De ElsGenerator is vernoemd naar Els de Vaan-Bruinsma, die decennialang docent natuuronderwijs was aan de pabo in Nijmegen. Ook bij Fontys liet zij haar sporen na. Haar boek Praktische didactiek voor natuur en techniek geldt op alle pabolocaties als verplichte literatuur.

Volgens Huub van der Haagen, pabodocent Natuur en Techniek in Eindhoven, is dat niet zonder reden. “Het is praktisch, goed leesbaar en staat vol voorbeelden, uitleg en denkvragen.” Van der Haagen kan het weten, want hij werkt al ruim 35 jaar als docent bij Fontys en studeerde er zelf ook.

Volgens haar man Jan de Vaan, zus Annette van der Bilt-Bruinsma en broer Geert Bruinsma weerspiegelt het boek precies wie Els de Vaan was. “Els werd gedreven door nieuwsgierigheid en een onderzoekende houding. Dat wilde ze overbrengen op haar studenten en via hen op leerlingen in het basisonderwijs.”

Zelf onderzoeken
Onderwijs moest kinderen raken, vond De Vaan, omdat kennis anders niet beklijft. Zelf onderzoeken, ervaren, voorspellen en vervolgens verifiëren vormden de kern van haar onderwijsvisie. Daarom ontwikkelde ze practica met alledaagse materialen, zoals zonneautootjes van boterkuipjes, die kinderen zelf bouwden en waarmee ze wedstrijden hielden.

Ook na haar pensionering bleef De Vaan lesmateriaal en proefjes ontwikkelen voor natuur- en techniekonderwijs. “Een van de laatste dingen die zij wilde maken, was een eenvoudig apparaat waarmee leerlingen kunnen voelen hoeveel inspanning het kost om elektriciteit op te wekken”, vertelt Jan de Vaan. Broers Geert en Sjoerd Bruinsma bouwden een prototype dat nog tijdens haar leven werd getest.

Eenvoudig ontwerp
Na haar overlijden werkte de familie het idee verder uit. Uiteindelijk werden vijftig ElsGenerators gebouwd, die worden verspreid onder pabo's in heel Nederland. Een van de exemplaren staat nu in Den Bosch op tafel, eromheen drie pabodocenten samen met de makers. Huub van der Haagen wordt vergezeld door Maartje Schollen en Stefan van Beurden, pabodocenten uit Tilburg en Den Bosch. 

De ElsGenerator bestaat uit een generator die met een lijmklem aan een tafel wordt bevestigd. Deze is verbonden met een printplaatje en drie lampen: een gloeilamp van 21 watt, een gloeilamp van 5 watt en een ledlamp van 2 watt, die evenveel licht geeft als de gloeilamp van 21 watt. Wie aan de hendel draait, merkt direct het verschil. De ledlamp kost relatief weinig inspanning, terwijl de gloeilamp van 21 watt aanzienlijk meer kracht vraagt. [tekst gaat verder na de video]

“Met de ElsGenerator voel je hoeveel inspanning nodig is om een lamp te laten branden”, licht Geert Bruinsma toe. Tijdens de demonstratie proberen de pabodocenten via een USB-aansluiting een printplaatje tot 12 volt op te wekken. Dat lukt niet, al komen ze wel in de buurt. Het maakt duidelijk hoeveel moeite het kost om elektriciteit te produceren.

Stefan van Beurden noemt de ElsGenerator een waardevolle aanvulling op het onderwijs. “Ons vak staat of valt met practica. We hebben een heel kabinet aan materialen die onze studenten in de klas gebruiken, en de ElsGenerator past daar uitstekend bij.” Collega Maartje Schollen ziet nog een ander voordeel. “Sommige studenten denken dat natuur- en techniekonderwijs saai of moeilijk is. De ElsGenerator bewijst dat het juist uitdagend en leuk kan zijn.”

Duurzaamheid
Van der Haagen wijst bovendien op de koppeling tussen techniek en duurzaamheid. “De ElsGenerator laat zien dat elektriciteit niet zomaar uit het stopcontact komt. Er is energie nodig om die op te wekken, en sommige apparaten zijn veel zuiniger dan andere.” Daar raakt de pabodocent een andere drijfveer van Els de Vaan: duurzaamheid.

Van Beurden pleit ervoor de ElsGenerator niet alleen in de bovenbouw in te zetten. “Bewustwording en talentontwikkeling beginnen al bij de kleuters.” Dat sluit naadloos aan bij de onderwijsvisie van Els de Vaan: kinderen leren het meest wanneer ze zelf kunnen onderzoeken, ervaren en ontdekken.

Foto bovenin: Stefan van Beurden geeft een slinger aan de ElsGenerator terwijl Maartje Schollen, Huub van der Haagen, Annette van der Bildt-Bruinsma, Geert Bruinsma en Jan de Vaan (vlnr) toekijken.

