Circus is een nomadisch vak dat onlosmakelijk verbonden is aan een rondreizend bestaan. Een circusartiest is eigenlijk nooit lang op één plek, en dat zorgt er volgens Josine Fontrodona, studieleider van de Fontys-bachelor Circus and Performance Art, voor dat deze studie bij Fontys voornamelijk buitenlandse studenten trekt. Maar, geeft ze toe: ook het aantal Nederlandse (en Belgische) studenten groeit.

Dat komt omdat de circuswereld in Nederland ook groeit. “Sinds 2008 hebben we in ons land twee bachelors circus. Er zijn twee circusfestivals en er komen sindsdien ook steeds meer makers, theaters en productiehuizen bij”, legt Fontrodona uit. “De circusmarkt is aan het groeien.”

Toch zijn we er nog lang niet, vindt Fontrodona. Want een circusvooropleiding die aansluit op de middelbare school, zoals je die in veel andere landen wel hebt, is er in Nederland nog niet. “We hebben al veel gewonnen, maar er is ook nog een lange weg te gaan. In Nederland moet de passie voor circus nu nog ontstaan bij een vrijetijdscircusschool, en moet je een voorprogramma in Rotterdam of in het buitenland volgen. In andere landen zoals Frankrijk en Duitsland is die stap veel kleiner. Wij maken er ons hard voor om die stap in Nederland ook minder groot te maken.”

Afstuderen
Twee studenten die zo’n vooropleiding in het buitenland hebben gevolgd, zijn Tara en Julia. Zij geven deze week hun eindshow bij Fontys en studeren daarna af. Tara (uit Noorwegen) in de categorie dance trapeze en Julia (uit Zwitserland) met het discipline aerial hoop. De passie voor het circus ontstond bij hen allebei al op jonge leeftijd. En allebei reizen ze al een aantal jaar door Europa om die passie te kunnen beoefenen. Vier jaar geleden kwamen ze bij Fontys terecht.

Ze wisten toen allebei dat ze hard zouden moeten werken om het te maken in de circuswereld. Want die wereld is klein en de baangarantie niet enorm. “Als je les wilt geven of met andere circussen mee wil doen, is het makkelijker om aan een baan te komen”, zeggen de twee. “Maar als je je eigen werk wil maken als artiest is het een stuk moeilijker. Je bent afhankelijk van subsidies en die zijn er niet zoveel. Sommige landen hebben er meer dan andere. En sommige landen erkennen het circus ook meer dan andere. Veel mensen denken nog steeds dat mensen die in het circus werken automatisch jonglerende mensen op een olifant zijn.”

Studieleider Fontrodona ziet dat clichématige beeld ook nog te vaak voorbijkomen. “Wij zijn een circusopleiding in combinatie met performance art; een combinatie die je nergens anders ter wereld ziet. Je moet bij ons niet denken aan het traditionele circus waarbij er in een tent allerlei kunstjes worden gedaan. Nee, wij combineren hedendaags circus met muziek, theater en dans. Dat maakt het een stuk exclusiever, waardoor je als maker flink wat jaren moet opbouwen om je in die wereld te kunnen vestigen. Zeker in Nederland, om dat de circuswereld hier nog niet zo groot is. Maar nogmaals: we zijn aan het groeien. Het gaat de goede kant op.”

De stichting zet zich in voor meer creatieve en cultuurlessen op basisscholen. Uit de cijfers blijkt onder andere dat meer dan 1.200 scholen meedoen. Dat zijn er 200 meer dan het gestelde doel. Daarnaast meten deelnemende scholen meer motivatie, zelfvertrouwen, betere sociale vaardigheden, samenwerking en concentratie bij leerlingen.

Wegbezuinigen
Méér Muziek in de Klas doet dit omdat kunst- en cultuurlessen de afgelopen jaren steeds vaker zijn wegbezuinigd om ruimte te maken voor meer reken- en taallessen. “Het werkt echt niet om nog meer rekenen te geven, de resultaten gaan juist omlaag in plaats van omhoog”, vertelt Smeenk, die ook muziekdocent is op de pabo van Fontys. Volgens haar is het juist de afwisseling die kinderen helpt betere resultaten te behalen. “Het is bewezen dat het zorgt voor betere cognitieve vaardigheden, los van het feit dat het leuk is.”

Dit herkent tweedejaars pabostudent Eva. “Als we iets creatiefs doen, zie je de kinderen echt opfleuren. Laatst hadden we het over vriendschap in de klas en dan voeren ze ook echt diepe gesprekken met elkaar. Het is zo mooi om te zien hoe ze elkaar beter leren kennen en begrijpen als ze niet alleen met taal en rekenen bezig zijn.”

Geen ruimte
Ondanks het positieve tussenrapport kan het volgens Smeenk nog beter. “Als ik lesgeef op de pabo, zijn studenten eerst altijd terughoudend, maar na één les zien ze al in hoe leuk en belangrijk het is om af en toe iets met muziek tussendoor te doen. Helaas zie je ook dat wanneer ze iets wat ze bij mij hebben geleerd willen toepassen, er op hun stageschool meestal geen geld of ruimte voor is.”

Ook hierin kan Eva zich vinden. “Ik vind wel dat we op mijn stageschool meer met muziek en creativiteit kunnen doen dan nu. Je ziet de kinderen die normaal gesproken een beetje op de achtergrond blijven juist naar voren treden en zich van hun beste kant laten zien.”

Wat je nu nodig hebt als maker, is anders dan vroeger, weet Alexander Beets. Hij werkt al 25 jaar bij Fontys en is zowel docent als coördinator van het startcurriculum binnen Rockacademie. “Het spelletje van de muziekindustrie werkt al veertig jaar hetzelfde, alleen de industrie zelf is veranderd”, zegt hij. "Vroeger had je de consument, industrie en de maker. Dat is helemaal op de schop gegaan. Tegenwoordig kun jij als maker heel veel zelf doen. Wij geven onze studenten dat graag mee in onze lessen.” 

Een perfect voorbeeld daarvan is Sam Beekwilder, artiestennaam Säm Wilder, die in zijn laatste jaar van Rockacademie zit. Hij doet zo’n beetje alles zelf. Schrijven, zingen, produceren en optreden. Maar ook het organiseren van shows, uitbrengen van muziek, regelen van artworks en communiceren naar fans vallen onder zijn takenpakket. “Dat zijn af en toe heel veel balletjes om hoog te houden, maar het is wel leuk”, zegt de student.

Strategie
Er liggen ontzettend veel kansen voor – zoals docent Beets dat noemt – nieuwe makers zoals Sam. Maar dat moeten ze dan wel zien. Ze hebben een strategie nodig, die gericht is op drie hoofdvragen: wie ben je, wie wil je bereiken en wat is je boodschap? “En vaak is daar social media voor nodig, zoals TikTok. Al sla je daar nog geen deuk in een pak boter mee”, aldus Beets. “Als je 1 miljoen views hebt op Spotify, krijgt je daar 4.000 dollar voor. Maar bij TikTok verdien je nagenoeg niks.” 

Als een artiest tien miljoen views heeft op een TikTok-filmpje, lijkt dat misschien veel. Maar je verdient er niet zoals bij Spotify direct geld mee. “Bij TikTok gaat het niet om de muziek, maar om het filmpje waar die muziek onder zit. Je moet TikTok gebruiken om je carrière vorm te geven. Je zet catchy filmpjes online om je muziek onder de aandacht te brengen. En die filmpjes gaan mensen vervolgens delen, met als gevolg hopelijk meer streams op Spotify, wat je dan uiteindelijk weer geld oplevert. Succes op TikTok betekent uiteindelijk succes op Spotify en YouTube.” 

Máár, en dat is een belangrijke maar, daar heb je dus wel een goede strategie voor nodig. Je moet je doelgroep uitkiezen en daarop inspelen. Beets: “Het succes van Jett Rebel kwam voort uit het feit dat hij elke dag zijn nagels lakte. Daar bereikte hij heel veel jonge meisjes mee, die hem vervolgens gingen volgen. Zijn muziek gingen luisteren. En uiteindelijk ook naar zijn concerten gingen.”

Landing page
Dat is niet hoe Sam zijn fans trekt, met nagels lakken. Nee, hij doet dat door een smaakmaker binnen de muziek te zijn en innoverende dingen te maken die de popmuziek kunnen beïnvloeden. En ja: daar gebruikt hij zijn socials voor, maar die platformen ziet hij vooral als middel, niet als doel. Zoals zijn docent Beets ook al aangaf. “Ik denk wel dat je een visitekaartje nodig hebt om mensen in te lichten over nieuwe muziek en je live optredens”, aldus Sam. “Daar gebruik ik het dan ook voor. Het doel van veel artiesten is om op een podium te staan, muziek te maken en te kunnen leven van die muziek. Een miljoen volgers op social media is slechts een bijkomstigheid.” 

En wat als er geen socials zouden zijn? Dan was Sam hoogstwaarschijnlijk ook op het punt geweest waar hij nu is. “Ik ben ooit in een studio in Los Angeles begonnen. Daar zong ik en dat vonden ze fijn, waardoor ik er meer kon gaan werken en uiteindelijk drie jaar in het hartje van de muziekindustrie in LA heb gezeten. Dat is gebeurd dankzij een netwerk en zonder socials.”

Het boek gaat over dans, maar vooral ook over mensen. Er komen veel spraakmakende figuren in voor van wie Joost Goutziers er in de afgelopen jaren veel sprak. “Ik wist dat als die verhalen niet zouden worden opgeschreven, ze niet bewaard zouden blijven”, zegt de journalist, die jarenlang voor het Brabants Dagblad schreef, onder andere voor de kunstredactie. “Nu vind je die verhalen alleen versnipperd in honderden krantenartikelen, maar het is nergens gebundeld.” 

Vorm van verzet
Goutziers zocht al die artikelen bij elkaar, zag zelf tientallen voorstellingen, ging op zoek in databanken, keek bij mensen op zolder, bezocht verschillende archieven en sprak met allerlei mensen uit de danswereld. Met na twaalf jaar werk als resultaat: het op 7 mei verschenen boek Dwarse Dansers. “Ik hoor van veel mensen terug dat het een feest van herkenning is”, zegt hij. “Maar het boek is ook geschikt voor de huidige generatie dansers; zij krijgen op school wel geschiedenisles over dans, maar niet veel over dans in Brabant.” 

Want dat is waar Dwarse Dansers over gaat: de geschiedenis van hedendaagse dans in Brabant tussen 1980 en 2025. “De dans in Brabant is altijd heel anders geweest dan in de rest van het land. In het grootste deel van het land, met name in de Randstad, werd er heel erg gekeken naar ontwikkelingen in Amerika, waar het vooral ging om ‘mooie pasjes’. Terwijl in Brabant juist werd gekeken naar ontwikkelingen in Duitsland en België, waar het ging om het vertellen van emoties. Een soort vorm van verzet, het afzetten tegen de burgerij.” 

Goutziers heeft het in zijn boek onder meer over het Dansers Collectief, een Tilburgs gezelschap waarvan alle vier de dansers bij de Dansacademie studeerden. Katja Heitmann wordt uitvoerig beschreven, die zelfs recent nog samenwerkte met Fontysstudenten. En hij heeft het over Villa Danthe uit Den Bosch, choreograaf Hans Tuerlings van het dansgezelschap RAZ, het internationale gezelschap t.r.a.s.h. en LaMelis. Met allemaal hun roots bij het vroegere Fontys. 

