet hun intrede deden. De fout die we toen maakten, is dat we de student niet geleerd hebben hoe je er het beste mee om kunt gaan. Nu kunnen en moeten we dat wel.”

Ellende
Social media hebben naast goede dingen ook heel veel ellende veroorzaakt. Maar is AI vanwege de ongekende mogelijkheden niet veel gevaarlijker? “We sturen jongeren ook met een auto de weg op. Dat is een moordwapen van minstens 1200 kilo. Maar door ze een rijbewijs te laten halen, hebben we die jongeren wel eerst ‘geprimed’. Dat is precies wat we nu ook met AI zouden moeten doen."

Liever vertelt Kok, verbonden aan Fontys Economie en Communicatie in Tilburg, het eerlijke verhaal. Klimaatverandering is niet oplosbaar, zegt hij, en vraagt ook niet om een oplossing. “Oplossen betekent letterlijk: laten verdwijnen. Dat punt zijn we wat betreft klimaatverandering allang gepasseerd. Toch zijn we nog steeds obsessief op zoek naar oplossingen die ervoor zorgen dat het morgen beter gaat. Helaas is tot nu toe onze aanpak niet erg productief gebleken.”

Grow up
Natuurlijk snapt hij dat we de neiging hebben om het klimaatprobleem op te willen lossen. Maar dat is niet wat er volgens hem echt nodig is. “Eigenlijk wil ik gewoon zeggen; grow up en wees eens volwassen. Ik vind namelijk dat we als kinderen in de klimaatverandering staan. Een meer volwassen manier om met grote maatschappelijke problemen om te gaan, is onder ogen zien waar we nou eigenlijk mee te maken hebben.”

Binnen het nieuwe lectoraat zal de focus op het klimaat liggen. Daar ligt volgens Kok een grote opdracht voor ons allemaal en dus ook voor de economie. “Een economie die is gebaseerd op businessmodellen is niet houdbaar. Een echte economie houdt van nature rekening met milieu en samenleving. Het feit dat wij dat niet doen, betekent dat we een verkeerd beeld hebben van wat economie is.”

De discussie over hoe die economie er in de toekomst uit moet zien, wordt op veel plekken gevoerd. Ook de Brabantse regionale economie heeft als snel groeiende maakindustrie enorme maatschappelijke en ecologische uitdagingen. “Omdat bedrijven in deze regio daarmee worden geconfronteerd, moeten we natuurlijk ook onze studenten daarop voorbereiden.”

Stapje terug
Als lector wil Kok met een meer volwassen blik kijken naar dit complexe vraagstuk, en daarbij helpt de filosofie. “Ik geloof dat we om vooruit te komen, eerst een stapje terug moeten doen. Dat betekent dus even niet handelen, maar het aandurven om dingen te laten gebeuren, ook al is de uitkomst ongewis. Door op die manier te kijken naar het grotere plaatje ontstaan nieuwe inzichten.”

Deze filosofische aanpak past hij ook toe als docent, en hij merkt dat dat heel goed werkt. “Het is heel leerzaam voor studenten, om samen gewoon eens te kijken wat er gebeurt als je niet obsessief probeert om problemen op te lossen. Dan ga je namelijk het zelfoplossend vermogen van een situatie activeren en dat levert veel op.”

Binnen het nieuwe lectoraat is er voldoende tijd om dat te laten gebeuren. Een luxe die ze in het bedrijfsleven vaak niet hebben. Door aan te haken bij projecten in de regio wil Kok een verbinding maken tussen onderwijs, onderzoek en het werkveld. “Via hybride leeromgevingen leggen we een directe link met de praktijk. Dat is leerzaam voor studenten, maar omdat wij op een andere manier naar het vakgebied kijken, levert dit ook het bedrijfsleven nieuwe inzichten op.”  

Vreemde eend
Als filosoof is Kok in een economische omgeving misschien een vreemde eend. Hij krijgt dan ook weleens kritische vragen over zijn filosofische benadering. ”Als filosoof ben ik opgeleid om me met grote en moeilijke vragen bezig te houden. Ik maak het niet moeilijk of groot, het ís moeilijk en groot. Dit is mijn bijdrage, want wegkijken is wat mij betreft onacceptabel.”

Hij komt er op veel manieren ook op terug in zijn boek ‘AI voor Iedereen’. “Initieel was het mijn bedoeling bij het schrijven van dat boek om vooral de positieve kanten van AI te laten zien. Maar na alle gesprekken die ik met experts voerde, veranderde dat.”

Los van de eerder in deze Bronserie door Erdinç geschetste haken en ogen, noemt hij nog twee principiële nadelen van AI: “Zolang als wij mensen vooroordelen hebben en anderen in hokjes plaatsen, zal AI dat ook doen.”

“En waar ik me ook zorgen over maak is dat we straks AI ook voor ‘normale’ dingen gaan gebruiken. Dat je AI vraagt hoe een baksteen wordt gemaakt, om maar een simpel voorbeeld te geven. Dat je zelf dus geen moeite meer hoeft te doen om kennis te vergaren. Ik weet niet wat dat met onze hersenen doen, geen idee.”

Strijd
Zo blijft het een strijd tussen de toepassingskant van AI en de morele aspecten van kunstmatige intelligentie. Nog los van het feit dat steeds minder mensen écht veel weten over AI en hoe het precies werkt.

“In het begin liet ik bij lezingen nog wel zien hoe AI precies werkt. Maar ik kwam er al snel achter dat dit in vrijwel elke zaal het ene oor in en het andere oor uitging. Dus ben ik daarmee gestopt. Nu laat ik zien welke tools er zijn. Maar dan zou je nog steeds wel moeten snappen hoe dat werkt.”

Diploma
En hoe is dat dan bij Fontys? “Je ziet dat onze studenten volop gebruik maken van AI, al dan niet bewust van haken en ogen. Sommige gebruiken het zo goed dat je hen bijna binnen een jaar een diploma kunt geven.”

Maar dat is ook meteen de door velen al vaak aangehaalde valkuil, die door AI alleen nog maar dieper gemaakt wordt: veruit de meeste studenten willen gewoon met zo weinig mogelijk energie zo snel mogelijk hun diploma halen. Ziet ook Erdinç. “De meerderheid kijkt alleen maar naar ‘certificeren’ in plaats van ‘leren’. Dat roept allerlei vragen op. Zoals: moet je de opleidingen wel vier jaar laten duren? Waarom niet twee jaar?”

We moeten, zo is Erdinç heel stellig, iets doen aan ons onderwijs. Het moet anders volgens hem. “We zijn goed bezig, begrijp me niet verkeerd. Maar er kan meer en het kan beter. Als het om AI gaat ben ik trots op de basis die wij leggen in ons onderwijs bij Fontys. We hebben verdiepende workshops, we hebben een beleid. Maar als het gaat om de ontwikkeling van het onderwijs, kan het sneller.”

De wereld staat niet stil, wil hij er maar mee zeggen. Dus er zou meer geëxperimenteerd mogen worden. “Niets is voor altijd. Twintig jaar geleden meldde ik, zoals zovelen, nog op mijn cv dat ik ‘pc-vaardig’ was. Dat doet niemand meer. Nu zie je dat studenten op hun cv ‘AI-vaardig’ zetten.”

Natuurlijk, ook Erdinç ziet de gevaren in van AI. “Er is een groot risico dat de al bestaande digitale kloof nog immens veel groter wordt. Wat als big tech straks besluit dat je 200 dollar per maand moet betalen voor een AI-tool? Veel mensen kunnen dat helemaal niet betalen. En het heeft overal invloed op. Daarom hoop ik dat de Nederlandse overheid ook door blijft gaan met de ontwikkeling van een eigen GPT.”

Voor de overheid ziet hij sowieso een grote taak weggelegd. Niet in verbiedende wetgeving. “Nee, dan gaat het de illegaliteit in en ben je nog verder van huis. Maar je moet wel vooraf nadenken over ethische consequenties en daarnaar handelen als wetgever. Ik ben ook helemaal voor de AI Act. En blij dat ik in Europa woon, waar wetgevers ons beschermen tegen misbruik en manipulatie door AI.”

Motorkap
Erdinç geeft zelf als eerste toe dat hij niet de expert is die weet wat er onder de motorkap van AI gebeurt. Er lopen ook binnen Fontys genoeg mensen rond die daar meer kennis van hebben. Maar over de ethische kanten, de voor- en nadelen en de wijze waarop je AI kunt inzetten, daar weet hij genoeg van.

En dat geldt lang niet voor iedereen. Vandaar zijn pleidooi voor AI-geletterdheid als verplichte kost voor iedereen. Hij heeft om te beginnen vier basisregels die hij iedereen op het hart wil drukken.