Drie maanden lang maakte Neeltje deel uit van een Tanzaniaans gastgezin. Geen kamer in een complex met meerdere studenten dus, maar ook geen studieroosters vol collegedagen. De derdejaars pabo-student dompelde zich onder in een heel andere soort buitenlandervaring. “Ik heb lesgegeven op privéscholen, overheidsscholen, een dovenschool en organisaties voor straatjongeren. Niet alleen leerzaam, maar ook levensveranderend.”

Neeltje werkte voornamelijk met de straatjongeren, waar ze twee dagen per week naartoe ging. “Om te kijken hoe het met ze gaat en ondersteuning te bieden, maar ook om te sporten en spelletjes te spelen. Zo hebben we heel wat uren gespendeerd aan Uno en touwtjespringen, maar ook aan dansen en tekenen.”

Grootste verschillen
De derdejaarsstudent gaf voornamelijk Engelse les en sportlessen. Dat ging niet altijd gemakkelijk. “De kwaliteit van het Engelse onderwijs daar is niet zoals we dat hier kennen, dus dat maakte het soms best lastig om les te geven. Uiteindelijk hebben we dat op weten lossen met de inzet van een vertaler, veel spelletjes en Engelse liedjes. Zo wisten we kinderen toch de taal te leren.”

Hoewel Neeltje op verschillende scholen lesgaf, werd zij vooral door de klassengrootte op de openbare overheidsscholen volledig overrompeld. “Ze hebben daar klassen met ruim 150 kinderen. Daar schrok ik echt van. Zoiets kom je in Nederland absoluut niet tegen.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Ook het dagelijks leven in Iringa stond haaks op haar leven thuis in Nederland. “Koken doen we hier op kolen, wassen doe je met de hand en de dag staat voornamelijk in het teken van je leven onderhouden. Op een langzamer tempo dan dat we gewend zijn.”

Dat was soms een uitdaging voor de student, maar gelukkig houdt ze daarvan. Daarom koos ze ook voor ‘een ander soort minor dan normaal’. “In Nederland was ik ook al meer geïnteresseerd in het speciaal onderwijs, en de projecten hier sloten daar heel goed op aan.”

Neeltje wist haar reis op verschillende manieren te bekostigen. Ze spaarde volop voor haar ervaring, maar won ook een Scholarship. “Voor vertrek deed ik een soort sollicatie middels een filmpje waarin ik uitlegde wat ik wilde leren. Dat mogen alle studenten doen die voor hun minor buiten Europa gaan. Samen met twee medestudenten won ik die beurs, ter waarde van 2.500 euro.”

Waardevolle waarderingen
De student ontving ook een uitwonende beurs van DUO. Allemaal mooi meegenomen, hoewel het leven in Tanzania vele malen goedkoper is dan in Nederland. “Hier kun je voor vijf euro per dag meer dan prima leven. Als je uiteten gaat, kost het je wellicht 10 euro. Maar voor een flinke maaltijd vol groente en fruit ben je hier nog geen 3 euro kwijt. Ga je echt iets toeristisch doen, dan betaal je natuurlijk de Europese prijzen, zoals ik bijvoorbeeld heb gedaan voor een safari. Maar ook dat is het waard.”

Terugkijkend op haar reis is Neeltje vooral dankbaar voor de ervaringen die ze in Tanzania op heeft gedaan. “Ik had vooraf nooit verwacht dat ik zoveel nieuws over mezelf en anderen zou leren. Er is wat dat betreft zoveel meer dan Nederland, Europa en het westerse leven. En dat ben ik door deze reis veel meer gaan waarderen. We kunnen in ons landje zo goed zeuren over de kleinste dingen, terwijl je ook dankbaar kunt zijn voor alles wat je hebt. Hoe klein het ook is. Dat is denk ik de mooiste les die ik geleerd heb.”

Om ervoor te zorgen dat alle studenten bij de start van de pabo voldoende kennis in huis hebben, moesten mbo’ers en havisten sinds 2015 toelatingstoetsen maken voor schoolvakken als aardrijkskunde en geschiedenis. Anders zijn de opleidingen te veel tijd kwijt aan bijspijkerlessen.

Maar te weinig studenten gingen naar de pabo en het lerarentekort werd steeds groter. En dus startte het kabinet in 2022 een experiment om de opleiding toegankelijker te maken: studenten hoeven niet meer vooraf te slagen voor alle toetsen. Ze mogen gewoon met de pabo beginnen, zolang ze de toetsen – al dan niet alsnog met bijspijkerlessen - alsnog binnen een jaar halen.

