Met name aan de randen van Nederland trekken mbo-instellingen steeds minder studenten, waardoor het onderwijsaanbod dreigt te verschralen en de tekorten op de arbeidsmarkt in die regio’s zullen oplopen. De oplossingen voor het mbo, die het kabinet dinsdag presenteerde, werpen hun schaduw vooruit naar het hoger onderwijs, waar dezelfde problemen spelen.

Het kabinet gaat de financiering van het mbo op allerlei manieren aanpassen, maar onder de streep komt het hierop neer: op een totaalbudget van ruim 5 miljard euro verschuift er naar schatting 66 miljoen euro naar de randen van het land.

Drie mbo-instellingen krijgen op termijn 4 procent minder bekostiging. Bij andere instellingen die moeten inleveren gaat het gemiddeld om anderhalf procent. Er komt een overgangsperiode van vier jaar.

Regio’s
Het geld gaat naar regio’s waar het aantal studenten afneemt. Dat zijn de provincies Friesland, Groningen, Drenthe, Zeeland en Limburg plus de Achterhoek, Twente en het noorden van Noord-Holland. Het plan wordt gesteund door de MBO Raad, de koepelvereniging van mbo-instellingen.

De krimp van het aantal studenten zorgde twee jaar geleden voor een conflict bij de Vereniging Hogescholen, de koepel van hbo-instellingen. Een bestuurslid stapte toen op omdat ze vond dat er te weinig solidariteit was met krimphogescholen.

Minister Letschert laat zich er niet door afschrikken. In het hoger onderwijs gaat ze na de zomer een traject starten dat “gelijkenissen” vertoont met de gang van zaken in het mbo, zegt ze in een persconferentie voor onderwijsjournalisten. “Want ik ben daar heel erg van gecharmeerd.”

“Wel vertrouwen in”
Ze verwacht dus ook van universiteiten en hogescholen solidariteit met instellingen in krimpregio’s en, waar nodig, steun voor een herverdeling van het budget. “Daar heb ik wel vertrouwen in”, zegt ze tijdens de persconferentie. “We gaan het zien. Ik ga natuurlijk de hele tijd de spiegel van het mbo voorhouden: kijk, het mbo kan het, dan moeten de hogescholen en universiteiten het ook kunnen.”

Hogescholen en universiteiten hebben eerder al solidariteit getoond, onderstreept de minister, toen ze een jaar geleden onderling afspraken maakten over het aantal internationale studenten. Instellingen die met krimp te maken krijgen, mogen meer internationals werven dan sommige Randstedelijke instellingen.

Wetsvoorstel
Het bijbehorende wetsvoorstel voor het mbo komt binnenkort online voor een internetconsultatie. Als de politiek ermee instemt, gaan de nieuwe bekostigingsregels per 2029 in, met een overgangsperiode van vier jaar.

Voor het hoger onderwijs kan het nog wel even langer duren. Misschien is een herziening in het hoger onderwijs ook ingewikkelder dan in het mbo, gezien het onderzoek dat deze instellingen uitvoeren en de aparte financiering die ze daarvoor ontvangen.

Maar het zal vermoedelijk toch wel gaan gebeuren. Het kabinet mikt waarschijnlijk op een herverdeling van tientallen miljoenen euro’s, net als in het mbo. In 2022 kregen vijf krimphogescholen al miljoenen om de eerste klappen op te vangen, in de aanloop naar een nieuwe financiering van het hoger onderwijs.

Er studeren te weinig vrouwen aan de opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie van de TU Delft, erkent het College voor de Rechten van de Mens, een instantie die over allerlei kwesties rond discriminatie en racisme oordeelt. Laat de opleiding in de selectie meer kans geven aan vrouwen, is het advies.

De TU Delft had het college om een oordeel gevraagd: zou je in de selectie voor de populaire technische opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie een voorkeursbeleid voor vrouwen mogen voeren? Mag je 30 procent van de plaatsen voor vrouwen reserveren? Zo’n beleid betekent een direct onderscheid op grond van geslacht. Dat mag alleen in uitzonderlijke gevallen.

Volgens de universiteit zou het goed zijn voor het ‘studieklimaat’ als er meer vrouwen aan de opleiding studeren, want de huidige vrouwen krijgen te maken met “genderstereotyperingen”, oftewel vooroordelen en seksistisch grapjes. Dat verandert misschien als ze straks met meer zijn. Nog een voordeel: dan komen er op termijn ook meer vrouwelijke docenten in de staf.

Wel selectie
De instroom van vrouwelijke studenten ligt de afgelopen jaren rond de twintig procent. Dat zijn er dus te weinig, vindt de opleiding, gezien het aantal vrouwelijke scholieren met een geschikt vakkenpakket.

In het gewenste beleid moeten vrouwen overigens gewoon de selectie doorlopen. Het gaat om een voorkeur bij gelijke geschiktheid. Met andere woorden, als een man en een vrouw even goed zijn, krijgt een vrouw de voorkeur boven een man. Het College ziet daar geen problemen in.

Twee jaar geleden werd de Delftse opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie nog teruggefloten toen zij zo’n voorkeursbeleid voor vrouwen wilde invoeren. De Inspectie van het Onderwijs liet toen weten dat het volgens de wet niet mocht. Het College denkt daar dus anders over.

Verstrekkende gevolgen
Je moet het alleen wel netjes regelen, ook bij het inspectietoezicht. Het College beveelt de minister van Onderwijs aan om te onderzoeken hoe voorkeursbeleid mogelijk kan worden gemaakt “binnen de huidige kaders” van de wetgeving.

Als de minister het advies opvolgt, kan dat verstrekkende gevolgen hebben: opleidingen kunnen dan vaker een voorkeursbeleid gaan voeren voor ondervertegenwoordigde groepen. Dat kunnen vrouwen zijn, maar misschien ook studenten met een niet-westerse migratieachtergrond of studenten zonder hoogopgeleide vader of moeder.

Het is donderdag 10 september de derde keer dat het Fontys for Society event plaatsvindt. Na twee eerdere edities kiest Fontys dit jaar echter voor een andere aanpak. De focus ligt in deze editie op studenten en Fontys-medewerkers, wat terug te zien is in een compacter programma, een duidelijke rode draad en veel ruimte voor elkaar ontmoeten. En dat terwijl er ook meer dan genoeg aandacht is voor onderwijs, onderzoek en maatschappelijke impact.

Volgens organisator Nicolette Koot is het evenement een moment waar Fontys laat zien waar haar strategie voor staat en waar iedereen elkaar op kan zoeken. Ook is er een openbare expositie, zijn er vier Inspiration Talks en vindt de uitreiking van de Fontys for Society Awards plaats. “We hebben goed geluisterd naar de evaluaties van de eerste twee edities”, aldus Koot. “Wat goed werkte hebben we behouden, en wat te groot was opgezet hebben we compacter gemaakt.”

Inspiration Talks
Koot doelt daarbij op de workshoprondes die voorgaande jaren deel uitmaakten van het programma. Het aanbod daarin was te groot, en de duur te lang. “In plaats daarvan hebben we nu Inspiration Talks. Lezingen van maximaal een half uur die aansluiten bij het centrale thema veerkracht, en die fungeren als inspiratiebron op actuele thema’s die studenten en medewerkers bezighouden.”

Dat onderwerp wordt vanuit verschillende perspectieven belicht door Erdinç Saçan, Laura Bas, Zeynep Dag en Arjen Banach. Zij spreken over de impact van digitaal gedrag op welzijn en het dagelijks leven, de manier waarop jongeren zich voorbereiden op de toekomst en het omgaan met verandering met persoonlijke ervaringen die gaan over kansen, inclusie en het benutten van talent.

Ontmoeten en ontdekken
Aanwezigen die niet willen deelnemen aan de Inspiration Talks zijn vrij om over het campusterrein te wandelen of wellicht een ronde te maken langs de vijftien projecten die deel uitmaken van de Fontys for Society-expositie. “Daarin presenteren studenten, docenten, onderzoekers en medewerkers projecten die bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken.”

Bezoekers kunnen tijdens het evenement stemmen het project dat zij het meest impactvol vinden als het gaat om bijdragen aan de samenleving. Een jury doet precies hetzelfde. Die uitslagen samen vormen de winnaars van de Fontys for Society Awards, welke later op de dag worden uitgereikt.