“Gebruik AI als startpunt maar nooit als eindpunt. Check altijd de uitkomst, dus ga er nooit blind vanuit dat AI het enige en correcte antwoord heeft. Zeker, de informatie wordt steeds beter en accurater, maar we zijn nog niet zover dat je niet meer hoeft te controleren of het ook echt waar is.”

“Daarom is het verstandig om AI vooral te gebruiken voor dingen waar je zelf al verstand van hebt. En als AI dan eens bronnen vermeld, check dan ook die bronnen.”

Veilig
“Het derde punt is privacy. Er is nog steeds geen enkele AI-tool die helemaal veilig is. Ook die van Microsoft niet. Dus, om een voorbeeld te noemen: upload nooit je eigen medische dossier.”

En het vierde punt is even logisch als dat het noodzakelijk is. “Gebruik je eigen hersenen. De mens moet altijd de baas zijn. Het is de bekende hamburger methode: mens-machine-mens. Gebruik AI zoals je een rekenmachine gebruikt. Jij past het aan, maakt het van jou en jij geeft het de final touch.”

Dat laatste punt is ook meteen zijn grootste zorg. AI is een godsgeschenk voor wie liever lui dan moe is, en dat kan heel gevaarlijk zijn. “Het zorgt voor cognitieve ‘offloading’. Om het voorbeeld van de rekenmachine er nog maar eens bij te halen: ik stelde laatst een vraag aan een volle zaal waarop bleek dat maar heel weinig mensen nog kunnen hoofdrekenen.”

Er lijkt geen dag voorbij te gaan of er is weer een nieuwe ontwikkeling in kunstmatige intelligentie. Het is nauwelijks bij te benen, zelfs voor experts. Als iemand het nog een beetje op een rijtje heeft, is het Erdinç Saçan wel. De aan Fontys ICT verbonden docent ademt AI: hij geeft er les in, maakt podcasts, schrijft columns en geeft lezingen door het hele land. En onlangs kwam dus ook bovengenoemd boek uit.

Het feit dat de ontwikkelingen zo snel gaan, verhoogt voor hem de urgentie van zijn boodschap:  “We moeten meer AI-geletterdheid creëren. Het zou voor iedereen verplicht moeten worden, van kleuters tot 80-plussers met rollators.”

Fake of niet
Zijn drie zonen (vijftien, elf en zeven jaar oud) kunnen het mantra van hun vader inmiddels dromen: alles wat je online leest of ziet, is fake totdat het tegendeel is bewezen. “Dat weten ze inmiddels heel goed. Het internet en social media zorgen voor een rare manier van kijken naar het leven. En daar maak ik me, zeker bij de jongere generaties, wel zorgen om.”

Al vallen ouderen net zo hard in die valkuil, zo weet Saçan uit eigen ervaring. “Mijn moeder stuurde me een filmpje van katten die eten aan het maken zijn. Zij geloofde dat echt…”

Angst
Wat het grote verschil is tussen de generaties merkte hij onlangs bij een presentatie in een serviceflat voor ouderen in Tilburg. De zaal zat vol met, inderdaad, mensen met rollators. Maar vooral ook met een grote dosis nieuwsgierigheid én angst. “Waar bijna elke student AI al volop gebruikt, zien ouderen alleen maar enge toepassingen. Ik heb ze getoond dat, zoals alle technologische ontwikkelingen, AI voors en tegens kent.”

“AI for good is waar het over moet gaan. Dat die technologie heel veel voordelen brengt. Voor blinden en slechthorenden, voor het bestrijden van stropers in Afrika, voor tsunamiwaarschuwingen en een betere sortering van afval, het sneller herkennen van tumorcellen. Er zijn zoveel voorbeelden van AI die positief zijn.”

Copyright
Wat vindt hij ervan dat sommigen, zoals ook de Bron-redactie, geen gebruik wensen te maken van AI? Vanwege de gevaren en, in het geval van journalistiek en culturele uitingen, omdat de big tech bedrijven lak hebben aan copyright en bronvermelding?

“Ik snap dat, en qua transparantie wordt het er inderdaad niet beter op. Die grote bedrijven ontslaan massaal hele teams die zich met ethische kwesties bezig houden. En zolang we een door geld gedreven maatschappij blijven, zullen we in dat soort zaken altijd achter de feiten aanlopen. Simpel gezegd: we worden ingezet als proefkonijnen door de big tech.”

“Dat gezegd hebbende: je maakt van jezelf wel een kluizenaar door AI te negeren. Want een status quo, dat gaat niet gebeuren. De trein is al vertrokken en die kunnen we niet meer tegenhouden.”

Isa studeert Commerciële Economie bij Fontys, heeft een eigen beautysalon en is daarnaast eigenaresse van het bedrijf Strengthen, waarmee zij samen met een goede vriendin vrouwen wil voorzien van sportkleding van hoogwaardige kwaliteit.

Isa, hoe lang heb je dat bedrijf al en wat houdt het precies in?
“In oktober vierden we ons tweejarig jubileum, dus we timmeren al eventjes als jonge ondernemers aan de weg. Met Strengthen willen we ervoor zorgen dat echt iedereen zich mooi en zelfverzekerd kan voelen in sportkleding, zonder meteen zo’n zestig à zeventig euro te moeten betalen voor een enkele legging.”

Hoe kwam je op het idee om een eigen onderneming te starten?
“Ik ging vaak fitnessen, samen met de vriendin waarmee ik nu dit bedrijf heb opgezet. Toen we een nieuwe sportlegging wilden bestellen, zagen we bij de bekende merken dat die leggings allemaal erg duur waren. Daar kwamen nog 12,50 euro verzendkosten bij, importkosten, oftewel: een ‘gewone’ sportlegging was bijna niet te betalen. Meiden om ons heen kampten met precies hetzelfde probleem, waarna we besloten om het probleem zelf op proberen te lossen. Zo werd Strengthen geboren.”

Hoe ging dat precies in zijn werk?
“Als wij hier last van hebben, dan de rest van Nederland wellicht ook, dachten we. Maar voordat we ons idee uiteindelijk op de markt konden brengen, waren we alweer een jaar verder. We begonnen in 2021 met het benaderen van leveranciers, het ontwerpen van onze eigen producten en het testen van verschillende stoffen. De eerste twee passets die we binnen kregen, waren ontzettend lelijk. De derde was een stuk beter en leek ons uiteindelijke product te worden.

Toen we het besluit hadden gemaakt om deze verder te ontwikkelen, wilden we een aanbetaling doen naar onze producent en leverancier. Dat lukte echter niet, waardoor de productie stillag en we geen contact meer kregen. Dat is achteraf gezien iets goeds geweest, want daardoor hebben we nog zeven maanden gezocht naar alternatieven. Nu hebben we – in onze ogen – de perfecte leggings en verkopen we die sinds twee jaar.”

Hoe combineer je jouw onderneming met school?
“In mijn tweede jaar heb ik stage gelopen binnen mijn eigen bedrijf, wat een ontzettend leuke ervaring was. Nu, in mijn laatste jaar, heb ik ervoor gekozen om juist stage te lopen bij een ander bedrijf. Dat doe ik veertig uur per week bij een marketingbureau, waar ik mijn kennis op het gebied van marketing en communicatie alleen maar kan verbreden. De lessen die ik daar leer kan ik uiteindelijk ook implementeren in mijn eigen ondernemingen.

Ondernemingen ja, want naast Strengthen heb ik ook nog een beautysalon aan huis waar ik als zelfstandige werk. Daarnaast volleybal en fitness ik, dus ik sport iedere dag. Ik heb een druk leven, maar daar haal ik ook heel veel energie uit. Zolang ik dat gevoel ervaar, houd ik dit goed vol.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Hoe bevalt het ondernemen je?
“Ik vind het ontzettend leuk. Dat ik zelf na kan denken over wat ik wil, volledig mijn eigen keuzes kan maken en zelf beslis waar ik mijn tijd en energie in steek bevalt me ontzettend goed. Zo moet ik op mijn stage op bepaalde tijden aanwezig zijn en heb ik me aan allerhande regels te houden, terwijl ik die binnen mijn onderneming zelf bepaal. Ook als ik ervoor kies om na twee uur werken heel even wat anders te doen, kan dat gewoon. Die vrijheid is een luxe.”

Wat is de meest belangrijke les die je hebt geleerd tijdens het ondernemerschap?
“Ik denk dat je vooral niet op moet geven. We hebben heel wat tegenslagen gehad waardoor mijn vriendin en ik ons geregeld afvroegen of we hier wel mee door moesten gaan. Maar nu, twee jaar later, groeien we nog steeds. Zowel met het bedrijf als op persoonlijk vlak. Dat komt omdat we altijd door zijn gegaan.”