En dat heeft effect gehad, blijkt nu uit de eindevaluatie uitgevoerd door onderzoeksbureau ResearchNed. De instroom is gegroeid van zo’n 7.700 studenten in 2021/2022 naar 8.500 studenten dit studiejaar. Ook binnen Fontys is er over de hele linie – dus niet geheel toe te schrijven aan dit experiment -  een stijging te zien in de instroom van pabostudenten.

Stress
Toch blijken er ook nadelen te zijn. Zo ervaren eerstejaarsstudenten gemiddeld meer studiedruk, omdat zij tussen de gewone lessen door de toelatingstoetsen nog moeten herkansen. Een meerderheid zegt hierdoor studievertraging op te lopen.

Anton van den Brink, directeur bij Fontys Educatie Eindhoven-Den Bosch en Limburg, herkent dat gegeven ook binnen zijn instituten. “Ik heb afgelopen jaar een aantal keer meegelopen met studenten van de opleiding, waaronder heel recent nog bij de pabo in Sittard. Daar zijn de toetsen echt onderwerp van gesprek, omdat ze als een soort zwaard van Damocles boven de studenten hangen. Dat leidt tot stress.”

Doorstromen
In een tussenevaluatie twee jaar geleden klonk dan ook veel kritiek. Toch is er inmiddels meer steun voor het experiment. Want ondanks de toegenomen druk, weten studenten vaak alsnog door te stromen naar het tweede studiejaar. Zo behaalde in 2025 84 procent van de voorwaardelijk toegestane studenten bij Fontys de toetsen.

Fontys wil daarin zelfs een stap verdergaan, door de doorstroomnorm ter discussie te stellen. Nu moeten studenten in de propedeuse 75 procent afronden voordat zij door mogen stromen. “De combinatie van die toelatingstoetsen en de doorstroomnorm levert nog meer stress op. Dat zijn drempels die we weg willen nemen zodat we de studiedruk voor studenten kunnen verlagen”, licht Van den Brink toe.

Meer flexibiliteit
Omdat de OER nog niet vastgesteld is, gaat het echter wel nog steeds om een voorstel. Een voorstel om de doorstroomnorm naar 0 te brengen. “Dat betekent niet dat er helemaal geen drempels meer zijn, maar zorgt er wel voor dat onze opleiding flexibeler wordt.”

Dat is voornamelijk nodig omdat Educatie steeds meer te maken krijgt met maatwerkstudenten, die met een bepaalde norm gedwongen worden om bepaalde vakken af te ronden voordat ze door mogen stromen. “Dat willen we voorkomen. Wel houden we aan dat je bepaalde propedeuse-onderdelen afgerond moet hebben voordat je in de postpropedeuse aan het volgende, aansluitende onderdeel kunt beginnen.”

Stevige professionals
Er zijn volgens het rapport ook geen duidelijke signalen dat de kwaliteit van pabo-gediplomeerden vermindert. Van den Brink: “Fontys scoort nationaal gezien zelfs hoog als het gaat om kwaliteit. Dat horen we ook terug van schoolbesturen bij ons in de regio: we leiden stevige professionals op. Mensen die niet alleen de opleiding hebben gevolgd en hun vak goed beheersen, maar die het ook goed doen in de praktijk.”

Toch levert het experiment ook meer werk voor de opleidingen zelf op. Ze zijn bijvoorbeeld tijd kwijt aan ondersteuningsprogramma’s en persoonlijke begeleiding. “In Sittard zag ik dat bij bepaalde vakken de groep wordt gesplitst in studenten die de toelatingstoets al wel en nog niet gehaald hebben. Daardoor moet ook de docent zijn of haar aandacht verdelen of verdubbelen.”

Voor die extra uren krijgt Fontys momenteel geen extra geld van de overheid. Dat ziet Van den Brink graag veranderen, zeker omdat hij toejuicht dat het experiment omgezet wordt in wettelijke borging binnen de pabo’s. “Omdat de toelatingseis nu in ons onderwijs verwerkt zit, komt dat bovenop het al bestaande curriculum. Dat is geen enkel probleem en we kunnen in die behoefte voorzien, maar dan moeten daar wel middelen tegenover staan. Die zijn nodig zodat de studenten de toetsen ook daadwerkelijk kunnen halen.”

Diversiteit en Brainport
Het rapportadvies is om het experiment door te zetten. Wel opperen de onderzoekers enkele verbeteringen. Geef de pabo’s extra geld voor hun inzet. Ook moeten die hun aankomende studenten zoveel mogelijk aanmoedigen de toetsen alvast te halen.

