Mogen wetenschappers hun eigen nieuwsgierigheid volgen en hun inzichten vrijelijk met studenten delen? Mogen ze samenwerken met collega’s van over de hele wereld of zitten daar beperkingen aan?

Het vorige kabinet wilde advies van wetenschapsgenootschap KNAW over de academische vrijheid, oftewel de vrijheid om te doceren en te onderzoeken wat je wilt. Hoe zit het met die vrijheid? Wat zijn de bedreigingen?

En het kabinet had nóg een vraag. Hoe zit het met de vrijheid van meningsuiting in de wetenschap? Durven studenten en docenten nog wel voor hun mening uit te komen?

Vrijheid beschermen
Twee vragen, twee rapporten, twee conclusies. De politiek moet de academische vrijheid in de wet beschermen, vindt de KNAW. En de vrijheid van meningsuiting? Daar moeten politici zich niet mee bemoeien.

Hoofdauteur van het rapport over academische vrijheid is hoogleraar rechtsgeleerdheid André Nollkaemper. In de dagelijkse praktijk is deze vrijheid niet goed beschermd, meent hij, en dat ligt mede aan de wetgeving.

Want daarin staat alleen maar dat de academische vrijheid aan universiteiten en hogescholen “in acht wordt genomen” en het is niet duidelijk wat dat betekent. En de Grondwet zegt er niets over. Dat is een groot verschil met de vrijheid van meningsuiting, legt hij uit, want die staat wél in de Grondwet en ook in Europese verdragen. De vrijheid van meningsuiting is dus beter beschermd. 

Waarom heeft de academische vrijheid nu opeens juridische bescherming nodig, en vroeger niet?
Nollkaemper: “Uit Europese vergelijkingen blijkt dat de situatie in Nederland inmiddels behoorlijk zorgelijk is. De ruimte voor vrije wetenschap is beperkt. We zien ook dat sommige onderzoekers met haatcampagnes te maken krijgen. Bovendien is het politieke landschap in Europa en de Verenigde Staten een teken aan de wand. We beseffen nu beter hoe belangrijk academische vrijheid is en ook wat er gebeurt bij een kanteling van politieke meerderheden. Daarom moeten we hierover nadenken: hebben we het goed geborgd? Wij denken van niet.”

Voorziet u ook in de Nederlandse politiek problemen voor de academische vrijheid?
“Er lag al wetgeving over kennisveiligheid op tafel die een flinke inperking zou betekenen. De overheid wilde studenten en onderzoekers screenen voordat ze hierheen mochten komen. Ook de wetgeving rond internationalisering en de onderwijstaal perkte de vrijheid van onderwijsinstellingen in. Maar die wetsvoorstellen zijn voorlopig van tafel.”

Wat verwacht u van een juridische borging voor academische vrijheid? Komen er dan ook rechtszaken over?
“Er is inderdaad een risico dat meer mensen zich op hun academische vrijheid gaan beroepen, maar dat is de prijs die je betaalt voor wettelijke bescherming. Ik heb geen kristallen bol, maar misschien komt er een rechtszaak als een onderzoeker van het universiteitsbestuur niet mag samenwerken met de fossiele industrie of met een Chinese universiteit. Of misschien wil iemand lesgeven over een omstreden theorie, bijvoorbeeld op het gebied van klimaat of migratie. In Gent kwam laatst een wetenschapper in opspraak die over raciale verschillen in intelligentie schreef: zulke kwesties zouden tot een rechtszaak over academische vrijheid kunnen leiden.”

Moet je de grenzen van deze vrijheid dan aan de rechter overlaten?
“Het hoeft niet altijd tot een rechtszaak te komen. We kunnen zelf vroegtijdig met elkaar het gesprek aangaan: wat valt onder de academische vrijheid en wat zijn de beperkingen? Je kunt bijvoorbeeld niet zomaar over alles lesgeven, want studenten volgen een bepaalde opleiding en die zit op een bepaalde manier in elkaar.”

Onze academische vrijheid kan botsen met die van anderen. Als je bijvoorbeeld samenwerkt met Israël of China, hoe zit het dan met de academische vrijheid van Palestijnen of Oeigoeren?
“Het is uiteindelijk maatwerk. Je kunt onderzoek doen dat op zichzelf niets met onderdrukking te maken heeft, maar naarmate het daar dichterbij komt, kan het een reden zijn om van samenwerking af te zien. Dat is aan de academische gemeenschap.”

Ook de toenemende afhankelijkheid van private opdrachtgevers is volgens u een bedreiging voor de academische vrijheid. Dat verandert waarschijnlijk niet met nieuwe wetgeving.
“Als de financiering van de wetenschap terugloopt, dan stijgt de druk om extern geld te vinden en dat is een risico: je kunt dan minder goed je eigen onderwerp bepalen. Onderzoekers moeten dan de wetenschappelijke integriteit in de gaten houden. Hoe ga je met de resultaten naar buiten? Je bent geen willoos slachtoffer, je bent een speler, maar het wordt wel moeilijker naarmate de wetenschap minder ruimte krijgt.”

Defensie trekt nu de portemonnee voor onderzoek en innovatie en daar springen de universiteiten op in. Leveren ze dan hun academische vrijheid in?
“Extra geld is op zichzelf geen bedreiging voor de academische vrijheid. Het ligt er dus aan hoe de samenwerking wordt ingericht. In alle gevallen moet de vrijheid van wetenschappers geborgd zijn. Ze kunnen prima samen met Defensie een vraag bedenken, maar hoe gaan ze hun onderzoek uitvoeren? Dat zou aan de wetenschappers moeten zijn. En hoe transparant kunnen ze zijn? Ze moeten ook de ruimte hebben om nee te zeggen.”

Misschien denken ze bij de overheid: wie betaalt, bepaalt.
“Dan hoop ik dat deze rapporten tot nadenken stemmen. Wetenschappelijk onderzoek moet vrij zijn, dus degene die betaalt mag niet de inhoud bepalen. De rapporten komen inderdaad wel op een kritiek moment, ook voor de wetenschap zelf. Academische vrijheid komt met een zekere verantwoordelijkheid om er goed voor te zorgen.”

Je zou kunnen denken: pas op wat je wenst. Wordt een wettelijk bepaalde academische vrijheid geen stok om mee te slaan als een wetenschapper aan een talkshowtafel over iets buiten zijn of haar vakgebied praat?
“Je moet het niet te nauw zien. Wat is iemands expertise? Onderzoek doen betekent vaak dat je nog niet alle antwoorden weet. Bovendien zijn wetenschappers getraind om met een wetenschappelijke blik te kijken naar problemen. Met die blik kunnen ze heus weleens iets zeggen over andere vakgebieden dan hun eigen.”

Tegelijk met het rapport over de academische vrijheid verschijnt het KNAW-rapport over de vrijheid van meningsuiting in het hoger onderwijs en de wetenschap. Daarmee moet de overheid zich zo min mogelijk bemoeien, vindt hoofdauteur Ineke Sluiter, voormalig KNAW-president en hoogleraar Griekse taal en letterkunde.

De vrijheid van meningsuiting hoort bij een vrije samenleving. Is dat eigenlijk niet vanzelfsprekend?
Sluiter: “We hadden inderdaad snel klaar kunnen zijn, maar de vrijheid van meningsuiting roept toch altijd weer vragen op. Dit is niet het eerste rapport erover en het zal niet het laatste zijn.”

Waarom moet de politiek zich er niet mee bemoeien?
“Vrijheid van meningsuiting is uitstekend geborgd in de Grondwet, andere wetgeving en ook in het Europese verdrag voor de rechten van de mens. En wetenschappers hebben een gedragscode die voorschrijft dat ze zo transparant mogelijk moeten zijn over hun rol in publieke debatten. Dat is voldoende. Als je de vrijheid van meningsuiting nader gaat invullen met nieuwe regels, dan ben je die eigenlijk aan het inperken.”

Wat kan de politiek dan wél doen?
“Dat is het probleem, politici willen iets doen. Ze reageren vaak op incidenten en willen dan krachtdadig overkomen. Maar terughoudendheid vergt ook een zekere moed. Als het over incidenten aan de universiteiten gaat, moeten ze iets vaker zeggen: dit is niet aan ons.”

De ophef binnen en buiten de universiteit gaat vaak over gevoelige kwesties, zoals samenwerking met landen als China en Israël. Die gaat vast niet verdwijnen met dit rapport.
“Nee, maar als het goed is zorgt de vrijheid van meningsuiting ervoor dat je over zulke kwesties een echt debat kunt voeren met de academische gemeenschap en de medezeggenschap. Net als politici moeten ook universitaire bestuurders zich daarin terughoudend opstellen en in elk geval transparant communiceren. Unanimiteit zul je nooit krijgen, maar na een debat weet je wel waar draagvlak voor is.”

In het rapport legt u aan studenten uit dat de collegezaal een ‘brave space’ is. Wat is dat? “In de collegezaal kun je soms onwelgevallige theorieën horen en dat hoort erbij: studenten zijn aan het leren, ze krijgen met onderwerpen en standpunten te maken die ze nog niet kennen. Als dat in het onderwijs niet kan, waar dan ooit nog wel? Studenten moeten elkaars ruimte en standpunten respecteren. De meesten kunnen daar prima mee leven. Dat geldt eigenlijk voor alle punten die we benoemen: verreweg het meeste gaat goed. Bijna alle debatten en colleges verlopen probleemloos.”

Toch lopen de emoties soms hoog op, bijvoorbeeld als het over de slavernij gaat of klimaatverandering. Is dat een probleem?
“Nee, je bestudeert die onderwerpen juist omdat ze gevoelig liggen. Er is in de wetenschap bijna altijd sprake van een zeker engagement. Vaak denken mensen dat dat alleen voor de sociale wetenschappen geldt, maar als je bijvoorbeeld biodiversiteit bestudeert is dat ook omdat je de waarde ervan inziet. In het onderwijs en onderzoek moet je natuurlijk wel zorgen dat je je analyses niet door emoties laten bepalen.”

Helemaal een-op-een is het niet, maar het kabinet-Jetten wil de bezuinigingen van het vorige kabinet op onderwijs, onderzoek en media terugdraaien. Alles bij elkaar gaat het om 1,5 miljard euro.

Zo wordt een bezuiniging op internationale studenten ongedaan gemaakt. Volgend jaar krijgen universiteiten en hogescholen daarom 25 miljoen euro extra, wat oploopt tot 42,5 miljoen in het jaar 2029.

Wel voorziet het kabinet dat er door de bevolkingskrimp uiteindelijk minder studenten in het hoger onderwijs zullen rondlopen, dus de onderwijsfinanciering gaat omlaag. Dat staat echter los van bezuinigingen of investeringen. Voor de hogescholen scheelt dat komend jaar 149 miljoen euro en voor de universiteiten 89 miljoen euro.

Die krimp is niet gelijk verdeeld over het land. Voor het mbo heeft het kabinet daarom al een wijziging van de onderwijsfinanciering in petto, waarmee het onderwijs in krimpregio’s wordt gesteund. Voor het hoger onderwijs moeten zulke plannen nog worden uitgewerkt.

Onderzoek
Ook onderzoek en wetenschap krijgen er in 2027 extra geld bij: 216 miljoen euro verdeeld over allerlei posten. Daarnaast komt via onderzoeksfinancier NWO er weer 70 miljoen euro bij voor onderzoek, die eerder was weggesneden.

Het praktijkgerichte onderzoek in het hbo kan volgend jaar op 10 miljoen euro extra rekenen. Dat wordt 20 miljoen euro in de jaren erna en dan, ergens in de vage toekomst, gaat het omhoog naar 68 miljoen euro per jaar.

Zo vliegen de bedragen in het rond, maar onder de streep komt het erop neer dat het kabinet de miljoenen voor onderwijs en onderzoek reserveert die de bewindslieden eerder al in het vooruitzicht hadden gesteld.