Andere dag, korter programma
Waar het programma eerst om 12.00 uur begon, is dat komende editie om 14.30 uur. Inclusief een dynamische opening, entertainment, de mogelijkheid tot eten en drinken en een afsluiting met livemuziek. Ook vindt het evenement plaats op donderdag in plaats van vrijdag. Aanpassingen met een reden, aldus Koot. “We hopen zo ook meer studenten naar het evenement te trekken. Bij eerdere edities bleef hun aanwezigheid achter op de verwachtingen.”

Of het daadwerkelijk leidt tot een hogere opkomst, moet nog blijken. Maar de eerste signalen, kijkend naar de aanmeldcijfers, zijn volgens de organisator positief. “Hopelijk draagt deze nieuwe aanpak bij aan een hogere opkomst, want uiteindelijk doen we het allemaal voor onze studenten en medewerkers.”

Het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) en de Landelijke Studentenvakbond (LSVb) hebben samen met andere belangenorganisaties vier punten op een rij gezet. Ze willen toegankelijke gebouwen, inspraak van studenten met een beperking, onderwijs dat je ook online kunt volgen en landelijke minimumnormen voor ondersteuning.

Wat ze van de Tweede Kamer verwachten? “De Kamer kan druk uitoefenen op het ministerie van Onderwijs om de toegankelijkheid van hogescholen en universiteiten te monitoren”, zegt aankomend ISO-voorzitter Allis Richardson.

De toegankelijkheid moet een vast onderdeel zijn van de kwaliteitszorg binnen de instellingen, oppert ze. “Wij pleiten ervoor dat toegankelijkheid geen optie is, maar een voorwaarde. Dan kan iedere student goed studeren.”

Letschert
Onderwijsminister Letschert lijkt eigenlijk geen aanmoediging nodig te hebben. Vorige week stuurde ze een brief over studeren met een functiebeperking naar de Tweede Kamer. Tussen onderwijsinstellingen kunnen best verschillen zijn in maatwerk en financiële voorzieningen, “maar dat de verschillen zo groot zijn, is niet uitlegbaar”.

Universiteiten en hogescholen hebben veel bestuurlijke vrijheid, maar Letschert vindt het “zorgelijk” dat studenten in vergelijkbare omstandigheden zeer uiteenlopend geholpen worden. “Het is de student die hier uiteindelijk hinder van ondervindt.”

Ze wil de verschillen tussen de instellingen verkleinen, kondigde ze aan. Ze praat onder meer met kwaliteitsbewaker NVAO: in de zesjaarlijkse controles van opleidingen zou de toegankelijkheid van het onderwijs een grotere rol moeten spelen.

Een op vijf
Ongeveer een op de vijf studenten voelt zich ‘belemmerd’ in de opleiding, meldde expertisecentrum ECIO afgelopen najaar. Lang niet allemaal laten ze dat weten aan hun opleiding.

Vaak gaat het om concentratiestoornissen, angsten, stress of psychische aandoeningen. Een kleiner deel heeft problemen met de fysieke toegankelijkheid van het onderwijs of ervaart bijvoorbeeld gehoorproblemen. De meeste van deze studenten krijgen wel begrip van hun opleiding, maar een flinke groep van 11 procent zegt van niet.

In een persbericht bij het manifest verwijzen de studenten naar het College voor de Rechten van de Mens, dat de ervaringen peilde van mensen met een beperking in de samenleving. De meesten waren het eens met de stelling ‘Mijn school heeft voldoende aanpassingen gedaan zodat ik mijn opleiding goed kan/kon volgen.’ Een kwart daarentegen vond van niet.

De foto helemaal bovenin is van Ludian Harrijvan

Dat leraren steeds meer invloed van de manosfeer zien op middelbare scholen blijkt uit het onderzoek School & Veiligheid. De manosfeer is een online community en gedachtegoed over mannelijkheid en relaties, waarin vaak seksistische ideeën over vrouwen worden verspreid. In Engeland en Australië leidde het zelfs tot het indienen van ontslagen door vrouwelijke docenten. Voor lector Iris Andriessen en docent-onderzoeker Eef Dooren-Sulsters van het lectoraat Samenlevingspedagogiek aanleiding tot een nieuw onderzoek.

Samen met andere onderzoekers van Fontys en Inholland ontvingen Andriessen en Dooren-Sulsters subsidie om onderzoek te doen naar de sociale veiligheid van vrouwelijke docenten in het hoger onderwijs. Seksisme, en de manosfeer in het bijzonder, spelen daarin een grote rol. 

“Er zijn diverse onderzoeken en rapporten gepubliceerd, vanuit alle varianten van het onderwijs, waaruit dit blijkt. Ook om ons heen horen we dat dit speelt. Bijvoorbeeld bij docenten wiens autoriteit wordt ondermijnd door mannelijke studenten, puur omdat ze vrouw zijn. ” Volgens de lector en de onderzoeker hebben verschillende docenten van diverse hogescholen aangegeven soortgelijke signalen te herkennen.

Ervaringen van studenten
Niet alleen docenten hebben er last van. Ook vrouwelijke studenten zijn de dupe van hun mannelijke medestudenten die dit gedachtegoed aanhangen. 

Studenten Mairin en Tara van Perioperatieve Verpleegkunde vertellen: “Wij hadden een student in de klas die rare opmerkingen maakte en vragen stelde aan meiden met een hoofddoek. Als ze expliciet vroegen of hij wilde stoppen, ging hij gewoon door." De man in kwestie vroeg ook aan zijn medestudenten of ze weleens ‘18+ content’ keken en of ze langs wilden komen om op zijn kinderen te passen. “We hebben hier echt veel gesprekken over gehad met docenten, en hij is ondertussen gelukkig weg.”

Bij de studie ICT & Cyber Security moeten vrouwelijke studenten hun plekje steeds opnieuw bewijzen, vertellen studenten Jasmina en Enas. “We worden constant onderschat, omdat het echt een door mannen gedomineerde studie is. Als wij een keer iets fout doen of vergeten, wordt er eigenlijk altijd een seksistische opmerking gemaakt. We krijgen zo vaak de vraag: ‘Waarom ga je geen Social Work doen?’ of: ‘Waarom ga je niet iets in de zorg studeren?’”

Medestudenten Daniella en Grace herkennen dit. “Sommige jongens gaan met ons in discussie over gender-stereotyperende dingen, zoals de rekening betalen of huishoudelijke taken, en worden dan boos als we iets zeggen waar ze het niet mee eens zijn.”

Aankaarten van seksime
Andriessen en Dooren-Sulsters gaan vanaf komend studiejaar aan de slag om samen met docententeams interventies te ontwikkelen waardoor seksisme aangekaart kan worden en de invloed van de manosfeer tegengegaan wordt. Dat gebeurt met twee teams: één team van docenten van Fontys Educatie en een team van docenten van Inholland. “We onderzoeken daarin wat docenten tegenkomen op de opleiding, en wat studenten ervaren op hun stageplekken in het voortgezet onderwijs. Een dubbelonderzoek”, aldus Andriessen. 

In de volgende fase wordt een tool ontwikkeld, zodat het tegengaan van seksisme en de manosfeer een teamverantwoordelijkheid wordt. Daarbij denken Andriessen en Dooren-Sulsters aan een zogenaamde ‘kijkwijzer’, waar docententeams gebruik van kunnen maken. “Een hulpmiddel dat handvatten geeft voor verschillende situaties die kunnen voorkomen in de klas, of die ervoor zorgt dat je zaken in je team bespreekbaar kunt maken”, aldus Dooren-Sulsters. “Je staat als vrouwelijke docent misschien in je eentje voor de klas, maar dat betekent niet dat je dit in je eentje hoeft op te lossen.”

In het onderwijs leren we studenten kritisch denken. Ze analyseren bronnen, stellen vragen bij informatie en leren macht in twijfel te trekken. Dat vinden we belangrijk in onze democratie. Maar daarin zit ook een beperking: wat er daarna volgt krijgt minder aandacht.

In het debat zie je dat terug. Kritiek komt snel, afwegen volgt later, als het al komt. Wantrouwen overtuigt makkelijker dan rustige afweging. We zien wat er niet klopt, maar wat we daarmee moeten doen blijft vaak onduidelijk. Die stap van analyseren naar oordelen en handelen blijft vaak uit.

Tegelijk wordt steeds meer verwacht dat mensen daar zelf hun weg in vinden. Burgerschap krijgt daarom meer aandacht. Polarisatie, complotdenken en dalend vertrouwen in de overheid en andere organisaties maken dat steeds meer bij mensen zelf komt te liggen. Het antwoord wordt dan vaak gezocht in kritisch denken en informatievaardigheden. Dat is begrijpelijk. In de praktijk verschuift de nadruk. Minder afwegen, meer het aanwijzen van wat er misgaat.