Het versoepelen van de regels was deels bedoeld om de pabo-opleiding toegankelijker te maken voor studenten van niet-Europese afkomst, die vaak wegblijven. Dat is niet gelukt, staat in het rapport. Daar heeft de directeur wellicht nog een oplossing voor. Zo weet hij dat pabo’s in het Randstedelijke gebied geld krijgen vanuit steden en provincies om in te zetten voor diversiteit. “In een regio als Eindhoven, inclusief de Brainport, zien we dat natuurlijk ook graag gebeuren. Meer diversiteit zou ook hier een mooie toevoeging zijn.”

Het is dinsdag aan alle 300 pabo-studenten om in hun eigen stageklas een gastles te verzorgen over spierziekten en het goede doel Spieren voor Spieren, waar Serious Request dit jaar geld voor inzamelt. Wij kijken mee met de les van Nynke Hannink, een eerstejaars student die stageloopt in een groep vier en de les tot in de puntjes voor haar klas heeft aangepast en voorbereid.

Maar voordat het zover is vertellen een heleboel rode hoofdjes hoe het net ging bij de sponsorloop waarmee ze zélf geld ophaalden voor het goede doel. De een liep tien rondjes, de ander elf, het record liep op tot veertien. “We hebben allemaal ontzettend ons best gedaan!”, klinkt het achter in de klas. Maar op de vraag voor welk goed doel het precies was, blijft een antwoord uit.

Wat is een spierziekte?
Gelukkig is daar Juf Nynke. Met haar presentatie in de aanslag vertelt ze eerst iets over Serious Request en het Glazen Huis in het algemeen. Totdat er een plaatje komt van heel veel rennende mensen en één man in een rolstoel. “Die meneer heeft een ziekte waardoor hij niet meer alle dingen kan doen die hij wilde, zoals rennen. Zo’n ziekte noemen we een spierziekte.”

Maar hoe voelt zo'n spierziekte? Tijd om wat proefjes te doen. Door je naam met je niet-dominante hand te schrijven bijvoorbeeld. “Dat betekent je hand waar je normaal niet mee schrijft!”, roept een van de kinderen om zijn klasgenootjes te helpen. Na enkele seconden tonen de leerlingen vol trots hun naam, maar lastig was het wel. “Voor mensen met een spierziekte voelt het dus altijd alsof ze met de verkeerde hand schrijven”, legt pabo-student Nynke uit.

Strijd
Want, zo laten andere oefeningen en dia’s in de presentatie zien, leven met een spierziekte is een strijd tegen je eigen lichaam. Een strijd die je iedere dag opnieuw voert, waarvoor je niet gekozen hebt, maar die ook niet te genezen valt.

Al snel komt de realisatie bij de leerlingen dat fietsen, drinken, eten doorslikken, lopen, sporten óf geld bij een sponsorloop inzamelen dus helemaal niet zo vanzelfsprekend is voor iemand met een spierziekte. “En in Nederland zijn er dus 20.000 kinderen die daar iedere dag last van hebben. Dat is hetzelfde als veertig van onze scholen vol.’

Geld inzamelen
Op de vraag wat het goede doel Spieren voor Spieren dan precies doet, weet een pientere leerling meteen te vertellen dat ze onderzoek doen naar spierziekten en kinderen die een spierziekte hebben, helpen om in beweging te blijven. Op de sportclub, in de speeltuin, maar ook op school.

Daar is natuurlijk geld voor nodig. En een deel daarvan komt van de basisschool waar juf Nynke vandaag lesgeeft; de teller staat al op 5.000 euro. Verder halen pabo-studenten van Fontys ook nog geld op middels de verkoop van emblemen, een bingo en andere initiatieven. Maar het belangrijkste doel hier blijft: kennis delen met basisschoolleerlingen zodat ze zich bewuster worden van het onderwerp waar het dit jaar om draait. 

Een geslaagde actie, zo blijkt. "Het was een super leuke les zelfs”, klinkt het vanachter een van de bureautjes. “Applaus voor Juf Nynke!”

Dat zegt Sanne Broeders, docent taaldidactiek bij Fontys pabo. ‘’Ze zijn hier zeker niet laaggeletterd. Er is sowieso een afgeronde havo-, mbo- of wo-opleiding vereist voordat je aan de pabo mag starten.’’ Ze laat weten dat de meeste studenten het lees- en schrijfniveau daarom goed beheersen. ‘’Ze worden in het propedeusejaar getoetst op 3F-niveau en werken toe naar 4F-niveau.’’

Tweedejaars-pabo-student Yoni weet daar alles van. ‘’We hebben dit jaar eerst een 4F-toets en daarna nog een landelijke kennistoets", zegt ze. "Het is een moeilijke toets, die je niet zomaar met algemene kennis van de middelbare kunt halen.’’ De 3F-toets is daarentegen een stuk makkelijker, zo legt studiegenoot Inge uit: ‘’In het eerste jaar moest ik de 3F-toets halen, dat is gelukt. Ik denk dat bijna iedereen die wel haalt, zo niet dan lukt het wel in een tweede keer.’’