Op de begroting staan extra uitgaven van 1,3 miljard euro. Daarnaast ligt er nog zo’n 200 miljoen euro bij het ministerie van Financiën op de plank. Dat geld blijft gereserveerd tot het ministerie van Onderwijs er goede plannen voor heeft.

Blij
De hogescholen zijn blij dat de bezuinigingen worden teruggedraaid, maar ze zouden graag nóg meer geld krijgen: dan kunnen ze zich op om- en bijscholing voor werkenden storten. Dat zou belangrijk zijn nu de arbeidsmarkt snel verandert. De hbo-instellingen willen graag dat het kabinet daar een “volwaardige wettelijke taak” van maakt, zegt voorzitter Maurice Limmen van de Vereniging Hogescholen.

Ook de universiteiten reageren positief. “Met deze begroting zorgt het kabinet ervoor dat studenten goed onderwijs krijgen en universiteiten kunnen blijven bijdragen aan de oplossingen die Nederland nodig heeft”, stelt voorzitter Caspar van den Berg van universiteitenvereniging UNL.

Talent
Het geld vertelt niet het hele verhaal. De universiteiten en hogescholen krijgen bijvoorbeeld extra budget voor de ‘talentstrategie’ van het kabinet om die ontwikkeld is om opleidingen meer aan te laten sluiten op de praktijk. Maar waar gaat dat naartoe? Bepaalde sectoren zullen meer profiteren dan andere.

“De plannen en bijbehorende budgetten hiervoor worden de komende tijd verder uitgewerkt”, staat in een persbericht van het ministerie. Werkgevers en maatschappelijke organisaties mogen erover meepraten.

Foto bovenin: Ministerie van Financiën

Hogescholen willen graag over het voetlicht brengen dat ze nuttig onderzoek verrichten waarmee je in de praktijk uit de voeten kunt. Ze hebben er net een nieuwe campagne voor gelanceerd.

De zogeheten RAAK-awards hebben hetzelfde doel. De onderzoeksfinancier van het hbo, regieorgaan SIA, wil met deze prijzen het onderzoek van hogescholen meer bekendheid geven.

SIA verdeelt ongeveer honderd miljoen euro per jaar voor praktijkgericht onderzoek. Vorig kalenderjaar kregen 451 projecten subsidie. Voor de RAAK-prijzen komen projecten in aanmerking die al eerder SIA-geld hebben ontvangen.

Zes projecten, vijf hogescholen
Dit jaar zijn er projecten genomineerd van Avans, Hogeschool Rotterdam, Hogeschool Leiden, Van Hall Larenstein, en (twee keer) Fontys.

Een lectoraat van Avans analyseert samen met andere partijen illegale afvaldumpingen van de drugsindustrie: met kennis over de grondstoffen van de drugs en de herkomst van het afval kan de handel in drugs beter worden bestreden, is het idee.

De Hogeschool Leiden gebruikt de koolmees om de verspreiding van bestrijdingsmiddelen in kaart te brengen. Vrijwilligers verzamelen na afloop van het broedseizoen niet-uitgekomen eieren en dode jonge koolmezen, zodat die op de aanwezigheid van gif getest kunnen worden

Fontys heeft twee nominaties: een voor de ontwikkeling van een snelle soa-test (met een glow-in-the-dark-signaal voor je smartphone) en een tweede nominatie voor een project om mensen na een beroerte meer te laten bewegen.

En hoe kan de overheid op een betere manier producten en diensten inkopen? Kan het ook minder? De Hogeschool Rotterdam zocht het uit en meent dat de overheid een ‘hefboom’ voor de circulaire economie kan zijn, waarin minder wordt verspild.

Ten slotte hebben onderzoekers van de Hogeschool Van Hall Larenstein gezien dat paardenhouderijen in Nederland 230.000 hectare grond beslaan. Met onderzoek en samenwerking willen ze op die grond voor meer biodiversiteit zorgen.

Prijzengeld
In totaal wordt er met de awards 45.000 euro verdeeld: 25.000 voor de eerste prijs, 10.000 voor de tweede prijs, 5.000 voor de derde prijs en nog eens 5.000 euro voor de publieksprijs. De winnaars worden 26 november bekendgemaakt.

Persoonsgegevens lekken, kennis stelen, losgeld eisen… Ook hogescholen en universiteiten krijgen weleens een hackersaanval te verduren. Zo werd Fontys in mei nog getroffen door een hack die plaatsvond op de digitale leeromgeving Canvas. Maar de instellingen verweren zich kranig, vindt het kabinet. 

De overheid wil meer grip op de cyberveiligheid in het land. Afgelopen april ging de Tweede Kamer in grote meerderheid akkoord met de Cyberbeveiligingswet, een uitwerking van een Europese wet. Het kabinet wil ook het hoger onderwijs onder deze wet laten vallen. Een conceptregeling staat nu online voor een internetconsultatie. 

De vraag was vooral: hoe streng wordt deze wet voor het hoger onderwijs? Vooraf maakten de instellingen zich zorgen: het wetsvoorstel zou averechts uitpakken, vreesden ze. 

Belangrijk of essentieel 
De wet maakt een onderscheid tussen ‘belangrijke’ en ‘essentiële’ entiteiten. Het grootste verschil is hoe streng het toezicht is. Publiek gefinancierde universiteiten en hogescholen worden aangewezen als ‘belangrijke’ entiteiten. Dat wil zeggen: ze krijgen het ‘lichtere toezichtregime’. 

Er komt alleen toezicht achteraf, staat in de toelichting. Dat zou genoeg zijn, omdat de onderwijsinstellingen de afgelopen jaren – na bestuurlijke afspraken met het ministerie van Onderwijs – al flink aan hun cyberweerbaarheid hebben gewerkt. 

Het doet denken aan een wetsvoorstel voor de screening van masterstudenten en onderzoekers in ‘gevoelige’ vakgebieden, dat minister Rianne Letschert afgelopen week wederom heeft uitgesteld. De onderwijsinstellingen zijn al goed bezig, complimenteerde de minister. Daarom zou de aangekondigde brede screening niet proportioneel zijn. 

“Verstandig” 
De universiteiten spraken vorige week van een “verstandige heroriëntatie” van de minister. Ze waren blij met de nadruk op hun eigen verantwoordelijkheid in kwesties rond kennisveiligheid. Ze spraken ook hun waardering uit voor het extra geld dat de minister uittrekt voor kennisveiligheid en cyberweerbaarheid (80 miljoen voor de komende vijf jaar). 

De Inspectie van het Onderwijs krijgt de taak om toezicht te houden. Dat is dus een extra taak voor de inspectie, naast bijvoorbeeld financieel toezicht en toezicht op de sociale veiligheid. 

De onderwijsinstellingen krijgen een meldplicht voor incidenten. Naar schatting zullen dat er twee per instelling zijn, dus meer dan honderd per jaar. De kosten van die meldplicht zullen landelijk rond een miljoen euro liggen, is de aanname. 

Het besluit, dat is gebaseerd op een advies van de leading lectoren, werd vorige week officieel genomen en bouwt voort op het lectoratenplan dat Fontys ruim twee jaar geleden presenteerde. Dat plan was nodig om beter te kunnen sturen op inhoud, samenhang en uitvoering van lectoraten. Nu spreekt bestuurder Arian Steenbruggen van een ‘herijking’ van het onderzoeksportfolio. 

“Hiermee kiest Fontys voor meer focus, sterkere verbinding met de Centres of Expertise en betere aansluiting op maatschappelijke opgaven. Activiteiten worden gebundeld en lectoraten versterkt, zodat zij meer impact en innovatiekracht realiseren.”

De veranderingen hebben betrekking op 9 van de 47 lectoraten. Ethisch werken (Fontys HRM&TP) en Designing the Future (Fontys Economie Tilburg) gaan stoppen. Business Services Innovation en Cross Border Business Development (Fontys International Business School) in Venlo worden samengevoegd. 

De wereld verandert
Twee lectoraten die worden voortgezet, ontvangen vanaf volgend jaar niet langer de volledige Fontys-basisfinanciering, omdat zij deels uit andere bronnen worden bekostigd: Distributed Sensor Systems (Fontys Technology) en het gezamenlijke lectoraat Onderwijs in verbinding (Fontys Educatie en Hogeschool Zuyd). Fontys financiert dan 38 lectoraten volledig. 

Over de voortzetting van drie andere lectoraten – Continue professionele ontwikkeling van verpleegkundigen, Integratief opleiden en boundary crossing en Wendbare onderwijsprofessionals – is eerder al besloten om deze niet te verlengen.

“De wereld om ons heen verandert voortdurend. Daar moeten wij met ons onderzoek op inspelen”, aldus Steenbruggen. “Dit betekent dat we onze lectoraten moeten beoordelen op hun onderzoeksresultaten, verbinding met ons onderwijs, impact en inverdienvermogen (de mate waarin lectoraten externe middelen en subsidies binnenhalen voor hun onderzoek, red.).”

Emoties
De lectoraten Ethisch Werken en Designing the Future ontvangen in 2027 nog de helft van de middelen, waarna ze op 1 januari 2028 worden opgeheven. Dat wil volgens Steenbruggen niet zeggen dat de inhoudelijke thematiek niet belangrijk is. “Dit zijn brede onderwerpen die ook bij andere lectoraten in het portfolio zitten, en die daar hun weg weer kunnen vinden.” 

De bestuurder benadrukt dat er geen directe personele consequenties zijn. Wel erkent ze dat het besluit om met deze onderzoeksgroepen te stoppen impact heeft op de betrokkenen. “We snappen dat het emoties met zich meebrengt. Daarom willen we de tijd nemen om hier zorgvuldig mee om te gaan. In de komende periode werken we in overleg aan de nadere uitwerking, met aandacht voor medewerkers, continuïteit en kwaliteit.” 

Om hoeveel mensen het gaat kan de bestuurder niet precies zeggen, omdat een lectoraat grotendeels werkt met mensen die een beperkt deel van hun tijd aan onderzoek in het lectoraat besteden.

Miljoenen
Jaarlijks ontvangt Fontys 20,5 miljoen euro uit de eerste geldstroom van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW) voor het doen van praktijkgericht onderzoek. Daarnaast halen de lectoraten subsidie op bij onder meer SIA, NWO, de Europese Unie en andere externe partijen. In totaal hebben de onderzoeksgroepen momenteel zo’n 33 miljoen euro te besteden. Fontys streeft naar een budget van 40 miljoen euro op jaarbasis.

Steenbruggen licht dit toe: “De basisfinanciering voor de lectoraten is gestoeld op alleen de eerste geldstroom, met inverdienen kan een groep doorgroeien en het onderzoeksvolume laten toenemen.” Als je spreekt over miljoenen, lijkt het al gauw over veel geld te gaan. Maar volgens de bestuurder gaat het om beperkte middelen, “vooral als je nagaat hoe groot Fontys is”. 

“We moeten dit geld dus slim inzetten", aldus Steenbruggen. "En daarom is het nodig dat we lectoraten hebben, die genoeg middelen binnenhalen om impact te kunnen maken met hun onderzoek. Uiteindelijk willen we meer onderzoek doen met minder maar meer robuuste lectoraten.” Fontys wil de lectoraten voortaan jaarlijks evalueren. 

Nanny Kuijsters, onderzoeker Responsible Sport Econmy en docent Economie aan Fontys, werkt binnen het project samen met onderzoekers van onder andere de Universiteit van Amsterdam, Wageningen University & Research, Universiteit Twente en de hogescholen van Utrecht, Den Haag en Rotterdam. Volgens Kuijsters is juist die samenwerking bijzonder. “De combinatie van hogescholen en universiteiten is uniek, want we kunnen alles van de praktische en wetenschappelijke kant bekijken.” Binnen het project wordt ook samengewerkt met ruim dertig partners uit het werkveld, waaronder Nike, Robey, KNVB, NOC*NSF, Bol, ministerie van IVW en enkele gemeenten.