Heb je hoogte- en/of dieptepunten meegemaakt?
“Die lelijke samples die we in het begin binnenkregen zijn zeker een van onze dieptepunten. Ook het feit dat we onze goedlopende collecties na een paar maanden ook bij grotere merken online zien staan maakt ons werk pittig. Net als het grote aantal nieuwe jonge ondernemers dat in onze branche start. Daar moeten we steeds tegenop zien te boksen.

Toch zorgt dat ook voor meer drijfkracht en motivatie, net als een aantal hoogtepunten. Zo hebben we onlangs ons eerste fysieke verkooppunt getekend, zijn we een paar weken geleden erkend als leerbedrijf, nemen we binnenkort onze eerste stagiaire aan en komt onze nieuwe collectie bijna op de markt.

Ook is Strengthen vaak te zien op tv, of op Instagram en TikTok doordat influencers ons merk dragen. Het leuke is dat we na zo’n verschijning ook meteen veel bestellingen binnenkrijgen van precies dezelfde outfits. Dat ons bedrijf zo storm zou lopen, had ik twee jaar geleden niet durven dromen.”

Tenslotte, heb je tips voor andere studenten die willen ondernemen?
“Begin klein om te testen of jouw idee, product of dienst werkt. Je hoeft niet meteen de grootste in jouw branche te worden, maar je moet wel weten of er toekomst in jouw onderneming zit. Zorg daarom dat je een simpele, maar goed werkende website hebt en zorg voor een simpele voorraad. Dat kost je niet al te veel geld, waardoor je goed kunt onderzoeken hoe je in de markt ligt. Opschalen kan altijd nog.”

De paneldiscussie werd georganiseerd door de minor 21st Century USA. Van een echte discussie was echter bijna geen sprake: de panelleden waren het over het algemeen veel met elkaar eens. Die panelleden waren docent Anthony Murphy, de Amerikaanse communicatie-consulent Jaime Martinez en twee studenten: Rens Verhoeven en Joris Maij, die beiden de minor 21st Century USA eerder volgden. 

Er werd vooral vaak ingegaan op de economische impact van de verkiezingen. Niet zo verwonderlijk aangezien de minor is verbonden aan Fontys International Business. Martinez maakte duidelijk waarom de Amerikaanse verkiezingen ook belangrijk zijn voor Nederlandse studenten. “Inzicht krijgen in wat daar gebeurt geeft ook inzicht in wat voor jou persoonlijk kan gebeuren. Of bijvoorbeeld boodschappen of een woning al dan niet duurder worden”, aldus Murphy, die net als de andere panelleden denkt dat de VS onder Trump meer richting isolationisme zal bewegen.

Murphy stipte aan dat het tijdens de campagnes nauwelijks of niet over de economie is gegaan. “Terwijl de Amerikaanse kiezer dat juist een heel belangrijk thema vindt.” Waar sowieso niet over wordt gesproken is de enorme staatsschuld van de VS. "Die bedraagt 3,6 biljoen dollar. En de jaarlijkse rente die daarover moet worden betaald is ruim 1,1 biljoen dollar. Die de belastingbetaler dus moet opbrengen.”

Bondgenoten
Maar niet alleen de economie kwam aan bod. Zo waren de twee studenten het met elkaar eens dat Trump als winnaar beter is voor Europa omdat dan de bijdrage van de VS aan de NAVO, bijna tweederde van het totale budget, op losse schroeven kan komen te staan. Dat betekent dat Europa zelf zijn zaken beter moet gaan regelen en dat zou een plus zijn.

Volgens Murphy maakt het op dit vlak niet zoveel uit wie er wint. “Aan de relatie van de VS met de bondgenoten zal weinig veranderen. Ongeacht wie wint, zal de focus van de VS weggaan van Oekraïne en meer op het Midden-Oosten en de Pacific komen te liggen.”

Martinez maakte ook duidelijk dat het verschil in politieke systemen tussen Amerika en Europa een grote rol speelt. “Amerika kent in de praktijk een twee partijenstelsel. In Nederland zijn er wel dertig partijen die kans maken verkozen te worden. Dat zou in de VS niet eens kunnen: daar geldt een kiesdrempel van 15 procent om überhaupt mee te mogen doen aan verkiezingen.”

Sluiproutes
Geld speelt ook een rol. Neem Elon Musk, die miljoenen in de campagne van Trump steekt. Of Kamala Harris die in luttele tijd drie miljard euro aan giften voor haar campagne binnensleepte. “Vroeger waren er campagnelimieten. Maar er zijn zoveel sluiproutes dat de checks and balances nu veel kleiner zijn dan in Europa."

Martinez waarschuwde: ”Nederland en Europa loper in veel opzichten achter op de VS. Dat is zowel goed als slecht. In dit soort gevallen kun je de ontwikkelingen daar zien als waarschuwing voor wat hier kan gebeuren."

Techgiganten
En over Musk gesproken: er werd door het panel niet diep op ingegaan, maar techgiganten en inmiddels ook media-eigenaren zoals Musk en Bezos hebben een flinke vinger in de pap bij de verkiezingen. Met hun geld en de inzet van hun media beïnvloeden zij kiezers. 

Martinez: “Vroeger waren de media in de VS centristisch. Met de komst van Fox News is dat veranderd en worden veel vaker meningen als nieuws verspreid. Wat dat betreft beste studenten: pas goed op welke nieuwsmedia je volgt. Iedereen met een camera en een smartphone kan zichzelf tegenwoordig journalist noemen. En met name Tiktok, dat heel groot is in de VS, is reden voor grote zorg."

Helft voor Trump
Tot slot werd de toehoorders gevraagd zelf een stem uit te brengen op een van beide presidentskandidaten. Dat leverde een verrassende 50-50 op. Verrassend omdat, zoals Murphy aangaf, in soortgelijke polls in Nederland de verhouding bijna altijd 80 procent voor Harris en 20 procent voor Trump is. 

Wellicht, zo stelde een van de studenten in de zaal, was dit te verklaren door de relatief grote groep internationale studenten die aanwezig was. Als dat zo is, zou dit huidige kabinet wellicht toch het inperken van het aantal internationale studenten nog eens willen heroverwegen... 

De tijdelijke koopkrachtmaatregel werd vorig studiejaar in het leven geroepen ter compensatie van de sterk stijgende prijzen voor bijvoorbeeld boodschappen en de energierekening. Maar sinds de start van het huidige studiejaar staan studenten er weer alleen voor. De maatregel is beëindigd, terwijl het dagelijks leven allerminst goedkoper is geworden.

Dat merkt ook tweedejaars fysiotherapiestudente Sija. Zij ontving vorig studiejaar ruim 160 euro extra per maand om rond te komen. “Maar nu merk je aan het einde van de maand echt wel dat dat geld er niet meer is.”

Hard te halen
Gelukkig weet de studente het financiële gat zelf goed te dichten. “Ik heb altijd veel gespaard en heb een prima bijbaan, dus ik red me wel. Maar met een bijbaan bij bijvoorbeeld een pizzakoeriersdienst als Domino’s, waar ik hiervoor werkte, had ik mezelf nooit kunnen redden. Studenten met een slecht betaalde of geen bijbaan, hebben het denk ik echt hard te halen.”

Derdejaars studiegenoot Roel kan zich niet voorstellen welke problemen uitwonende studenten ondervinden. Hij woont nog bij zijn ouders en krijgt alleen een basisbeurs. “Ik ga er, in vergelijking met vorig studiejaar en met studenten op kamers, niet op achteruit. Thuis wonen heeft dus zijn voordelen.” Dat de koopkrachtregeling niet voor hem gold, vindt Roel niet erg. “Ik betaal geen kostgeld en hoef geen boodschappen te halen. Ik betaal alleen iedere maand mijn collegegeld, dus dat is goed te doen.”

Meer ontvangen
Dat geldt ook voor Lars en Lars, beide zijn studenten aan de opleiding Commerciële Economie. “Ik weet niet hoe het komt, maar wij hebben allebei juist meer ontvangen. De basisbeurs is van 110 naar 120 euro gegaan en daarnaast komen we dit jaar allebei tóch in aanmerking voor een aanvullende beurs, terwijl we die eerst niet kregen.” De bedragen die ze maandelijks incasseren variëren tussen de 340 en 460 euro per maand.

Daan, die ook Commerciële Economie studeert, weet alles van de koopkrachtregeling af. De afschaffing doet hem weinig. “Dat heeft er alles mee te maken dat ik een hele hoge studiefinanciering heb wegens het verzamelinkomen van mijn ouders. Maar voor studenten die nu nog maar 300 euro uitwonende beurs per maand ontvangen, is het gemis van 160 euro natuurlijk erg veel geld.”