Taalles
Docent Broeders vindt dat het probleem rondom schrijfvaardigheid niet op het hbo, maar al eerder moet worden aangepakt. “Ik denk dat er veel meer moet worden geïnvesteerd in het primaire en middelbare onderwijs, dat de cirkel daar doorbroken wordt", zegt ze.

Student Inge denkt dat extra taallessen ook zouden werken. "Schrijfvaardigheid wordt steeds minder, heb ik het idee. We krijgen lessen in taal, maar die zijn gericht op hoe je een bepaald vak als docent aanbiedt. Niet voor je eigen taalniveau dus.’’ Ze legt uit dat veel van de vaardigheden die ze ontwikkelde op de basis- en/of middelbare school nog zelden worden gebruikt. 

Motivatie
Wat volgens docent Broeders verder nog meespeelt in het probleem rondom schrijfvaardigheid, is motivatie. Die mist soms nog. “Tot voor kort kregen de studenten van ons de licentie tot hogeschooltaal, een perfecte tool om te oefenen op 3F-niveau. Helaas wordt hier te weinig gebruik van gemaakt door studenten die het juist nodig hebben, terwijl het een fijne tool is om onder andere werkwoordspelling en formuleringen mee te oefenen. Maar dat moet wel op eigen initiatief.”

Pabo-student Anouk maakt graag gebruik van de tool en ziet om zich heen dat anderen dat ook doen. Met daarbij wel de kanttekening dat zij nog gebruik kon maken van de licentie die door school gegeven werd. Ze hoefde 'm dus niet zelf aan te schaffen. ‘’Mensen die dit jaar beginnen, krijgen de licentie niet meer. Jammer, want je hebt er echt veel aan. Het is fijn om gericht op een niveau te kunnen oefenen.’’
 

Almere kampt al jaren met een van de grootste lerarentekorten van Nederland. Met het initiatief om afgestudeerde pabostudenten meteen van werk en woning te voorzien, hoopt de gemeente het regionale tekort in het basisonderwijs op te lossen.

Dat is tot op heden niet gelukt omdat veel jonge, startende leerkrachten de stad vaak verlaten nadat ze afgestudeerd zijn. Dat is mede vanwege het gebrek aan betaalbare huisvesting en het ontbreken van werkzekerheid. Maar daar moet met de nieuwe regeling verandering in komen.

Om dat te bewerkstelligen werken Gemeente Almere en Hogeschool Windesheim samen met Almeerse schoolbesturen, diverse woningcorporaties en verschillende makelaars. Een aanbod dat niet moet zorgen voor concurrentie met andere gemeenten, maar wel investeert in het behouden van ‘eigen’ opgeleide professionals. Is dat ook iets voor Fontys?

Goed idee
Derdejaarsstudent Selena studeert in Eindhoven en vindt een dergelijke pilot bij Fontys een goed idee. “In je eerste en tweede jaar van je studie ga je op stage. Daar doe je heel veel voor, maar je krijgt geen stagevergoeding. Dat werkt demotiverend. Maar als je dan na je opleiding wél een extraatje krijgt zoals meer salaris of voorrang op een baan of woning, motiveert dat juist om te blijven. Als iemand tegen mij zou zeggen dat ik hier kan wonen en een goed salaris krijg, blijf ik zeker hangen”, licht ze toe.

Haar studiegenoot Noa is het daar volledig mee eens. “Zo’n regeling kan heel waardevol zijn. Ik zou blijven, zeker als je in jouw ‘Fontysregio’ zelf mag kiezen bij welke school je gaat werken.” Toch ziet Selena daar ook het gevaar van in. “Wanneer je dit alleen maar in sommige steden toepast, verschuif je het probleem van het lerarentekort naar andere steden. Dan krijg je wellicht op sommige plekken juist een groter tekort omdat iedereen naar de regio trekt waar men extraatjes krijgt.”

‘Terug naar eigen plek’
Basisscholen in Raamsdonksveer en Valkenswaard hoeven daar in ieder geval niet voor te vrezen als het aan Anouk en Noa ligt, beide studenten aan de pabo in Tilburg. “Ik kom hier niet uit de buurt, maar studeer hier alleen maar. Na mijn studie wil ik werken in mijn eigen omgeving”, aldus Anouk.

Dat geldt voor Noa, die uit Valkenswaard komt, precies zo. “Ik wil niet werken in de buurt van Tilburg, maar lekker terug naar mijn eigen plek.” Of de dames dan wel gebruik zouden maken van een dergelijke regeling op landelijk niveau? “Nee hoor, we zijn aan deze studie begonnen omdat we het leuk vinden, niet omdat er een tekort aan leraren is.”