Het onderzoek ontvangt 2,2 miljoen euro subsidie van de overheid, aangevuld met ongeveer vier ton cofinanciën van de werkveldpartners. Binnen het project is Kuijsters projectleider van één van de zes werkpakketten: het onderdeel dat zich richt op sporttextiel. “De beoordelingscommissie, een internationale commissie, was met name positief over het feit dat we niet alleen naar fashion maar ook naar sporttextiel kijken.”

Amateurclubs
De onderzoekers gaan onder meer bekijken hoe de Nederlandse sportinfrastructuur duurzamer kan omgaan met textiel. Daarbij ligt de focus vooral op amateurverenigingen. Volgens Kuijsters zijn er al verschillende manieren waarop clubs duurzamer omgaan met textiel, maar is nog onduidelijk welke aanpak in de praktijk het beste werkt. “Er zijn een heel aantal manieren om binnen amateurclubs duurzamer met textiel om te gaan, en wij gaan onderzoeken welke manieren het meest praktisch haalbaar en opschaalbaar zijn.”

Studenten
Het onderzoek begint bij promovendi aan de universiteiten. Op basis van hun bevindingen worden vervolgens experimenten opgezet, waar ook studenten bij betrokken worden. “In de experimenten gaan we proberen om studenten zoveel mogelijk mee te nemen”, vertelt Kuijsters. “Ik heb nu al contact met collega’s die dit interessant vinden en ik ben zelf betrokken bij het vak ‘Sustainable Business Strategy’, waar studenten al hieraan werken in deelopdrachten die input geven aan het onderzoek.”

Donderdag sprak de Tweede Kamer met minister Rianne Letschert over het onderzoeks- en wetenschapsbeleid van het nieuwe kabinet. Het debat kon nauwelijks over geld gaan, want Letschert moet nog uiteenzetten wat ze met haar budget wil doen.

Dus ging het over andere kwesties. De VVD is bijvoorbeeld kritisch over een wetsvoorstel dat de komst van de hbo-promotie regelt. “Wat is hier nu precies het probleem dat we proberen op te lossen?”

Soort doctor
Het wetsvoorstel is vorige week naar de Kamer gestuurd. Het legt onder meer de titel ‘professional doctor’ officieel vast. Die titel is bedoeld voor een praktijkgerichte promotie aan een hogeschool. 

In een landelijke pilot bieden zesentwintig hogescholen zulke PD-trajecten aan. De eerste kandidaten gingen in 2023 van start en inmiddels zijn er meer dan honderd bezig, verspreid over zeven verschillende domeinen. Ook Fontys kent een PD-kandidaat.

“We zijn groot voorstander van praktijkgericht onderzoek”, zei VVD-Kamerlid Martin de Beer. “Dat is ook de kracht van hogescholen en het mbo. Maar dat betekent niet automatisch dat je nieuwe titels moet optuigen.”

De Beer vreest voor versnippering, onduidelijkheid en zelfs ‘titelinflatie’. Hoe dan ook is het wetsvoorstel “prematuur”, vindt zijn partij. De pilot loopt tot 2029 en de VVD wil afwachten wat daaruit komt. 

Van belang
Ilana Rooderkerk (D66) ging ertegenin. De titels zouden praktijkgerichte onderzoekers de erkenning geven die ze verdienen. Steun voor het wetsvoorstel zou bewijzen dat de VVD praktisch onderzoek inderdaad van belang vindt, stelde ze.

Minister Letschert wilde het wetsvoorstel alvast indienen met het oog op de kandidaten die al in de trajecten voor een professional doctorate zitten, zei ze in het debat. Ze wilde hen niet in onzekerheid laten over de erkenning van de trajecten en de bijbehorende titels.

Bovendien levert het praktijkgerichte onderzoek werkelijk iets anders op dan het proefschrift van het universitaire promotietraject, onderstreepte ze. Anders zou je ook geen nieuwe titel nodig hebben.

De Beer liet de deur wel op een kier. Hij wilde best met elkaar nadenken over “vormen van waardering voor praktijkgericht onderzoek”, zei hij tegen de minister.

Hoe vergaat het gepromoveerde wetenschappers als ze eenmaal hun doctorstitel hebben? Hoe kijken ze terug op hun promotie en wat hebben ze meegemaakt? Het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft het hun gevraagd.

Van de recent gepromoveerde vrouwen heeft 44 procent naar eigen zeggen ongewenst gedrag meegemaakt in het promotietraject. Onder mannen is dit percentage lager: 26 procent.

Wat ze precies hebben meegemaakt? Pesten, discriminatie en bedreiging komen voor. Eén op de tien vrouwen kreeg te maken met seksuele intimidatie.

De dader kan een hoogleraar zijn, maar ook een medepromovendus of iemand waarmee de promovendus “in contact is gekomen vanwege het promotietraject”. Daar zeggen de cijfers verder niets over.

Zorgelijk
“Het is echt heel zorgelijk”, zegt voorzitter Martijn van der Meer van het Promovendi Netwerk Nederland. “Bijna één op de twee vrouwen en een kwart van de mannen maakt ongewenst gedrag mee. Dat is veel.”

Het laat volgens hem zien dat alle aandacht voor sociale veiligheid in het hoger onderwijs en de wetenschap terecht is. Hij is bijvoorbeeld blij met het programma Sociale Veiligheid, waar je subsidie kunt krijgen voor goede plannen op dit gebied.

Werkdruk
Daar komt bij dat de werkdruk de afgelopen jaren is opgelopen. Over wangedrag heeft het CBS geen eerdere cijfers, maar over de werkdruk wel. In 2019 hield het CBS ook een peiling onder gepromoveerden. 

De werkdruk was hoog of zeer hoog, zei 60 procent in 2019. In de peiling van 2025 is dat opgelopen tot 68 procent. Bij vrouwen (72 procent) is deze werkdruk hoger dan bij mannen (63 procent).

 Van der Meer baalt ervan: “Afgelopen vijf jaar is er veel aandacht voor de werkdruk geweest. Toch zien we geen daling, maar een stijging.”

Tevreden
Ondanks de problemen kijkt 86 procent van de recent gepromoveerden over het algemeen tevreden terug op het traject. In 2019 was het oordeel gunstiger: toen was 93 procent achteraf tevreden. Mannen oordelen iets positiever dan vrouwen, maar het scheelt niet veel.

De meeste politieke partijen laten hun verkiezingsprogramma’s ‘doorrekenen’ door het Centraal Planbureau. Dat schat dan op basis van modellen wat de plannen economisch opleveren. 

Wetenschap en onderwijs waren in de CPB-doorrekening altijd een kostenpost, omdat het zo moeilijk is om te voorspellen wat de economie ermee opschiet. Politici kunnen in principe het onderwijs wegbezuinigen zonder dat ze slecht uit het CPB-model komen. Daar is al jaren veel discussie over.

Twee jaar
SEO Economisch Onderzoek heeft nu op verzoek van het ministerie van Onderwijs in kaart gebracht hoeveel wetenschappelijke kennis er al is over het rendement van onderwijs en onderzoek. Demissionair minister Moes stuurde het resultaat afgelopen dinsdag naar de Tweede Kamer. SEO denkt dat het mogelijk is om in twee jaar tijd een eerste model te bouwen. 

Afgelopen vrijdag kwam het Centraal Planbureau met de doorrekening van het coalitieakkoord. Over het plan om 1,5 miljard euro extra in onderwijs en onderzoek te steken kon de rekenmeester eigenlijk alleen zeggen dat daardoor het ‘menselijk kapitaal’ toeneemt. Dat is goed voor de economie, denkt het CPB, maar hoe goed precies weet het bij gebrek aan een model niet.

Veel bewijs nodig
Een model is een voorspellingsmachine, maar die werkt alleen als er heel veel voorspellende data zijn, legt SEO uit. Die data komen uit wetenschappelijk onderzoek waarin een verband wordt aangetoond tussen beleid en de uitkomst ervan. 

Wordt het onderwijs beter van kleinere klassen? Of kun je je geld beter aan de scholing van leraren besteden? En welk type onderzoek moeten we vooral subsidiëren? Als wetenschappers hierover inzichten vergaren, kun je die gebruiken voor een model.

Er is al veel bewijs voor het economisch nut van onderwijs, zegt SEO. En ook van bedrijfsinvesteringen in onderzoek en ontwikkeling weten we dat die twee tot drie keer meer opleveren dan wat ze kosten. Wel moet er meer duidelijkheid komen over het resultaat van publieke investeringen in onderzoek, schrijft SEO.

Brede welvaart
SEO plaatst wel een kanttekening. Onderwijs levert niet alleen economische groei op, maar heeft ook andere maatschappelijke voordelen. De Onderwijsraad zette die ook al eens op een rijtje. Enkele voorbeelden: gezonder gedrag, een kleinere kans om ziek te worden, minder tienerzwangerschappen en minder criminaliteit.

SEO vindt daarom dat het voorspellen van economische groei een opstapje moet zijn naar een breder model. Er moet ook meer inzicht komen in de waarde van onderwijs en onderzoek voor wat wel de ‘brede welvaart’ wordt genoemd. 

Naast Fontys hebben ook 17 andere hogescholen onderzoeksubsidies toegewezen gekregen, in totaal goed voor zo’n 31 miljoen euro. Van de 53 aanvragen die in juni waren ingediend voor een RAAK-publieksubsidie zijn er 22 gehonoreerd bij in totaal 12 hogescholen, meldt Regieorgaan SIA. Met maximaal 350.000 euro verrichten deze hogescholen onderzoek naar praktijkvragen uit de publieke sector.

De hogescholen werken samen met ten minste twee publieke organisaties. De onderzoekspartners, waaronder de hogeschool zelf, verdubbelen de RAAK-subsidie uit eigen zak. In december zijn ook de grote RAAK-PRO subsidies uit de aanvraagronde van 2024 toegewezen. Van de 162 aanvragen kunnen 34 projecten van start bij 14 hogescholen. Met maximaal zeven ton, die door de samenwerkingspartners naar minstens een miljoen euro wordt verhoogd, wordt vier jaar onderzoek betaald.

Projecten Fontys
Fontys heeft twee RAAK-publieksubsidies en twee RAAK-PRO subsidies binnengesleept. De eerste publieksubsidie gaat naar het onderzoek ‘Verbetering van functionele beperkingen in uitdagende dynamische activiteiten: het ontwikkelen van een training voor kinderen met een behandelde klompvoet’.

Jaarlijks worden ongeveer 200 kinderen in Nederland geboren met een klompvoet. Na behandeling ervaren veel kinderen alsnog balansproblemen. Met een technologische en op gamificatie-gebaseerde training wil Fontys de spierkracht en balans van deze kinderen verbeteren en zo functionele beperkingen verminderen.

Ook het onderzoeksproject ‘Truthful, not Neutral’ krijgt een publieksubsidie. Hierin wordt live journalistiek, wat steeds meer groeit in Nederland, onder de loep genomen. Samen met praktijkpartners onderzoekt Fontys de succesfactoren, risico’s en spanningsvelden van deze vorm van journalistiek.

RAAK-PRO
Het onderzoek ‘Systeemdenken voor energiesystemen’, waar Fontys samen met tien andere consortiumpartners deel van uitmaakt, is begin dit jaar van start gegaan. Met een subsidie van bijna 700.000 euro focust het onderzoek zich op het bevorderen van de efficiëntie van gehele energiesystemen bij bedrijven door middel van systeemdenken. Met behulp van een stappenplan worden bedrijven zo geholpen bij het inventariseren en optimaliseren van energiegebruik.

Het laatste Fontysproject dat gesubsidieerd wordt is het project ‘Sensors2care: Adoptie van stressmetingen met wearables in de zorg’. Samen met elf partners richt Fontys zich hiermee op de inzet van draagbare sensoren die stressgerelateerde indicatoren meten en monitoren. Het uiteindelijke projectdoel: het doorontwikkelen van wearables die daadwerkelijk gebruikt kunnen worden in verschillende takken van de zorg.