Streng regime
Het laatste hoofdstuk gaat volledig over de geschiedenis van de dansopleiding van Fontys, wat vroeger de Dansacademie Brabant heette en die tegenwoordig deel uitmaakt van Fontys Academy of the Arts. Dat begon met klassiek ballet, waar toen nog de Russische Vaganova-methode werd toegepast. Deze traditionele manier van balletonderwijs werd omarmd door de Dansacademie en dat had vooral te maken met Simon André, die ook op de Dansacademie lesgaf. Hij heeft zich sterk gemaakt om de Vaganova-methode bij de opleiding te integreren en deed dat op een vrij strenge manier.

“Als je met dansers over Simon André spreekt, zie je dat ze wel eens schrikken van zijn naam", aldus Goutziers, die ook met Lilian Bruinsma van het Dansers Collectief over de lesmethode sprak. Zij zegt in Dwarse Dansers geen problemen te hebben gehad met de Russische manier van lesgeven, omdat ze goed om kon gaan met de hardheid van de opleiding. Maar ze zegt ook dat docenten ‘krengen waren, keihard’. Ze gooiden volgens haar met stoelen naar je en ze omschrijft de opleiding als ‘bijna militair’.

Tegenwoordig zou deze strenge manier van lesgeven niet meer kunnen, zegt Goutziers. En gelukkig gebeurt dat ook niet meer. De verschillen tussen toen en nu zijn enorm. Dat heeft niet alleen met de veel uitgebreidere vormen van dans te maken, maar ook met de manier waarop er met dansers wordt omgegaan. 

“In de jaren ’80 had je als danser niks te vertellen en ging je mee in wat jou opgedragen werd. Je moest bepaalde passen doen en als je die niet deed, kreeg je het te horen. Dan werd je onderuit gemoffeld. Nu gaat het juist om de ontwikkeling van de individuele dans. Wat jij nodig hebt, heeft een ander misschien helemaal niet nodig. Er wordt heel goed gekeken naar de ontwikkeling van elke individuele danser en wat ervoor nodig is om bepaalde doelen te behalen.”

Ze is de allereerste PD-kandidaat binnen Fontys die in 2023 is gestart met een vierjarig promotietraject. Nog één jaar te gaan en dan rondt Emily Huurdeman haar praktijkgericht promotieonderzoek (Essaying as Collective Performative Practice) af bij Fontys Academy of the Arts. Of ze daarna daadwerkelijk de titel professional doctorate (afgekort PD) voor haar naam mag zetten, is nog maar de vraag. De hoogste graad in het hbo is namelijk nog niet in de wet vastgelegd. Mogelijk gaat dit binnenkort veranderen.

Na een experiment van enkele jaren heeft minister Letschert van Onderwijs deze week namelijk een wetsvoorstel ingediend om de doctorsgraad in het hbo wettelijk te verankeren. Net zoals op de universiteit kunnen studenten dan na hun bachelor en master promoveren. Het verschil met een academische graad (PhD) is dat een PD-kandidaat onderzoek doet gericht op de praktijk in plaats van theoretisch onderzoek.

Logische stap
Huurdeman noemt het een logische stap. “In het buitenland wordt er minder onderscheid gemaakt tussen een theoretisch en praktijkgericht promotietraject. Alleen in Nederland is er verschil in het hoger onderwijs met wo en hbo. Ik vind het dan ook evident dat het promotierecht in het hbo wettelijk wordt erkend.”

Met een PhD-titel op zak is de PD-kandidaat bekend met zowel academisch als praktijkgericht onderzoek. Huurdeman spreekt van een fundamenteel andere manier om tot kennis te komen. “Je kunt je onderzoeksvraag en concepten direct in de praktijk toetsen”, zegt ze. “Dat levert totaal andere inzichten op. En je kunt daadwerkelijk wat doen voor mensen en de maatschappij.”

Zo geeft Huurdeman bijvoorbeeld workshops om haar onderzoeksmethode te testen. “Al na één workshop krijg ik vele malen meer inzichten dan wanneer ik mijn theorie conceptualiseer en uitschrijf.” Toch wil ze academisch onderzoek niet naar beneden halen. Integendeel. “Ik denk dat beide onderzoeksmethoden heel goed parallel kunnen lopen en elkaar aanvullen. PD-trajecten bieden een kans om theoretische concepten te toetsen in de praktijk. Het ene onderzoek is niet meer waard dan het andere.”

Waardevolle inzichten
Huurdeman is een van de acht PD-kandidaten van Fontys die momenteel meedoen aan de landelijke pilot waaraan 24 hogescholen deelnemen. Volgens bestuurder Arian Steenbruggen leveren de PD-trajecten ‘zeer waardevolle inzichten op van grote vraagstukken uit de praktijk, die te ver gaan voor een normale, veel kortere projectduur’.

“Natuurlijk doen we al onderzoek met het werkveld. Maar dit gaat om langduriger onderzoekstrajecten die de gelegenheid bieden diepgaand onderzoek te verrichten naar zaken die zo’n tijdshorizon ook echt nodig hebben. Het zit hem dus meer in de complexiteit van de vraagstukken en de diepgang van het onderzoek”, aldus Steenbruggen.

“Het mooie van praktijkgericht promotieonderzoek is dat er altijd een interventie is die direct invloed heeft op de context waarin gewerkt wordt”, vervolgt ze.  “Het levert dus direct een verbetering op voor de praktijk. Bij een PhD is de afstand tot de praktijk groter.”

Falk Hübner, lector Artistic connective practices en begeleider van Emily Huurdeman, spreekt van een ‘fascinerend traject’. “De PD-kandidaten in de richting Kunst en Creatief bewegen zich in het maatschappelijke domein en ontwikkelen geheel nieuwe artistieke praktijken. Ze zoeken de grenzen van die disciplines op.” Hij ziet heel veel potentie voor de PD-trajecten, zowel op onderzoeks- als onderwijsgebied.

Prachtige kans
Hij maakt daarbij de vergelijking met de komst van PhD-trajecten in de kunsten, zo’n twintig jaar geleden. “Als ik terugkijk, zie ik wat een enorme kracht daaruit is voortgekomen. Heel veel mensen die samen met mij gepromoveerd zijn, zijn inmiddels uitgegroeid tot personen die een centrale plek innemen in het (inter)nationale werkveld en het onderwijs, en dat zal niet anders zijn voor PD-trajecten.”

Waar Hübner zich enigszins zorgen maakt over de financiering van PD-trajecten na de pilot - “dat is inherent aan de kunsten” - denkt Steenbruggen dat dit wel goed komt. “Een promotieplaats is vrijwel altijd grotendeels gesubsidieerd. Dat gaat op grond van het indienen van onderzoeksvoorstellen voor het overgrote deel bij NWO, SIA of de EU. Gezien het praktijkgerichte karakter van de PD is het ook goed denkbaar dat we in samenwerking met bedrijven of instellingen promotieplaatsen ontwikkelen.”

Binnenkort weten we of het wetsvoorstel van de minister wordt aangenomen. Graad of niet, het gaat PD-kandidaat Huurdeman niet in de eerste plaats om de doctorstitel, maar om de mogelijkheid zich vier jaar lang vast te bijten in een onderwerp en maatschappelijk impact te maken. 

“Praktijkgericht promotieonderzoek is een prachtige kans. Het betekent dat niet elke onafhankelijke hogeschool een onderzoek start, maar dat alle trajecten en onderzoekers in Nederland met elkaar verbonden zijn. Dit gaat over het creëren van een onderzoeksgemeenschap.”

Het is een understatement om te zeggen dat Yentl Vlachos het heeft gemaakt in de entertainmentindustrie. Of beter gezegd: aan het maken is. Want de oud-student Docent Theatermaker sleept klus na klus binnen en werkt soms het dubbele aantal uren van wat een gemiddelde fulltimer doet. 

Wat ze dan allemaal doet? Vooral regisseren en produceren van commercials en videoclips. Het verschil tussen die twee taken legt ze uit. “Als producent ben je van begin tot eind productioneel betrokken. Je huurt een team in, maakt het draaiboek, bent verantwoordelijk voor de call sheets en zorgt voor de betalingen. Eigenlijk ben je dus van a tot z de grote schakel tussen alle crewleden. Als regisseur ben je op artistiek vlak verantwoordelijk en maak je het script, het concept en het moodboard, en stuur je de artiesten, producent en het camerapersoneel aan.” 

Draaien met K3
Yentl werkte al samen met onder anderen Claude, Meau, Davina Michelle, Roxy Dekker, Snelle en Pommelien Thijs. Alle klussen komen binnen via Reye Films, het productiehuis dat Yentl aan het einde van haar Fontysstudie opstartte. Bij elke aanvraag beslist ze zelf of ze het project wil regisseren of toch liever produceren. “De keuze ligt vaak aan het nummer; dat moet aansluiten bij wat ik maak. Als regisseur maak ik graag verhalende videoclips, maar soms krijg je een aanvraag binnen van een artiest die een performance-video wil. In dat geval kan ik beter produceren.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Eén van haar meest recente grote opdrachten is er eentje met K3. Yentl maakte de videoclip van het nummer ‘Goden’, dat afgelopen zomer gelanceerd werd en waarmee haar kinderdroom uitkwam. “Ja, daar werd toch wel een belangrijk momentje afgevinkt. Als kind kende ik K3 al, dus hierbij dacht ik wel: ik heb iets behaald. Maar tegelijkertijd staan er ondertussen al veel meer andere videoclips op mijn naam en ben ik trots op alles wat ik maak.”

Volle planning
“Vlak voor zo'n grote shoot is het altijd wel hard bikkelen en weinig slapen”, vervolgt ze. “Een draaidag duurt gemiddeld twaalf uur. Als je dan meerdere draaidagen in een week hebt en daarnaast ook nog voorbereidingen moet treffen, bij Studio100 langs moet gaan, een locatie moet scouten en de post-productie moet doen... Tja, dan zit je zo aan een hele volle werkweek.”

Toch hoor je Yentl niet klagen. Ze heeft van haar hobby haar werk gemaakt en is vastbesloten de komende jaren op deze voet verder te gaan. Sterker: ze heeft nog veel meer grootse plannen, te beginnen met het regisseren van een korte film. “Een paar maanden terug ben ik door NPO en BNNVARA geselecteerd om een korte film te ontwikkelen en schrijven. Daar ben ik nu mee bezig, en ik hoop dat die film over een paar jaar een volledige speelfilm mag worden die in de bioscoop draait. Dat is mijn grote droom.” 

Los van het feit dat het verhaal zich in 1960 afspeelt in de naaiateliers van Zuid-Limburg, kan Yentl er nog niet veel over loslaten. De cast heeft ze ook nog niet compleet, al heeft ze daar wel haar gedachtes over. “Ik vind niet dat een film een grote acteur móét hebben. Er is zoveel talent in ons land dat ik het veel beter vind om te kijken naar afstudeerders, dan om steeds maar weer te grijpen naar de bekende koppen die in al die andere films spelen.”   

Laetitia heeft altijd geweten dat ze muziek wilde maken. Toen ze vier jaar oud was, ging ze al op celloles. Negen jaar later startte ze als dertienjarige bij de Jonge Muzikanten Academie van Fontys. Daarvoor moest ze elke zaterdag van haar woonplaats Helmond met de trein naar Tilburg reizen. 