Wat begint als onderzoeken en zorgvuldig kijken, verandert in signaleren en ontmaskeren. Dat zie je terug in onderwijs, media en daarbuiten. Wat niet klopt trekt aandacht, terwijl wat daarna komt makkelijker wegzakt. Wat doe je met dat inzicht? Dat lijkt klein, maar daar gebeurt iets.

In lessen waarin studenten analyseren wat ze online tegenkomen zie je dat concreet. Ze herkennen snel hoe beelden worden gestuurd en hoe boodschappen inspelen op gevoel, bijvoorbeeld in discussies rond de manosfeer. Daarna blijven ze vaak steken in het aanwijzen van wat er niet klopt. Dat zie je niet alleen daar. Studenten leren bronnen analyseren en vragen te stellen bij veelgehoorde verhalen. Dat is nodig. Maar wie vooral leert kijken naar wat misgaat, leert minder wat daarmee te doen. Kritiek helpt dan minder om verder te komen en leidt eerder tot afstand.

Er wordt niet minder maar wel minder breed geleerd
Wantrouwen hoort bij een democratie. Zonder kritiek blijven fouten onzichtbaar. Maar er is een verschil tussen wantrouwen dat helpt om iets te verbeteren en wantrouwen dat het vertrekpunt wordt. Zodra dat laatste gebeurt, verandert ook de aandacht. Minder naar wat beter kan. Meer naar wat er mis is. Dat zie je ook in hoe we met informatie omgaan. Wat opvalt krijgt aandacht, wat werkt verdwijnt naar de achtergrond. Een enkel voorbeeld kan al snel het beeld bepalen. Zo ontstaat het gevoel dat er altijd iets mis is, ook wanneer dat niet het hele verhaal is. Daarmee wordt niet minder geleerd, maar wel minder breed.

Daardoor wordt het moeilijker om dingen echt te begrijpen. En juist dat is nodig om te oordelen en te handelen. Kritisch denken helpt daarbij, maar alleen wanneer het daar niet bij blijft.

Nederland doet het in veel opzichten goed. De levenskwaliteit is hoog en veel voorzieningen functioneren. Toch groeit het wantrouwen. Wat werkt raakt uit beeld, wat misgaat wordt zichtbaarder.

In het hoger onderwijs zie je dat ook terug. Studenten worden goed in analyseren, maar vinden het moeilijker om het grotere geheel te zien en ernaar te handelen. Ze herkennen waar dingen niet kloppen, maar minder wat hun eigen rol daarin is. Het probleem is niet dat ze te weinig zien, maar dat ze er vooral op afstand naar kijken.

Een democratie vraagt om betrokkenheid, zonder dat het nadenken en oordelen verdwijnt. Daar wordt ook het verschil zichtbaar tussen empathie en compassie. Empathie brengt je dichtbij, soms zo dichtbij dat er sneller geoordeeld wordt. Compassie voegt daar iets aan toe: afstand en de mogelijkheid om te handelen zonder jezelf te verliezen.

Kritisch denken blijft onmisbaar. Maar zonder wat daarop volgt blijft het halverwege steken, en daarmee suboptimaal.

Reinout Heydra is docentopleider Aardrijkskunde bij Fontys Educatie

Europa moet klimaatverandering gaan behandelen als een internationale noodsituatie voor de volksgezondheid, waarschuwde de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) eerder deze week. Volgens een speciale commissie vormt de klimaatcrisis een ‘catastrofale bedreiging’ voor gezondheid, veiligheid en sociale stabiliteit.

Tegelijkertijd signaleert onderzoeksbureau Ipsos een groeiende klimaatmoeheid, vooral onder jongeren. Zij erkennen de ernst van de klimaatcrisis, maar ervaren het probleem vaak als abstract en voelen zich machteloos tegenover grotere, dagelijkse zorgen als woningnood, inflatie en (wereldwijde) maatschappelijke onrust.

Een paar jaar geleden was dat nog anders. Wie herinnert zich niet de massale klimaatmarsen, scholierenstakingen en protestacties? Waar klimaatverandering toen voor veel jongeren hét maatschappelijke thema van hun generatie leek, lijkt die urgentie nu naar de achtergrond verdwenen.

Wél geïnteresseerd
Toch betekent dit volgens communicatiestudent Sonia Styczeń niet dat jongeren klimaatverandering ineens onbelangrijk vinden. Voor haar afstudeeronderzoek bij de gemeente Eindhoven onderzocht zij de afgelopen maanden hoe studenten in het hoger onderwijs zich verhouden tot klimaatadaptatie. Daarnaast deed ze onafhankelijk onderzoek naar klimaatcommunicatiestrategieën en zette ze zich tijdens haar studie in voor Fontys Green Office.

“Veel studenten zijn wel degelijk geïnteresseerd in klimaatgerelateerde onderwerpen en staan open om er meer over te leren”, zegt Styczeń. Volgens haar zit het probleem niet zozeer in een gebrek aan interesse, maar vooral in de manier waarop over klimaatverandering wordt gecommuniceerd.

“Studenten raken eerder geïnteresseerd wanneer het onderwerp relevant voelt voor hun eigen leven en ze het gevoel hebben dat ze realistisch gezien iets kunnen bijdragen", legt ze uit. "Concrete voorbeelden, praktische oplossingen en lokale initiatieven zorgen vaker voor betrokkenheid.”

Tegelijkertijd begrijpt Styczeń dat veel jongeren momenteel andere prioriteiten hebben. “Stijgende kosten van levensonderhoud, woningnood, oorlogen en onzekerheid over de toekomst zijn heel directe problemen, vooral voor studenten die al veel stress ervaren. Dan is het logisch dat klimaatverandering minder urgent voelt.”

Kleine dingen doen
Onder Fontysstudenten klinkt een vergelijkbaar geluid. Veselin, derdejaarsstudent ICT, merkt dat klimaatverandering minder prominent aanwezig is dan een paar jaar geleden. “Er zijn andere urgente problemen waardoor klimaatverandering niet meer het belangrijkste onderwerp is waar studenten mee bezig zijn.”

Binnen zijn opleiding krijgt klimaatverandering nauwelijks aandacht, terwijl daar volgens hem juist kansen liggen. “In de ICT kunnen we bijvoorbeeld nadenken over systemen die energiezuinig en zo recyclebaar mogelijk zijn.” Zelf probeert hij bewuster te leven door minder vlees te eten, apparaten niet onnodig aan te laten staan en minder spullen te kopen. “Iedereen kan kleine dingen doen die samen een groot verschil maken.”

‘We steken elkaar aan’
Ook Anne, eerstejaarsstudent Medisch Beeldvormende en Radiotherapeutische Technieken (MBRT), merkt dat klimaat minder aandacht krijgt in haar dagelijks leven. “Ik hoor er nog wel veel over in het nieuws, maar ik heb het gewoon heel druk met school, werk en sociale dingen.” Toch vindt ze klimaatverandering belangrijk. “Het gaat uiteindelijk wel over onze toekomst.” In haar studentenhuis wordt inmiddels bewuster omgegaan met energieverbruik en vleesconsumptie. “We steken elkaar daar in aan.”

Bij vierdejaarsstudent BMRT Anouk speelt het onderwerp nauwelijks een rol. “Onder medestudenten gaat het er eigenlijk nooit over”, vertelt ze. “Als het meer besproken zou worden, zou ik er misschien ook meer mee bezig zijn.” Volgens haar zou er binnen opleidingen best meer aandacht mogen zijn voor klimaatverandering. Zeker in een ziekenhuis is duurzaamheid belangrijk, weet ze.

Moralistisch kader
Arthur Kok, lector van het lectoraat Transforming the Economy, herkent de ontwikkeling die Ipsos beschrijft. “Dit is waarschijnlijk de eerste generatie die het economisch minder goed gaat hebben dan hun ouders. Dat zijn heel directe zorgen. Dan is het logisch dat klimaatverandering minder aanwezig is in het dagelijks leven van jongeren.”

Toch denkt Kok niet dat het onderwerp geheel is verdwenen. Wel vindt hij dat het gesprek over klimaatverandering vaak verkeerd wordt gevoerd. “Het gaat al snel over wat je persoonlijk moet doen: wel of geen vlees eten, minder vliegen, dat soort dingen. Daardoor wordt klimaatverandering vaak in een moralistisch kader geplaatst.”