Studiegenoot Renzo is sinds dit studiejaar op kamers gegaan. “Naast mijn studie werk ik genoeg, daarom heb ik er geen last van dat ik 160 euro minder krijg. Maar ik kan niet in andermans portemonnee kijken, dus wellicht hebben anderen het er een stuk moeilijker mee”, klinkt het realistisch.

Landelijke demonstratie
Om ervoor te zorgen dat alle studenten rond kunnen komen en niet ten onder gaan aan alle negatieve maatregelen van de overheid (lees: afschaffing koopkrachtmaatregel, grote huurstijgingen, meer collegegeld en de mogelijke herinvoering van een langstudeerboete), roept de Landelijke Studentenvakbond (LSVb) alle studenten op om vrijdag 18 oktober deel te nemen aan een landelijke demonstratie. 

Want, zo zei de voorzitter van de studentenvakbond eerder: “We worden financieel kapot gemaakt en moeten voorkomen dat dit kabinet onze toekomst kapot bezuinigt.”

Of de studenten van Fontys deelnemen aan de demonstratie? Dat lijkt weer net iets te veel gevraagd. Toch snapt Daan de actie wel. “Studeren wordt nu niet beloond, laat staan wanneer die langstudeerboete doorgevoerd wordt.”

Hij en Enzo blijven 18 oktober thuis of nemen plaats in de collegebanken. “Tenzij ze dadelijk de gehele uitwonende beurs afschaffen. Bij zo’n heftig besluit zouden we wel aansluiten. Inclusief tractor.”

Bron maakt vandaag een rondje op de campussen in Eindhoven en Tilburg. Van de honderd studenten die bevraagd zijn, weet het merendeel niet eens dat het vandaag Prinsjesdag is. Laat staan wat de mogelijke consequenties voor ze zijn.

Zo is er slecht nieuws voor studenten die studievertraging oplopen. Zij betalen – per studiejaar dat ze er langer over doen om af te studeren – 3.000 euro boete. De maatregel gaat mogelijk vanaf studiejaar 2026/2027 in; de uitwerking van het plan laat nog op zich wachten.

Meer druk
“Het is niet dat ik straks elke dag wakker schrik en denk: oh, shit”, is de reactie van verpleegkundestudent Luna. Haar studiegenoot Chymene: “Maar het zet er wel meer druk op”.  Veerle, die het drietal op campusplein Rachelsmolen completeert, knikt instemmend.  Dat de maatregel grote invloed heeft op alle hbo-studenten, zijn de drie studenten het over eens.

Ook Sieb, Lucas en Sjoerd, studenten Commerciële Economie, zijn nog niet zo bezig met het nieuws. “Wij zijn net met deze studie begonnen. We gaan ervan uit dat we het gewoon binnen vier jaar halen, dus van stress is nog geen sprake.”

Straffen
Mika, student aan de deeltijdopleiding voor Docent Biologie, begrijpt wel dat de overheid wat doet om ‘de eeuwige student’ een halt toe te roepen. “Maar deze langstudeerboete is niet de juiste manier. Het voelt als studenten straffen door een boete op te leggen die hoger is dan het inschrijfgeld dat je per jaar betaalt. Bizar toch?” 

Ook van de aangekondigde btw-verhogingen in de cultuursector weet hij af. “Dat is gewoon een belachelijke maatregel. Ik ben zelf lid van een politieke partij, de PvdA, dus dan snap je wel waarom ik hier zo op tegen ben.”

‘Verschrikkelijk’
Buiten Mika lijken andere studenten op campus Stappegoor niet bezig te zijn met Prinsjesdag. Zoals Robin, eerstejaarsstudent ICT. “Maar als ik dit zo hoor, ga ik het echt verschrikkelijk vinden. Ik heb nu van de meeste dingen nog geen last, maar als dit straks allemaal doorgevoerd is, wordt het ons als studenten steeds moeilijker gemaakt.”

Zo voelt het ook voor Paul, Emma en Lotte, alle drie student aan de opleiding Toegepaste Psychologie. Vooral de btw-verhoging in de cultuursector komt voor hun als een klap in het gezicht. “Festivalkaarten zijn al zo enorm duur. Als die prijzen nog verder stijgen, weet ik niet of ik straks nog kan gaan”, aldus Emma. 

Hoge kostenposten
Om maar te zwijgen over de prijsstijgingen van hun sportabonnement, zorgverzekering en studieboeken, ook allemaal gevolgen van de miljoenennota. Kunnen ze al deze verhogingen nog ondervangen? 

“Dat gaat wel, maar het wordt wel veel. Zo zijn studieboeken echt duur, terwijl je niet eens weet of je ze nodig gaat hebben”, legt Paul uit. “Ik heb mijn boeken voor dit jaar bijvoorbeeld tweedehands gekocht, maar was minimaal een tientje per boek kwijt. Sommigen daarvan liggen nog steeds ingepakt in de kast.”

Op 1 januari 2025 worden FMC en FACE samengevoegd tot één instituut. Vorige week heeft de centrale medezeggenschapsraad (cmr) groen licht gegeven voor de fusie van de economieopleidingen in Tilburg. Het gaat om de instituten Fontys Marketing en Communicatie (FMC) en Fontys Academy for the Creative Economy (FACE) (zie kader). 

Van een reorganisatie in het kader van de bezuinigingen is volgens het College van Bestuur (cvb) geen sprake. “Door onze krachten te bundelen, kunnen we ons toekomstbestendig organiseren en onze studenten de kwaliteit blijven bieden die ze gewend zijn.” Meer efficiency dus, ofwel een verdere beweging richting minder en grotere instituten met meer centrale ondersteuning door de diensten.

Dat hebben we eerder gezien. Onder meer bij de fusie van de economische opleidingen in Eindhoven, de transitie van de educatieve opleidingen (TEO) en recent bij de voorgenomen fusie van de Fontysinstituten Engineering, Toegepaste Natuurwetenschappen (TNW) en Bedrijfsmanagement, Educatie en Techniek (BEnT), in het Nexus-gebouw, ook in Eindhoven. En ook in Venlo zullen instituten gaan fuseren.

“De Fontys for Society-strategie vraagt om een transitie naar een meer talentgericht onderwijsproces en een gelijkwaardige positie van onderzoek in relatie tot het onderwijs”, licht het cvb in een schriftelijke reactie toe."

Arbeidsplaatsen
Bij FMC en FACE werken respectievelijk 119 en 148 medewerkers. De fusie leidt volgens het bestuur niet automatisch tot boventalligheid in arbeidsplaatsen. Integratie van de twee instituten kan op termijn wel betekenen dat er mogelijk overlap in taken en functies zijn. Wat de verwachte impact hiervan is, kan het cvb op dit moment nog niet duiden. “Aangezien alle medewerkers van FMC en FACE een Fontys-aanstelling hebben en de standplaats voor hen hetzelfde blijft, verandert er op de korte termijn in principe niets aan de individuele positie.” [tekst gaat verder onder de foto)

Ook studenten, 1.410 bij FMC en 1.252 bij FACE, merken voorlopig weinig van de fusie. De opleidingen blijven zoals deze nu zijn en vakken worden door dezelfde docenten verzorgd in hetzelfde gebouw. Alleen studenten van de opleiding Communicatie van FMC hebben vanaf aankomend studiejaar enkel nog les in gebouw P8 op campus Stappegoor (in plaats van ook deels in P4). 

Plan van aanpak
Hoe de fusie gaat plaatsvinden, is uitgewerkt in een plan van aanpak en een projectplan. Maar Bron krijgt voorlopig geen inzage in deze documenten omdat het om ‘concepten’ gaat. Wel kan het bestuur al een richting aangeven. “We streven naar herkenbaarheid in de profilering van de economische opleidingen in Tilburg richting potentials en het werkveld."

Over de cultuurverschillen tussen de instituten, medewerkers en studenten zegt het bestuur: “Opleidingen met een duidelijk eigen profiel kunnen ook in de nieuwe situatie worden voortgezet. De verscheidenheid biedt juist mogelijkheden voor studenten om unieke, flexibele leerroutes samen te stellen, waarin ‘the best of both worlds’ samenkomt.”

Er is geen sprake van een ‘dubbel’ aanbod. “Daar waar afstudeerrichtingen sterke overeenkomsten hebben, wordt toegewerkt naar samenvoeging."

“Ik bereid hier mijn presentatie voor rond de vaardigheid ‘onderhandelen’. Over dit thema heb ik een video gemaakt met verschillende rollenspellen die ik zo meteen aan de docent ga laten zien.