"Het was fantastisch. Ik keek de hele week uit naar het weekend, zodat ik eindelijk weer kon doen wat ik altijd wilde: muziek maken”, vertelt Laetitia in een gesprekje met Bron. “De laatste jaren van mijn middelbare school heb ik echt uit moeten zitten.”

Eenzaam
Ze was vijftien jaar oud toen ze eindelijk auditie mocht doen voor de officiële Fontysopleiding Muziektheater. Daar kwam ze met gemak doorheen en dat is terugkijkend nog altijd een droom geweest die uitkwam. Laetitia: “Ik vond cello fantastisch, maar het was ook heel eenzaam en solistisch. Ik droomde ervan om in een groep met andere jongeren samen muziek te maken. Dat was me tijdens de vooropleiding namelijk heel goed bevallen. Ik was eindelijk met mensen die dezelfde passie hadden als ik.”

Ze krijgt nu nog steeds weleens de vraag of ze destijds niet de verkeerde keuze had gemaakt. Ze koos voor een algemene opleiding waarbij dans, toneel en zang centraal stonden. Maar had ze niet beter voor klassieke muziek kunnen kiezen? “Nee”, zegt Laetitia nog steeds heel stellig. “Ik denk dat ik precies de opleiding heb gedaan die ik moest volgen.”

Als ze meteen op haar vijftiende klassieke muziek was gaan doen, een opleiding die vaak heel solistisch is ingericht, dan had ze daar achteraf waarschijnlijk spijt van gehad. Ze was nog jong, wilde toneel spelen, acteren, zingen. Ze wilde heel veel wel, maar ook één ding niet: alleen te werk gaan. “Ik wilde echt heel graag in groepsverband leren. Daarom zijn die jaren bij Fontys in Tilburg ook zo belangrijk voor mij geweest: omdat we alles daar samen deden.”

De grote stad
Maar toch begon er op een gegeven moment iets te knagen. Het gezamenlijke deel waar Laetitia eerst zo van genoot, begon haar ineens tegen te staan. Ze wilde meer van haar eigen stem ontdekken, raakte steeds geïnteresseerder in klassieke muziek. Ze wilde wat vaker op zichzelf werken. En dus keek ze verder en verhuisde ze naar Amsterdam, de stad waar ze dertien jaar later nog altijd woont én waar ze succes na succes boekte.

In het eerste jaar dat ze daar zat, kwam ze door audities van het Prinses Christina Concours en de musical West Side Story. Ze won verschillende awards, zette zichzelf goed op de kaart. Laetitia deed er alles aan om de top te behalen die ze inmiddels heeft bereikt. En nu is ze – terwijl ze sinds een dik jaar ook volop geniet van het moederschap – overal te zien: in theaterstukken, in opera’s, zingend op het podium, maar ook in televisieprogramma’s zoals Wie is de Mol en Beste Zangers, waar ze een paar weken geleden nog aan deelnam.

“Ik heb er echt mijn hele leven aan gewijd”, zegt ze. “Voor mij is dat allemaal heel normaal. Mijn doel is en was namelijk om muziek te maken en ik heb altijd al geweten dat ik dat wilde. Ik had ouders die me daarin steunde, kreeg les van fijne docenten. Daar ben ik heel dankbaar voor, maar stiekem denk ik dat ik ook gewoon geluk heb gehad door op het juiste moment de juiste keuzes te maken. En ook door uit hokjes te stappen en te doen waar ik zelf blij van word.”

Hokjes
Dat is meteen de tip die ze andere studenten wil meegeven: durf uit te proberen, maak je eigen hokjes, zoek uit waar je blij van wordt, maak gekke combinaties. Durf, durf, durf, zeker nu het nog kan. “In je studietijd is het zo leuk om te experimenteren. Doe waar jij goed in bent en waar je je goed bij voelt. Dat had ik mezelf achteraf gezien nog wel wat meer gegund.”

Het is alweer het derde jaar dat de Limburgse opleiding IPO samen met het Engelstalige zusje Industrial Design Engineering (IDE) meedoet aan DDW. The place to be voor zijn studenten, vindt docent Niels van Wieringen.

“Wat Milaan is voor meubels en Londen voor fashion, is voor productdesign DDW de plek waar je moet zijn op Europees gebied. En daar passen wij als opleiding die draait om productontwerp natuurlijk perfect bij.”

Designed for Society
Tijdens het negendaagse designevent is in de Eindhovense Gasfabriek nog tot zondag het werk te zien van verschillende Venlose studenten. De expositie heeft de naam Designed for Society meegekregen. En dat is niet voor niets, want maatschappelijke impact en duurzaamheid staan voorop.

“De projecten die je hier ziet hebben met elkaar gemeen dat ze iets bijdragen aan de kwaliteit van het leven van mensen, maar daarbij ook de planeet goed in de gaten houden.”

Stukje regenwoud
Piet (23), vierdejaars student IDE, heeft speciaal voor deze expositie verschillende lampen meegenomen die hij zelf met zijn 3D-printer heeft gemaakt. De eerste maakte hij voor zijn oma, die hij een origineel cadeau wilde geven. Maar inmiddels heeft hij samen met Semih (19), eerstejaars student IDE, een hele collectie ontworpen op zijn studentenkamer. Het is belangrijk dat ze er mooi uitzien, vinden ze, maar ze willen hun klanten toch vooral iets meegeven.

“Op de lamp staat een code die je met je telefoon kunt scannen. Daarmee word je doorgestuurd naar een pagina, waarop je kunt zien wat het aan uitstoot heeft gekost om dit product te maken.” Om dat te compenseren zal een deel van het aankoopbedrag worden gebruikt om een stukje regenwoud te ‘kopen’. Wat dat aan zuurstof oplevert is met een dagelijkse update te zien op diezelfde pagina.

Het doel van de twee studenten is om consumenten op die manier meer stil te laten staan bij de impact die al hun aankopen hebben. “We willen hiermee transparant maken wat als consument jouw aandeel is in het hele grote uitstootverhaal. Zodat je je meer bewust bent van je eigen impact op de aarde.”

Eerstehands feedback
De lampen zijn nog niet te koop, maar daar wordt aan gewerkt. Binnenkort hopen ze met hun online webshop van start te gaan. De laatste feedback halen ze op tijdens DDW. Een bron van informatie, zo ziet ook Van Wieringen.

“Dit is voor onze studenten de perfecte plek om hun projecten te laten zien aan een breder publiek. Zeker vanwege de eerstehands feedback die ze hier krijgen van bezoekers. Die is erg waardevol en maakt hun ontwerpen alleen maar beter. ”

Maar dat is niet de enige reden waarom de Limburgse Fontysopleiding naar Eindhoven is gekomen, zegt Van Wieringen. “We hopen natuurlijk ook dat we hiermee nieuwe studenten enthousiast kunnen maken voor onze opleiding. En misschien dat er hierna ook bedrijven geïnteresseerd zijn om samen te werken. Als dat lukt dan kun je voor ons wel spreken van een succesvolle DDW.”

De twee docenten van de Fontys-opleiding Communicatie-Creative Concepts for Communication (CO-CCC) in Tilburg zijn al bijna hun hele leven actief in de muziekindustrie. Hun studenten maken dan ook dankbaar gebruik van het uitgebreide netwerk dat zij in de jaren hebben opgebouwd. Dat netwerk wordt alleen maar groter nu ook hun oud-studenten in het wereldje zijn gaan werken.

“Onze alumni zitten inmiddels op verschillende managementposities in de entertainment business”, vertelt Gribling. “Dan is het voor onze studenten best interessant dat we met één telefoontje - of twee als je langs een secretaresse moet - contact kunt leggen.”

Warme contacten
Ronald (25) vierdejaars student aan dezelfde opleiding, kreeg via die warme contacten een opdracht bij Warner Music Benelux. “Ze snapten niet waarom ineens het aantal streams was gezakt en vroegen zich af waar dat aan kon liggen. Ik heb dat onderzocht en een oplossing bedacht. Daar waren ze heel blij mee en dus mag ik hier later dit jaar verder aan werken.”

En zo snijdt het mes aan twee kanten. Steeds vaker kloppen spelers uit de muziekindustrie bij Fontys aan nu de vraagstukken daar steeds complexer zijn geworden. “Natuurlijk moet deze branche steeds creatiever worden door de bezuinigingen in de culturele sector”, zegt Gribling. Maar er speelt meer, vult Bijlsma aan.

“Ook maatschappelijke vraagstukken zoals het gebruik van AI, duurzaamheid bij festivals en rechtenkwesties vragen bijvoorbeeld om een oplossing. Maar daar heb je wel meerdere disciplines voor nodig.”

Pasklare oplossingen
En daar past een HLO, een hybride leeromgeving waar onderwijs, werkveld en onderzoekers elkaar opzoeken, perfect bij. Het is volgens Bijlsma niet meer dan logisch om ook andere opleidingen binnen Fontys te betrekken bij het zoeken naar pasklare oplossingen voor de muziekindustrie.

“Als je bijvoorbeeld iemand van Communicatie en ICT bij elkaar zet, dan heb je twee verschillende aanvliegroutes om naar een probleem te kijken. Dan kom je niet alleen tot hele andere oplossingen, je leert ook ontzettend veel door eens vanuit een ander perspectief te kijken.”

Nieuwe generatie
Een nieuw perspectief is ook de reden waarom bedrijven in de muziekbranche graag met studenten samenwerken. Ze zijn benieuwd hoe een nieuwe generatie tegen bepaalde onderwerpen aankijkt, weet Bijlsma. “Ze begrijpen eigenlijk niet hoe Gen Z werkt en functioneert. En weten dus ook niet hoe ze deze groep het beste kunnen bereiken.”

Ronald weet dat wel en koos voor meer interactie met de jonge doelgroep van Warner. “Jongeren van nu vinden het belangrijk om ergens bij te horen en dus is het goed om te werken aan community building.” Zijn advies aan de muziekindustrie is dan ook: “Meer met jongeren werken en vooral met mij”, zegt hij lachend. 

Regionale samenwerking
De docenten zitten vol grootse plannen voor de toekomst, maar lopen in eerste instantie niet te hard van stapel. “Je kunt het natuurlijk meteen heel groot aanpakken, maar wij doen het liever bottom-up. Iets wat je eigenlijk wel het Tilburgse model kunt noemen. Laat het ontstaan en bouw het langzaam op.”

De komende tijd zetten ze in op samenwerkingen dichtbij huis. De eerste gesprekken met de gemeente Tilburg en ook de provincie Noord-Brabant zijn al achter de rug. “Onze opleiding staat natuurlijk hier in Tilburg en dat is eigenlijk gewoon een muziekstad. Met poppodium 013, Paradox, de Rockacademie en van oudsher ook IEMES. Het is voor ons dus heel logisch om als kennisinstituut hier te beginnen en de muziekindustrie regionaal kracht bij zetten.”

“Toen ik begon als lector was ik heel positief over AI. Het is niet dat ik nu negatief ben, maar ik maak me wel zorgen en ben ook kritisch. Allereerst vanwege de footprint van AI. Die is vergelijkbaar met een klein land.”

“De modellen worden steeds groter en het trainen ervan kost ontzettend veel energie: elke vier maanden verdubbelt dit! En het gebruik kost ook veel. Eén vraag stellen aan ChatGPT is vergelijkbaar met de consumptie van een halve liter water en het opladen van een smartphone. Als miljoenen mensen dan AI gaan gebruiken om te bepalen welke groene laarsjes ze eens zullen kopen…”

Werk
En ja, wat eerder in deze serie al duidelijk werd: AI gaat heel veel kantoorbanen raken. Veel werk dat nu door mensen wordt verricht, zal straks worden overgenomen door AI. Om Pink Floyd te citeren: Welcome to the Machine.