De lector pleit daarom voor een andere rol van het onderwijs. Niet door studenten te vertellen wat ze zelf kunnen doen, maar door klimaatverandering onderdeel te maken van hun toekomstige beroepspraktijk. “De rol van onderwijs is om context te bieden zodat ze hier zinvol over kunnen nadenken. Dat gebeurt al wel, maar lang niet binnen alle opleidingen.”

Estella Stok is docent Industrial Design Engineering (IDE) bij Fontys Techniek en Logistiek in Venlo. Studenten van deze opleiding werken onder haar begeleiding al regelmatig samen aan projecten met studenten van andere studies. Een voorbeeld daarvan is de ‘Visio Ball’, een bal voor kinderen met een visuele beperking. Het project begon bij de minor HealthTec, daarna werd de bal verder ontwikkeld door IDE-studenten en nu ligt hij bij ICT-studenten voor het technische deel.

Ook bij een project rond een analoog gehoorapparaat werken meerdere opleidingen samen. IDE-studenten maakten het ontwerp, waarna studenten Applied Physics onderzochten welke vorm voor de beste geluidsversterking zorgt. “Studenten zijn veel gemotiveerder als ze voor een groter geheel werken”, is Stoks overtuiging. “En ze leren veel van elkaar.”

Inzicht in eigen kwaliteiten
Volgens Stok leren studenten door zulke projecten ook beter waar hun kwaliteiten liggen. “Normaal werken studenten vooral samen met mensen van hun eigen opleiding, die precies hetzelfde kunnen of soms zelfs meer weten dan zij. Door interdisciplinair samen te werken, krijgen ze een beter beeld van wat ze zelf bijdragen.”

Daarnaast bereidt het interdisciplinair onderwijs studenten beter voor op het werkveld. “In de praktijk werken ook allerlei disciplines samen. Binnen een bedrijf heb je al snel een ICT’er, marketeer, hr-medewerker en ga zo maar door.” Volgens Stok gebeurt dat binnen Fontys nog te weinig. “We hebben zo veel kennis in huis, maar die benutten we momenteel niet optimaal.”

Projectenbank
Een groot probleem volgens de Docent van het Jaar is dat samenwerkingen nu vaak afhankelijk zijn van persoonlijke contacten tussen docenten. “Op dit moment komt alles voort uit mijn eigen netwerk, en dat hoort niet.”

Daarom kwam Stok op het idee van een ‘projectenbank’: een platform waar docenten projecten kunnen plaatsen en samenwerkingen kunnen zoeken met andere opleidingen. “Een soort vacaturebank, maar dan voor projecten.” Ze roept docenten die interesse hebben in het initiatief op om contact met haar op te nemen.

De geldprijs van 5.000 euro die zij won bij de verkiezing tot Docent van het Jaar wil Stok liever niet gebruiken voor een projectenbank. “Als zo’n platform Fontys-breed wordt opgepakt, zou dat uit een algemeen Fontys-potje moeten komen”, zegt ze. Wel staat ze open om mee te denken over de opzet van het platform.

Op de foto boven: de Visio Ball

Snelle groei knelt in sectoren als onderwijs en gezondheidszorg, ruimte is schaars en niet iedereen is in gelijke mate deelnemer. Maar de dynamiek en de bovengemiddelde groei, samen met de steun van de overheid, bieden ook een geweldige kans voor een sterke, stabiele en vitale regio. Juist daarom moeten we ons blijven afvragen wat voor regio we willen zijn, en voor wie.

Spanningsveld
In dat spanningsveld wil ik graag de rol van Fontys duiden, zoals uitgewerkt in onze strategie Fontys for Society 2030.  Als belangrijke speler in de talentpijler van het Beethoven-programma leidt Fontys professionals op voor ASML, haar toeleveringsketen en andere semiconbedrijven. Er wordt actief gewerkt aan de verdere ontwikkeling van het opleidingsportfolio op associate degree-, bachelor- en masterniveau. 

Daarnaast zet Fontys in op het verbeteren van de instroom, doorstroom en uitstroom van studenten. Ook wordt een Leven Lang Ontwikkelen-aanbod uitgewerkt voor de semiconsector, onder het gezamenlijke merk Brainport Academy.

Technisch talent is een zeer belangrijke randvoorwaarde voor de groei van de maakbedrijven in de Brainportregio, maar het is niet voldoende. Voor duurzame ontwikkeling is ook behoefte aan talent en kennis uit andere disciplines, zoals finance, marketing, communicatie, recht en human resource management.

Verbreding
Een regio kan niet floreren als slechts één sector dominant is, hoe succesvol die ook is. Brainport Development heeft onlangs een verkenning uitgevoerd naar de diversificatie van de regio. Alleen afhankelijk zijn van de ontwikkeling van ASML en semicon (nu ongeveer 25 procent van de toegevoegde waarde, met een verwachte groei naar 35 procent) is op langere termijn risicovol.

De regio onderscheidt zich technologisch in micro- en nanotechnologie, systems engineering, geïntegreerde fotonica en geavanceerde productietechnologieën, met daarnaast groeiende aandacht en kansen voor AI en quantumtechnologie. Deze sterke basis stelt de regio in staat om niet alleen de semiconmarkt verder te ontwikkelen, maar ook door te groeien in domeinen zoals energiesystemen, defensie, medtech en slimme mobiliteit. 
Dit biedt volop kansen voor Fontys om, vanuit de aanwezige kennis en kunde, actief bij te dragen aan de verdere diversificatie van de regio.

Onderzoek en leefbaarheid
De rol van Fontys reikt verder dan onze traditionele en meest zichtbare rol als ‘leverancier’ van talent. Vanuit ons praktijkgericht onderzoek, onze tweede wettelijke taak, werken we veel samen met het bedrijfsleven en spelen we steeds beter in op de vraag naar snel toepasbare oplossingen. 

Samenwerking met partners zoals TU/e, TNO en het bedrijfsleven is hierin cruciaal en groeit gestaag. We willen deze samenwerking verder uitbouwen, zowel in omvang als in zichtbaarheid. Niet om onszelf belangrijk te maken, maar omdat daardoor innovatie en valorisatie sneller en beter gaan.

Minstens zo belangrijk is de leefbaarheid van de regio. Brainport kan zich alleen een kennisregio van wereldformaat noemen als ook voorzieningen zoals onderwijs, kinderopvang, medische en sociale zorg, mobiliteit, cultuur, sport en media gelijke tred houden. Dat doet een enorm beroep op Fontys en onze partners om juist voor deze sectoren talent op te leiden. 

Leefbaarheid heeft bovendien een fysieke dimensie: voldoende woningen, goed ingericht publieke ruimtes en een omgeving waarin mensen zich thuis voelen. Dit komt allemaal terug in onze opleidingen en ons onderzoek.  

Meedoen
Daarmee raken we aan de kern van de schaalsprong: meedoen. De schaalsprong slaagt pas echt als er sprake is van evenwichtige groei, waarbij zoveel mogelijk mensen deelnemen aan initiatieven zoals Brainport voor Elkaar. Daarin werken sociaal betrokken werkgevers samen aan een inclusieve regio waarin iedereen meetelt en kansen krijgt. Dit laat zien dat het besef over dat genoemde evenwicht groeit.

Kunnen we dan al tevreden achteroverleunen? Integendeel. Juist nu moeten we ons blijven afvragen: kan het beter, kan het inclusiever, kan het duurzamer? Alleen door continu te evalueren en samen te werken, maken we de impact die nodig is.

Geen optelsom
De kracht van Fontys ligt in onze breedte. Met onderwijs én praktijkgericht onderzoek dragen we bij aan sectoren die verder reiken dan technologie en economische ontwikkeling. Met ons opleidingsaanbod en onze onderzoeksgroepen spelen we in op maatschappelijke vraagstukken en leveren we ook een actieve bijdrage aan leefbaarheid en sociale inclusie, essentiële randvoorwaarden voor een geslaagde schaalsprong.

De schaalsprong is dus geen optelsom van economische cijfers, maar een gezamenlijke opgave. Medewerkers en studenten van Fontys vormen daarin een onmisbare schakel. Niet alleen door wat zij weten en kunnen, maar vooral door hun nieuwsgierigheid, kritische reflectie en de wil om samen te werken aan een regio waarin groei en welzijn hand in hand moeten gaan.

Joep Houterman is voorzitter van het college van bestuur van Fontys.

Nieuwe projecten, een taalcoördinator en extra ondersteuning moeten ervoor zorgen dat studenten beter voorbereid zijn op hun toekomstige werkveld. “Sinds vorig jaar is er bij Studentenvoorzieningen een taalcoördinator aangesteld die verschillende projecten in gang heeft gezet.” Dat vertelt José Theulen, directeur van Studentenvoorzieningen.    