In het curriculum van onze opleiding moeten studenten individueel een bepaalde skill uitdiepen. Ik koos voor deze vaardigheid omdat ik na de zomer start met mijn stage accountmanagement. Onderhandelen in bijvoorbeeld een verkoopgesprek met een klant is dan een veelvoorkomende bezigheid. 

Het individuele traject dat ik volgde, bestond uit het vergaren van theoriekennis -het lezen van het boek Never Split the Difference: Negotiating As If Your Life Depended On It- en het maken van een presentatie. Daarin werk ik met verschillende rollenspellen waarin ik onderhandelingssituaties oefen.

Ik heb geleerd dat onderhandelen vooral een kwestie is van geven en nemen. Je kunt de klant iets gunnen, maar let er dan ook op dat je daar iets voor terugkrijgt. Onderhandelen is een spel, maar wel een zakelijk spel.” 

Huurders en verhuurders krijgen vanaf vandaag, 1 juli, te maken met twee nieuwe huurwetten: de Wet betaalbare huur en de Wet vaste huurcontracten. Er komt een verbod op tijdelijke huurcontracten. Dit geeft huurders meer zekerheid over hun woonsituatie. Maar er zijn uitzonderingen mogelijk. Zo mag je als verhuurder wel tijdelijke contracten aanbieden aan bijvoorbeeld studenten.  

Sommige studenten balen ervan dat ze onder de uitzonderingen vallen binnen de Wet vaste huurcontracten en daardoor geen recht hebben op een vast huurcontract als ze in een studentenkamer wonen. Hoogbergen snapt deze studenten wel, maar ze is tegelijk van mening dat een contract van maximaal vijf jaar, zoals het in het huidige huurrecht is geregeld, niet onredelijk is.

“In principe moeten studenten in vijf jaar hun studie kunnen afronden. Het probleem is dat de doorstroming voor starters op de woningmarkt of dit nu huur of koop is, op zijn gat ligt. Studenten kunnen na hun afstuderen vaak nergens naartoe. Veel van hen trekken weer bij hun ouders in. Dat wil toch niemand.”

Weinig voordelen
Daar zou de Wet betaalbare huur een uitkomst in kunnen bieden, denkt demissionair minister De Jonge van Wonen, grondlegger van de wet. Het voornaamste doel van deze wet is ervoor zorgen dat er meer betaalbare huurwoningen en kamers worden aangeboden, of beter gezegd: woningen en kamers met een huurprijs die passen bij de kwaliteit ervan.

De nieuwe wet regelt dat niet alleen (sociale) huurwoningen in het lagere segment (met huurprijzen tot 879,66 euro), maar ook huurwoningen in het nieuwe gecreëerde middensegment (van 879,66 tot 1.157,95 euro) gereguleerd worden en moeten voldoen aan het vernieuwde Woningwaarderingsstelsel (WWS).

Hoogbergen verwacht echter niet dat de Wet betaalbare huur uitwonende studenten veel voordelen gaat opleveren. “De meeste studentenkamers zijn onzelfstandige woonruimte en vallen daarmee nu al in het lage huursegment waarvoor een gereguleerde huurprijs geldt.”  (tekst gaat verder onder de foto)

“Waar studenten wel garen bij kunnen spinnen”, zegt de docent, “is het gemoderniseerde Woningwaarderingsstelsel (WWS) voor onzelfstandige woonruimte, zoals studentenkamers.” Het WWS is een wettelijk rekenmodel waarmee de maximaal te vragen huurprijs voor een woning of woonruimte kan worden vastgesteld. 

Huur je een kamer, dan kun je je huurprijs checken via de website van de huurcommissie. Valt je huurprijs volgens dit puntensysteem te hoog uit, dan kun je het advies van de huurcommissie voorleggen aan je verhuurder in de hoop dat dit tot een nieuwe lagere huurprijs zal leiden. De kans dat je huur lager uitpakt als je om een huurprijsvaststelling vraagt bij de huurcommissie is heel reëel, maar Hoogbergen denkt dat niet veel studenten hiervan gebruik zullen gaan maken. 

“Je moet goed op de hoogte zijn van je rechten als huurder en stevig in je schoenen staan om het advies van de huurcommissie met een lagere huurprijs voor je kamer voor te durven leggen aan je verhuurder. Veel huurders willen de relatie met hun verhuurder niet op het spel zetten of zijn bang voor andere repercussies.”

Te weinig huurwoningen
Toch kunnen de Wet betaalbare huur in combinatie met de Wet vaste huurcontracten indirect toch nadelige gevolgen hebben voor studenten. De docent Privaatrecht legt het uit: “De lagere huurprijzen en de verplichte vaste huurcontracten als gevolg van deze wetten, maken dat het verdienmodel van de particuliere verhuurder onder grote druk komt te staan. "

"Ook op fiscaal gebied is er weinig gunstigs te verwachten voor de verhuurders van woningen. Dit is voor velen nu al reden om tot verkoop van hun woning(en) over te gaan. Deze verdwijnen dan waarschijnlijk voorgoed van de huurmarkt.”

Daarmee schiet de Wet betaalbare huur volgens Hoogbergen zijn doel voorbij. “In plaats van meer betaalbare huurwoningen en kamers, heeft de wet tot gevolg dat het aanbod drastisch naar beneden gaat en de druk op de huurmarkt nog verder toeneemt.” (tekst gaat verder onder de foto)

Wat moet er volgens de docent dan gebeuren om te zorgen voor voldoende woningen voor studenten? “Bouwen, bouwen, bouwen”, zegt ze stellig. “Je moet de oorzaak van het probleem aanpakken. Maar dat gaat niet gebeuren gezien de stikstofregels, de hoge kosten van bouwmaterialen, het gebrek aan bouwmogelijkheden en het tekort aan bouwvakkers.”

Hospitaverhuur
Hoogbergen ziet een meer haalbare oplossing van het kamertekort in het aantrekkelijker maken van de hospitaverhuur en een flexibelere opstelling van gemeenten ten aanzien van ‘verkamering’ (of woningsplitsing) van eengezinswoningen. Voor deze vorm van woningdelen, die ook onder studenten populair aan het worden is, moeten verhuurders in veel gemeenten een vergunning aanvragen. Zo wordt de leefbaarheid van woonwijken gewaarborgd.

Daar hebben gemeenten wel een punt, vindt Hoogbergen. “Als er meerdere studenten in één huis wonen die allemaal hun eigen leven leiden, kan dat tot overlast zorgen voor de buren.” De docent Privaatrecht is even stil en komt dan tot de conclusie dat ze niet weet waar het naartoe zal gaan. “Maar het ziet er momenteel niet goed uit”, zegt ze.  

Wat als we de crises als klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, toenemende sociale ongelijkheid en vluchtelingenstromen niet meer als problemen buiten onszelf zien, maar als een vraag van de wereld aan ons? Wat zou dat voor het economisch onderwijs betekenen?

Per jaar ronden meer dan dertigduizend studenten een economische opleiding af. Hoe zorgen we dat deze studenten zijn voorbereid op een wereld die steeds meer prangende vragen stelt? Hiermee ging lector Betekeniseconomie Kees Klomp (Hogeschool Rotterdam) aan de slag met een groep gelijkgestemden in het hoger onderwijs.

Dat deed hij in de vorm van een documentaire. Voor de film bezocht Klomp veertien hogescholen die ieder op hun eigen manier een antwoord zoeken op die vraag. Ook Tessa Cramer, leading lector Creative Economy bij Fontys, deelt haar visie op de waarde van onzekerheid in het economisch onderwijs.

Volgens Cramer kan het anders, maar vergt dat wel moed. Ze is ervan overtuigd dat de complexe thema’s van onze tijd niet opgelost kunnen worden in de bestaande systemen en denkwijzen. Onderwijsvernieuwingen kunnen in haar ogen een positieve bijdrage leveren.

De gedeelde rijstschuur
Hoe dan? Cramer geeft het voorbeeld van het Indonesische concept Lumbung, letterlijk vertaald als rijstschuur. “Dorpelingen die rijst over hebben, brengen dat naar de gemeenschappelijke schuur voor degenen die een tekort aan rijst hebben.” Maar Lumbung is niet alleen een economisch principe. “De schuur dient ook als ontmoetingsplek”, vertelt Cramer. “Vanuit het kenniscentrum Creative Economy willen we zo’n plek creëren voor collega’s. Een plek om kennis te brengen en te halen, en waar we ideeën kunnen uitwisselen.”

De Fontys-lector richt zich met haar onderzoeksproject Onzekere Zaken op de waarde van onzekerheid voor onderwijsvernieuwing. Ze constateert dat er binnen het onderwijs momenteel weinig ruimte is voor maatschappelijke onzekerheid. “Daardoor zijn studenten niet altijd voldoende voorbereid op de chaos in de wereld die op ze afkomt na het afstuderen. Om studenten weerbaarder te maken, probeer ik onderwijsvernieuwers vooruit te helpen.”