Zo somber wil Schouten er ook weer niet over zijn. “Er komt namelijk wel iets voor terug, iets voor in de plaats. We krijgen er een hulpmiddel bij om het leven gemakkelijker te maken.”

“Al blijft moeilijk te voorspellen: in het verleden heeft nieuwe technologie ook wel eens het omgekeerde effect gehad. Veel heeft te maken met hoe de mens AI zal gaan inzetten. Een mes kan een moordwapen zijn, maar kan in de handen van een chirurg ook levens redden.”

Big tech
En hoe kijkt Schouten aan tegen het feit dat het weer de big tech-bedrijven zijn die hier op allerlei manieren de grootste winst mee gaan behalen? “Ik maak me wel zorgen over een paar dingen. Privacy bijvoorbeeld. En degene die alle data heeft, heeft ook alle macht. Dat bedrijven als Meta en Google dat op allerlei manieren verzamelen, daar vind ik wel iets van ja.”

“Je moet er toch niet aan denken dat we nog afhankelijker worden van Amerikaanse big tech-bedrijven dan we nu al zijn. Want het is natuurlijk zorgwekkend als je ziet hoe het politiek kan omslaan, zoals nu gebeurt.”

“Ja, gelukkig zijn we in Europa ook bezig. Je hebt bijvoorbeeld het Franse Mistral dat aan de weg timmert. En de EU is zich er bewust van. Er is ook al wel wetgeving. Maar zolang je weinig data hebt, heb je zoals gezegd ook weinig macht.”

Dommer
Dan de eerder deze serie ook al opgeworpen zorg over dat de mens door AI de komende generaties alleen maar dommer wordt. Je hoeft geen kennis meer te hebben, want je vraagt het gewoon aan AI. Je ziet het deels nu al gebeuren bij de jonge generatie.

“Daarom pleit ook ik voor AI-geletterdheid voor iedereen. Wat je bij die jonge generatie vooral ziet is dat zij heel veel prikkels krijgen en daardoor ook een kortere focus hebben.”

“Aan de andere kant: als het om de studenten gaat dan vind ik dat we wel een beetje uit die ratrace moeten stappen van leerdoelen aantikken. Daarom vind ik initiatieven zoals die buitenklas op Stappegoor erg positief. Ga inderdaad eens naar buiten in plaats van altijd maar in dat lokaal.”

Voordelen
De vraag was noem de voor- en nadelen. Maar het zijn vooral nadelen die Schouten noemt…

“Ha, ja er zijn ook genoeg zorgen. Maar aan de andere kant: neem de Bioblitz, waarbij studenten een maand lang alle planten, vogels en insecten op campussen fotograferen. Dan gebruik je ook een app, maar steek je tegelijkertijd heel veel op.”

“Een groter voorbeeld is de smart grid. We zitten met zijn allen in een enorme en noodzakelijke energietransitie. Waarbij we niet alleen consument zijn, maar met zonne- en windenergie ook nog energie leveren. Om dat allemaal in goede banen te leiden heb je echt data en AI nodig.”

“Hetzelfde gaat op voor de gezondheidszorg. Ook daar wordt AI ingezet om hele goede dingen te realiseren. En AI kun je wellicht dus ook gebruiken om diversiteit in de natuur te meten.”

Evolutie
“Je kunt je ook afvragen wat intelligentie nu eigenlijk precies is. Van de mens denken we het te weten ja. Maar hoe intelligent zijn dieren of planten? Of nog breder: wat is natuurlijke en wat is artificiële intelligentie? Wij hebben er miljoenen jaren over gedaan om te evolueren tot wie we nu zijn. Willen we dat technologisch nu in vijftig jaar doen? Kan dat wel?”

Die laatste vraag heeft Schouten eerder in het gesprek eigenlijk al beantwoord. “Elke grote innovatie heeft tot nu toe voor enorme winst gezorgd. Voor de economie dan, niet per se voor de mens. Wanneer zeggen we nou eens: we draaien het om. Het moet allereerst goed zijn voor de mens.”

Vrees
Hoewel hij dus niet negatief is over AI, maar zich wel zorgen maakt, heeft Schouten ook niet de indruk dat het allemaal zo snel zal gaan als sommigen roepen.

“Ik heb met verschillende AI-modellen gewerkt. Tachtig procent klopt van wat ze leveren. Maar wat me vooral opvalt is dat er nog steeds hele domme fouten optreden. Het zijn ook maar patroonherkenners hè, dus heel eendimensionaal.  AI zondigt soms tegen alle logica om de simpele reden dat het de echte wereld niet kent.”

En ook de kritiek van tegenstanders van AI in het hoger onderwijs wuift hij weg. “Er wordt vaak uit wantrouwen gehandeld en gedacht. Zo van: de studenten gaan hier misbruik van maken. Dat blijkt in de praktijk heel erg mee te vallen. Dus ik heb liever dat AI voor alle studenten gewoon toegankelijk is, waar ze nu bijvoorbeeld bij Fontys ICT met een eigen platform aan werken.”

“Wat belangrijk is, is dat iedereen gewoon zelf kritisch moet blijven nadenken. Dat is wat je moet loskoppelen van AI. Duiding moet je niet overlaten aan AI en bij de meeste processen hoort de mens dus altijd nadrukkelijk in the loop te blijven zitten.”

“Daarom zei ik dus aan het begin: niet negatief, wel kritisch. En je houdt het niet tegen. Dus je zult er toch echt iets mee moeten.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot
>>11. Ik moet veel meer nadenken sinds ik AI gebruik

Ze werkt inmiddels achttien jaar bij Fontys. Marleen Drabbels-van de Heijning was ooit drie jaar lang wijkverpleegkundige, maar ging daarna aan de slag als docent bij Fontys Mens en Gezondheid. Daarna tien jaar bij Fontys Economie en nu dan als strategisch adviseur Mens en Maatschappij.

Maar ict? Nee, dat zat er in die achttien jaar niet in. “In mijn huidige baan ben ik onder andere bezig met het programma  social en technical impact. Als ik dan bij Fontys ICT rondliep, dacht ik altijd: wat is dit toch een totaal andere wereld, ik spreek die taal gewoon niet.”

Tot zij dacht aan wat oud-directeur Fontys ICT Ad Vissers ooit zei: pas als je ict toepast, krijgt het betekenis. “Dus besloot ik het dan zelf ook te gaan doen.” Ze schreef zich in voor de 18-weekse cursus AI for Society, waarbij ze elke week een volle dag aan de bak moest.

Kopie van jezelf
De eerste opdracht luidde: bouw een digitale kopie van jezelf, een digital clone. Lastig als je helemaal niets weet van programmeren. Maar daar gaat het ook niet om, zo merkte zij gaandeweg. De vraag was vooral hoe je AI daarvoor inzet.

“Ik had me tot doel gesteld dat ik door deze cursus na een half jaar tien procent minder werkdruk zou hebben. Dan zou ik het een geslaagd initiatief hebben gevonden. Maar ik zat al na zes weken op dat punt.”

De volgende stap was alsnog zelf de beginselen van programmeren te leren. Door de cursus leerde zij beter analyseren en gebruik maken van AI. “En AI is dan net zo goed als je zelf bent. In het begin kostte het me nog heel veel tijd. Maar gaandeweg ging het steeds beter en nu verander ik continue: van Claude naar ChatGPT naar Gemini. En daarnaast ook Google Colab, enzovoort”

Spannend
Inmiddels is de cursus afgerond. Ze is blij dat ze het gedaan heeft. “Allereerst omdat ik, als iemand me aan het begin had gezegd: dit kan jij straks, dan had ik dat niet geloofd. Dan had ik gezegd: dat zou ik helemaal niet kunnen. Wel dus. Omdat je eigenlijk iedere keer weer verder bouwt op de stap die je daarvoor hebt gezet. De grootste winst is daarom dat technologie voor mij nu niet meer spannend is.”

Het tweede punt is dat zij trots is dat ze zelf hiertoe het initiatief nam, en zichzelf zo ontwikkeld heeft. “Daardoor weet ik het veel beter over te brengen op collega’s en professionals uit mijn eigen domein. Ik geef nu workshops aan collega’s, waarbij ik in simpele taal kan uitleggen hoe dit werkt. Waarbij gezegd dat domeinkennis wel essentieel is om in je eigen beroep met AI de diepte in te gaan.”

Marleen denkt dat deze cursus mensen met verschillende achtergronden ook dichter bij elkaar kan brengen. “En dat gun ik onze wereld ook, toch zeker om het in te zetten voor het sociaal en maatschappelijk domein. Als we allemaal zo een stapje naar elkaar toe zetten… En nee, ik ben niet bang dat AI het overneemt. Alhoewel ik niet de in de toekomst kan kijken. Maar we zullen uiteindelijk altijd mensen nodig hebben. Voor het menselijk contact.”

Ongelijkheid
Zeker, ook zij maakt zich zorgen over de snelle ontwikkeling rondom AI. Maar meer om een ander punt: “Dat de ongelijkheid er steeds meer door zal toenemen. Dat in wijken een deel van de bevolking wel en een deel volstrekt niet snel genoeg weet wat dit gaat betekenen voor de wereld.”

Hetzelfde geldt overigens ook voor studenten en jongeren in het algemeen. “Ja. Veel jongeren zitten opgesloten in een bubbel, in een digitale wereld. De oplossing? Benader ze dan ook in die digitale wereld. Daar kun je dat contact leggen.”

Doe iets
Ondertussen is zij druk doende om binnen haar eigen domein Mens en Maatschappij AI een eigen plek te geven. Nu nog met een paar mensen, maar ze verwacht dat er dat meer gaan worden. En ze heeft al heel veel mensen doorgestuurd naar de cursus die ze zelf volgde. “Doe in elk geval íets en leer het kennen vanuit je eigen perspectief, is mijn advies.”

Marleen benadrukt dat het veel voordelen heeft om kennis te hebben van de digitale wereld en vooral van AI. “Weten wat je doet en waarom je het doet. Dat heeft AI me vooral geleerd. Ik moet nu veel meer nadenken dan voordat ik AI gebruikte.”

En ja, de tijdwinst is inmiddels vele malen groter geworden. “Ik vind het fijn dat er nu een machine is die voor mij bijvoorbeeld verslagen uitwerkt. Ja, dat is gemakzucht. Maar ik krijg er kwaliteit voor terug: de tijd die ik daarmee win kan ik nu aan mensen besteden. En dat staat toch centraal in mijn vakgebied.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot

Het laat zich raden hoe de studenten hier oefenen in de Arabische taal: hoewel veel Marokkanen Berbers spreken en er ook veel dialecten zijn, moeten zij zich toch met een beperkte woordenschat zien te redden in winkels, hotels, met bus- en taxichauffeurs en soms met de gidsen die voor deze trip zijn geregeld. 

"Dat valt niet altijd mee", zegt Maud, derdejaars aan de Juridische Hogeschool. “Ik weet niet wat dialect is en wat niet. Dus dat maakt het wel moeilijk. Maar ik wil na de minor wel door met deze taal. Misschien eens per week via een online cursus.”

