De LocHal in Tilburg stroomt al vroeg vol. Ruim honderd bezoekers zijn afgekomen op het openbare college van Fontys, waarin de lectoren Daniëlle Arets (Designing Journalism) en Rogier van der Wal (Ethisch Werken) het onderwerp proberen te duiden. Het maakt nogal uit wat de insteek van het nieuws is, welk perspectief wordt gekozen en hoe het nieuws wordt gebracht, stellen zij. Je zou er somber van kunnen worden of het nieuws gaan vermijden.

Op de vraag wie er een krantenabonnement heeft, steekt vrijwel iedereen de hand in de lucht. “Jullie zijn een uitzondering”, concludeert Arets. “Het aantal abonnees loopt al jaren terug, net als het vertrouwen in de media." In het publiek wordt instemmend geknikt. “Ergert u zich wel eens?”, vraagt de lector aan iemand in de voorste rij.

“Jazeker”, is het antwoord. “Vooral aan het suggestieve karakter van sommige krantenkoppen. Daar blijft vaak niet veel van over als je verder leest.” Een ander vindt dat er te veel wordt ‘geschopt’. “Irreële meningen die niet zijn gestaafd met feiten.” Er is genoeg te doen vanavond, stelt Arets hierop. Volgens haar bepaalt beeldvorming het sentiment.

Van alle tijden
“Neem de uitspraak van Wilders over een tsunami van vluchtelingen. Waar denk je dan aan? Precies, heel veel vluchtelingen die ons land binnenkomen. Is dat reëel? Dat is nog maar de vraag. Maar vervolgens worden wel discussies gevoerd met dit sentiment in het achterhoofd. De media heeft hier een belangrijke taak”, benadrukt Arets. “Journalisten moeten neutraal berichten.”

Dat lukt niet altijd, geeft ze toe. Daarop laat ze een artikel zien uit de Volkskrant waarbij een foto is geplaatst van asielzoekers in het tentenkamp bij het aanmeldcentrum in Ter Apel. De kop luidt: Lastpakken zonder enig toekomstperspectief. Zonder aanhalingstekens. Arets: “Een duidelijk voorbeeld van beeldvorming."

Historisch perspectief
Beeldvorming, ook wel framing genoemd in de journalistiek, is van alle tijden, weet collega Van der Wal. Hij plaatst beeldvorming in een historisch perspectief, beginnend bij de Romeinse politicus Marcus Tullius Cicero. “Toen wisten politici al hoe je je volk voor je kunt winnen. Zeg nooit nee, bijvoorbeeld. Biedt mensen altijd hoop en vertrouwen. En: zoek steun bij invloedrijke vrienden.”

Herkenbaar, vraagt de lector aan het publiek? Dat antwoordt bevestigend. Iedereen denkt aan Trump, Wilders in eigen land, en eerder Pim Fortuin, die allemaal erg succesvol zijn in framing. “Zij zetten zich met hun uitspraken af tegen de elite en beloven het volk alle problemen op te lossen.”  

Een frame is geslaagd als het blijft hangen, als het aan je blijft plakken. Het is vaak moeilijk om ervan af te komen. “Reframen kan, maar is lastig”, zegt Van der Wal, “Voormalig president Bill Clinton is het gelukt toen hij tegen het Amerikaanse volk zei: “I feel your pain.” Mensen voelden zich begrepen. Dat deed hij heel slim.”

Beeld is hardnekkig
Terug naar de media. Hoe kunnen journalisten op zo een eerlijk en evenwichtig mogelijke manier het nieuws presenteren? Om daarachter te komen moet je eerst weten hoe de media omgaat met framing. Daar doet het lectoraat van Daniëlle Arets onderzoek naar. Bijvoorbeeld hoe armoede en bepaalde bevolkingsgroepen in het nieuws worden gebracht.

Zo is er onderzoek gedaan naar de beeldvorming van dak- en thuislozen. Daarvoor zijn kranten tussen 1999 en 2019 doorzocht. De resultaten zijn schokkend. In de jaren negentig werd er nog geschreven over ‘crepeergevallen’, ‘uitschot’ en ‘mannen met de fles’. Omdat er steeds meer aandacht is voor stigmatisering van bevolkingsgroepen, komt dit steeds minder vaak voor.

Beeld blijkt hardnekkiger. Herhaaldelijk wordt een archieffoto van een slapende man buiten op een bank met een fles drank ernaast afgebeeld als het in een artikel gaat over dak- en thuislozen. Zeer stereotyperend, zo blijkt bij navraag aan deze groep mensen. Het gaat volgens hen om een kleine groep mensen, de meesten hebben een telefoon en nette kleren, alleen geen eigen woonplek.