Een kleine vier jaar geleden begon Mohammed Tahtali, docentonderzoeker bij het lectoraat Industrial Engineering and Entrepreneurship en werkzaam bij Technische Bedrijfskunde, zijn promotietraject over vertrouwen in AI en slimme technologieën. Sindsdien is hij bezig met een onderzoek dat niet alleen academisch relevant is, maar waar ook studenten bij betrokken worden die voor hun afstuderen werken aan verschillende vraagstukken. Eén van hen is Ruben Gloudemans, die onderzoek deed naar de Voetencheck-app.

AI-toepassing
De applicatie stelt podotherapeuten in staat om de voeten van patiënten op afstand te screenen en tijdig in te grijpen bij risico’s. Maar hoe werkt deze technologie in de praktijk en welke drempels zijn er voor acceptatie en blijvend gebruik? “De Voetencheck-app heeft nu nog geen AI-toepassing, maar stel dat die er wel komt, gaan gebruikers die dan vertrouwen? Daar hebben Ruben en ik onderzoek naar gedaan, deels in samenwerking met Fontys Paramedisch”, vertelt Tahtali.

Uit gesprekken met verschillende podotherapeuten is gebleken dat er wel behoefte is naar een AI-toepassing in de app, maar dan vooral als ondersteunende rol. Niet voor het stellen van diagnoses. “Dat vonden we interessant, omdat dit beeld breed terugkomt in meerdere onderzoeken waar vertrouwen in algoritmische adviezen zich op focussen”, vervolgt Tahtali. “Mensen blijken nog weinig vertrouwen te hebben in AI als het gaat om het overnemen van de rol van een expert.”

Bijzondere samenwerking
De interviews die Ruben in focusgroepen hield en het daarbij horende literatuuronderzoek, die samen de basis van zijn scriptie vormen, zijn de rode draad in de wetenschappelijke publicatie die deze maand verscheen in de Journal of Medical Internet Research. Zijn docent heeft de paper aangevuld door er een analyse op los te laten en alles wetenschappelijk te onderbouwen.

Tahtali noemt het een bijzondere samenwerking. “Want hoe vaak komt het voor dat podotherapie direct veel raakvlakken heeft met Technische Bedrijfskunde?”, zegt hij. En behalve bijzonder was het gezamenlijke project ook succesvol. Ruben won met zijn scriptie namelijk maar liefst twee prijzen: de scriptieprijs van Fontys TBK en de posterprijs op het congres Diabetische Voet.

“Eén van de redenen waarom ik dit onderzoek ben gaan doen, is vanwege mijn achtergrond”, vertelt Ruben. “Mijn vader is huisarts en zelf heb ik ook bij een huisartsenpost gewerkt. Als student Technische Bedrijfskunde krijg je niet vaak de mogelijkheid om iets binnen het zorgdomein te doen, dus toen deze kans zich voordeed, pakte ik ‘m met beide handen.” Bovendien, gaat hij verder: “Vond ik het academische stukje van dit onderzoek, wat veel andere afstudeerscripties in het hbo missen, ook een uitdaging.”

Lang traject
Het onderzoek van de docentonderzoeker en student is al een hele poos geleden afgerond, maar toch is het wetenschappelijke artikel in de Journal of Medical Internet Research deze maand pas verschenen. “Het duurt altijd heel lang voor een Journal-paper gepubliceerd wordt”, legt Tahtali uit. “Dat komt omdat alles heel academisch moet worden geformuleerd – wat natuurlijk iets vraagt van een student – maar ook omdat er twee onafhankelijke beoordelaars naar kijken. Vorig jaar hebben we een aanvraag ingediend, en nu is de boel pas verschenen.”

Ruim 2200 mensen, waaronder medewerkers, partners uit het werkveld en pensionarissen, wisten vrijdag hun weg te vinden naar het event, dat in het leven is geroepen om gezamenlijk het nieuwe studiejaar te starten. “Wat een grote groep, en wat fijn dat iedereen er is”, trapt Joep Houterman het evenement af. “Het doet me goed om jullie allen te zien.”

Het beeld van vandaag past precies bij het uitgangspunt van de campus: een plek die bedoeld is om te ontmoeten. “Samen maken we een vitale, duurzame en inclusieve samenleving, samen maken we Fontys”, besluit de voorzitter van het cvb onder luid applaus.

Enthousiasme en leergierigheid
De eerste bezoekers lijken meteen enthousiast te zijn van de nieuwe opzet. “Voorgaande jaren was er een simpelere jaaropening waar bijna niemand naartoe ging, tenzij je al op Rachelsmolen werkte. Dat we nu in zo’n grote getalen aanwezig te zijn is toch wel heel tof om te zien”, klinkt het op het drukbezochte terrein.

Overigens zonder al te veel studenten: die waren wel welkom maar officieel niet uitgenodigd. Degenen die er waren hielpen mee bij de organisatie, de workshops en de inspiratiesessies.

Onderverdeeld in categorieën als Future of Learning, Enabling Technologies, Healthy & Inclusive Society, Sustainability & Circularity en Smart Mobility, maakt iedereen vandaag de o zo belangrijke ‘Sustainable Connections’ waar het vandaag om draait. Met een scala aan workshops is er voor iedereen wel wat wils. “Ik vind het gaaf om een inkijkje te krijgen waar collega’s mee bezig zijn, daar steken we allemaal wat van op”, laat een van de workshopvolgers in gebouw R12 weten.

Eigen organisatie
Twee medewerkers van de Pedagogische Technische Hogeschool kijken ondertussen hun ogen uit. “Wij werken voor Fontys, maar doen dat eigenlijk extern. We zijn weinig bij Fontys zelf, dus het is heel interessant om te ervaren wat er allemaal binnen de eigen muren gebeurt. Een groots evenement als vandaag zorgt er dan ook voor dat we een goed beeld krijgen van onze eigen organisatie.” (Tekst gaat verder onder de foto's)

Dat het evenement veel indrukken oplevert merken ook medewerkers van gebouw R4. “Ik ben echt aan het genieten van de aankleding vandaag. Ik werk normaliter ook op dit terrein en zie nu echt de potentie van onze campus. Daarnaast zijn die agenten op hun motortjes echt hilarisch.”

Groot in opzet
Want ook daar heeft het Fontys for Society Event aan gedacht. Er is meer dan genoeg entertainment met concerten, acrobatische verrassingen en andere acts verspreid over het terrein. Toch plaatsen de dames van R4 een kleine kanttekening. “Er zit lange tijd tussen de worskhops waardoor je lang moet wachten. En het is iets te groot in opzet. Ik loop hier zelfs een beetje verloren, terwijl ik hier werk.”

Maar wat wellicht het belangrijkste van vandaag is, buiten het gezamenlijk starten van het studiejaar, is dat men elkaar weet te inspireren en te groeien. Want zoals Joep Houterman al zei: samen maken we Fontys.

Bij de dienst Financiën & Inkoop wordt door de medewerkers zoveel mogelijk vrij genomen in de zomervakantie omdat de instituten dan ook vrij zijn, maar volgens woordvoerder Lenie van Geffen wordt er ook hard doorgewerkt. “Omdat wij een ondersteunende dienst zijn, is het niet mogelijk dat er niemand werkt. De facturen en salarissen moeten namelijk ook in de vakantieperiodes gewoon betaald worden.”

Daarom proberen de medewerkers van de dienst, zo’n 45 tot 50 mensen, allemaal in de vier zomermaanden vakantie op te nemen. “Niet alleen in augustus, maar ook in juni, juli en september.”

Ook bij Informatievoorziening & Technologie wordt in de zomer doorgewerkt. “Het zijn voor een aantal van ons zelfs drukke tijden”, laat woordvoerster Kirsten Vieweger weten. “Wanneer het rustig is qua studenten en medewerkers, kunnen wij namelijk allerlei wijzingen doorsturen in systemen. Toch zien we ook al een goede leegloop en zijn ook binnen onze dienst de vakanties van de 160 medewerkers begonnen.”

Rooster en bereikbaarheid
Binnen de dienst Studentenvoorzieningen is voornamelijk de collectieve vakantieweek (29 juli tot en met zondag 4 augustus) de week waarin medewerkers vrij zijn. “Daarbuiten loopt de studentenadministratie gewoon door. Ook hebben we een rooster opgesteld, zodat er altijd studentendecanen en -psychologen beschikbaar zijn voor studenten wanneer zij in de vakantie behoefte hebben om een gesprek te voeren. Binnen onze dienst is er altijd iemand te bereiken”, laat Birgit Grun weten.

Ook een aantal medewerkers van de in totaal 120 werknemers die Vastgoed & Facilities werkt deze zomer door. Dat gebeurt voornamelijk aan kleine huisvestingsprojecten zoals onderhoud, legt woordvoerder Judith Tollig uit. “Die worden juist in de vakantie gepland omdat gebouwen dan leger zijn. Ook zorgen we dat er altijd iemand op de campussen aanwezig is om een oogje in het zeil te houden.”

Nauwelijks vrij
Binnen Marketing, Communicatie & PR hebben sommige medewerkers al vakantie gehad, zodat ze de komende weken juist door kunnen werken, een aantal anderen hebben nauwelijks vrij. “Zo zijn sommigen van ons druk bezig met de voorbereidingen van Purple en de start van het nieuwe studiejaar. Ook zitten we nu in de laatste fase van studentenwerving voor komend jaar. Ons webteam heeft daarbij de taak om tweehonderd pagina’s te vullen en goed te zetten, zodat ook al onze nieuwe studenten zich straks welkom voelen”, aldus teamleider Teun Slot.

De dienst die het het meest rustig lijkt te hebben tijdens de zomerperiode is Onderwijs & Onderzoek. Woordvoerder Erik Oomen: “We hebben geen processen die tijdens deze weken doorgang vinden, dus dat pakken we eind augustus weer op. Deze en volgende week zullen er nog mensen aan het werk zijn, maar daarna hebben de meesten vakantie.”

Fontys als bedrijf
Algemeen woordvoerder Wim Pleunis vat het bondig samen: “We zijn een bedrijf en dat ligt met uitzondering van het onderwijs niet stil. In dat opzicht verschillen we niet van andere bedrijven. Onze diensten verrichten dezelfde werkzaamheden als ze door het jaar heen doen, maar wellicht is er nu wat meer tijd om achterstallig werk weg te werken of klussen op te pakken waar mensen niet aan toegekomen zijn. De bezetting van de verschillende diensten is heel wisselend, maar altijd voldoende om te doen wat er moet worden gedaan.”

Dingemans telt ze na en komt uit op twaalf professionele werkplaatsen (PW) binnen Fontys Sociale Studies. “Dat zijn hybride leeromgevingen waarin intensief wordt samengewerkt tussen het werkveld, het hoger onderwijs en inwoners. Het doel van deze werkplaatsen is om oplossingen te bedenken voor complexe maatschappelijke kwesties.”

Die zijn er genoeg, weet de docent bij Fontys Sociale Studies en onderzoeker bij het lectoraat Sociale Veerkracht. De groeiende inkomens- en kansenongelijkheid, de energietransitie, toenemende wachtrijen in de (mentale) gezondheidszorg en eenzaamheid zijn slechts enkele voorbeelden. In dat licht maakt hij zich zorgen over de politieke machtswisseling, want ‘de politiek bepaalt de sociale beleidskeuzes en het sociale domein is gebaat bij continuïteit’.

Toch is hij hoopvol als hij kijkt naar de ontwikkeling van de professionele werkplaatsen binnen Fontys Sociale Studies. Wat ruim tien jaar geleden begon als geëxperimenteer, is langzaamaan uitgegroeid tot meerdere leeromgevingen die bijdragen aan de ontwikkeling en groei van alle betrokkenen en die van belang zijn voor de aanpak van de maatschappelijke vraagstukken. “Maar we zijn er nog niet”, benadrukt de docentonderzoeker.