Een paar studenten worden pas echt voor de leeuwen gegooid, al was dat niet gepland of voorzien. Bij de overhandiging van het ingezamelde geld voor een weeshuis, is ook Marokkaanse pers aanwezig. En dus krijgen enkele studenten een batterij aan microfoons en camera’s op zich gericht. Gelukkig duren de interviews niet lang en lijken de journalisten tevreden met de antwoorden die ze krijgen.

Romeins
En de cultuur dan? Die komt op de eerste plaats aan bod in de vorm van een geschiedenisles die de studenten in zekere zin fysiek ondergaan. Dat begint al met een bezoek aan Romeinse opgravingen in Volubilis. En hoe de latere bewoners van Marokko hun steden op dezelfde manier inrichtten als de Romeinen.

Historisch gezien misschien nog wel het belangrijkst is het bezoek aan Fes, de voormalige hoofdstad en geboorteplek van het huidige Marokko. De grootste medina en de oudste universiteit ter wereld zijn hier te vinden en worden dus ook door het Fontysgezelschap bezocht. Net als de historische synagoge die hier eeuwen terug is gebouwd door uit Spanje gevluchte joden.  

Armoede
Het contrast met de veel modernere en rijkere steden Rabat en Tanger is groot. Allereerst in leefstijl. Armoede komt overal voor in dit land, maar is hier minder goed zichtbaar dan in Fes en de kleinere steden die worden bezocht. 

Altan, Accountancy-student bij Fontys: “Dat is ook wel het belangrijkste wat ik heb geleerd deze reis: hoe breed wij het hebben vergeleken met de mensen hier. En dat je de waarde daarvan goed moet zien.” Hij krijgt bijval van veel andere studenten: “We klagen wel heel veel, maar dit was wel een besefmoment - zeker bij het weeshuis dat we bezochten - over hoe goed wij het wel niet hebben.”

Invloeden
Terug naar de historische cultuur. Er zijn Romeinse en joodse invloeden en uiteraard uit het koloniale Franse verleden. Maar zeker ook Spaanse elementen. Niet alleen via de moslims en joden die 500 jaar geleden - nadat de heersers van het huidige Spanje met hulp van de Katholieke Kerk deze gelovigen vervolgden, vermoordden en verjoegen - naar Marokko trokken, maar ook door de Spaanse overheersing van het noorden van het land in de eerste helft van de vorige eeuw. 

Dat zien de studenten vooral terug in de bouwstijlen van Tetouan en ‘de blauwe stad’ Chefchaouen. Waar ze via lokale gidsen nog meer te weten komen over de geschiedenis van deze streek en van haar bewoners. En ondertussen de gelegenheid hebben ook wat typische soeveniers in te slaan: geurtjes, tegeltjes, kruiden, snuisterijen en vooral: kaftans en abaya's, kleding voor moslims die in Nederland veel duurder is dan hier.

Afkomst
Want ja, van deze studentengroep is het merendeel moslim. Maar zo divers als Marokko, zo divers is ook deze minorgroep. Natuurlijk zijn er behoorlijk wat studenten, die deze excursie overigens allemaal zelf moeten betalen, met een Marokkaanse achtergrond. Maar de meeste, en dat is voor het eerst volgens minorcoördinator Amine Oulad Lmaroudi, zijn deze keer van Turkse afkomst. En dan zijn er ook nog studenten van onder meer Nederlandse, Haïtiaanse, Bosnische en Iraaks-Palestijnse afkomst.

Een bont gezelschap, net iets meer dames dan heren. De meesten studerend bij Fontys, maar ook studenten van Avans, Hogeschool van Amsterdam, en Hogeschool Arnhem en Nijmegen. En van allerlei soorten opleidingen: van Rechten tot Bedrijfskunde en van Accountancy tot Social Work. 

Mo studeert bijvoorbeeld Social Work in Eindhoven. Hij liep eerder stage bij Vluchtelingenwerk en raakte zo ook meer geïnteresseerd in de Arabische cultuur en taal. “Ik heb hier wel veel opgestoken. Wat woorden en uitdrukkingen uit het dagelijkse leven, maar ben ook veel te weten gekomen over de cultuur, architectuur en geschiedenis."

Zelf is hij geen moslim. "Maar ik heb hierdoor wel een beter gevoel gekregen bij de islam, omdat je de mensen en hun omgeving leert kennen. Ik wil me er nu ook verder in gaan verdiepen.” Dus geen spijt van de trip? “Nee, zeker niet." Lachend: "Het voelde soms als een vakantie. Maar dan wel als een vakantie met mijn vader en moeder: zoveel mogelijk zien in een korte tijd.”

[Foto boven: de studenten in de Aben Danan Synagoge in Fes]

“We hebben gewoon slim wat touwtjes met elkaar verbonden”, zegt Huijts. “Het is een platform waar je verschillende AI-modellen van verschillende providers aan kunt hangen, zowel commercieel als open source. Zonder dat de informatie bij andere partijen buiten Fontys terecht komt. We kunnen er, zoals bijvoorbeeld in het geval van het Chinese Deepseek, voor kiezen om het op onze eigen hardware te draaien zodat studenten niet bang hoeven te zijn dat hun data op een Chinese server wordt opgeslagen.”

Qua klimaatzorgen: kost dit niet veel energie? 
“Nou, daarover gaan nogal wat wilde verhalen rond in de media. Ja, AI kost energie. Maar het grootste deel daarvan gaat naar het trainen van je model. Dat doen wij niet, omdat we daar de rekencapaciteit niet voor hebben.”

“We zijn er ook nog niet helemaal klaar mee. Bij de Juridische Hogeschool laten we bijvoorbeeld checken wat de juridische vraagstukken zijn, hoe we bijvoorbeeld de AI-act moeten interpreteren en ervoor zorgen dat alles binnen de juiste juridische en ethische kaders valt.”

Voorspelbaar
Het platform maakt onder meer gebruik van een open-source interface die sterk lijkt op ChatGPT, wat het voor veel gebruikers voorspelbaarder en dus makkelijker maakt om mee te werken.

Er wordt dus heel bewust gekozen voor Open Source AI?
Suilen: “De voorkeur gaat uit naar ‘default’ op open source ja, maar we bieden een heel scala aan modellen. In plaats van overgeleverd te zijn aan de grillen van big tech, kunnen wij bepalen hoe ons systeem zich gedraagt. Dat zijn we nu met kleine groepen aan het testen. Daarbij hebben we de veiligste variant gekozen die via onze eigen infrastructuur kan worden ontsloten en waarbij we in principe elk AI-model kunnen aanbieden.”

Wat AI ongeacht het model doet, zo voegen Suilen en Huijts eraan doe, is indirect de eigenschappen van de gebruiker uitvergroten. “Als je niet kritisch bent, zul je dat ook met AI niet worden. Ben je nieuwsgierig, dan wordt je met AI nog nieuwsgieriger. Ben je lui? Dan zorgt AI ervoor dat je nog luier wordt", stelt Huijts. Waar Suilen aan toevoegt: “AI werkt eigenlijk als een supergrote versterker van wat je al bent.”

Verantwoord
Reden te meer om ervoor te zorgen dat ook dit platform verantwoord gebruikt gaat worden. Experts uit de eerdere artikelen in deze serie gaven dat ook al aan: studenten moeten (en medewerkers trouwens idem dito) wel begeleid worden in hoe AI te gebruiken.

Huijts: “Wij zien Fontys als een professioneel clubhuis. Waar je samen iets vindt van wat je leert of geleerd hebt. Hoe verhoud je je daarbij tot je medemens? Soms betekent dat frictie ja, vaak ook doorbijten. AI kan bijna alles, maar ‘mens-zijn’ dat kun je er niet mee leren.”

Is dat wat Fontys studenten bij moet brengen?
Suilen: “De rol van kennisoverdracht is wel uitgespeeld in het onderwijs. Of in elk geval heel erg onder druk komen te staan. Onze rol gaat niet meer over inhoud of kennis, maar over menselijke vaardigheden ontwikkelen, kritisch nadenken, een ethisch kompas opbouwen. Bildung? Ja, dat is het ook ja. En AI is daarin een stormram.”

Big Tech
Elon Musk, Mark Zuckerberg en Jeff Bezos gaan diep door het stof om president Trump te behagen. Terwijl de wensen van Trump niet altijd zijn wat de rest van de wereld wil. Vrijwel alles wat digitaal is, draait bij Fontys op Microsoft: van Teams tot Copilot tot email. Terwijl ook dit bedrijf tot de Amerikaanse big-tech behoort. 

Is dat wel slim? 
Huijts: “Daar zeg je iets. Het hoger onderwijs in Nederland draait voor het overgrote deel op Microsoft. Als je dat vergelijkt met Duitsland: daar gebruiken ze het maar voor een fractie, misschien 15 procent. Maar goed, we zijn als Fontys bij Surf aangesloten en dat is niet voor niets. Surf voldoet voor een groot deel aan onze behoeften. 

Knap en mooi dat de jullie een eigen AI-platform ontwikkelen. Maar zouden jullie met de collega’s ook niet een eigen systeem voor Fontys kunnen ontwikkelen?
Beide mannen glimlachen instemmend. "Technisch gezien zouden we het wel kunnen, een eigen systeem voor Fontys ontwerpen. Maar qua budget en beheer is het een heel ander verhaal.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?

Geen student die geen AI gebruikt, en al helemaal niet bij de ICT-opleidingen. Maar of het nu ChatGPT is, Claude, Gemini, Perplexity of een van de talloze andere leveranciers: het zijn allemaal commerciële bedrijven. Oftewel: overal hangt een prijskaartje aan.

Daarnaast zijn er ook wel vragen te stellen bij de betrouwbaarheid en privacy van veel AI-modellen. Zie daar het gat waarin Huijts en Suilen sprongen door een eigen AI-platform te realiseren. De aanleiding was overigens weer een ander model: Copilot, de AI van Microsoft die via Surf door Fontys wordt aangeboden. En waar Surf van zei: gebruik het niet.

“Dat bericht van Surf, vanwege de privacy-risico’s, zorgde voor veel ruis, onder andere over welke variant nu wel of niet te gebruiken”, vertelt Suilen. Huijts vult aan: “Tegelijkertijd zagen we dat bij ons eigen instituut het mes aan twee kanten snijdt wat AI betreft.”

“Een verscheidenheid aan commerciële en open source modellen wordt hier gebruikt, maar er worden ook AI-modellen geïntegreerd in studentenprojecten en eigen modellen ontwikkeld. Dus onze behoefte hier aan AI is groter dan bij andere opleidingen, groter dan slechts een geschikte eindgebruikerstool of -chatapplicatie. En Copilot is toch een beetje de Fiat Panda onder de AI’s.”

Suilen: “Ja, onze gebruikersgroep is technisch gezien ook wel vaardiger dan veel andere studenten. Wat niet wil zeggen dat ze ook AI-vaardiger zijn. Maar wel dat er een grotere behoefte is aan een goed model en vooral ook een keuzevrijheid. En wat dat betreft is Copilot de Fiat Panda onder de AI-modellen. Bij ICT hebben we behoefte aan meer.”

Toegang
Suilen en Huijts streven naar een toegankelijk en vooral democratisch AI-platform. Huijts: “Wat je als onderwijsinstelling niet wilt, is dat de student die van thuis de dikste creditcard meekrijgt daarmee ook de meeste toegang krijgt tot AI. De betere AI’s kosten namelijk wel geld.”

Suilen: “Dus dat was een van de gedachten achter ons project: toegang faciliteren tot modellen van diverse leveranciers. Het platform dat wij ontwikkelen wordt ook niet aan personen maar aan de hele opleiding aangeboden.”