Taalbeleid vormgeven 
Er is gewerkt aan het ontwikkelen van officieel taalbeleid. “Samen met een projectleider, taaldocenten en coördinatoren hebben we het Fontys-taalbeleid opgesteld. Daar kwam uit dat er een centrale taalcoördinator moest worden aangesteld en dat hebben we dus ook gedaan”, aldus Theulen.    

Die rol ligt nu bij Studentenvoorzieningen. De taalcoördinator coördineert en concretiseert de verschillende ontwikkelthema’s van het taalbeleid en is vanuit die rol onder andere betrokken bij de basiscursus Nederlandse taal en cultuur voor internationale studenten en organiseert vervolgprogramma's voor studenten die hun Nederlands verder willen ontwikkelen. “De taalcoördinator moet het taalbeleid verder implementeren.”   

Nederlands: focus op professionele taalvaardigheid 
Voor Nederlandse studenten is het streefniveau voor taalvaardigheid vastgesteld op C1, waarbij de nadruk ligt op taalvaardigheid die nodig is in het toekomstige beroep en werkveld. Zo legt Theulen uit: “We willen een hoger taalniveau van onze Nederlandse studenten en dat wordt afgestemd met het beroepenveld. Als je Journalistiek of Communicatie studeert, wordt er een ander niveau verwacht dan als je een andere studie volgt .”  

Daarnaast wordt er een basiscursus Nederlandse taal en cultuur voor internationale studenten ontwikkeld. Daarmee wil Fontys hen stimuleren om meer Nederlands te gebruiken tijdens hun studie en in hun dagelijkse omgeving. Deze cursussen sluiten aan bij het traject Nederlands als tweede taal (NT2). “Internationale studenten willen we ook Nederlands leren, dit zorgt ervoor dat ze beter integreren”, stelt Theulen. “We zijn nu aan het investeren in NT2-docenten. Er is veel animo voor.”   

Om studenten te helpen hun taalvaardigheid te verbeteren, heeft Fontys ook een centraal Taalportaal ontwikkeld. Dit platform was al toegankelijk voor collega’s en via dit platform krijgen nu ook studenten toegang tot online hulpmiddelen. Daarnaast kunnen opleidingen extra ondersteuning bieden die aansluit bij de taalvaardigheid die nodig is binnen het specifieke werkveld. Studenten krijgen tijdens hun studie feedback op hun taalniveau en begeleiding bij verdere ontwikkeling.   

Samenwerking binnen organisatie 
De uitvoering van het taalbeleid ligt verspreid over verschillende onderdelen binnen Fontys. Zo is Onderwijs & onderzoek (O&O) verantwoordelijk voor de integratie van taalvaardigheid in de curricula. Onderwijskundigen adviseren opleidingen over hoe taalvaardigheid kan worden opgenomen in leeruitkomsten, toetsing en onderwijsactiviteiten.  

De afdeling Human Resources & Organisatie (HR&O) richt zich op de professionalisering van docenten. Zij adviseren en coördineren trainingen en ondersteuning voor medewerkers die hun Nederlandse of Engelse taalvaardigheid willen verbeteren.   

De instituten zelf zijn verantwoordelijk voor het integreren van taalvaardigheid in hun opleidingen. Zij bepalen samen met het werkveld welke taalvaardigheden nodig zijn in het beroep en verwerken die eisen vervolgens in leerdoelen, onderwijs en toetsing.   

Eerste resultaten zichtbaar 
In de periode van september 2025 tot februari 2026 zijn al verschillende mijlpalen bereikt. Zo is het Fontys-taalbeleid inmiddels ook in het Engels beschikbaar en gepubliceerd via het Taalportaal en het medewerkersportaal.   

Ook zijn er concrete ondersteuningsmaatregelen ingevoerd, zoals het beschikbaar stellen van een licentie voor Hogeschooltaal voor studenten en docenten, en lopen er pilots voor specifieke groepen studenten, zoals een pilot met een taalcursus Nederlands voor Caribische en Surinaamse studenten.   

Verdere ontwikkeling 
Volgens Theulen blijft taalontwikkeling een belangrijk aandachtspunt binnen Fontys. “We zijn nu bezig om de Nederlandse taalvaardigheid bij zowel Nederlandse als internationale studenten te vergroten”, zegt ze. “Daarnaast besteden we aandacht aan de Engelse taalvaardigheid van studenten en docenten binnen de Engelstalige opleidingen.”  

Het uiteindelijke doel is dat studenten niet alleen hun studie succesvol afronden, maar ook de taalvaardigheid beschikken die nodig is in hun toekomstige beroep. 

Rijksambtenaren krijgen even geen salarisverhoging. Ze moeten de inflatie zelf opvangen. Dat was een van de manieren waarop het vorige kabinet wilde bezuinigen op de kosten van de overheid. Daarom staken ze vandaag.

Ook ambtenaren van DUO doen mee. Dus is de dienst wellicht minder goed bereikbaar voor studenten. “Er zitten mensen bij de telefoon, zoals altijd”, zegt de woordvoerder. “Het kunnen er wel iets minder zijn dan normaal.”

“Staken is een recht”, zegt de woordvoerder. “Het is goed dat dat recht er is. We zijn als ambtenaren op de nullijn gezet en daar vindt vakbond FNV iets van. Sommige mensen geven nu gehoor aan de stakingsoproep.”

Solidair
De Landelijke Studentenvakbond heeft zich solidair verklaard met “alle stakende ambtenaren bij DUO, het ministerie van Onderwijs, en andere onderwijsinstanties van het Rijk”, zegt voorzitter Maaike Krom in een persbericht. “Goed onderwijs is niet mogelijk zonder de diensten die zij leveren.”

Het blijft niet bij één actiedag. De FNV en de andere vakbonden willen 14 april een grote demonstratie in Den Haag houden. De komst van het nieuwe kabinet verandert daar vooralsnog weinig aan.

De Taaldag XL bestaat zo'n tien jaar en wordt georganiseerd door Fontys, De Nieuwste PABO, Leesoffensief Limburg en Cubiss. Van een kleinschalige bijeenkomst groeide het uit tot een evenement dat inmiddels meer dan 200 bezoekers trekt. Gisteren bestond dat evenement uit workshops en een presentatie van Erna van Koeven, docent en onderzoeker taal en lezen bij Hogeschool Windesheim die ook deel uitmaakt van de leerkring Geletterdheid en Schoolsucces. 

Van Koeven draait er niet omheen. “Kunnen lezen is de basis van burgerschap”. Want wie niet goed kan lezen, kan moeilijk meedoen in een samenleving die draait op geschreven taal. Ze vertelt over mbo-docenten die constateren dat veel studenten in de praktijk laaggeletterd blijken, ondanks behaalde examens. Een ontwikkeling die de laatste tijd steeds vaker het nieuws haalt. “Het is eigenlijk heel vreemd dat je een hele onderwijscarrière kunt doorlopen en dat je dan vervolgens laaggeletterd uit kunt stromen.”

In Nederland wordt taal vaak als leerproces benaderd: spelling oefenen, strategieën trainen, toetsen maken. “Taal is veel meer een ontwikkelproces dan een leerproces.” Wie stopt met lezen verliest leesvaardigheid. Wie alleen strategieën leest maar geen rijke teksten leest, leert niet echt begrijpen. 

Democratische vaardigheden
De kern van haar verhaal? Boeken zijn geen middel om een los burgerschapsdoel af te vinken. Ze zijn burgerschap. Van Koeven leest een fragment voor uit De Zee kwam door de Brievenbus, geschreven door Selma Noort. Ze legt uit dat ze datzelfde fragment eerder voorlas aan leerlingen, en één centrale vraag stelde: wat vind je mooi?

De antwoorden van de leerlingen verschillen radicaal: de een ziet heldendom, de ander vrijheid, weer een ander spanning. “Gesprekken over boeken is burgerschap, want je gaat samen nadenken over zo’n boek.” In zo'n gesprek oefenen leerlingen democratische vaardigheden: luisteren, doorvragen, betekenis geven, verschil verdragen. “Boeken”, zegt ze, "vormen een democratische oefenplaats.” 

Tijdens haar lezing verwijst ze ook naar het werk van Gert Biesta en zijn boek 'Wereldgericht onderwijs’. Eén zin raakt haar bijzonder: “Kwetsbaarheid gaat vooraf aan kennen.” Eerst geraakt worden door iets en daarna pas begrijpen. Ze legt uit dat betekenis niet ontstaat bij leerdoelen, maar bij betrokkenheid. En dat kan heel goed met een boek. 