Zelf onderzoeken
Binnen een professionele werkplaats gaan studenten zelf onderzoeken wat er speelt in een bepaalde stadswijk of bij een bepaalde doelgroep en gaan ze vervolgens met die hulpvraag aan de slag. Een werkwijze die bij sociale studies veel voorkomt. “Ze praten met mensen, signaleren een sociaal vraagstuk en zoeken daarvoor een oplossing”, licht Dingemans toe. “Studenten kunnen professionele leerervaringen opdoen en ontwikkelen andere competenties dan bij een stage mogelijk is.”

Zo’n professionele werkplaats is gekoppeld aan een publieke organisatie in de beroepspraktijk. Als voorbeeld noemt Dingemans stichting Ik wil, een organisatie die zich inzet voor wijkbewoners en in het bijzonder kwetsbare vrouwen met een migratieachtergrond, voor wie studenten schilderactiviteiten hebben opgezet om weer verbinding te kunnen maken met zichzelf en anderen.

Binnen een PW werken soms meerdere Fontysinstituten of opleidingen samen, vanwege de specifieke kennis. Nu werkt voor het eerst een PW van Sociale Studies samen met het mbo, de opleiding Sociaal Werk van Summa College. Dat gebeurt in de professionele werkplaats Maatschappelijke Impact, waarbij ook Dynamo Jeugdwerk is betrokken. “In een steeds complexer wordende samenleving is het van belang om mensen en perspectieven te verbinden”, is de achterliggende gedachte aldus Dingemans.

De kartrekkers vanuit Fontys en Summa trekken intensief met elkaar op en zorgen ervoor dat ieders vaardigheden en vakinhoudelijke kennis worden benut. “Zo gaan mbo-studenten praktijkgerichter aan de slag en vervullen Fontysstudenten een theoretischere rol. Op deze manier komen ze beter beslagen ten ijs en kunnen complexe maatschappelijke vraagstukken effectiever worden aangepakt.”

In de kinderschoenen
Alle betrokkenen binnen deze professionele werkplaats komen veelvuldig fysiek samen op een van de locaties. “Deze regelmatige bijeenkomsten in de buurt zijn van belang om goed en snel met elkaar te kunnen schakelen en inhoudelijk te overleggen. Daardoor kunnen sociale kwesties en maatschappelijke vraagstukken vroeg gesignaleerd worden en kan er adequaat gehandeld worden.”

De professionele werkplaats Maatschappelijke Impact staat nog in de kinderschoenen, maar is een blauwdruk voor de toekomst, stelt Dingemans. “Het is een leeromgeving die enerzijds bijdraagt aan de ontwikkeling van toekomstige professionals binnen het sociale domein en anderzijds impact maakt door sociale vraagstukken bij de kern aan te pakken.” De sleutel tot dit succes: de beloftevolle samenwerking tussen het hbo en mbo. [Marieke Verbiesen]

De winnaars van de tweede aanvraagronde in 2023 zijn vandaag bekendgemaakt. De onderwerpen waarop ze promoveren zijn divers. Wat is de relatie tussen online pesten en suïcide onder adolescenten? Hoe kun je mannen met prostaatkanker motiveren om meer aan lichaamsbeweging te doen en daarmee hun overlevingskansen te vergroten? Een andere docent doet onderzoek naar de morele weerbaarheid en ethiek van ambtenaren. Vanuit Fontys doen Astrid Fokkema, Max Klöters en Mieke van Vemden onderzoek. 

Mansplainen als vorm van miscommunicatie
Astrid Fokkema verdiept zich in het onderwerp Bias is in the eye of the beholder? How mansplaining can help us better understand miscommunication and the factors affecting the perception of bias. In de laatste jaren is de uitleg haar onschuld verloren. Mansplaining, whitesplaining en momsplaining worden gebruikt om verschillende soorten uitleg te bestempelen als beledigend en zijn steeds meer onderdeel geworden van ons vocabulaire. 

Wat vertellen deze woorden ons over wat we verwachten in een gesprek? Wanneer wordt uitleggen 'mansplainen'? En welke factoren bepalen of iemand een uitleg als beledigend ervaart? Dit project onderzoekt mansplainen als een vorm van miscommunicatie en de perceptie van vooroordeel.

Grensoverschrijdend samenwerken in netwerken
Docent Max Klöters weet dat recente onderzoeken bevestigen dat grensregio's kansen missen wat betreft hun ontwikkeling. In dit verband is grensoverschrijdende samenwerking (GROS) onmisbaar geworden om economische en maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. Wanneer organisaties erin slagen GROS te organiseren, biedt de grenscontext veel mogelijkheden. Als reactie daarop hebben grensoverschrijdende netwerken (GRON's) zich gemanifesteerd als een gunstige vorm om samen te werken. 

Desalniettemin zijn de meeste initiatieven niet veerkrachtig en huidige ondersteuningsmechanismen lijken niet voldoende te zijn. Dit onderzoek - met de naam Sustainable collaboration in networks in the Dutch-German borderland: The role of cross-border collaboration readiness - richt zich op duurzame GROS in GRON's door dieper in te gaan op samenwerkingsbereidheid, de motivatie en de effecten op samenwerkingsgedrag en intentie tot actieve deelname.

GeoCapabilities voor aardrijkskundedocenten
De derde Fontys-docent die gebruik mag maken van de NWO-beurs is Mieke van Vemden, met het project Dekolonisering van het aardrijkskundecurriculum in het voortgezet onderwijs in Nederland met behulp van het GeoCapabilities model. De insteek: jongeren worden geconfronteerd met gesimplificeerde en eenzijdige media. Complexe mondiale uitdagingen zoals klimaatverandering en ongelijkheid vragen echter om genuanceerde kennis. Aardrijkskundeonderwijs is essentieel in de overdracht van deze kennis. 

Het debat over vakgerelateerde perspectieven en recentelijk de oproep tot dekolonisatie, laten zien dat het aanbieden van objectiviteit en multiperspectiviteit uitdagend is. Een gedekoloniseerd curriculum vraagt een grote rol van docenten waarin ze actieve curriculummakers worden. Een GeoCapabilities-benadering biedt docenten hierbij theoretische concepten en praktische werkwijzen. Dit onderzoek richt zich op aardrijkskundedocenten in Nederland en hun bijdragen aan het dekoloniseren van het aardrijkskundecurriculum door de toepassing van een GeoCapabilaities-benadering.

Beter onderwijs
De promotiebeurzen bestaan sinds 2011 en worden elk halfjaar toegekend. Bij een school waar ook gepromoveerde leraren rondlopen is het onderwijs beter, is de gedachte achter de beurs. Het ministerie van OCW steekt er jaarlijks 9 miljoen euro in. Van kandidaten wordt verwacht dat ze voor de helft van hun tijd blijven lesgeven en dat ze na hun promotie nog ten minste twee jaar werkzaam zijn in het onderwijs.

De beurzen zijn bedoeld voor docenten uit het primair, voortgezet en speciaal onderwijs, en het mbo en hbo. Dit keer gaan ze bijna allemaal naar hbo-docenten. De Hogeschool van Amsterdam, Fontys Hogeschool, Inholland en de HAN tellen meer dan één winnaar.

In een evaluatie uit 2018 staat dat ruim de helft van de aanvragen van hbo-docenten kwam. Dertig procent werd gehonoreerd. [HOP/Noëlle van den Berg]

 Toegekende promotiebeurzen per instelling, tweede aanvraagronde 2023

“Om onze maatschappelijke opdracht – bijdragen aan een duurzame, inclusieve en vitale samenleving – optimaal uit te kunnen blijven voeren, moeten we ons ontwikkelen tot een talentgericht, onderzoekend en wendbaar Fontys”, zei bestuursvoorzitter Joep Houterman vorig jaar in een interview met Bron.

In dat licht is een aantal Fontysinstituten begonnen met het invoeren van talentgericht, meer flexibel onderwijs. Sommigen jaren geleden al en met succes, zoals bij ICT, anderen recenter en minder succesvol, zoals bij de Juridische Hogeschool. Hierdoor ontstonden regelmatig stevige discussies over onderwijsvernieuwing en de vraag naar richtlijnen nam toe. Het kader Talentgericht Onderwijs , dat recent door het college van bestuur is vastgesteld, moet hierin duidelijkheid bieden.

Onderwijseenheden
Dat gebeurt aan de hand van een aantal basisafspraken, die zijn gekoppeld aan de vijf uitgangspunten voor leren, de Fontys-principes voor de vormgeving van het onderwijs. Een van de opvallendste afspraken is dat er gewerkt gaat worden met leeruitkomsten van 15 of 30 studiepunten.

Dit houdt in dat Fontysopleidingen met hetzelfde landelijke beroeps- of opleidingsprofiel de leeruitkomsten en de groepering daarvan in onderwijseenheden met elkaar afstemmen. Studenten bepalen zelf hoe ze hiervan gebruik gaan maken. Tegelijkertijd is er ook altijd nog een voorgestelde leerroute die studenten kunnen volgen om hun leerdoelen te halen.

In het nieuw vastgestelde kader staat ook dat talentgericht onderwijs gefaseerd wordt ingevoerd. Het resultaat staat vast, maar de stappen die iedere opleiding en elk instituut zet zijn anders. [Tekst gaat verder onder de foto]

Daar hoort bij dat docenten, leidinggevenden en onderwijsondersteunend personeel goed worden voorbereid op hun coachende rol en dat studenten worden begeleid in hoe ze de regie over hun eigen leerdoelen kunnen nemen. In het verleden ging dat wel eens mis omdat de nieuwe onderwijsmethode in één keer werd ingevoerd. De overgang bleek te groot voor zowel docenten als studenten.

Wat ook verandert, is dat iedere opleiding werkt met het Fontysbrede kader toetskwaliteit. Ook het werken met vastgestelde processen en systemen is nog een uitdaging. Maar instituten blijven verantwoordelijk voor hun eigen onderwijs. Daarbij kunnen ze wel van elkaar leren, sommige instituten zijn al verder in het doorvoeren van de onderwijsvernieuwing.

Ervaringen uitwisselen
Om dit te bevorderen neemt de dienst Onderwijs en Onderzoek het voortouw met het Fontys Netwerk Onderwijsinnovatie. “Samen met docent-innovatoren uit de instituten bieden we ondersteuning aan instituten bij het implementeren van talentgericht onderwijs”, aldus Mirjam Woutersen, directeur van de dienst Onderwijs en Onderzoek.

Wordt met het kader Talentgericht onderwijs voorkomen dat onderwijsvernieuwing voor problemen gaat zorgen op instituten? “Niemand zal beweren dat er nooit meer iets misgaat”, aldus Woutersen. “Maar docenten en studenten mogen niet de dupe worden van het proces van onderwijsvernieuwingen. Ook de onderwijskwaliteit mag niet in het gedrang komen. Getuige het feit dat we een kader hebben opgesteld en nog een programmaplan gaan opzetten om ondersteuning in het veranderproces beter te organiseren, betekent dat we geleerd hebben van eerdere gebeurtenissen.” [Marieke Verbiesen]

Met een ‘eye tracking-bril’ kan gemonitord worden waar een docent naar kijkt in de klas zien hoe de docent met situaties omgaat. Naar welke studenten kijkt hij, wanneer, hoe vaak en hoe lang? De vergelijking met de VAR gaat een beetje mank, maar er zijn zeker ook grote overeenkomsten met de Video Assistent Referee in het betaalde voetbal. Uiteindelijk is het de bedoeling dat de docent met behulp van de bril en een bijbehorende applicatie real time kan worden gecoacht. In de hoop op die manier de ontwikkeling van klassenmanagementvaardigheden te versnellen.

Groot montuur
“We onderzoeken of dat mogelijk is”, zegt Frank Crasborn, die namens het lectoraat Integratief Opleiden & Boundary Crossing van Fontys Lerarenopleiding Sittard betrokken is bij promotieonderzoek naar klassenmanagement met de bril. Hij initieerde enkele jaren geleden ook Ear Coach, een app waarvan nu wordt gekeken of die samen met de bril kan worden gecombineerd om docenten bij te staan in de klas. 