"Wij ontwikkelen dus geen model, dat is alleen voorbehouden aan echt grote partijen, maar een platform of tool om diverse modellen van leveranciers te ontsluiten. Bij ons kun je dus kiezen welke je wil gebruiken.”

“Technisch is onze AI-tool klaar, beleidstechnisch is het nog niet eens begonnen. Zo zijn we ook naar de Juridische Hogeschool gestapt om uit te laten zoeken wat mag en wat niet, en wat wenselijk is en wat niet. Er komen vanzelf heel veel vragen naar boven. Bij ons maar ook vanuit de organisatie.”

Controle
En die vragen hebben vaak een afwerend of beschermend karakter, zo heeft het tweetal al gemerkt. “Kijk, het veiligste is natuurlijk om gewoonweg alles te verbieden”, stelt Suilen. “Dat zou vandaag de dag de security officer waarschijnlijk ook zeggen over alles waar we al op draaien.”

“De reflex is namelijk vaak: controle! Maar als je alles dichttimmert, heb je vanuit Fontys geen enkele regulering, geen inzicht en dus ook geen democratisering. Want iedereen gaat toch AI gebruiken, maar via commerciële partijen en dus zonder transparantie. ”

In de volgende aflevering van deze serie, die later verschijnt, leggen Huijts en Suilen uit wat het nu precies is wat zij precies ontwikkeld hebben.

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is

Amine Oulad Lmaroudia dacht eerst dat directeur Anton van den Brink een grapje maakte, toen die hem vijf jaar geleden vroeg of het geen tijd was voor een minor Arabische taal. Tot de docent Engels niet veel later benaderd werd en te horen kreeg: je wordt een half vrijgesteld om de minor op te zetten.

“Ik ben vooral heel erg over de inhoud na gaan denken. Je kunt aan sommige universiteiten in Nederland wel Arabisch studeren. En de Hogeschool van Amsterdam biedt ook een minor aan. Maar ik vond al die vormen te ver van het echte Arabisch afstaan”, legt Amine uit. “Ik heb een groot netwerk in islamitische en Arabische kringen in Nederland en heb zelf een klassieke islamitische opleiding genoten. En dat laatste is eigenlijk de beste manier om Arabisch te studeren.”

De minor die hij vervolgens opzette met hulp van Karima en Yassin, de twee leerkrachten die werden aangenomen, liep meteen tegen de eerste hobbel aan: corona. “Moesten we met dat eerste twaalftal studenten alles online gaan doen.” Maar de hobbel werd genomen en via mond-op-mond reclame groeide de minor snel in populariteit. 

Anno 2025 wordt niet meer met één maar met drie groepen gewerkt en worden er wachtlijsten gehanteerd. Uit het hele land komen er aanvragen binnen, en de helft van elke minorgroep komt van buiten Fontys. “We zouden met meer groepen kunnen werken, maar dat willen we niet. Daar hebben we de lokalen en de docenten niet voor. Bovendien: hoe groter je wordt, hoe meer variabelen, hoe onzekerder de uitkomst. Dus we zetten heel bewust een rem op de groei. Omdat we de kwaliteit willen blijven garanderen.” 

Identiteit
En hoe verklaren zij het succes van de minor? Docent Yassin Abouyaala, die zelf al sinds 1998 Arabische les geeft: “Er zijn heel veel redenen waarom studenten deze minor willen volgen. Vaak heeft het te maken met identiteit: je bent moslim en je wilt toegang tot de Koran."

"Het geloof speelt inderdaad een belangrijke rol, maar het is geen minor waarin de islam centraal staat. Het gaat echt om de Arabische taal en cultuur. En die kennen ook joodse en christelijke invloeden."

En hoewel een aanzienlijk deel van de studenten islamitisch is, zijn de motieven van studenten volgens Yassin veel veelzijdiger dan alleen dat. "Die kunnen ook economisch, sociaal of maatschappelijk zijn. Je bent getrouwd met iemand van Arabische afkomst. Of je wilt straks gaan werken in een vak waarin het handig is om de taal en cultuur beter te begrijpen.”

En precies dat, zo legt Amine uit, is waarom de minor zo populair is. “Het is heel moeilijk om op hbo-niveau die kennis te verwerven. Terwijl er wel een grote behoefte aan is. Kennelijk slagen we daar heel goed in, want we zien heel veel nieuwe aanmeldingen van broers, nichten, vrienden van oud-studenten."

Smaak
De taal leren is belangrijk. Maar de cultuur net zo, stelt Amine. "Die culturele kennis brengen we op allerlei manieren over: het Franse koloniale verhaal, poëzie, de bekendste figuren uit de Arabische wereld. Het gaat er vooral om dat studenten ‘de smaak’ onthouden, een gevoel erbij krijgen.”

Deel van de minor is een bezoek aan Marokko, om kennis in praktijk te brengen en in die praktijk ook weer meer te leren. Zowel over de taal als over de cultuur. Ook deze week is een minorgroep van ruim 25 studenten daar op reis. Op eigen kosten, want de trip is facultatief en wordt niet door Fontys bekostigd. Maar de meeste studenten schrijven zich er wel voor in.

Zo ook Abderrahim, derdejaars student Social Work in Eindhoven. Voor hem lijkt de taal en cultuur gesneden koek: hij is van Marokkaanse afkomst. Niet dus. “Ik spreek Berbers. Dus een enkel woord kan ik wel herkennen. Maar als je Arabisch beheerst, kun je met veel meer mensen praten.”

Het gaat Abderrahim vooral om de communicatie. En ook om de islam: met arabisch leren kan ik me daar veel beter in verdiepen." Bovendien denkt hij er later veel aan te hebben in zijn toekomstige beroep. “Ik wil met jeugd gaan werken, maar die kunnen overal vandaan komen. En vluchtelingen uit het Midden-Oosten, ook volwassenen, spreken vaak maar gebrekkig Nederlands.”

Vrienden
Bregje is derdejaars student Bedrijfskunde bij Avans. Zij heeft weer een heel andere reden om de minor te volgen. “Veel van mijn vrienden spreken Arabisch. Ik heb dus interesse in de taal en de cultuur. Maar ook in hun geloof."

"Ik heb zelf atheïstische ouders, maar ben anderhalf jaar geleden gedoopt nadat ik met vriendinnen in aanraking was gekomen met een jongerenkerk in Tilburg. Ik vind het fijn om alledrie de standpunten te kunnen begrijpen. Daarnaast wil ik waarschijnlijk hierna internationale betrekkingen gaan studeren, dus daar komt het eveneens van pas.”

Voor Ruyet, derdejaars ICT en Mediadesign bij Fontys en van Turkse afkomst, is er eigenlijk maar één reden. “Ik wil mijn religie beter leren kennen. Veel bronnen en boeken zijn in het Arabisch. Dus ik kom zo veel meer te weten dan met alleen Engelse en Turkse bronnen."

"Nee, met mijn eigenlijke studie heeft deze minor dus niets te maken. De Arabische taal is al moeilijk, maar ik heb op de middelbare en op het mbo ook nooit een extra taal geleerd. Dus voor mij is het best wel moeilijk.”

Schmidt beweert (zie video onder dit artikel) dat in luttele jaren tijd een kunstmatige intelligentie is ontwikkeld, met name dóór kunstmatige intelligentie, die slimmer is dan alle mensen op aarde tezamen. Het voedt de angst die bij heel veel, met name oudere, mensen leeft: dat de wereld wordt overgenomen door kunstmatige intelligentie. 

Heeft Schmidt gelijk en is de angst bij velen hiervoor terecht?

“Dat is een lastige. Als je ziet wat er wereldwijd gebeurt, maken wij er als mensen ook een behoorlijke puinhoop van. 

Op dit moment is het zo dat AI gevoed moet worden met data, net als wijzelf trouwens. Punt is dat er nog geen bewustzijn in zit.

Daar is een interessant gedachte-experiment over, dat heet de paperclip maximizer. AI krijgt de vraag paperclips te maken en slaat door, door alles in paperclips om te zetten. 

Dat soort filosofische vragen geeft inzicht in waar we tegenaan kijken. AI kent namelijk niet zoiets als de menselijke maat. Vandaar bijvoorbeeld ook het verbod om het in te zetten bij hypotheekbeoordelingen. 

AI gebruiken om iets de baas te zijn, dat kan helpen. Maar het stuur uit handen geven, is iets heel anders. Echter: we doen dat al regelmatig, door technologie ‘letterlijk’ aan het roer te zetten.”

Ja, dat stelde je in de vorige aflevering van deze serie al, doelend op onder meer auto’s en vliegtuigen. Een potlood kan een moordwapen zijn. Maar een potlood kan geen massamoordenaar zijn. AI in potentie wel. Hoe voorkom je dat?

“De analogie van het potlood gaat erom wat de mens ermee doet. Hetzelfde geldt voor AI. Dus pogingen van onder meer de EU in de vorm van de AI Act en de handhaving daarvan zijn interessant. Zoals bij alles is het ook bij AI de kunst om het niet te laten ontsnappen. Het lijkt erop dat we daar op het randje zitten, zeker in militaire zin.”

Regelgeving loopt altijd veel te ver achter technologische ontwikkelingen aan. Gaan we hier weer de mist in?

“Ja. De veranderingen gaan zo snel dat de ethiek, de regelgeving en de handhaving altijd achter de werkelijkheid aanrennen. Het lijken wel designer drugs. Ik denk dat het ook niet anders kan gezien de complexiteit van de maatschappij. Het antwoord op deze vraag is dan ook niet of het kan, maar wanneer het gebeurt."

Rens van der Vorst schreef in een van zijn Broncolumns over twee AI-modellen die met elkaar in gesprek raakten en een voor mensen totaal onbegrijpelijke taal met elkaar gingen spreken. Brrr?

“Het voelt awkward maar is het niet. De modellen zijn geïnstrueerd om te communiceren. Echter, de hele context is alleen de twee modellen. In het kader van communiceren doen ze dus precies wat er verwacht wordt, zie ook de paperclip maximizer).

Het punt is wel dat we niet meer weten waar ze het over hebben. Dirty jokes, world domination of recepten voor cupcakes? Daar zit waarschijnlijk de ‘brrr’.”

Verstrek jij zelf zorgeloos al je privégegevens aan AI? Zoniet, welke tips heb je dan voor gebruikers?

“Zorgeloos zeker niet. Maar het is haast niet te vermijden. Social media en webgebruik maken het er niet eenvoudiger op. Zeker als anderen ook nog zaken van je gaan posten.

Tip is om er niet argeloos in te zijn. Denk na over gebruik van social media en over het delen van je hele hebben en houden met de wereld. Zeker als dat ook anderen betreft. Dus ouders: denk na bij het posten van beelden van je kroost…”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken

Het werkveld is ontzettend aan het veranderen. Niet dat het ooit heeft stilgestaan, maar de veranderingen gaan dit millennium wel heel hard. Slaats: “De homo universalis bestaat niet meer. Je hebt in deze tijd een cluster aan mensen nodig om iets nieuws te maken.”

Bij dat cluster hoort tegenwoordig AI, of we het nu leuk vinden of niet. En Slaats vindt AI leuk. Leuk en onvermijdelijk. Want gek genoeg, zo betoogt hij, beseffen veel mensen niet in hoeverre zij nu al gewend zijn aan dit soort technologie, vaak ook nog van het soort dat letterlijk van levensbelang is.