Wat betekent dat voor Fontys?
Precies daar ligt volgens Susan Beckers, Fontysdocent en medeorganisator van de Taaldag, de opdracht voor Fontys. “We willen er voor de hele leerlijn zijn. Van peuteropvang tot het hbo, en juist ook de bibliotheken daarbij betrekken.” Het thema verschilt elk jaar, van leesplezier tot de koppeling van lezen en schrijven, maar steeds staat de vraag centraal wat er op dat moment urgent is in het onderwijs. Dit jaar is dat burgerschap, onder de vlag ‘De Wereld Leren Lezen’. 

Het programma wordt bewust divers samengesteld, legt Beckers uit. “Workshops zijn gericht op verschillende doelgroepen, en vaak ook vakoverstijgend.” Lezen en schrijven horen thuis in één vak, vindt zij, en het is kunstmatig om die van elkaar los te koppelen. “De wisselwerking is juist heel rijk. Iets wat geschreven wordt, wordt gelezen. En door zelf te schrijven begrijp je beter wat een schrijver heeft gedaan.” 

In haar eigen workshop laat ze zien wat er gebeurt wanneer historische literatuur wordt gekoppeld aan creatief schrijven. Wanneer leerlingen teksten bewerken, herschrijven of voortzetten, groeit niet alleen hun schrijfvaardigheid, maar ook hun begrip. Ze ervaren van binnenuit hoe teksten werken. Taal is geen trucje, maar een manier om je tot de wereld te verhouden. 

Taalbewuste leraren
Voor Fontys betekent dat meer dan het aanleren van didactische technieken. Toekomstige leraren moeten zelf ervaren wat rijke teksten kunnen doen. Wat het betekent om geraakt te worden, om samen betekenis te geven.

De Taaldag XL fungeert daarin als levend voorbeeld. Studenten helpen mee bij de organisatie, onderwijs en bibliotheken komen samen, theorie en praktijk, onderzoek en klaslokaal. Beckers: “We willen mensen inspireren en samenbrengen. Het negatieve moet ervan af. Het gaat vaak over een ‘leescrisis’. Maar verhalen verbinden. Lezen en schrijven kan laagdrempelig zijn, creatief, samen.”

Rianne Letschert, de komende minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, maakte pijlsnel carrière in de academische wereld en werd universiteitsbestuurder. Ze krijgt veel lof voor haar stijl. 

In december 2025 staat Rianne Letschert opeens in de schijnwerpers van de landelijke politiek. Ze gaat als informateur de coalitieonderhandelingen tussen D66, CDA en VVD leiden. Ze kreeg dit verzoek toen ze in de auto zat, vertelt ze in de persconferentie waarin ze zich voorstelt aan de journalisten. “Ik reed net niet tegen de vangrail aan.” Ze vond de opdracht eervol, maar ook spannend.

Een van de Haagse journalisten vraagt naar haar stijl: hoe zou ze haar werkwijze zelf omschrijven? Letschert antwoordt: “Scherp op de inhoud, niet op de persoon. En warm op de relatie.” Het klinkt misschien afgezaagd, maar anderen zeggen dat het klopt.

Gevraagd naar hoe hij Letschert als collega-voorzitter heeft leren kennen, zegt Fontysvoorzitter Joep Houterman: “Ik heb haar ervaren als een kundig bestuurder, ze weet waar ze het over heeft en wat ze wil bereiken. Ze is communicatief erg sterk en sociaal zeer vaardig. Ik denk dat deze kwaliteiten haar zeker gaan helpen om te slagen als minister, ervan uitgaand dat ze wel de tijd en de politieke ruimte krijgt.”

Victimologie
Rianne Letschert (1976) groeide op in het Brabantse Stiphout. Ze studeerde internationaal recht en ging daarna de wetenschap in. In 2005 promoveerde ze in Tilburg op de positie van minderheden in het internationaal recht. Daar werd ze in 2012 hoogleraar victimologie. Ze deed onder meer onderzoek naar slachtoffers van oorlogsgeweld.

In 2013 werd ze lid van De Jonge Akademie, een genootschap van relatief jonge topwetenschappers die de academische wereld willen verbeteren. Twee jaar later werd ze de voorzitter.

Eigenlijk zou ze in 2016 decaan van de Tilburgse rechtenfaculteit worden, als volgende stap in haar carrière, maar toen kwam het aanbod om rector magnificus te worden van de Universiteit Maastricht. Die kans liet ze niet lopen. Op haar 39ste werd ze de jongste vrouwelijke rector magnificus ooit. In 2021 schoof ze een stoeltje op en werd ze collegevoorzitter.

Vrije pers
Letschert is vriendelijk en attent, vertelt hoofdredacteur Wendy Degens van de Maastrichtse universiteitskrant Observant. “Een medewerker van de universiteit had haar moeder verloren. Letschert wist dat en op de eerstvolgende Moederdag stuurde ze een appje om haar sterkte te wensen.”

Bovendien heeft Letschert de vrije pers hoog in het vaandel. “We schrijven weleens kritische verhalen die ze niet prettig vindt”, zegt Degens. “Daar reageert ze soms op, maar het heeft nooit consequenties gehad. We kunnen gewoon de ‘waakhond’ zijn en ze blijft altijd bereid met ons te praten.”
Bij Univers, het Tilburgse universiteitsmagazine, had de redactie destijds dezelfde ervaring met de up and coming hoogleraar: makkelijk aanspreekbaar en vol begrip voor de rol en het werk van onafhankelijke hoger onderwijsmedia. 

Een voorbeeld uit Maastricht: Observant wilde graag een wekelijkse nieuwsbrief aan alle studenten en medewerkers versturen, maar kreeg dat bij eerdere voorzitters niet voor elkaar. Letschert vond het meteen goed, vertelt Degens. 

Als bestuurder schuwde ze de lobby niet. Degens: “Ze ging veel naar Den Haag om over internationalisering te praten. Daarvoor kreeg ze steun van de hele regio: burgemeesters, de provincie en andere onderwijsinstellingen. Ze heeft charme, maar ze is ook gewoon heel slim. Ze ziet dingen die ze wil aanpakken en koerst daarop.”

Betere academie
Bij De Jonge Akademie en later als bestuurder hield ze zich veel bezig met ‘erkennen en waarderen’, oftewel het ideaal dat de academische wereld meer moet zijn dan een wedstrijd wie de meeste artikelen in gezaghebbende tijdschriften weet te publiceren. Wetenschappers kunnen ook andere talenten hebben, bijvoorbeeld leidinggeven, lesgeven of kennis delen met de samenleving. Je zou verschillende carrièrepaden moeten kunnen kiezen.

Letschert zag in haar eigen vakgebied welke gevolgen het rigide tellen van wetenschappelijke publicaties had. Het schrijven van annotaties bij jurisprudentie werd nauwelijks nog op waarde geschat en was veranderd in een hobby, zei ze in 2015 op een bijeenkomst over evaluatiesystemen en carrières in de academische wereld.

Het probleem is dat discussies over het systeem vaak worden gevoerd door de winnaars van het systeem, stelde Letschert vast. Als wij eenmaal aan de knoppen zitten, zei ze tegen haar jonge collegawetenschappers, dan moeten we er iets aan doen.

Hoogleraar filosofie Jeroen de Ridder (Vrije Universiteit Amsterdam) kent haar nog uit die tijd, al kwam hij iets later bij De Jonge Akademie. Hij werd twee jaar na haar voorzitter. De Ridder: “Wat ik me vooral herinner is dat ze ontzettend aardig is. Je denkt misschien: bestuurders zijn ‘belangrijke’ mensen die met andere belangrijke mensen praten, maar zo was zij niet. Ze nam ruim de tijd om kennis te maken met nieuwe leden van De Jonge Akademie en de gesprekken waren altijd gezellig, onderhoudend en informatief.”

Ook toen ze weg was bij het genootschap en rector werd, wilde ze eens in de zoveel maanden een uurtje met hem bijpraten over de plannen en projecten van De Jonge Akademie. De Ridder: “Dat is toch bijzonder. Daar moet je als rector wel even je agenda voor vrijmaken.”

En Letschert liet haar idealen ook niet los. Eenmaal aan de ‘knoppen’ in Maastricht bleef ze vechten voor ‘erkennen en waarderen’. “Een vakgroep heeft gewoon verschillende typen mensen nodig, met talenten op het gebied van onderzoek, onderwijs, leiderschap en maatschappelijke impact”, legde ze in 2020 uit. “Een voetbalelftal heeft ook niet alleen maar spitsen of keepers.”