Dat doet Cramer onder andere door docenten praktische handvatten te bieden met een rijk gevulde toolbox. Deze bestaat inmiddels uit een gids, een podcast en een praktische box gevuld met oefeningen en vormen om in de praktijk te leren werken met onzekerheid.

Een voorbeeld: “We laten docenten onzekerheid aan den lijve ondervinden aan de hand van een rollenspel waarin ze fictieve scenario’s naspelen. Een beproefde methode in mijn vakgebied van toekomstonderzoek. Maar denk ook aan gesprekstechnieken en schrijfoefeningen. We hopen dat onderwijsvernieuwers deze werkwijze ook in gaan zetten in hun klassen. Want als studenten behendiger worden met onzekerheid, leren zij zichzelf en de wereld ongetwijfeld ook beter begrijpen.”

Verbeeldingskracht inbrengen
Verbeeldingskracht kan helpen om uit bekende patronen te stappen en de uitdagingen van de toekomst aan te gaan. In de documentaire komt ook Iris Tolkamp, alumnus van de Fontys-opleiding Communicatie - Creative Concepts for Communication, aan het woord. Zij schreef een scriptie over hoe studenten om kunnen gaan met onzekerheid in hun afstudeerjaar. Daarbij putte zij ook uit haar werk als kunstenaar. “Die combinatie was ijzersterk en heeft menig docent en student geraakt en geïnspireerd”, aldus Cramer.

In de documentaire komen nog dertien andere onderwijsvernieuwers in het economische domein aan het woord. Samen hopen de lectoren een beweging in gang te zetten. En dat niet alleen binnen het economische domein, betoogt Cramer. “De urgentie van toenemende onzekerheid speelt ook in andere vakgebieden. Het onderwijs is ook volop in ontwikkeling in de gezondheidszorg, bij ICT en engineering. Met het kenniscentrum Creative Economy slaan we graag een brug tussen de instituten, met het principe van Lumbung in het achterhoofd: we kunnen elkaar hierin helpen.” [Marieke Verbiesen]

Bastiaan studeerde Vastgoed bij Fontys en studeerde een halfjaar geleden af met zijn scriptie over Het verbindende woonconcept. Meteen daarna kreeg hij de kans om voor de Eindhovense woningcorporatie Woonbedrijf een praktijkgericht onderzoek te doen onder jongvolwassenen. “Als jongvolwassene wordt er van je verwacht dat je alles uit het leven haalt”, zegt Bastiaan. “Eenzaamheid onder jongvolwassenen? Nee, dat bestaat niet.”

De cijfers die Bastiaan wist te achterhalen vertellen een ander verhaal. Zes op de tien jongvolwassenen ervaart dagelijks een leegte (Van Gaalen, 2022). Onder studenten is de eenzaamheid zelfs nog groter: maar liefst 81% van de studenten voelt zich weleens eenzaam, 51% voelt zich regelmatig eenzaam en 29% voelt zich structureel eenzaam (RIVM, Trimbos-instituut en GGD GHOR Nederland, 2022).

“Eenzaamheid onder jongvolwassenen is een enorm taboe”, stelt de oud-Fontysstudent. “Er wordt niet graag gesproken over het feit dat zij niet voldoen aan het standaardbeeld dat van hen wordt geschetst. En als het onderwerp ter sprake komt, wijzen oudere generaties hen erop dat het hun eigen schuld is of dat het in hun tijd niet bestond.”

Verantwoordelijkheid nemen
Bastiaan wil deze misverstanden wegnemen door het probleem te positioneren en te zoeken naar oplossingen die wel bijdragen. Ook de vastgoedmarkt kan én moet hierin verantwoordelijkheid nemen, vindt hij. Maar het huidige aanbod op de woningmarkt draagt volgens hem niet bij aan de oplossing tegen eenzaamheid onder jongvolwassenen. Integendeel.

“De huidige woningmarkt dwingt woningzoekenden om hoge huren te betalen, waardoor er weinig ruimte overblijft voor vertier en vermaak. Bovendien dwingt de woningnood partijen om in hoog tempo nieuwe woningen te realiseren. Daardoor verdwijnen veel gemeenschappelijke ontmoetingsruimten in hoogbouw en neemt de anonimiteit toe.”

Het verbindende woonconcept
Volgens Bastiaan kan het ontwerp van gebouwen eenzaamheid voorkomen door te sturen op toevallige ontmoetingen. Hij pleit daarom voor verbindende woonvormen. “Het verbindende woonconcept zet de behoeften van de toekomstige bewoners centraal”, licht Bastiaan toe. “Ongeacht of zij werken of studeren.”

Uit een enquête onder de doelgroep blijkt dat de meerderheid (77%) de voorkeur geeft aan een wooncluster met vier personen (zie figuur 1). Bastiaan: “Elk cluster bestaat hierbij uit vier zelfstandige studio’s. Om deze te bereiken moeten de bewoners door een gemeenschappelijke ruimte. Deze ruimte vergroot de kans op (toevallige) ontmoetingen en stimuleert het organiseren van gezamenlijke activiteiten.” [Tekst gaat verder onder de afbeelding] 

Er wordt al met regelmaat geëxperimenteerd met woonvormen waar jongeren samenwonen met ouderen of kwetsbaren. Maar de combinatie van studerende en werkende jongvolwassenen blijkt nauwelijks te bestaan, weet Bastiaan. “Terwijl het juist zo leerzaam kan zijn om deze twee groepen met elkaar te verbinden.”

Grote impact
Daarom roept hij de vastgoedbranche op om na te denken over toekomstige ontwikkelingen. “Begin desnoods met kleine stappen”, raadt Bastiaan aan. “Neem de toekomstige bewoners weer als uitgangspunt en betrek ze bij het proces. En neem de sturing op toevallige ontmoetingen hierin mee. Voor de sector is het misschien een kleine moeite, maar voor de bewoner kan het van grote impact zijn.” [Marieke Verbiesen]

Zes jaar lang was Fleuren docent en coördinator bij FEC. “Collega Ingrid Peels en ik zetten toen een ondernemerswedstrijd op, die nog steeds bestaat: Fontys Best Business. Het idee was om eerstejaarsstudenten te laten pitchen voor ervaren ondernemers. Het principe van Dragon’s Den, maar laagdrempeliger, met het accent op het leerproces.” 

Niet informeren maar activeren 
Na zijn vertrek bij Fontys in 2013, blijft hij studenten als freelancer de ins en outs van een overtuigende pitch bijbrengen. “Wat mij eraan triggert is de andere manier van communiceren. Niet zozeer informeren, maar vooral iemand activeren.”  

Fleuren ontwikkelt een pitchtraining die ook in de praktijk door bedrijven goed wordt ontvangen. Na tien jaar trainen besluit hij zijn ruime ervaring te vangen in een boek. “Ik weet dat veel studenten pitchen eng vinden, terwijl dat niet nodig is. Pitchen is heel eenvoudig. Met mijn boek wil ik die spanning een beetje wegnemen.” 

Gevoel én verstand 
Een pitch kent vijf basisstappen: Opening, Probleem, Idee, Bewijs en Afsluiting. De opening weegt daarvan het zwaarst, volgens Fleuren. “Ik denk dat verrassen cruciaal is. Probeer je dus in te leven in je toehoorders en grijp zo hun aandacht, bijvoorbeeld door in te spelen op herkenning: Heb je ook weleens dat…? Dan geef je mensen direct een haakje. De stappen werken tenslotte pas als je publiek erdoor wordt geraakt.” 

Verder gebruik je in een pitch zowel gevoel als verstand. “Bij ‘Idee’ werk je dan vooral uit je passie en emotie, terwijl bij ‘Bewijs’ de ratio spreekt. Het gaat er vooral om dat je een pitch persoonlijk en creatief maakt. Wat het beslist niet is, is het afdraaien van een uit je hoofd geleerd standaardverhaal.” 

Elk pitch-proces begint met het formuleren van de hoofdboodschap. “Dat is moeilijker dan je denkt. Zelf ken je het onderwerp van je pitch door en door. Door je enthousiasme zie je vaak niet wat het allerbelangrijkste is voor iemand die er nog nooit over gehoord heeft.”  

Voor een goede pitch is één minuut ruim voldoende, zegt Fleuren. “Heb je meer tijd nodig, dan is het eigenlijk geen pitch meer. Kort en verleidelijk, dat is de truc.” 