“Natuurlijk in ziekenhuizen. Maar technologie heeft al veel meer taken van ons overgenomen. De lift, de auto, het vliegtuig: het zijn allemaal voorbeelden van techniek waaraan we ons al volledig hebben overgeleverd.”

Het is slechts een begin, zo stelt hij. “Als we als onderwijs samen met het bedrijfsleven met AI aan de slag gaan is er nog zoveel winst te behalen. Neem de ziekenhuizen. In de operatiekamers mag veel veranderd zijn, maar bijvoorbeeld de bedden in de ziekenhuiskamers zijn nog vrijwel hetzelfde als in de negentiende eeuw."

"AI kan erg helpen met innovatie in dat soort omgevingen. Het komen tot snellere ontwikkeling van innovatieve oplossingen omdat de drempel van gebruik laag is, maar ook als directe hup bij diagnose, gespreksvastlegging en duiding etcetera. Kortom: met dat soort dingen gaat AI heel erg helpen.”

Kapot
“Er gaan door AI hele nieuwe beroepen ontstaan. En ja, ondertussen gaan er dus ook dingen kapot. De vraag is of dat erg is. Had je een landarbeider honderd jaar geleden verteld dat zijn baan ooit niet meer zou bestaan, dan had hij je uitgelachen. Maar zijn baan bestaat niet meer.”

“Welke banen nu zullen verdwijnen of minder nodig zijn? Nou, veel van wat bijvoorbeeld communicatiemedewerkers doen, kun je ook aan AI overlaten. Hetzelfde geldt voor programmeurs, voor 3D-designers, voor juristen. En nog een hele rits aan andere beroepen. In feite zullen alle high volume tasks, waarvan er veel voorbeelden zijn, door AI voor een heel groot deel worden overgenomen."

Onderstaande video geeft volgens Slaats een aardig beeld van hoe die toekomst eruit gaan zien. [Tekst loopt door onder video]

Slaats zei in de vorige aflevering van deze Bronserie al dat er geen enkele beroepsgroep is die zich volledig kan of zal onthouden van AI. Maar hoe zit het dat dan met de creatieve sector? Beroepsmuzikanten, componisten, schrijvers, beeldend kunstenaars? 

Slaats geeft toe dat er nog wel wat op te lossen valt als het gaat om eigenaarschap en copyright. “Maar er is nog steeds een grote behoefte aan origineel materiaal. Er wordt uiteraard al wel geprobeerd om AI dat te laten maken, in de muziek bijvoorbeeld, maar iets echt nieuws maken blijkt nog niet gemakkelijk.” 

Niettemin, ook dat gaat ooit nog gebeuren, zo voorspelt Slaats. “Nu is AI nog vooral goed in samenvatten en conclusies trekken. En dat doet het in een waanzinnig tempo, processen gaan echt supersnel. Maar over een paar jaar kan AI veel meer dan dat.”

Waar Slaats, zelf een begenadigd gitarist, aan toevoegt: “Winst is natuurlijk wel dat de live uitvoering weer veel meer aantrekkingskracht krijgt.”

Werken wordt een luxe 
In het algemeen zal AI in elk geval heel veel werk over gaan nemen dat nu nog door mensen wordt verricht. Niet al het werk zal verdwijnen, maar het krijgt wel een heel ander imago en een heel andere betekenis, zo denkt de Fontysdocent.

“Ik zie een toekomst voor me waarin we naar de 8-urige werkweek gaan, of in elk geval een veel kortere werkweek. Werken wordt steeds meer een luxe situatie. En welzijn komt in een veel hoger aanzien te staan.”

“Maar ik kan er natuurlijk ook naast zitten. De beroemde Britse econoom John Maynard Keyes heeft tenslotte ook ooit een dergelijke voorspelling gedaan en die is vooralsnog niet uitgekomen.”

“Hoe het onderwijs door AI verandert? Dat heeft alles te maken met hoe het werk verandert. Die twee haken op allerlei manieren in elkaar. Er zullen nieuwe beroepen ontstaan", stelt Slaats, een van de echte AI-experts die bij Fontys rondlopen.
En minstens zo belangrijk: "Uiteraard gaan ook bepaalde beroepen verdwijnen. Die moet je dus zo snel mogelijk uit je onderwijsaanbod halen. Dat zou anders niet fair zijn naar de studenten toe.”

Rijker
Slaats denkt niet dat er een beroepsgroep is die zich volledig zal of moet onthouden van AI. “Nee. Neem rechters of journalisten. Die maken nu al gebruik van internet. AI moet je zien als een nieuwe abstractielaag, als een deel van de input waardoor je een rijkere basis krijgt om tot conclusies te komen. Een nieuw stuk gereedschap dus waardoor sommige dingen echt veel gemakkelijker worden. Dat wil niet zeggen dat AI de taak van de journalist of de rechter moet overnemen.”

En dat is ook hoe het ingezet moet worden in het onderwijs: “AI is zó’n groot stuk gereedschap dat je als onderwijsinstelling verplicht bent dat aan al je studenten mee te geven. AI is heel handig als input. Maar ook hier geldt: als je het als output gaat gebruiken, dan kan het heel fout gaan.”

Kennis
“De vraag waar en hoe je AI gebruikt, en dus of je daarover voldoende kennis in huis hebt, is heel essentieel. Daarom is het zo belangrijk dat docenten en medewerkers heel goed weten wat AI betekent voor beroepen, voor het werkveld, en wat de ethiek erachter is.”

En collega’s en medewerkers die er niet aan willen? “Je kunt simpelweg niet anders. Het is vergelijkbaar met de introductie van de computer en internet: als de maatschappij het omarmt moet onderwijs er iets mee. En we zijn het ook verplicht aan onze studenten.

Niveau
Het taal- en rekenniveau van leerlingen en studenten, zelfs afgestudeerden, hobbelt al jaren achteruit. Maakt AI dat niet erger? 

“Op nieuwe technologie volgt altijd het commentaar: dadelijk kunnen ze niet meer fatsoenlijk rekenen, schrijven, enzovoorts. Maar dat zie ik anders. De wereld verandert gewoon en met deze hulpmiddelen kunnen ze productiever zijn dan ooit. Bovendien: je kunt AI niet verbieden, net zo min als het gebruik van internet. Want hoe dan ook: de student gaat, of is het al aan het gebruiken.”

Slaats vindt daarom dat AI onderdeel van het onderwijs moet zijn in de volle breedte van Fontys. “En daar moeten we verrekte snel mee aan de slag. Hopelijk gaan we dat dit keer slimmer doen dan toen social media of internet hun intrede deden. De fout die we toen maakten, is dat we de student niet geleerd hebben hoe je er het beste mee om kunt gaan. Nu kunnen en moeten we dat wel.”

Ellende
Social media hebben naast goede dingen ook heel veel ellende veroorzaakt. Maar is AI vanwege de ongekende mogelijkheden niet veel gevaarlijker? “We sturen jongeren ook met een auto de weg op. Dat is een moordwapen van minstens 1200 kilo. Maar door ze een rijbewijs te laten halen, hebben we die jongeren wel eerst ‘geprimed’. Dat is precies wat we nu ook met AI zouden moeten doen."

Die podcast zullen de meeste Fontysmedewerkers wel kennen, aangezien deze ook wekelijks in de Bron-nieuwsbrief is te vinden. Paul Geerts is docent en coach bij Fontys Economie in Tilburg, John van Uden kwaliteitscoördinator bij Fontys Academy of the Arts. In het dagelijkse leven zijn zij ook partners. En beiden zijn dus verzot op taal. 

“Books4Life viert dit jaar haar 20-jarig jubileum en had de LocHal benaderd om iets te organiseren. En de LocHal kwam weer bij ons uit”, licht Geerts toe. Niet zo vreemd, aangezien de podcast van het duo daar altijd wordt opgenomen. Vervolgens zijn de drie partijen rond tafel gaan zitten om te kijken wat voor programma er samengesteld kon worden om de Boekenweek feestelijk mee af te sluiten.

Verbanden
Dat programma is een combinatie geworden van een podcast en een talkshow. Met uiteraard veel aandacht voor taal en literatuur, maar ook voor muziek en de verbanden tussen die twee. Het spits wordt afgebeten door Ton Wilthagen, Tilburgs hoogleraar Arbeidsmarkt, die vooral zal spreken over Books4Life. Daarna is het de beurt aan het duo dat al sinds jaar en dag aan Fontys is verbonden.

“We praten met muzikanten en tekstdichters Tom America en Iris Penning over de literaire waarde van songteksten. En we gaan in gesprek met taalwetenschapper Kristel Doreleijers over jongerentaal en de invloed van sociale media op ontwikkeling van onze taal.”

Een vierde gast, schrijfster en columnist Japke-d Bouma, zei op het laatste moment nog af. “Dat was wel even paniek. Maar gelukkig hebben we een mooi alternatief gevonden”, zegt Van Uden. “Zeg het maar, Paul. Wie is onze vierde gast?” Een grijnzende Geerts: “Connie Palmen. Daar zijn we heel blij mee dat zij bereid is om te komen.”

De podcast John en Paul hebben woorden kent inmiddels al ruim 200 afleveringen. En ook het evenement van zondag wordt opgenomen en is dus ook als podcast te volgen voor wie er niet bij kan zijn. Wie er wel bij zijn? De toegang is gratis, dus in principe mag iedereen. Er zullen in elk geval behoorlijk wat medewerkers en vrijwilligers van Books4Life aanwezig zijn, want die zijn vanwege het jubileum allemaal uitgenodigd. 

Minicollege
Als je John en Paul heet en een duo bent, is het niet vreemd dat ook muziek om de hoek komt kijken. De middag wordt ook opgeluisterd met muzikale intermezzo's door Iris Penning. En wordt afgesloten met een ‘muzikaal multimediaal minicollege’. 

Wat dat is? “Vroeger verzorgde Paul samen met zijn broer Marc de muzikale talkshow Notenkrakers in Paradox. Ik sloot dan altijd af met een minicollege over muziek. Waar je nog iets van kon opsteken maar dat toch vooral lollig was bedoeld. Dat ga ik nu ook als afsluiter doen in de LocHal.”

Stel je voor: je bent sounddesigner en om je inkomsten te vergroten klus je na jouw studie bij als geluidstechnicus van een poppodium. Of je bent afgestudeerd conceptontwikkelaar die het eigen inkomen vergroot door af en toe social media post's te schrijven voor commerciëlere klanten. Grote kans, waarschuwt de Sociaal Economische Raad (SER), dat je inkomsten vanwege AI gaan dalen. 

De SER onderzocht welke risico's AI met zich meebrengt voor werk- en inkomen in de creatieve sector en publiceerde dit in een rapport. Voor het onderzoek sprak de SER met de Kunstenbond, vakbond van de creatieve en culturele sector. De Kunstenbond maakt zich zorgen over de effecten van AI op het (vaak) 'gestapelde inkomen' van creatieve zzp'ers, op de bescherming van het auteursrecht én over de kwaliteit van het gegenereerde werk t.o.v. authentiek werk. 

De creatieve sector kenmerkt zich door sterk gespecialiseerd taken maar is breder dan je zou denken. De sector omvat naast artiesten, kunstenaars en ontwerpers ook technici, ondersteunende diensten en bruggenbouwers vanuit allerlei achtergronden. De SER waarschuwt voor het risico op werk- en inkomensverlies doordat AI voor steeds meer artistieke taken wordt ingezet. 