Hack
Heftige gebeurtenissen waren er genoeg in de afgelopen tien jaar aan de Universiteit Maastricht. Neem alleen al de gijzeling van de systemen door hackers. De universiteit zwichtte voor de chantage en betaalde losgeld in bitcoins. De schade zou anders te groot zijn, was de afweging. De bitcoins kwamen jaren later, dankzij politiewerk, weer naar de universiteit terug en bleken toen meer waard te zijn geworden.

En vergeet de coronacrisis niet. Onder haar leiding besloot de Universiteit Maastricht, als eerste in Nederland, om de spaarpot stuk te slaan. Letschert: “We moeten nu investeren en reserves vrijmaken. Die reserves zijn juist bedoeld voor tijden van crisis.”

Ook waren er, net als aan andere universiteiten, de afgelopen tijd veel protesten en bezettingen in Maastricht. Een bijeenkomst van een pro-Israëlische spreker werd verstoord door demonstranten en de universiteit besloot daarna om een andere bijeenkomst te schrappen vanwege veiligheidsoverwegingen. Het kwam haar op felle kritiek te staan.

Tegelijkertijd liet Letschert ook een gebouw ontruimen dat pro-Palestijnse demonstranten hadden bezet. Verder was ze lid van de taskforce antisemitismebestrijding die het kabinet-Schoof in het leven riep, mede vanwege de heftige protesten in het hoger onderwijs, die ervoor zorgden dat Joodse studenten en medewerkers zich soms niet meer veilig voelden.

Topvrouw en excuustruus
In de loop der jaren werd ze politiek actief en verbond ze zich aan D66. In 2018 smeedde ze in Maastricht een college van burgemeester en wethouders in onderhandelingen tussen partijen met zeer uiteenlopende visies: CDA, D66, VVD, GroenLinks, SP en de Seniorenpartij.

Ze steekt haar hoofd boven het maaiveld uit. In 2019 bijvoorbeeld werd ze verkozen tot topvrouw van het jaar en dat kwam niet uit de lucht vallen: ze was al vaker benaderd en accepteerde nu de nominatie. “Kijk, het is niet mijn ambitie in het leven om in de schijnwerpers te staan, maar nu dacht ik: ik doe het, ik kan zo laten zien wat ik kan”, zei ze tegen Observant. “Dan ben ik maar af en toe de excuustruus, maar wel in de hoop dat het beeld echt gaat kantelen: meer vrouwen in hoge functies en een andere toon in het debat over werkende vrouwen.”

Binnen D66 groeide de waardering voor haar stijl – in elk geval bij partijleider Rob Jetten. Ze zou al eerder zijn benaderd voor een post in het kabinet Rutte-IV, maar toen kwam het te vroeg. Ze sloeg het af. Maar het was geen geheim dat ze best minister zou willen worden. “Het ministerschap is een hondenbaan, geen erebaan”, zei Letschert afgelopen augustus in dagblad De Limburger. Toch was ze ertoe bereid: “Als iedereen de ingewikkelde banen aan zich voorbij laat gaan, dan komen we niet verder.”

Dus toen ze eenmaal informateur werd, kon iedereen wel raden dat ze namens D66 minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wilde worden. Vanaf vandaag kan ze laten zien of haar veelgeroemde stijl ook iets uithaalt in de gepolariseerde Haagse politiek.

“Ik ben blij dat structureel 1,5 miljard extra beschikbaar is voor verschillende doelen in het onderwijs. Dat geld wordt onder meer gebruikt om al ingeboekte bezuinigingen terug te draaien. Zoals die op buitenlandse studenten, dat had ons nog lelijk kunnen raken”, aldus Houterman. “Er komt juist meer ruimte om internationaal talent aan te trekken en dat is goed nieuws voor onze regio’s." 

Ook wil het kabinet de bekostiging van mbo en hbo stabiel en voorspelbaar maken. “Instellingen worden minder kwetsbaar en minder afhankelijk van fluctuaties in (internationale) studenteninstroom”, staat er. Voor universiteiten geldt dit kennelijk niet. Goed nieuws voor Fontys, dat zich de afgelopen jaren geconfronteerd zag met fors teruglopende studentaantallen.

De drie coalitiepartijen reserveren 1,5 miljard euro extra voor het onderwijs en onderzoek. Grote investeringen in de wetenschap komen er niet, behalve misschien via Defensie. De extra euro's worden onder meer besteed aan het mbo, de onderwijskwaliteit, de strijd tegen het lerarentekort en versterking van de Onderwijsinspectie.  

Studenten
Houterman ziet ook goed nieuws in het akkoord voor de studenten. "Uit die 1,5 miljard komt ook geld voor de koopkracht van studenten, zoals verhoging van de studiefinanciering voor uitwonende studenten en een maximumrente op studieleningen.”

Veel is echter nog onduidelijk. Hoe hoog die beurs voor uitwonende studenten wordt is bijvoorbeeld niet bekend. Hetzelfde geldt voor de verplichte stagevergoeding, met eventueel een stagefonds voor tekortsectoren (voor bedrijven die krap bij kas zitten). De partijen willen ook “investeren in het mentaal welzijn en de weerbaarheid van studenten”, zeggen ze, maar ook dit is nog niet concreet gemaakt. 

Verder wil de coalitie rente op studieschulden maximeren tot 2,5 procent, zodat studieschulden in de toekomst niet ongebreideld kunnen stijgen. Aflossen moet makkelijker via de werkgever gaan, zodat oud-studenten sneller van hun schuld af zijn.

Internationalisering
Een echt andere beleidskoers is wel wat deze coalitie wil met internationale studenten en wetenschappers. Ze halen graag “het wetenschappelijk toptalent in huis, dat nodig is voor baanbrekend onderzoek en innovaties”. Ook willen ze met internationalisering zorgen voor vakmensen “in de sectoren waar de uitdagingen het grootst zijn”. Denk aan ict en techniek, maar misschien ook de zorg. En er zijn nog wel meer tekorten op de arbeidsmarkt.

Dus is Engelstalig onderwijs voor de coalitiepartijen geen probleem meer. Ze houden het huidige anderstalige aanbod in stand, spreken ze af. Ze schrappen zelfs de aangekondigde toets voor nieuwe ‘anderstalige’ opleidingen. Maar hoe willen ze dan grip houden op de komst van internationale studenten? Daartoe gaan ze met de universiteiten en hogescholen “bindende bestuurlijke afspraken” maken.

Daarbij weegt het belang van de regio zwaar mee. “Hogescholen en universiteiten hebben internationaal talent nodig om bedrijfs- en kennisclusters in de regio te behouden”, stellen de drie partijen. “Daar geven we ze ruimte voor.” Ze noemen Brainport Eindhoven, Wageningen Foodvalley en Noviotechcampus in Nijmegen als voorbeelden.

Er moeten volgens de Fontysvoorzitter nog wel bestuurlijke afspraken gemaakt worden over internationale studenten. Maar: “Ik ben blij met de blik vooruit, gericht op ontwikkeling met een goede rol voor hogescholen als het gaat over talent, innovatie en onze rol in de regio’s”, is de reactie van Houterman. "Er moet nog veel uit onderhandeld worden in politiek Den Haag. Een goede kans voor de hogescholen en dus voor Fontys om een bijdrage te leveren aan invulling van de voornemens van het nieuwe kabinet.”

Landelijke toetsing lerarenopleidingen
Er komt “één stevig fundament” voor de lerarenopleiding, schrijven de partijen. “Leraren en wetenschappers stellen samen landelijk de kern van het curriculum vast, met meer aandacht voor basisvaardigheden zoals lezen, schrijven en rekenen.” Bovendien gaat voor lerarenopleidingen landelijk dezelfde toetsing gelden, zodat iedere startende leraar beschikt over dezelfde stevige basis.

Houterman: “Aandacht voor het funderend onderwijs is er uiteraard ook, inclusief de kwaliteit van de leraren. Dat raakt onze lerarenopleidingen. Een punt wat daarbij wat mij betreft nog wel ter sprake moet komen, is de bekostiging van de lerarenopleidingen.”

En er zijn nog veel zaken die uitgewerkt moeten worden zoals de talentstrategie die ontwikkeld is om opleidingen meer aan te laten sluiten op de praktijk. Daar kun je op verschillende manieren invulling aan geven. “Ik ben vooral verheugd dat de rol wordt erkend van het praktijkgericht onderzoek van de hogescholen in innovatie eco-systemen. Hoeveel geld daarvoor komt, is nog even de vraag. Er is 100 miljoen voorzien voor regionale innovatieclusters.”