Crasborn legt uit hoe het werkt. “Je moet je een modieuze bril met een wat groter montuur voorstellen. Op de neussteun zit een klein cameraatje, onder in het montuur zitten kleine scanners. De camera neemt een video op, waarmee je ziet wat een docent ziet die de bril draagt. De kleine scannertjes registreren zijn oogbewegingen.”

Nu worden de opnames nog op een later moment door de docent en een coach teruggekeken, maar het idee is dat er straks live met de docent kan worden meegekeken. Via bluetooth of WiFi bijvoorbeeld. “We kunnen daar dan ook de Ear Coach-app bij betrekken. Naast de bril draagt de docent ook een oortje. Via de app kunnen we korte boodschappen invoeren die door worden gestuurd naar het oortje. We monitoren dus wat de docent ziet met de bril, beoordelen de situatie in zijn klas en geven hem advies via het oortje. Natuurlijk altijd gekoppeld aan vooraf besproken leerdoelen.”  

De methode kan handig zijn als een docent om wat voor reden dan ook (nog) niet goed ziet wat er in een klas allemaal gebeurt. “Beginnende leraren kunnen door incidenten snel worden afgeleid. Hun focus wordt naar een situatie getrokken, waardoor ze de rest van de klas uit het oog verliezen. Maar het kan ook werken voor ervaren docenten. Zij kunnen door ingeslepen oude routines moeite hebben met klassenmanagement.”  

Toekomstmuziek
Crasborn wil benadrukken dat het gebruik van de eye track-bril als real time coachingsinstrument nog toekomstmuziek is. Dit in tegenstelling tot de Ear Coach-app die al wel veel gebruikt wordt bij coaching van docenten. De bril wordt nu alleen ingezet in onderzoek naar kijkgedrag van docenten in de klas in het kader van klassenmanagement. Er is verder onderzoek nodig om uit te zoeken hoe de bril als coachingsinstrument het beste kan worden ingezet, eventueel in combinatie met de Ear Coach-app. "We kijken nu naar alle voor- en nadelen. ” [Karen Luiken]

Aanleiding voor het bezoek is de sterk groeiende vraag naar talent in de Brainportregio. Met de uitnodiging aan de minister vragen Fontys Hogeschool, Summa College en de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) aandacht voor deze kwestie. Ze willen hem laten zien en ervaren wat de instellingen in huis hebben op het gebied van onderwijs en onderzoek, en op welke wijze zij samenwerken. 

Daarvoor bezocht de minister in de ochtend eerst het Summa College op de Brainport Industries Campus (BIC). Vervolgens reisde hij door naar de TU/e en de technische opleidingen van Fontys Engineering in het Nexus-gebouw op het Tu/e-terrein. Om aan het einde van de middag in gesprek te gaan met zo’n 100 studenten van alle drie de opleidingen over thema’s als huisvesting, de stop op de werving van internationale studenten en de herinvoering van de basisbeurs.

Vraag om steun
De komende jaren worden meer dan 70.000 extra arbeidsplaatsen in de regio verwacht, met name in de techniek en IT, maar ook in andere sectoren zoals de zorg en het onderwijs. De onderwijsinstellingen hebben grootse groeiambities.

Met zijn bezoek vragen ze de minister om steun bij regelgeving en beleid, en ook om een gezamenlijke strategie en investeringen. Dat moet voor voldoende opleidingscapaciteit gaan zorgen bij de instellingen. [tekst gaat verder onder de foto]

Minister Dijkgraaf en zijn grote delegatie van ambtenaren werden op het TU/e-terrein ontvangen door Fontys-bestuursvoorzitter Joep Houterman en instituutsdirecteur Ella Hueting van Engineering. Houterman wees de minister erop dat Fontys met haar hybride onderwijs én praktijkgericht onderzoek een wezenlijke bijdrage levert aan maatschappelijke vraagstukken. “Dat doen we door duurzaam en toekomstgericht onderwijs te realiseren.”

Hybride leren
“Niet alleen werken we samen met het mbo en de universiteit, ook het werkveld betrekken we in ons onderwijs en onderzoek”, vervolgt Houterman. “Daarvoor bieden we steeds meer hybride leer- én onderzoeksomgevingen aan. En we worden steeds vaker een partner van maatschappelijke instellingen en bedrijven.”

Bij een rondgang maakte de minister kennis met enkele voorbeelden van deze samenwerkingsvormen en hybride leer- en onderzoeksplaatsen. Zo bouwt de Fontys Lerarenopleiding aan een netwerk van basisscholen die buitenonderwijs aanbieden aan hun leerlingen. Werken studenten vrijblijvend aan hun ondernemerschap en creativiteit in Makersplayce, de creatief-technische ontmoetingsplek van Fontys Engineering. [tekst gaat verder onder de foto]

En voeren studenten van Fontys ICT in het Innovation Lab projecten uit in opdracht van het werkveld, wat volgens student Sieuwe Elferink ertoe heeft geleid dat hij zijn eigen onderneming is gestart, nog tijdens zijn studie. “Je kiest als student zelf aan welk project je deelneemt. Hierdoor ben je veel gemotiveerder met je opleiding bezig.”

De minister mag delen in het enthousiasme van medewerkers en studenten. Zo maakt hij met een VR-bril een reis naar de toekomst en ontdekt hij dat pakketjes ook door de lucht vervoerd en afgeleverd kunnen worden, met drones welteverstaan. Ook soldeert hij met vaste hand een hart dat licht geeft.

Basisbeurs
Zo nu en dan wordt de minister speels gepord. Bijvoorbeeld als studenten en medewerkers laten weten dat er voor een bepaald project nog sponsoren of financiering wordt gezocht. De gesprekken worden serieuzer als Dijkgraaf op de bank belandt voor een debat met zo’n 100 studenten van Fontys Hogeschool, Summa College en de TU/e.

Jalle Tuik, Fontys-student Bedrijfsmanagement, is kritisch op de compensatieregeling voor studenten in het hoger onderwijs die de basisbeurs zijn misgelopen. Hij vraagt de minister of er niet meer in het vat zit dan de 1 miljard euro die voor de zogenoemde pechgeneratie is vrijgemaakt. Voor elk misgelopen jaar basisbeurs heeft het kabinet een bedrag van 359 euro in het vooruitzicht gesteld.

Dijkgraaf toont begrip, maar is duidelijk: “Het is uitzonderlijk om terug te keren naar een systeem dat is afgeschaft. Toch is dat besluit genomen omdat de wereld in korte tijd drastisch is veranderd en de kosten voor iedereen enorm zijn gestegen." [tekst gaat verder onder de foto]

Volgens de minister zat er niet meer in dan 1 miljard euro. “Dit is de uitkomst van de politieke onderhandelingen. Maar we zijn aan het onderzoeken of we nog andere dingen kunnen doen om deze generatie tegemoet te komen, zoals gratis kinderopvang.”

Woensdag vergadert de Tweede Kamer over de herintroductie van de basisbeurs in het hoger onderwijs en de tegemoetkoming aan studenten die onder het leenstelsel hebben gestudeerd.

Bindend studieadvies
Een student Internationale Communicatie aan Fontys Hogeschool vindt dat er veel van studenten wordt gevraagd. En vraagt de minister wat hij doet om het studentenwelzijn te bevorderen. Dijkgraaf belooft over een maand met een plan te komen en zegt toe er geld voor vrij te willen maken.

Volgens de minister is de eerste stap al gezet met de keuze voor afschaffing van het bindend studieadvies (BSA) na het eerste jaar. “Daarmee kunnen opleidingen de druk op studenten al enigszins wegnemen.” Hij moedigt onderwijsinstellingen en studenten aan vooral ook zelf het voortouw te nemen in de bestrijding van wat hij een ‘epidemie’ noemt, ‘vooral onder vrouwen’.

Roos, derdejaars Commerciële Economie aan Fontys, is er nog niet gerust op. “Wanneer wordt tegen studenten gezegd dat een opleiding niet geschikt voor ze is als het BSA is afgeschaft?”

Goede ondersteuning en advisering vanuit de opleidingen is belangrijk, vindt de minister. Hij noemt ook een betere oriëntatie en doorverwijzing. Tot slot wijst hij op de eigen verantwoordelijkheid van de student.

Huisvesting
Als vanzelf komt het gesprek terug waar het bezoek om begon: bij de grote vraag naar talent in de regio en de groeiambities van de onderwijsinstellingen. Een van de studenten toont zich bezorgd. “Er is nu al een groot tekort aan studentenhuisvesting.”

De minister adviseert de onderwijsinstellingen in gesprek te blijven met bedrijven, gemeenten en de provincie om de groei in goede banen te leiden, en niet enkel te leunen op de Mainportstatus die de regering in het coalitieakkoord heeft vastgelegd om de regio verder te ontwikkelen. [tekst gaat verder onder de foto] 

De tijdelijke stop op de werving van internationale studenten in het hoger onderwijs zorgt eveneens voor onrust. In januari stuurde het Fontysbestuur een brief aan minister Dijkgraaf met het verzoek om snel met een langetermijnvisie te komen.

Begin maart komt de minister met een plan. “We moeten strategisch nadenken over de stop op het werven van internationale studenten. We willen daarbij rekening houden met regionale arbeidsmarkttekorten waar internationale studenten hard nodig zijn.”

Of Brainport tot deze uitzonderingen behoort, wilde de minister niet zeggen. “Ik kan niet op de zaken vooruitlopen, maar de signalen nemen we heel serieus. Het is duidelijk dat deze regio een belangrijke economische motor is voor Nederland. Ik ben super enthousiast over hetgeen ik hier vandaag heb gezien.” [Marieke Verbiesen]

De plannen maken deel uit van een voorstel van Brainport Eindhoven dat binnenkort bij Den Haag wordt ingediend. De economie in de technologieregio is de voorbije jaren bovengemiddeld hard gegroeid. De verwachting is dat deze groei ook de komende decennia zal aanhouden.

De regio dreigt hierdoor op slot te raken, omdat er niet genoeg woningen zijn, het aanbod aan bedrijfsruimte achterblijft, het woon- en leefklimaat onder druk staat, de bereikbaarheid niet op orde is en er te weinig talent beschikbaar is.

De rijksoverheid heeft Brainport zes jaar geleden aangewezen als gebied van bijzonder economisch belang, net als Schiphol en de Rotterdamse haven. Recent heeft Brainport bijna 1 miljard euro binnengehaald om verdere ontwikkeling mogelijk te maken.

Met bijdragen van de regiogemeenten, provincie Noord-Brabant en het bedrijfsleven komt de totale investering uit op 1,6 miljard euro. Deze zullen voornamelijk worden besteed aan extra woningen, infrastructuur en voorzieningen.

Onvoldoende talent
Maar er is meer nodig, aldus Frens Vonken. De directeur van FHICT legt uit dat de groei betekent dat er tot 2032 naar verwachting 70.000 banen in tech en IT bij komen, bovenop de 76.000 die de sector nu telt. Het gaat om een uitbreiding van 52.000 banen en een vervanging van 18.000, bijvoorbeeld door pensioenen. “Het probleem is dat er onvoldoende talent in de regio aanwezig is om deze in te vullen als we niets doen.”

Samen met de TU/e en het Summa College heeft Fontys input gegeven aan het voorstel van Brainport Eindhoven. Dat moet ervoor gaan zorgen dat er in 2032 voldoende talent beschikbaar is om aan de groeiambities van Brainport te voldoen. “Voor Fontys betekent dit dat we in 2032 per jaar 1.400 afgestudeerden in tech en IT meer willen afleveren, tweemaal zoveel als op dit moment”, aldus Vonken.

Om te komen tot een structureel hogere instroom van studenten in de techniek en IT gaan de onderwijsinstellingen zich richten op het primair en voortgezet onderwijs. “Hiermee willen we de interesse voor deze sectoren al op jonge leeftijd aanwakkeren en de instroom naar een vervolgopleiding op peil houden.”