Date 
In zijn boek trekt Fleuren het pitchen breder dan alleen de zakelijke kant. “Dagelijks worden we gebombardeerd met boodschappen. Als je nog wilt opvallen, heb je altijd een overtuigend verhaal nodig.”  

Dat opvallen is natuurlijk helemaal aan de orde tijdens een date; ook die kun je dus benaderen als een pitch. “Klopt. Mijn vrouw en ik ontmoetten elkaar bij een speeddate. Ik had mijn verhaal voorbereid, maar zij raakte mij pas echt door een prikkelende vraag te stellen en goed te luisteren.” Weer het bewijs dat pitchen niet puur zenden is, maar vooral ook goed inspelen op de ander. 

“De bekende auteur Seth Godin stelt het goed: na jouw pitch moeten de toehoorders nóg meer willen weten. Dat moet het simpele gevolg zijn van jouw pitch: mensen nieuwsgierig maken naar meer.” [Frank van den Nieuwenhuijzen] 

Na Brabant en Limburg blijkt het stroomnet nu ook vol in Utrecht, Gelderland en Drenthe. Bedrijven die stroom willen komen op een wachtlijst. Intussen besluit de EU en dus ook Nederland dat we over 13 jaar alleen nog maar elektrische auto’s mogen maken en nieuw kopen. Samen met miljoenen warmtepompen, geëlektrificeerde industrieën en meer variabele wind- en zonnestroom zal dat zeker een verdubbeling van de netcapaciteit vergen. En we komen nu al te kort! De Zwitserse regering wil elektrisch rijden om die reden komende winter beperken.

Bovendien zouden we rond 2040 jaarlijks zo’n 700 miljard kilowattuur extra groene stroom moeten opwekken voor honderden miljoenen elektrische auto’s in de EU. Dat vergt meer dan 45.000 extra windmolens en 600 miljoen extra zonnepanelen. 

Daartoe zouden we vanaf nu elke week 12 zeewindmolens, 40 landwindmolens en 700.000 zonnepanelen moeten bijbouwen, 900 weken achter elkaar. We hebben dan nog niks gedaan voor alle bijkomende warmtepompen en geëlektrificeerde industrieën.

Dure en complexe energiedrager
Politici en beleidsmakers doen net alsof elektriciteit een energiebron is, een soort perpetuum mobile die vanzelf uit het stopcontact komt. Het tegendeel is waar. De keten van elektriciteitsopwekking, -transport en -opslag is duur en complex, en gaat gepaard met aanzienlijke energieverliezen. Zeker als we hernieuwbare elektriciteit grootschalig moeten gaan opslaan (wat we nu gelukkig nog niet hoeven). Elektriciteit is geen energiebron, het is slechts een gedeeltelijke drager van elders opgewekte energie. Net als waterstof.

Als onze regering besluit dat we omwille van CO2-reductie elektrisch moeten gaan rijden, verwarmen en ondernemen, verwacht ik een concreet integraal uitvoeringsplan voor de enorme hoeveelheid extra groene stroom die daarvoor over twintig jaar moet worden opgewekt, getransporteerd en opgeslagen. Fontys-studenten en -onderzoekers zouden nu en in de toekomst een grote bijdrage kunnen leveren aan zo’n plan. Zolang dat er niet is komen bedrijven die stroom nodig hebben op een wachtlijst, en moeten elektrische auto’s in Zwitserland minder gaan rijden.

Niet verkwanselen
Elektriciteit is logischerwijs schaars en duur, en zal dat ook na 2035 blijven. Elektriciteit is immers intrinsiek complex en inefficiënt om op te wekken, te transporteren en op te slaan. Het is wel gebruiksvriendelijk en schoon voor de consument.

Laten we deze kostbare energiedrager daarom optimaal benutten in kleinere verbruikers zoals lampen, stofzuigers en wasmachines die uitsluitend op elektriciteit als energiedrager kunnen functioneren. Laten we elektriciteit niet verkwanselen in honderden malen grotere verbruikers zoals elektrische auto’s.

Zuinig zijn
In feite weten we dit allemaal al lang. Terrasstralers zijn toch niet voor niks verboden in Frankrijk? Gloeilampen zijn toch niet voor niks vervangen door ledlampen? Stofzuigers zijn toch niet voor niks begrensd in vermogen? Wasmachines hebben toch niet voor niks een energielabel? [Tekst loopt door onder foto]

Zuinig zijn met elektriciteit is ons als kind geleerd, en terecht. Laten we daarom de grote verbruikers niet elektrificeren, maar zorgen dat ze half zoveel energie gaan verbruiken. Met goed geïsoleerde huizen, innovatieve brandstofauto’s van 1 op 40 waarmee we maximaal 100 rijden, en terugdringing van industriële overproductie. Daar besparen we tot na 2040 veel goedkoper, sneller en meer CO2 mee dan met elektrisch rijden.

Alles tegelijk willen doen in een energietransitie is geen goede aanpak, want we kunnen niet alles tegelijk doen. Het is juist effectief om bewuste keuzes te maken op basis van kwantitatieve analyses en concrete haalbare uitvoeringsplannen. 

Elektrisch rijden valt daarbij af. Zeker ook omdat batterijproductie schaarse metalen zoals lithium en kobalt vergt die al deze eeuw goeddeels uitgeput zullen raken, en gepaard gaat met ontstellend milieuschadelijke mijnbouw en mensonterende slavernij in niet-Europese landen.

Kennis en kunde in het hbo
Energie is anders dan onderwijs of zorg geen menselijke activiteit die je kunt sturen met menselijke wetmatigheden. Energie is een natuurkundige grootheid, met natuurkundige wetmatigheden die zich onttrekken aan menselijke wetmatigheden. 

Dat is niet erg, zolang politici en beleidsmakers dat in acht nemen, en geen beslissingen nemen die net zo onuitvoerbaar zijn als een perpetuum mobile. Fontys en andere hogescholen hebben toegang tot alle benodigde kennis en kunde om die beslissingen te beïnvloeden, en zo bij te dragen aan een effectiever duurzaamheidsbeleid.

Maarten van Andel is directeur van Fontys Hogeschool voor Toegepaste Natuurwetenschappen en auteur van De Groene Illusie en De Groene Kans. 

Gefeliciteerd, je hebt gewonnen! Dat voelt vast goed?
“Fantastisch zelfs. Dit is een dierbare en fijne prijs. Allereerst omdat de prijs vernoemd is naar een persoon die in de academische wereld ongelooflijk bekend was vanwege haar betekenisvol wetenschappelijk werk en hier een groot hart en veel passie voor had. Een hele eer om zo’n prijs in nagedachtenis van haar te mogen ontvangen. Daarnaast is het ook gaaf dat van alle dertig inzendingen de prijs naar een hbo-onderzoek gaat. Super dat de jury daar ook oog voor had.”

Je hebt gewonnen met je project Moral Data City Hunt, wat houdt dat in?
“Met Moral Data City Hunt doen we en praktijkgericht onderzoek waarbij we inwoners betrekken bij ethische beslissingen over technologische toepassingen in hun stad, wijk of buurt. Met die uitkomsten proberen we oplossingen te creëren waar burgers zich in kunnen vinden. Wat mogen drones die pakketten bezorgen wel of niet filmen? En geef je bij een stoplicht voorrang aan een vervuilende dieselauto of aan een elektrische wagen? Die vragen worden binnen ons project behandeld.”

Wat staat er de komende tijd op de planning?
“De komende tijd gaan we de Moral Data City Hunt verder doorontwikkelen. Zo zijn we onder andere bezig met een mobile lab met VR-brillen waarin we kijken hoe we een virtuele omgeving kunnen maken waarin mensen dankzij VR met drones kunnen vliegen terwijl ze deze kunnen aanpassen aan hun wensen. Het doel daarbij is het creëren van een stad met drones waarin je je prettig voelt.”

Tot slot, wat is het belangrijkste aan het winnen van de Melanie Petersprijs?
“Er zitten zoveel voordelen aan. Natuurlijk zijn we blij met de waardering die we krijgen voor het feit dat we burgers zien staan en kijken hoe wij hen bij ethische dillema’s kunnen betrekken. Ook is er een klein geldbedrag mee gemoeid. Maar het allerbelangrijkste is dat we ons onderzoek goed op de kaart hebben kunnen zetten. De Melanie Petersprijs is wat dat betreft een  fijne opsteker die voor een grote impuls kan zorgen. De prijs zelf is ook nog eens een mooi kunstbeeld waarin verbinding centraal staat. Iets wat voor Moral Data City Hunt ook erg belangrijk is.” [Noëlle van den Berg]

In het derde kwartaal van dit jaar is het totaal aantal hypotheekaanvragen met 20 procent gedaald in vergelijking met dezelfde periode vorig jaar. Het gaat vooral om bestaande hypotheken die overgesloten moeten worden, maar deels ook om nieuwe hypotheken voor kersverse huizenkopers.