Limburg
En hoe zit dan dat in Limburg, de provincie met de grootste krimp in jongeren en ook een provincie waar veel studenten na afloop van hun studie weer vertrekken naar elders? Bron vroeg het aan Wouter Josso, de manager bedrijfsvoering van de Fontyscampus in Venlo, waar de kleinste pabo van Fontys is te vinden. “De uitdaging in deze provincie is anders”, zegt hij. “De nood is hier niet zo hoog. Het grootste probleem hier is veel meer de laaggeletterdheid.”

“Die kent verschillende oorzaken. Het heeft te maken met de van origine lager opgeleide bevolking. Dat is historisch zo gegroeid. Maar je hebt hier ook een behoorlijke instroom van migranten. Dat maakt het voor het basisonderwijs tot een hele uitdaging. En die uitdaging is groter dan het probleem van huisvesting of baangarantie voor aankomende leerkrachten.”

Het zijn drie grote opleidingen van Fontys die nu andere cijfers laten zien dan voorgaande jaren. Te beginnen met de pabo, waar ten opzichte van vorig jaar meer aanmeldingen voor zijn bij zowel voltijd als deeltijd. Het gaat daarbij om voorlopige cijfers; het aantal definitieve inschrijvingen wordt immers pas aan het einde van deze zomer bekend.

Nus Waleson, directeur van de pabo, noemt als een van de oorzaken van die stijging de gelijktrekking in het salaris voor het primair en voortgezet onderwijs. “Daarmee verbetert het imago van het primair onderwijs en dat werpt zijn vruchten af”, aldus Waleson. 

Maar het helpt volgens hem ook dat de maatschappelijke waardering voor het leraarschap toeneemt. Er is meer aandacht voor werkdrukverlaging, professionalisering en doorgroeimogelijkheden, en bovendien is er dankzij vernieuwingen in het curriculum van Fontys meer flexibiliteit en verbinding met het werkveld.

“Hier ben ik natuurlijk heel blij mee, vooral omdat een blijvend lerarentekort negatieve gevolgen heeft die zich makkelijk over een periode van dertig tot veertig jaar laten voelen”, aldus Waleson. Het onderwijs heeft een grote behoefte aan bevlogen en goed opgeleide leerkrachten, en daar kan met deze stijging beter aan worden voldaan, zo klinkt het.

‘Geen brede basis’
Diezelfde behoefte aan nieuwe professionals is er ook in de wereld der fysiotherapeuten, maar daar lijkt het juist wat minder goed te gaan. Landelijk, maar ook bij Fontys, lijken steeds minder jongeren geïnteresseerd in het vak fysiotherapie. Dat was voor dit studiejaar al het geval en lijkt ook voor het komende jaar zo te zijn. Dat kan volgens Thom Rutten, directeur van Fontys Paramedisch, verschillende oorzaken hebben.

“Er zijn meerdere punten die meespelen”, legt hij uit. “Ten eerste hebben we bij Paramedisch beroepsgerichte opleidingen. Als je voor fysiotherapie kiest, dan word je fysiotherapeut. Het is niet dat je net zoals bij een economische opleiding een hele brede basis legt. Dat kan een factor zijn, maar daarnaast kan het afschaffen van de numerus fixus ook een oorzaak zijn; studenten melden zich bij verschillende scholen aan, maar kiezen uiteindelijk voor een andere school dan Fontys.” 

En bovendien heerst er de laatste jaren ook nog eens een negatief toekomstperspectief voor fysiotherapeuten, vooral op het gebied van groeimogelijkheden. Hoewel Rutten dat niet kan ontkennen, weet hij ook dat tegelijkertijd de baankansen voor jonge fysiotherapeuten heel goed zijn. De directeur spreekt zelfs van 100 procent baangarantie na de studie.

“Er zijn gelukkig ook heel veel positieve ontwikkelingen. De rol van een fysiotherapeut is van groot belang en blijft dat ook. De arbeidsmarkt is actief en onze opleiding staat als een huis. We hebben gelukkig ook niet het idee dat de krimp structureel is, zeker niet bij internationale studenten. Daar is sowieso geen sprake van teruglopende aanmeldcijfers.”

De schuld van AI
En dan is er dus ook nog ICT, toch jarenlang de snelste groeier onder de Fontysinstituten. Dit studiejaar schreven zich voor het eerst minder nieuwe studenten in dan het jaar ervoor. En de voorlopige cijfers vertellen dat er voor het studiejaar 2025/2026 zo’n 8 procent minder aanmeldingen zijn. Daarover spraken we Frens Vonken, directeur bij Fontys ICT. Hij zegt dat de opmars van AI bij veel mensen – helaas vaak onterecht – voor een negatief toekomstperspectief kan zorgen. 