Samenwerking tussen mbo, hbo en wo
Daarnaast is het volgens Vonken belangrijk om de verbinding tussen het mbo, hbo en de universiteit te verbeteren. Elke student op de beste plek. “Dat doe je door doorlopende leerlijnen en zogenoemde wisselstroomtrajecten te creëren tussen de onderwijsinstellingen.”

Ook het verbreden van de onderwijsprogramma’s op het snijvlak van tech en IT om een bredere doelgroep aan te spreken hoort daarbij. “Denk aan medische technologie (MedTech), financiële technologie (FinTech) en educatieve technologie (EdTech)”, aldus Vonken.

Verder heeft Fontys het plan om het bij- en omscholingsaanbod uit te breiden, evenals het onderzoeksportfolio en de hybride leerwerkplekken. In hybride teams werken studenten, docenten, lectoraten, expertisecentra en partnerbedrijven samen aan het ontwikkelen van talent en ICT-innovatie. Op deze manier staan studenten al tijdens hun opleiding midden in de praktijk. 

De sprong naar het bedrijfsleven wordt een stuk eenvoudiger en studenten dragen direct bij aan de innovatie daarvan, denkt Vonken. FHICT heeft momenteel een hybride leeromgeving op Strijp S en vanaf februari in het MindLabs-gebouw in de Tilburgse Spoorzone. Daarnaast participeert het instituut in de Brainport Industries Campus (BIC) en in mindere mate in de Automotive Campus in Helmond. [tekst gaat verder onder de afbeelding]

Internationale studenten
Om elk jaar meer afgestudeerden in tech en IT te kunnen afleveren, zijn dus veel nieuwe studenten nodig. Die kunnen niet allemaal uit de regio komen, zo blijkt uit de bevolkingsopbouw. Eindhoven kende in 2022 weliswaar de grootste bevolkingsgroei van de grote steden in Nederland, maar van ‘natuurlijke aanwas’ is nauwelijks sprake.

Om toch aan de vraag te kunnen voldoen, zijn vooral internationale studenten nodig. Dat kan een probleem zijn aangezien Fontys gehoor heeft gegeven aan de oproep van minister Dijkgraaf van Onderwijs om de werving van internationale studenten stop te zetten.

Vonken voorziet vooralsnog geen problemen: “Er worden uitzonderingen gemaakt voor tekortsectoren en tekortregio’s. Daar reken ik ook tech en IT en Brainport onder. Bovendien gaat het om een tijdelijke stop. Eind februari beslist de minister hoe het in de toekomst verder moet.”

Voorwaarden aan de groei
Er zijn wel voorwaarden verbonden aan de groei. Fontys wil vooraf zekerheid over overheidsfinanciering om de ontwikkelingen te kunnen faciliteren. Groei mag niet ten koste gaan van de werkdruk en de kwaliteit van onderwijs en onderzoek. De regio moet ervoor zorgen dat de infrastructuur en de voorzieningen op orde zijn.  

In de loop van januari wordt het complete plan van Brainport Eindhoven naar Den Haag gestuurd om aanvullende financiering op te halen. De investeringen om de ambities van Fontys te laten slagen lopen alleen al in de tientallen miljoenen. Het gaat daarbij grotendeels om voorfinanciering van gelden die de hogeschool ontvangt om de extra aantallen studenten te kunnen opleiden, benadrukt Vonken. [Marieke Verbiesen]

Het kantoor van de nieuwe bestuurder op de eerste verdieping van Campus Rachelsmolen is gevuld met een kleine delegatie van de Sporthogeschool. Ze praten over de organisatie van onderzoek. Dit instituut is al ver met de integratie van onderzoek in het onderwijssysteem. De ervaringen zijn positief. Steenbruggen wil hier meer over horen.

Dat doet ze vaker: praten over de organisatie van onderzoek, hoe je dat vervlecht met onderwijs. En over onderwijsvernieuwing, ook vanuit organisatorisch perspectief. Steenbruggen gaat een goed gesprek hierover niet uit de weg. Integendeel: een discussie komt de ontwikkeling van Fontys alleen maar ten goede, meent ze. “Het houdt je scherp.” Zoals onlangs de discussie oplaaide over de Hill-methode, waarbij flexibiliteit en maatwerk vooropstaan.

Toegankelijke organisatie
Steenbruggen was, tot voor haar start bij Fontys in augustus, gedurende zes jaar directeur van het domein Exacte en Natuurwetenschappen en lid van het directieteam van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Daarvoor was ze onder andere Hoofd Onderzoek bij een faculteit van de Universiteit Utrecht en Hoofd Departement Environmental Sciences van Wageningen University & Research.

“Mijn basis ligt in de exacte wetenschappen. Ik ben gepromoveerd in de geochemie.” Ze draagt de wetenschap en de universiteit dan ook een warm hart toe. Niettemin is ze overgestapt naar het hoger onderwijs. “Ik vind Fontys een heel toegankelijke, laagdrempelige organisatie, waar minder hiërarchie heerst dan bij een universiteit. Dat vind ik heel prettig. De cultuur past goed bij mij.”

Kennisketen verbinden
De nieuwe bestuurder geeft aan dat ze een groot voorstander is van talentgericht onderwijs en een gelijkwaardig onderwijssysteem, waarbij onderzoek een belangrijke rol speelt. “Onderzoek is absolute noodzaak. De samenleving vraagt om oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken.”

Steenbruggen denkt niet in rangordes. Volgens haar hebben we de hele kennisketen nodig, die wil ze dan ook verder verbinden. Haar achtergrond in de universitaire wereld gaat haar daar zeker bij van pas komen, denkt ze. “Om maatschappelijke vraagstukken daadwerkelijk goed te kunnen aanpakken zouden kennisinstellingen veel meer moeten gaan samenwerken, vooral op het gebied van onderzoek.”

Tot nu toe zag ze hoe lastig dat was in de praktijk. “Universiteiten kijken nog vaak neer op hogescholen en hogescholen gedragen zich onterecht nog regelmatig als Calimero. Terwijl ze elkaar heel goed kunnen aanvullen met praktisch en theoretisch gericht onderzoek.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Samenwerken
Een van de universiteiten met wie Fontys dat gesprek al voert en wil blijven voeren, is de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e). Samen maken ze deel uit van Brainport, de technologieregio waarin grote bedrijven als ASML, VDL en Philips staan te springen om technisch opgeleid personeel.

De TU/e en Fontys onderhouden weliswaar warme banden, maar opereren wellicht onbedoeld en onbewust nog te veel als elkaars concurrenten, constateert Steenbruggen. “We kunnen nog veel meer samen optrekken.”

Ze doelt daarmee op de terugloop in studentenaantallen en de groeiambities bij beide kennisinstellingen. “Die terugloop is overigens deels verklaarbaar door de demografie: minder scholieren in de regio betekent minder studenten.”

Onderwijscompetitie
Steenbruggen gelooft heel erg in gelijkwaardig hoger onderwijs, het ene beroepsgericht, het ander meer theoretisch. Daar moeten we het over kunnen hebben, vindt ze. “Je wilt geen studenten en onderzoeksopdrachten van elkaar afpakken, maar allebei beter worden en groeien. Dat kunnen we in verbinding doen.”

Een einde aan elke vorm van onderwijscompetitie dus. Dat kan volgens de bestuurder bijvoorbeeld door vwo’ers niet alleen te stimuleren naar de universiteit te gaan, maar ook naar het hbo omdat dat beter bij ze past. “Dertig jaar geleden was dat nog heel gewoon." En: "Ik kan me ook voorstellen dat we bepaalde bachelors en masters samen kunnen gaan doen.”

Scharnierfunctie
Maar de verandering moet vooral binnen de eigen instituten plaatsvinden, stelt Steenbruggen. “Als we het goed inrichten, kunnen we een belangrijke scharnierfunctie hebben in de maatschappij.” Zo’n 20 jaar geleden is het hbo begonnen met praktijkgericht onderzoek. Deze ontwikkeling ging eerst heel langzaam, maar die zit de laatste jaren echt in de lift. Het aantal lectoraten, centre of expertise en kenniscentra neemt snel toe.

“We zijn onderzoek er gewoon bij gaan doen in het hoger onderwijs. Maar hoe regel je dat goed?” vraagt Steenbruggen zich hardop af. “Onderzoek moet een plaats krijgen in de basisstructuur van ons onderwijssysteem, zowel organisatorisch als financieel. Ook kunnen we de resultaten van onderzoek nog veel beter uitdragen. Daarnaast zou elke docent een deel van diens tijd aan onderzoek moeten kunnen besteden, en zijn onderzoekers tevens docent.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Maatwerkonderwijs
Fontys for Society: onderzoekend, wendbaar en talentgericht. Steenbruggen haalt de speerpunten nog eens aan. Ze kan zich er helemaal in vinden. “Onderzoekend en wendbaar, daar hebben we het over gehad. Talentgericht gaat over de flexibilisering van het onderwijs. In mijn ogen een mooie ontwikkeling die past bij deze tijd, waarin studenten onder meer leren door ze te laten onderzoeken, waarbij ze vragen mogen stellen en feedback krijgen en geven.”

Deze ontwikkeling is jaren geleden al ingezet, betoogt Steenbruggen. “Fontys was in sommige delen van de organisatie al lange tijd bezig met high impact learning en de principes van leren die daarbij horen. Uiteindelijk hebben we vijf uitgangspunten van onderwijs met elkaar afgesproken, elke opleiding moet daaraan voldoen. Dat betekent onderwijsvernieuwing die steeds verder wordt ingezet.”

Tegenstanders van deze onderwijsvernieuwing zullen er volgens de bestuurder altijd zijn, onder docenten en medewerkers, maar ook onder ouders en studenten. “Dat is niet erg, sterker nog, we hebben ze nodig. Zolang we het gesprek er maar over aan kunnen gaan. Er zijn ook mensen die juist naar Fontys komen, omdat het maatwerkonderwijs heel goed bij ze past.”  [Tekst gaat verder onder de foto]

Bindend studieadvies
Dat het bindend studieadvies (BSA) over twee jaar wordt afgeschaft, vindt Steenbruggen ook een goed idee, omdat het BSA niet past bij talentgericht onderwijs. “Iedereen ontwikkelt zich op zijn eigen tempo en op zijn eigen manier. Daar moet ruimte voor zijn. Uit analyses in coronatijd hebben we gezien dat we zo’n 9 tot 10 procent onterecht wegsturen. Studenten die normaal gesproken een negatief BSA zouden hebben gekregen, hebben laten zien dat ze later alsnog prima presteerden.”

Critici vrezen dat er zonder BSA studenten op de hogeschool blijven, die niet zullen afstuderen. Steenbruggen erkent die mogelijkheid, maar vindt dat Fontys daar niet haar hele onderwijssysteem op zou hoeven aanpassen. “Het gaat om een heel klein percentage studenten. Bovendien hebben we voldoende andere doorstroomnormen en instrumenten om de voortgang van studenten te meten. Dan kun je ook adviseren om te stoppen.”

Fontys tour
Het College van Bestuur bezoekt geregeld een instituut. Dat heet de Fontys tour. Samen met collega-bestuurders Joep Houterman en Hans Nederlof bezocht Arian Steenbruggen onlangs ACE in Tilburg. Tijdens de lunch zat ze naast een eerstejaars student die van het mbo kwam en vertelde over haar eerste maanden aan de hogeschool.

Steenbruggen: “In eerste instantie wist ze niet hoe ze moest beginnen. ‘Zeg me wat ik moet doen’, vroeg ze steeds. Nu, na bijna vier maanden, is ze als een vis in het water. Ze wordt niet meer getoetst zoals ze gewend was, in plaats daarvan is ze onder begeleiding van docenten volop bezig met haar eigen portfolio en dat vindt ze geweldig.”