“Het moest natuurlijk een keer misgaan”, is de reactie van Peter ter Hark, die niet alleen docent is maar ook als senior onderzoeker betrokken is bij het lectoraat De Ondernemende Regio. “We hebben de afgelopen jaren met een lage rente te maken gehad. Een absurd lage rente zelfs die bijna tegen de 0 procent liep. Dat de rente nu met 3 tot 4 procent is gestegen, is een logische reactie van de markt.” 

Die lage rente was voor huizenkopers leuk, maar niet bepaald normaal. Ter Hark kijkt ter vergelijking naar de jaren ’80, een periode waarin de rente soms op 12 procent stond. “Toen kochten mensen ook woningen. Goedkopere woningen weliswaar, maar toch. Zelf heb ik in 2007 een hypotheek afgesloten met 5,6 procent rente. Toen vond ik dat goedkoop. Nu baal ik dat de rente daarna zoveel lager is geworden.” 

Geen zorgen
Reden voor paniek is er volgens de docent niet. Niet voor mensen die nu een huis willen kopen en al helemaal niet voor de huidige student. Die is namelijk nog helemaal niet bezig met het afsluiten van een eigen hypotheek. “Studenten maken zich hier niet zo druk om. Het kopen van een huis gebeurt meestal rond je dertigste, tegenwoordig misschien iets eerder. Zeker met al dat goedkope geld. Maar studenten zijn zover nog lang niet.” 

De verwachting van Ter Hark is dat de rente over een tijdje wel weer omlaag zal gaan. “Maar dat hangt van heel veel onverwachte dingen af. Nu zitten we bijvoorbeeld met de oorlog in Oekraïne. De energiecrisis. De inflatie. Er hoeft maar iets te gebeuren of de markt reageert.”

Vastigheid bestaat niet
Zijn advies op dit moment? Een korte renteperiode vastleggen. Tien jaar bijvoorbeeld. In ieder geval geen twintig of dertig jaar. “Pas als de rente weer daalt, zou ik voor een lange renteperiode kiezen. Als je een rente van 1 procent twintig jaar vastzet, ben je heel verstandig. Maar een rente van 6 procent twintig jaar vastzetten? Ik kan uit ervaring vertellen dat je daar wellicht spijt van gaat krijgen.”

Houd in ieder geval altijd in je achterhoofd dat vastigheid niet bestaat, zo klinkt het bij Ter Hark. “Verandering is het enige constante. Vastigheid bestaat niet meer. Dat zie je met de rente die constant fluctueert, maar ook met onze studenten hier. Zij zijn steeds minder bezig met langlopende vastgoedprojecten. Ze focussen zich op tijdelijkheid. Op flexibiliteit. En wij stimuleren dat.” [Karen Luiken]

Al meer dan een jaar is de inflatie in Nederland hoog. Opgedreven door de stijgende gasprijzen, de nasleep van de coronacrisis en de gevolgen van de oorlog in Oekraïne kwam de inflatie eind augustus voor het eerst in onze nationale geschiedenis uit op 12 procent, zo blijkt uit berekeningen van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). En tegen alle verwachtingen in is het einde van de inflatie nog niet in zicht.

Daarom probeert de overheid de hoogste nood te lenigen met een steunpakket voor de laagste en middeninkomensgroepen. Zo wil ze de minimumlonen en de uitkeringen met 10 procent verhogen. Ook kunnen huishoudens voordeel hebben van een verhoging van het kindgebonden budget en de zorg- en huurtoeslag.

Achteropraken
Maar de meeste steunmaatregelen gaan pas volgend jaar in, terwijl velen deze winter al in problemen kunnen komen. Bovendien dreigen de mensen met de laagste inkomens door de inflatie nog meer achterop te raken. Wat is de juiste oplossing?

Cees-Jan Pen, lector De Ondernemende Regio aan Fontys Economie, constateert dat de overheid vooral kortetermijnoplossingen biedt. Hij pleit ervoor om ook verder vooruit te kijken. “Ik geloof dat we de kwetsbare groep mensen in onze samenleving structureel kunnen helpen door de sociale woningvoorraad van woningcorporaties versneld te verduurzamen. Op deze manier verstoken de bewoners minder gas en brengen we hun energierekening omlaag.”

In plaats van sporadisch een fooi uit te keren aan mensen in deze wijken als doekje tegen het bloeden, kan het overheidsgeld beter door de woningcorporaties worden besteed, vindt Pen.

Stille ramp
Maja Ročak maakt zich niet alleen grote zorgen om de groep mensen die altijd al moeite hebben om rond te komen. Volgens de lector aan Fontys Sociale Studies is er een nieuwe groep die door de inflatie in de problemen dreigt te komen: de middeninkomens. “Dat zijn de mensen met een betaalde baan en schoolgaande kinderen, maar zonder noemenswaardige financiële buffer. Tot voor kort konden zij hun rekeningen betalen, maar door de stijgende prijzen en de oplopende inflatie is dat steeds minder vaak het geval.”

Bijkomend probleem volgens Ročak is dat deze groep mensen niet in beeld is bij hulpverleningsinstanties en gemeenten. Angst en schaamte over hun situatie dragen eraan bij dat zij onder de radar blijven. “Deze mensen hebben zich altijd zelf weten te redden, en denken dat nu ook te kunnen. Maar hoe langer deze situatie duurt, hoe meer schulden zij maken. Er ontwikkelt zich een stille ramp onder deze groep ‘working poor’. Inflatie gaat uiteindelijk over armoede.”

Ontwrichte samenleving
In het ergste geval kan de inflatie ontwrichtend uitpakken voor de samenleving als geheel, voorspelt de lector Sociale Veerkracht. “Het is belangrijk dat we de armoede niet individualiseren nu een steeds grotere groep mensen in de problemen komt. Daarom moeten we structurele oplossingen bedenken en naast de bestaande groep armen die nu extra hard geraakt worden, onder meer de middeninkomensgroep zien te bereiken en hulp aanbieden”, aldus Ročak.

Tegen de heersende opvattingen van collega-economen in denkt Ewoud Jansen dat de oplossing om uit de inflatie te komen, kan liggen bij het verlagen van de rente door de Centrale Banken. Volgens de docent Finance & Economics bij de opleiding Fontys International Business wordt het dan voor bedrijven en huishoudens aantrekkelijker om te investeren. “Uiteindelijk ligt de oorzaak van inflatie bij problemen in de aanbodkant en om die op te lossen moet je daarin investeren en dat gaat beter met een lage(re) rente.”

Jansen noemt als voorbeeld investeringen in duurzame energieoplossingen. “Wie niet genoeg geld heeft voor zonnepanelen of een warmtepomp kan geld lenen, maar ziet daar vaak toch vanaf vanwege de hoge rente”, constateert hij. “Zolang we onvoldoende alternatieven voor gas hebben, blijven de energieprijzen hoog en als gevolg daarvan ook de inflatie.”

Klimaatdoelen
Angst en onzekerheid voor de toekomst overheersen, maar de nijpende situatie biedt ook kansen, denkt Cees-Jan Pen. “Door schaarste aan grondstoffen en de hoge prijzen voor energie en grondstoffen, gaan we als maatschappij kritischer kijken naar manieren waarop we kunnen besparen, verduurzamen en hergebruiken. Dat zou de noodzakelijke circulaire economie in een versnelling kunnen brengen.”

Deze redenering wordt ondersteund door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). In een artikel stelt het PBL dat de circulaire economie de slagkracht van het klimaatbeleid vergroot. “Maar op dit moment leidt de inflatie nog vooral tot uitstelgedrag”, aldus Pen. “Op de wat langere termijn zou het een impuls kunnen geven aan de verduurzaming van onze economie. Het wordt rendabel om op bepaalde dingen te besparen.”

Europa voorop
Het drietal Fontys-experts is duidelijk: de inflatie laat zich niet makkelijk beteugelen. Er zijn meerdere wegen die naar Rome leiden. Welke de juiste of de kortste route is, durven zij niet te zeggen. En waar de een profiteert van de inflatie of een steunmaatregel, voelt een ander de pijn ervan. Wel zijn ze het erover eens dat er snel meer moet gebeuren. Het liefst op Europees niveau en voordat de winter intreedt.

Alle drie hopen zij dat er op korte termijn een EU-plan komt om de energieprijzen te beteugelen. Want daar ligt volgens hen het grootste pijnpunt. “Hoe eerder we onafhankelijk zijn van Russisch gas, hoe sneller de energieprijzen dalen en we de inflatie onder controle krijgen.” [Marieke Verbiesen]