“Sommige mensen denken dat er veel ICT-banen zullen verdwijnen door de komst van AI. Dat komt deels omdat bazen van grote techbedrijven, zoals Mark Zuckerberg en Sam Altman, dingen geroepen hebben over hoe het werk van hun bedrijven geautomatiseerd wordt door AI. Die uitspraken krijgen aandacht in de media, waardoor jongeren daar beïnvloed door worden en minder interesse krijgen in dit vakgebied.”

Maar, stelt Vonken, ICT-banen gaan helemaal niet verdwijnen door kunstmatige intelligentie. Sterker nog: er komen er alleen nog maar meer bij. Dat stelt ook World Economic Forum, die in een rapport zegt dat er in 2030 zo’n 92 miljoen banen zijn verdwenen door AI, ten opzichte van de 170 miljoen banen die erbij komen.

ICT is dus eigenlijk juist een van de grootste groeisectoren. Vonken: "Het vakgebied gaat niet verdwijnen, maar veranderen. Ik hoop dat deze krimp een eenmalig iets gaat zijn. Niet alleen voor onze opleiding, maar vooral ook omdat ik denk dat de arbeidsmarkt heel veel ICT-mensen nodig gaat hebben. AI-systemen zijn in feite ICT-systemen en je hebt ICT’ers nodig om die te bouwen en onderhouden.”

Jarenlang konden studenten en docenten van Pabo Venlo voor studieboeken en jeugdliteratuur putten uit de eigen collectie. Tot de fysieke mediatheken door bezuinigingen en digitalisering vorig jaar werden opgeheven. Nu rest nog slechts een wand in een gang van het gebouw met boeken. Je kunt er niet omheen, maar de collectie wordt niet meer vernieuwd.

Pabo-studenten Nursah en Shirley waren vaak te vinden in de mediatheek. “Je kon er makkelijk even binnenlopen”, zeggen ze. “En we konden materialen lenen van andere campussen.” Toch ervaren ze het niet als een hoge drempel dat ze nu voor hun materialen de deur uit moeten naar het centrum van Venlo. “We hebben een gratis biebpas gekregen en kunnen geleende boeken bij de Pabo inleveren, daarvoor hoeven we niet speciaal naar de bibliotheek.”

Leesconsulenten
Ook zijn er leesconsulenten aanwezig bij wie ze terechtkunnen met vragen en die hen helpen met boeken uitzoeken om mee te nemen naar hun stagescholen en te gebruiken in de les. “De leesconsulenten geven ons ook waardevolle tips en doen voor hoe we lezen spelenderwijs onder de aandacht van onze leerlingen kunnen brengen”, aldus Nursah en Shirley.

De samenwerking tussen de Pabo en de bibliotheek in Venlo is niet nieuw, maar deze is wel uitgebreid sinds de opheffing van de mediatheek. Dat is ook de staatssecretaris van onderwijs Fleur Gräper-van Koolwijk ter ore gekomen, die maandagmiddag een bezoek bracht aan de bibliotheek. “Het enthousiasme en de kennisuitwisseling die door de samenwerking kan plaatsvinden, gaat denk ik heel veel kinderen helpen.”

Belangrijke schakel
De staatssecretaris begrijpt wel waarom Fontys de eigen mediatheken heeft opgeheven. “Het onderhouden van een eigen mediatheek kan heel ingewikkeld zijn, terwijl bibliotheken die taak al van zichzelf hebben. Dat betekent wel dat je de samenwerking met de bibliotheken verder moet versterken. Voor de leesbevordering van kinderen zijn aankomende leerkrachten een belangrijke schakel.”

Pabo-docent Vital Hanssen beaamt dat. “Onze studenten kunnen niet alleen gebruikmaken van de nieuwste boeken, we gaan ook elk kwartaal met onze studenten naar de bibliotheek. Daar worden ze geadviseerd en ondersteund door leesconsulenten. Ze volgen workshops en activiteiten om hun eigen leesvaardigheid te bevorderen en doen inspiratie op om hun opgedane kennis en enthousiasme over te brengen op leerlingen.”

De leesconsulenten van de bibliotheek zijn niet alleen aanwezig in de bibliotheek, maar ook op de stagescholen en regelmatig op de Pabo. De lijntjes zijn kort. Nu nog wordt de samenwerking bekostigd uit publieke middelen. Maar de stimuleringsregeling waarmee onder meer het gratis lidmaatschap, het transport van de boeken en de leesconsulenten worden bekostigd, loopt eind dit jaar af. Gesprekken over verlenging of een andere bekostiging lopen volop.