Toen de bestuurder dit hoorde, bevestigde dat eens te meer haar keuze voor deze nieuwe uitdaging in het hoger onderwijs. [Marieke Verbiesen]

De middag stond volledig in het teken van lectoraten die de lerarenopleiding in Tilburg kent. “We laten vandaag zien wat er allemaal gebeurt binnen FLOT en wat onze lectoraten in huis hebben op het gebied van onderwijs, toetsing en Learning Design”, beet lector Quinta Kools het spits af.

Dat laatste gebeurde aan de hand van een keynote van een andere lector, Rutger van de Sande. Voordat hij verdiepend inging op zijn lectoraat Learning Design, dat op 1 november afgelopen jaar startte, deelde hij drie badkamertegels uit aan mensen in het publiek. Voor tegeltjeswijsheden die de keynote perfect samen zouden vatten.

Belangrijke taak
Al snel kwam de kern van het lectoraat naar voren: onderwijsprofessionals zijn de regisseurs van duurzame onderwijsontwikkeling. Zij zijn verantwoordelijk voor een belangrijke maatschappelijke opdracht: het allerbeste onderwijs bieden aan alle kinderen en jongeren in onze samenleving. “En ze verdienen dus ook de professionele ruimte om die taak zo goed mogelijk te verwezenlijken.”

Het lectoraat helpt studenten binnen FLOT daarbij. “Niet door simpelweg les te geven, maar door hen zo goed mogelijk te ondersteunen bij het vervullen van deze taak.” 

Dat lijkt nog niet zo makkelijk. “Uit onderzoek blijkt dat ouders van leraren (in opleiding) vaak denken dat ze maar wat doen. Daaruit vloeide niet de discussie voort over het belang van goed onderwijs, maar wél over wat goed onderwijs nu precies is. Daar komt het lectoraat Learning Design bij kijken.”

Want is het zo dat leraren zomaar wat doen? Of is het niet goed zichtbaar wat ze precies doen?  “Zowel mijn eigen ervaring als die van andere leraren wijst op dat laatste. Alle beslissingen die een leraar maakt, komen voort uit een proces van afwegingen. Oftewel: leraren doen nooit zomaar wat.” 

Lectorale rede
Na de keynote volgden verschillende parallelsessies en de middag werd afgesloten met een lectorale rede van Kelly Beekman. Vanuit het lectoraat Technology Enhanced Assessment (TEA) sprak zij over betekenisvol beoordelen in het onderwijs aan de hand van wikken, wegen en waarderen.

Aan bod kwamen allerlei onderwerpen die te maken hadden met toetsing. “Leerlingen van nu maken het voor mij heel interessant om me af te vragen wat er moet gebeuren om het beste in hen naar boven te halen. En hoe zetten we toetsing daarbij in om daaraan bij te dragen, zonder dat we op één moment meten waar iemand voor staat?”

Ontwikkelen en socialiseren
Maatschappelijke ontwikkelingen zoals corona en noodgedwongen online onderwijs boden heel wat handvatten om hier dieper op in te gaan. “Jongeren moeten zichzelf ontwikkelen in het onderwijs, maar tegelijkertijd is onderwijs een plek van socialiseren en samen ontwikkelen. Dat vraagt om een bedacht ontwerp.”

Beekmans stelt dat er behoefte is aan een lerarenopleiding waarin docenten zich ontwikkelen en constructieve afstemming naar voren komt. 

“Daarbij werken we met leerdoelen waarin geformuleerd wordt wat leerlingen moeten kennen en kunnen. We motiveren studenten deze doelen te behalen door middel van juiste onderwijsactiviteiten, beoordelingen en feedback. We gaan niet meer uit van losse toetsingsmomenten en pijlers, maar van samenwerkingen.”

Van onderwijs naar werkveld
Hoe dit te bereiken? Beekmans heeft een les voor alle aanwezigen: “We gaan van wikken en wegen naar een waarderende beoordelingscultuur waarin we de ontwikkeling van studenten centraal zetten. Alle functies van juiste toetsing zijn daarbij enorm belangrijk.”

Daar sloot Joep Houterman, voorzitter van het College van Bestuur van Fontys,  zich bij aan. “Kelly heeft met haar lectorale rede niet alleen het vernieuwde concept van toetsing in het onderwijs geschetst. Dit kan ook geïmplementeerd worden in het werkveld, omdat we het kennis delen opnieuw vormgeven. Zo kunnen we allemaal stappen maken, waarbij wij ons beter kunnen richten op de continue stroom aan onderwijsvernieuwingen.” [Noëlle van den Berg]

Fontys werkt al sinds 2017 samen met Tiuri, een theaterwerkplaats voor jongvolwassenen met een lichtverstandelijke beperking. Het is een plek waar het ontwikkelen van talent centraal staat. De één doet dat al dansend, de ander met muziek bezig zijnde. 

“Vanaf dit jaar gaan we onze samenwerking formaliseren in een convenant. Concreet betekent dit dat we nu de middelen hebben om structureel onderzoek te doen, waarbij een docentonderzoeker een dag in de week meeloopt met het team bij Tiuri”, legt Maike Kooijmans uit, al vijf jaar lector van het lectoraat Opvoeden van de Toekomst

Oriëntatiefase 
De docentonderzoeker in kwestie is Eva van der Veer, Fontysdocent bij Pedagogiek. Zij is hoofdonderzoeker van het project en zal - met ondersteuning en begeleiding van Kooijmans - het onderzoek gaan uitvoeren. “Ik vind het superleuk”, zegt ze. “Ik ben dit gaan doen omdat de doelgroep me heel erg aanspreekt.”

Het onderzoeksproces zit momenteel nog in een oriëntatiefase. Aan het einde van dit schooljaar moeten er een plan en onderzoeksvraag klaarliggen, in september gaat het onderzoek officieel van start. Van der Veer: “Het is een zoektocht, maar wel een megaleuke.”

Onderzoek
In het onderzoek bij Tiuri wordt gekeken naar de waarde en betekenis van kunst en cultuur bij het vormen van je identiteit. 

“In ons lectoraat doen we hier onderzoek naar omdat er in de samenleving veel prestatiedruk is”, legt Kooijmans uit. “En omdat het heel belangrijk is dat er plekken zijn waar jongeren en kinderen niet alleen moeten presteren, maar waar ze ook kunnen ontdekken.”

Dat laatste kan volgens de lector bij Tiuri. Ze omschrijft de werkplaats ‘als een mooi voorbeeld van een pedagogische praktijk waar niet een curriculum als uitgangspunt wordt genomen, maar de talenten zelf’.

“Wij kunnen daarvan leren. Hoe kan theater bijdragen aan de identiteitsontwikkeling van jongvolwassenen met een beperking? Zowel op het vlak van persoonlijke identiteit als professionele identiteit. We willen een inclusievere samenleving en cultuursector creëren met veel meer gelijkheid. We moeten kijken naar wat mensen kunnen in plaats van naar wat ze niet kunnen.”

Participatief onderzoeken
Studenten zullen actief bij het onderzoek worden betrokken. Kooijmans: “Ze doen participatief mee met de werkwijze van Tiuri. Ze leren op kunsten gebaseerd onderzoek te doen – we noemen dat art based research – om de wereld van jongvolwassenen met een beperking beter te leren begrijpen. We doen dus onderzoek over hen, maar ook mét hen.”

Van der Veer vult aan: “We werken bij onze opleiding met pedagogische kwesties. Dat zijn vragen die uit de praktijk komen en waar geen antwoord op is. Mijn streven is om verschillende groepjes studenten mee te laten doen aan onderdelen van het onderzoek.” [Karen Luiken]

Jeugdhulpverlener en leerkracht overleggen doorgaans buiten de klas over sociaal-emotionele problemen van kinderen. “Wij brachten hen juist daar samen”, vertelt projectleider Haasen van OSO. “Groepsgerichte, preventieve basisondersteuning maakt het mogelijk kwetsbare leerlingen in hun eigen klas op te vangen, in plaats van hen door te verwijzen naar de jeugdhulpverlening.”

Problemen snel tackelen
Zowel in het speciaal als het regulier onderwijs (en in de geledingen po, vo en mbo) stak het onderzoeksteam haar licht op. Naast Fontys werden de onderzoekers ondersteund door de Radboud Universiteit, het Nederlands Jeugd Instituut (NJI) en het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO). De laatste, zo meldde Bron destijds al, stelde subsidie beschikbaar voor het onderzoek.

Concreet is er in de klas samengewerkt in themalessen over bijvoorbeeld hechting en onderling respect. “Een aanwezige jeugdhulpverlener herkent de patronen achter boosheid of andere emoties van een kind”, legt Haasen uit. “De leerkracht kan met die informatie gelijk aan de slag.” 
Zo verbetert, met name in het basis- en het speciaal onderwijs, de interactie van leerlingen met leerkracht en klasgenoten, en gaat ook hun taakmotivatie omhoog.

Pedagogische competenties versterkt
Naast de klassensituatie is er aangehaakt bij bestaande projecten van gemeenten. “Bijvoorbeeld het Jongeren Service Punt (JSP) voor vo en mbo in Venray. Hun medewerkers gingen de klas in en werden zichtbaar. Dat maakte het voor leerlingen gemakkelijker om bij hen aan te kloppen voor hulp.”

Overigens hebben ook leerkrachten baat bij de nauwe samenwerking met jeugdhulpverleners. “Doordat ze samen op de lessen reflecteren, voelen leerkrachten zich minder ‘handelingsverlegen’. Hun pedagogische competenties nemen toe. Zij ervaren dat ze ook zelf zaken vlot kunnen trekken.” 

En als ze er toch een jeugdhulpverlener bij willen halen, is dat een stuk laagdrempeliger geworden: “Ze melden een leerling niet aan bij een officieel loket, maar sturen een appje naar iemand die ze toch al kennen.”

Corona vormt bevestiging
De context van de klassensituatie heeft als voordeel dat er aandacht is voor meerdere kinderen tegelijk. “Het gebruikelijke zorgmodel is: één leerling en meerdere specialisten daaromheen.” De onderzoekers hanteerden een Amerikaans model, dat feitelijk omgekeerd werkt. “In dit geval benaderen leraren en jeugdhulpverleners een grote groep leerlingen. Met als doel vooral het verstevigen van de basis en probleempreventie.”

Voor Haasen was de coronacrisis juist een bevestiging dat deze aanpak werkt. “Er zijn in ons land veel metingen gedaan naar de effecten van corona bij leerlingen. Over de hele samenleving genomen, daalt dan het welbevinden. Maar de ruim 1000 kinderen in ons onderzoek blijken beter om te gaan met die gevolgen. In sommige groepen leerlingen is er zelfs een stijging van het welbevinden voor én na corona.”

Pril
Door het grote aantal verwijzingen is de druk op de jeugdzorg enorm. Of de nauwe samenwerking in de klassensituatie daadwerkelijk leidt tot minder intakes weet Haasen nog niet. “Maar ik kan me voorstellen dat dit zo is. Beide genoemde aspecten – meer welbevinden bij de leerling en meer competentiegevoelens bij de docent – kunnen het aantal verwijzingen voor de jeugdhulpverlening gunstig beïnvloeden.”

Echter, voorzichtigheid blijft geboden. “Het is de allereerste keer dat deze vorm van samenwerking wordt onderzocht. De gevonden effecten zijn positief, maar het is te vroeg om daaraan verregaande conclusies te verbinden.”

Module ‘samenwerken’
Het onderzoek laat ook zien hoe essentieel de competentie ‘samenwerken’ is. Dat is volgens Haasen iets waarop de Fontys-Instituten kunnen voortborduren, bijvoorbeeld in de vorm van een vaste module in het curriculum. 

“Gaandeweg het project groeide het vertrouwen in het ‘interprofessioneel handelen’ en het geloof in een gemeenschappelijk doel. De betrokken professionals leren dit nu al doende… maar tijdens hun opleiding blijkt er amper aandacht voor. Daarvoor mag best meer ruimte komen.” [Frank van den Nieuwenhuijzen]