Nieuw narratief
De onderzoeksgroep heeft nieuwe, realistischere foto’s laten maken en is daarover het gesprek aangegaan met redacties en beleidsmakers. “We willen hiermee de discussie op gang brengen en bewustwording creëren”, aldus Arets. “We hopen op deze manier samen te kunnen bouwen aan een nieuw narratief, zowel in beeld als tekst.”

Dat is nodig, vindt ook het publiek. Het nieuws heeft nu soms een verlammend effect. En dat is niet wat we willen, besluiten de lectoren. “We willen voorkomen dat lezers het nieuws gaan mijden. Het vinden van de juiste balans is een voortdurende zoektocht. Als onderwijsinstelling proberen we een generatie studenten op te leiden die bewust omgaat met taal en beelden.”

Waar normaal gesproken jazzbandjes het publiek vermaken, was het gisteren de beurt aan journalisten om op het muziekpodium van Paradox hun licht te laten schijnen over de kansen en bedreigingen van de regionale journalistiek. De presentatie was in handen van Ruben Bastiaanse, docent aan FHJ.

Fontys-alumni
Drie Fontys-alumni, Astrid Kersseboom (NOS), Bram Vermeulen (VPRO) en Sinan Can (BNNVARA), gingen met het publiek in discussie over de waarde van lokale journalistiek. Over een ding waren de drie het eens: de lokale journalistiek staat onder grote druk. Zowel in Nederland als in het buitenland.

Volgens Vermeulen is er al langer sprake van ontlezing. Mensen lezen minder en nieuws wordt vooral digitaal gebracht. Kranten verdwijnen daardoor op grote schaal.

Vermeulen: “Alle lokale kranten zijn onderdeel geworden van grote concerns, dat gaat ten koste van goede lokale journalistiek. In Nederland hebben momenteel twee concerns de hele markt in handen. De echte crisis zit volgens mij dan ook in het geld.”

Kersseboom ziet dezelfde tendens. “Alles draait tegenwoordig om winst maken. Vroeger gaven krantenuitgevers met hun hart een krant uit, nu gaat het enkel nog om efficiëntie. Het moet geld opleveren. Daardoor verdwijnen krantenredacties uit de binnenstad en wordt er bezuinigd op regionale journalistiek.”

Follow the Money
Toch ziet Vermeulen ook nieuwe vormen van journalistiek ontstaan zoals online journalistiek platform De Correspondent en het platform voor onderzoeksjournalistiek Follow The Money. “Dat laat zien dat mensen nog steeds geloven in goed journalistiek onderzoek en dat er nog steeds manieren zijn om nieuws bij de mensen te brengen.”

Twee voorbeelden van onderzoeksjournalistiek werden in het Tilburgse Mediacafé besproken. In beide gevallen betrof het onderzoek van Fontys-alumni. Zo vertelde Judith Spanjers over haar onderzoek naar misstanden in de jeugdzorg in Brabant dat mede mogelijk werd door een stimuleringsbijdrage van het Tilburgs Mediafonds.

Crowdfunded onderzoeksjournalist Rens van de Plas ging in Paradox dieper in op zijn onderzoek naar de komst van bedrijventerrein Wijkevoort in Tilburg, een omstreden plan waar veel weerstand tegen is. Het nieuws hierover brengt hij op zijn eigen journalistieke website rensvandeplas.nl.

Karig uurloon
Beide journalisten staken honderden uren in hun onderzoeksprojecten en over hun omgerekende uurloon zwegen ze daarom liever. “Als je echt in je onderwerp kruipt, dan kun je het niet meer loslaten”, stelde Spanjers. “Dan ga je tot de bodem.”

Politiek Gelul
Toch hoeft goede lokale journalistiek niet per se veel tijd te kosten, zo maakte FHJ-student Marieke Beekmans duidelijk. Zij werkte mee aan de podcastserie Politiek Gelul van BANK15 en Omroep Tilburg.

“Met deze podcast hebben wij geprobeerd de gemeenteraadsverkiezingen voor luisteraars begrijpelijker te maken. Gewoon door zaken simpel en laagdrempelig uit te leggen. Zoals het verschil tussen links en rechts." 

De desinteresse in lokale politiek komt volgens Beekmans vooral omdat mensen slecht geïnformeerd zijn. “Er is onbegrip door onwetendheid.”

Aan de lokale journalisten de uitdaging om die onwetendheid met goede journalistieke producties te doorbreken. Maar daar is wel geld voor nodig, zo stelde presentator Bastiaanse in zijn afsluitende conclusie. Een smak geld. En dus zullen gemeenten, fondsen en het publiek de portemonnee moeten trekken. Want alleen door meer te investeren is de lokale kwaliteitsjournalistiek overeind te houden. [Ivo van der Hoeven]