Lager tarief
AI vervangt specifieke werkzaamheden die (creatieve) zzp'ers uitvoeren om het - vaak gestapelde - inkomen (m.a.w. opgebouwd uit meerdere inkomstenbronnen) stabiel te houden, door diezelfde taken gegenereerd en digitaal uit te voeren. Voor specifieke taken krijgen zzp'ers dan een lager tarief omdat ook AI ingezet kan worden. 

Ook het auteursrecht baart de Kunstenbond zorgen. Normaal gesproken worden kunstwerken auteursrechtelijk en intellectueel beschermd. Generatieve AI-toepassingen kunnen het werk veel goedkoper produceren: 'gescraped van het internet'. Het gegenereerde werk concurreert met het werk van de levende kunstenaars, zowel in betaling als in kwaliteit. Fair pay (eerlijke betaling) en fair practice (goed werkgeverschap) gelden nog niet voor de inzet van technologie. 

Met behulp van AI-technologie zijn ook nieuwe artistieke uitingen mogelijk met nieuwe manieren om inkomsten te genereren, zoals het voorbeeld van de gegenereerde (stem-) geluidproductie in het onderzoek van de SER. "AI is ook een kans, hoor....", lijkt de SER in een kleine paragraaf genuanceerd te willen zeggen. En inderdaad, AI is ook een kans voor sommigen, omdat het specifieke kennis, een strategie en inventiviteit vraagt om van je vakgebied, in combinatie met AI, een verdienmodel te maken. De SER benadrukt daarom nu het risico voor de groep zzp'ers die leven van meerdere opdrachtgevers en diverse klussen, waarvoor 'verdienmodel-gebruik' niet per se opgaat. 

Probleem
AI is écht interessant voor een specifieke groep mensen, waarvan de professionele link met AI voor de eigen professionele praktijk geheel voor de hand ligt. Maar als je naast je creatieve praktijk bijverdient als technicus, online marketeer of teksteditor is strategische kennis van AI voor die taak misschien bijzaak. Voorkomen dat jouw te dure taak geautomatiseerd wordt gaat ook niet. En daar schuilt precies het probleem. 

Half Fontys Academy of the Arts hangt van gestapelde inkomens aan elkaar. Dat geldt voor docenten, en zeker voor onze studenten, die uitstromen in een hybride beroepspraktijk met gestapelde - en dus kwetsbare - inkomens. Ik verzacht deze tekst daarom even niet met ook het beschrijven van de bejubelde AI-kansen. AI kan eerlijke concurrentie en behoud van inkomsten ondersteunen in de sector, als afspraken over fair pay en wettelijke regels ook in dat domein nageleefd worden. 

Mariska van Zutven is docent Beeldende Kunst & vormgeving en Fotografie & designstudio's bij Fontys Academy of the Arts in Tilburg.

Geregeld komen de Nederlandse hbo’s bijeen om te praten over hun diversiteits- en inclusiebeleid. Dit gebeurt op basis van door de Vereniging Hogescholen vastgestelde speerpunten. Maandag 11 november verzorgen het Center of Expertise Inclusive Society en Fontys IDEAS de bijeenkomst over ‘Praktijkgericht onderzoek met aandacht voor diversiteit en inclusie’.

Thuis voelen
Binnen verschillende Fontys-lectoraten vindt zulk onderzoek plaats. “Dana Feringa houdt zich bijvoorbeeld bezig met de waarde van een Inclusieve Regio”, geeft medeorganisator Kennedy Tielman aan. “Zij verzorgt de keynote speech op deze dag.” Er gebeurt veel op het specifieke terrein, weet ook Impact Developer en projectleider sociale innovatie Patricia Beumer. “Inclusie en diversiteit werken door op alle Fontys-instituten. Zo’n netwerkdag dient ook om te kijken wat we ‘in huis’ nóg beter met elkaar kunnen verbinden.”

Zoals een praktijkgericht onderzoek waar Tielman persoonlijk bij is betrokken. “Dat betreft de sense of belonging van internationals, waaronder specifieke groepen als Caribische studenten. Hoe maak je dat studenten zich eerder en beter op hun plek voelen in Nederland? Onder meer via interviews proberen we dat vast te stellen.”

Markt
Aan de hand van een markt wil Fontys vooral de breedte aan initiatieven benadrukken, licht Beumer toe. “Van een spoken word-presentatie over Fontys for Society tot een gesprek over inclusie op bestuurlijk niveau, naar aanleiding van een recent verschenen boek.” Tielman, docent scheikunde aan de Tilburgse lerarenopleiding, is betrokken bij het Inclusiecafé bij FLOT. “Hier organiseren we bijvoorbeeld ontmoetingen rond Paarse Vrijdag en Keti Koti. We merkten dat het gaandeweg drukker werd en andere opleidingen kwamen kijken wat we deden.”

Een ander initiatief is het nog betrekkelijk nieuwe Fontys IDEAS (Inclusion, Diversity, Equity, Accessibility and Safety), tevens mede-organisator van de netwerkdag. “Wij zetten ons in voor een veiliger leerklimaat voor iedereen”, aldus kwartiermaker Cheryl McDowall. “We hebben een brede Learning Community, waaraan iedereen binnen Fontys kan deelnemen.” Eén van de doelen van het IDEAS-office is om te komen tot een centrale aanpak van inclusie binnen Fontys (met behoud van de eigen signatuur van elk instituut).

Ontmoeten
Naast een markt en een plenair programma is er maandag ruimte voor verschillende workshops. Doel van de bijeenkomst is niet om weer een intellectueel gesprek te voeren over inclusie en diversiteit, maar om de impact vooral ook te ervaren. Patricia Beumer: “Inclusie begint simpelweg met ontmoeten. Zo bieden we deelnemers een welkomstdrankje aan waarbij de glazen onderling zijn verbonden met touwtjes. Via vragenkaartjes gaan ze dan ook gelijk met elkaar in gesprek. Zo creëren we al voorwaarden om te ontdooien en verbinden.”

‘Verbinden’ lijkt soms een wat lastig en abstract begrip. Kennedy Tielman: “De insteek van de dag is laagdrempelig, waarbij de ontmoeting – relationeel – centraal staat. De bijbehorende workshops gaan vervolgens meer de diepte in. Maar we maken het niet te groot. Verbinden wil in dit geval niet zeggen dat je met een stapel contracten de deur uit loopt.”

Bottom-up
Toewerken naar meer diversiteit en inclusie is een transitieproces dat niet van de ene op de andere dag is afgerond. Maar resultaat is er al wel. “Het begint vaak op individueel niveau en ontwikkelt zich zo verder", geeft Beumer aan. "Binnen afzonderlijke instituten en Fontys-breed.”

Volgens Tielman worden inclusie en diversiteit steeds zichtbaarder in de eindtermen van de lerarenopleiding. “Neem een college Inclusive Science Education. Daarin maak je studenten zich ervan bewust dat ook natuurwetenschappen werken uit een zeker perspectief. Iedereen kent Curie en Pasteur. Maar over zwarte bijdragers aan het Periodiek Systeem hoor je zelden of nooit.” De first adapters, docenten die spontaan een begin maken met zulke lessen en dan navolging vinden, zijn daarbij belangrijk. “Zo stijgt het op in de organisatie.”

Een samenwerkingsverband tussen Fontys en ADE maakt de hosting van een evenement tijdens het Amsterdamse feest, dat van 16 tot en met 20 oktober plaats heeft, mogelijk. De huidige klas van de minor Dancy Industry heeft er zijn handen vol aan, vertelt student Gijs Hanegraaf. Wat ze gaan doen? “Een conferentie en muziekavond in één. Ook informatief”, antwoordt hij.

Het Duitse techno-collectief 240 km/h schuift aan voor een panelgesprek, dat gaat over face-to-face (F2F) draaien. Dat houdt in dat twee dj’s tegenover elkaar – midden in de zaal – staan en elkaars nummers ‘overpakken’. Zo bouwen ze samen op intuïtie en gevoel een muziekset op. “Hoe werkt dat technisch? Waar lopen ze tegenaan? Welke uitdagingen brengt dit face-to-face draaien met zich mee?” Ook mensen van Rotterdam Rave, een Rotterdams technofestivalorganisator, sluiten bij het gesprek aan.

Meet-up 
Volgens Gijs kwam de groep 240 km/h met dit F2F-concept op de proppen, waardoor zij precies weten hoe dit werkt. Die groep geeft daar ook een demo van, zodat de aanwezigen kunnen zien hoe deze stijl van draaien uitpakt. “En we houden in een andere zaal een meet-up met dj’s gespecialiseerd in rawstyle, een subgenre van hardstyle.”

Deze meet-up is bedoeld om beginnende producers hun eigen demo te laten horen. “En te netwerken. Mensen van labels als Limitless Agency en Independent zijn hierbij aanwezig. We sluiten tegen tienen af met een face-to-face-set van rawstyle dj’s. Hans Glock, Incult en D-Cision gaan dit doen.” Een beetje spannend vindt Gijs het wel, al noemt hij het graag gezonde spanning.

Vooraf is hij alvast trots op wat zijn minorklas voor elkaar gebokst heeft. “Hartstikke leuk om dit met mijn studiegenoten te organiseren en een eigen evenement op ADE te hebben. En dat zonder budget, hè”, zo besluit de derdejaars rechtenstudent.

Kaarten voor het evenement, á 11,50 euro, zijn hier verkrijgbaar.

Een week geleden liet de school aan de studenten weten dat tijdens onderwijsvrije periodes het gebouw gesloten blijft. Maarten van ’t Veer, derdejaarsstudent aan de Rockacademie, begon daarop een handtekeningenactie. Hij vond het onbegrijpelijk dat apparatuur, studio’s en oefenruimtes niet beschikbaar zijn, terwijl die juist heel hard nodig zijn voor oefeningen of producties voor de opleiding. In korte tijd haalde hij meer dan 300 handtekeningen op.

De school erkende dat het lastig is voor studenten. “We begrijpen dat het sluiten van de gebouwen onhandig kan zijn.” Inmiddels heeft een gesprek plaatsgevonden met Van 't Veer en zijn de mogelijkheden voor studeren en oefenen op andere locaties dan het gebouw aan het Louis Bouwmeesterplein uitgebreid.

Vorige week werd er al op gewezen dat studenten terechtkunnen bij Mindlabs in de Spoorzone, bij het Factorium aan het Koningsplein en in gebouw P7 (het circusgebouw) op campus Stappegoor. Bij het Factorium zijn de uren en ruimtes uitgebreid, zodat studenten aan de dansopleidingen nu ook daar kunnen oefenen. 

Verdedigbaar
Wel vindt Fontys Academy for the Arts het besluit om het eigen gebouw te sluiten op zich nog steeds verdedigbaar. “De afgelopen jaren bleek dat relatief weinig studenten en medewerkers gebruikmaken van de openstelling van de vele Fontys-gebouwen in onderwijsvrije weken." Sluiting van de gebouwen past bovendien bij de duurzaamheidsdoelstellingen van Fontys, omdat deze ruimtes in die weken niet verwarmd en verlicht hoeven worden.”

Na de herfstvakantie gaat de school nog een keer met een afvaardiging van alle opleidingen rond de tafel zitten om te evalueren en om te kijken wat goede vervolgstappen zijn voor de toekomst. Vanaf de kerstvakantie kunnen studenten in elk geval een verzoek indienen voor een extra openstelling in een onderwijsvrije periode. Dat verzoek moet dan wel minimaal zes weken van tevoren gedaan zijn.