Zien lezen, doet lezen
En wordt er al meer gelezen in de klas, vraagt de staatssecretaris aan het einde van haar bezoek. “Zien lezen, doet lezen”, zegt Shirley, die regelmatig op een rustig moment een boek leest in de klas. “Dan komen kinderen nieuwsgierig vragen welk boek ik lees en waarom ik dat zo leuk vind. Die nieuwsgierigheid is een eerste stap naar het oppakken van een eigen boek.” [Marieke Verbiesen]

Met een derdegraads bevoegdheid ofwel LO-akte op zak mocht iemand voor de klas gaan staan in het vmbo en in de brugklassen van havo en vwo. In 1968 werd deze LO-akte afgeschaft. Maar gezien de nijpende lerarentekorten, gaan er binnen de onderwijswereld stemmen op om deze weer terug in te voeren. Ook binnen Fontys, waar de directeur van Fontys Lerarenopleiding in Sittard, Anton van den Brink, eerder in Bron hiervoor een pleidooi hield. 

Minister Wiersma stelt bekend te zijn met de voormalige LO-akte. Maar stelt dat er tegenwoordig een andere opbouw is, waarbij een mbo-opleiding tot onderwijsassistent en de tweejarige ad-opleidingen in het hbo opleiden tot ondersteunend personeel. 

“Via die weg is het ook mogelijk om je te laten scholen tot leraar. Alleen met een lerarenopleiding in hbo of wo kan zo’n bevoegdheid tot leraar worden behaald. Via onder meer de subsidieregelingen voor het opleiden van ondersteunend personeel en zij-instroom, stimuleren we personeel om leraar te worden en/of een tweede bevoegdheid te halen.”

“Er zijn geen voornemens om opnieuw de derdegraads bevoegdheden te introduceren. Wel hebben we in het werkplan Samen voor het beste onderwijs met de vertegenwoordigers van de raden, bonden/ beroepsorganisaties en de lerarenopleidingen afgesproken de huidige bevoegdheden te optimaliseren. In dat kader wordt onderzocht of een verkorte route naar een bevoegdheid voor beroepsgerichte vakken voor vakmensen vanuit de praktijk wenselijk en haalbaar is.”

Specialisatie
Een van de andere vragen ging over de specialisatiemogelijkheden binnen de bestaande lerarenopleidingen om zo meer potentiële leraren aan te trekken. 

“We zetten al in op dergelijke specialisaties. Tegelijkertijd waken we ervoor dat een te gedetailleerd niveau van specialisatie een bredere inzet van docenten belemmert”, antwoorden de ministers. “Vanaf 2020 zijn pilots jonge en oudere kind gestart voor vervroeging en verdieping van de specialisaties op de pabo. In oktober 2022 is hiervan een evaluatie naar de Tweede Kamer gestuurd. De pabo’s werken de aanbevelingen nu uit. Verder zijn in 2021 en 2022 expertisecentra jonge en oudere kind gestart die de pabo’s helpen om de leeftijdsspecialisaties verder te versterken.”

Regionaal
Het lerarentekort verschilt overigens nogal per provincie, regio en zelfs per stad. Dat beaamt ook minister Wiersma. “Er is in alle regio’s een lerarentekort, maar de omvang en oorzaken verschillen. Demografische en sociaaleconomische factoren spelen over het algemeen de belangrijkste rol. Regio’s waar de bevolking groeit en er een krappere arbeidsmarkt is met meer concurrerende banen, hebben over het algemeen hogere tekorten.” [Tekst loopt door onder foto]

“In het po zien we daarom de grootste tekorten in de grote steden, terwijl de tekorten in zogenaamde ‘krimpregio’s’ (regio’s waar sprake is van bevolkingsdaling) minder ernstig zijn. Voor het vo zien we met name een concentratie aan tekorten in de zogeheten ‘tekortvakken’. Voor deze tekorten is niet één oorzaak te noemen. Onder andere concurrentie met de marktsector (bètavakken) en instroom in de studies (moderne vreemde talen) spelen hierin een rol.”

“Vanwege deze regionale verschillen zetten we in op een regionale aanpak en stimuleren we samenwerking via de vorming van onderwijsregio’s. Binnen deze regio’s gaan de partners met elkaar aan de slag met het werven, matchen, opleiden, begeleiden en professionaliseren van onderwijspersoneel. Zo leidt samenwerking tot minder concurrentie, meer maatwerk, en meer resultaat.”

Werkdruk
Als het gaat om de werkdrukvermindering van leraren in po en vo, stelt minister Wiersma dat de aanpak daarvan in het primair onderwijs aanslaat en de werkdruk daar afneemt. Voor het voortgezet onderwijs komt er een uitgebreid onderzoek dat tot 2027 loopt naar de werkdruk daar. Onderdeel van dat onderzoek is of scholen zich ook aan de cao-afspraken over dit onderwerp houden. [Jan Ligthart]

De volledige vragenlijst en de antwoorden daarop van de ministers zijn hier te vinden.