Leven lang ontwikkelen
Leven lang ontwikkelen (LLO) staat ook in het akkoord. Dat is scholing van werkenden, die ofwel moeten overstappen naar een andere sector ofwel de ontwikkelingen in hun eigen vak moeten bijhouden. 

Daarvoor komt “structureel geld” beschikbaar: 100 miljoen euro. De LLO-maatregelen moeten nog uitgewerkt worden, maar met name de hogescholen – die het aantal studenten zien afnemen – lobbyen al jaren voor een grotere rol bij LLO. Dus is Houterman blij dat er nu iets gebeurt. “Dat is mooi, maar wat daar nog ontbreekt is dat LLO ook een permanente wettelijke taak wordt voor publieke instellingen als Fontys, zodat we minder last hebben van ingewikkelde regelgeving.”

Defensie
De uitgaven aan onderwijs vallen haast in het niet bij de uitgaven aan defensie. Daar kunnen hogescholen en universiteiten ook van profiteren. De partijen willen graag dat overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen samenwerken. Om die grote uitgaven voor defensie te kunnen bekostigen, moeten burgers en bedrijven een “vrijheidsbijdrage” van vijf miljard euro gaan betalen. Linksom of rechtsom moet iedereen dus in de buidel tasten.

Ook omdat het kabinet zes miljard euro wil bezuinigen op het eigen risico in de zorg en de werkloosheidsuitkering van maximaal twee naar één jaar verkorten. Mensen moeten bovendien vanaf 2033 langer doorwerken voor ze AOW krijgen.

D66, CDA en VVD hebben samen 66 zetels in de Tweede Kamer, tien te weinig voor een meerderheid. Voor al hun plannen moeten ze dus steun zoeken bij de oppositie. Het coalitieakkoord is niet in beton gegoten. Op flankpartijen SP en PVV hoeft de coalitie niet te rekenen, die willen de komende jaren harde oppositie voeren. Studenten en universiteiten reageren vrolijker op de plannen van D66, CDA en VVD.

De Kamer gaat deze week in debat over het akkoord. Jetten wordt dan aangewezen als formateur en kan het nieuwe kabinet gaan samenstellen, waarin hij zelf minister-president wordt.

Hogescholen en universiteiten signaleren dat studeren steeds minder vanzelfsprekend is als fulltime bezigheid. Studenten combineren hun opleiding met werk, maken strategische keuzes in tijdsbesteding en bewegen in een digitale omgeving die leren makkelijker, maar ook oppervlakkiger kan maken. Die ontwikkelingen leggen druk op een onderwijssysteem dat nog altijd grotendeels is ingericht op aanwezigheid, zelfdiscipline en lineaire leerpaden. 

Minder aanwezigheid
Bij veel Fontys opleidingen is fysieke aanwezigheid niet langer verplicht. Dat past binnen een bredere beweging rondom autonomie van de student. Volgens Eric Slaats, docent bij Fontys ICT, is dat geen probleem op zich. “Aanwezigheid afdwingen is voor mij niet de oplossing, de vraag moet zijn: waarom zou een student willen komen?”

Volgens Slaats maken studenten rationele afwegingen. Ze combineren studie met werk, zoeken naar directe relevantie en hebben toegang tot steeds meer digitale leermiddelen. “Als studenten het idee hebben dat ze online hetzelfde kunnen halen als in de les, dan is het logisch dat ze andere keuzes maken.”

Die redenering verklaart de lege collegezalen, maar roept ook vragen op over de betekenis van fysiek onderwijs. Collega docent Martijn Ruissen vult aan: “Ik denk dat je studenten betekenisvolle context moet aanbieden en ik denk niet dat je dat genereert met fictieve casuïstiek of ouderwetse tekstboek opdrachten.”

“Collegezalen zijn artefacten uit het verleden. Kennis is een commodity geworden, studenten moeten leren hoe ze zelf kennis verwerven”, vindt Slaats. Hij geeft aan dat binnen ICT het proces van de student voorop wordt gesteld. “Als je alleen voor de toets studeert, verdampt de kennis snel. Ontwikkeling moet zichtbaar en betekenisvol zijn.” 

Geen individuele bezigheid
Toch is die aanpak niet binnen iedere opleiding haalbaar. Volgens Meity Feher, docentonderzoeker aan de lerarenopleiding en verbonden aan het lectoraat Integratief Opleiden & Boundary Crossing, ligt er een belangrijke grens. Ze stelt dat vrijheid soms te snel gelijkgesteld wordt aan vrijblijvendheid. 

Feher: “Autonomie betekent niet dat aanwezigheid onbelangrijk is. Als wij verwachten dat onze studenten straks voor de klas staan en met groepen kunnen werken, dan moeten we dat ook voorleven.” Daarom kiest de lerarenopleiding bewust voor interactieve werkvormen, gezamenlijke reflectie en onderwijs dat draait om ontmoeting. 

Die benadering staat haaks op het idee dat leren vooral efficiënt en persoonlijk geoptimaliseerd moet worden. "Leren gebeurt in relatie, en die relatie vraagt om nabijheid”, zegt Feher. Fontys experimenteert vanwege die reden met zogenoemde aanbevolen routes: gestructureerde programma’s die studenten houvast bieden. "Autonomie moet je opbouwen. Doe je dat niet, dan zie je demotivatie, uitstelgedrag en mogelijk studievertraging.”

Technologie als ‘uitweg’
Binnen de studeercrisis speelt ook het toenemende gebruik van AI-tools een grote rol. Studenten laten teksten samenvatten, opdrachten genereren of vragen beantwoorden. Volgens Bart Wernaart, lector Moral Design Strategy, is dat geen op zichzelf staand probleem. “AI maakt vooral zichtbaar wat al onder druk stond. Als studenten moeite hebben met lezen, plannen of doorzetten, dan wordt technologie een logische uitweg.”

Het risico zit volgens hem vooral in oppervlakkig leren. “Je krijgt sneller een antwoord, maar slaat het leerproces over.” De lector stelt dat die ontwikkeling traditionele toetsvormen onder druk zet. “Omdat de antwoorden van zo’n AI-model zo stellig en bevestigend worden weergegeven, kijk je veel minder kritisch naar het resultaat. Ik denk dat we als onderwijsinstelling dan ook veel meer moeten inzetten op de kritische houding van studenten.”

Ook Feher benadrukt dat AI inmiddels onderdeel is van de praktijk. “Dat kunnen en moeten we niet terugdraaien. De vraag is hoe we zichtbaar maken dat studenten zich ontwikkelen. Die ontwikkeling zie je namelijk niet alleen op papier.”

Vrijheid vraagt om structuur
De overgang van het voortgezet onderwijs naar het hbo blijkt voor veel studenten ook een struikelblok. Waar scholieren gewend zijn aan vaste roosters en duidelijke kaders, valt die structuur in het hoger onderwijs deels weg. Wernaart ziet dat dit vooral eerstejaars raakt. “Er komt zoveel op een student af. Je moet je eigen leerroute volgen, je hebt geen boeken meer, mag met je telefoon rondlopen. Voeg daar verminderde sociale vaardigheden en de stelligheid van AI-systemen aan toe, dan is er denk ik wel sprake van een studeercrisis.”

Studenten moeten begrijpen waarom iets is, niet alleen hoe ze een antwoord op een vraag formuleren, stelt Wernaart. En daar heb je anderen bij nodig. “Taal is het gereedschap om jezelf te begrijpen en om contact te maken met anderen. Als studenten dat steeds minder oefenen in gesprekken, in schrijven, in een debat. Dan zie je onzekerheid ontstaan.” Om die reden is het dus juist wenselijk om juist zoveel mogelijk fysiek aanwezig te zijn op school.

De studeercrisis is volgens Wernaart geen individueel falen, maar een ontwerpfout. Hij vindt basiskennis, taalvaardigheid en het doorleven van een onderwerp essentieel in goed onderwijs. “Ik denk dat we volle bak moeten inzetten op het echt beleven van een vakgebied. Het gevoel en de beleving van een vak, dat kun je niet aan ChatGPT vragen. Als je een docent aan het werk ziet, en merkt dat die daar een bepaalde passie voor heeft, daar leer je van. Ik denk daarom dat de rol van docent belangrijker is dan ooit.” 

Bart, laatstejaarsstudent Fontys ICT, herkent dat beeld. Hij studeert Gamedesign, een niche binnen de ICT-sector. "Ik heb al eerder stage gelopen en dat vond ik echt moeilijk om te regelen", vertelt hij. ‘’Nu ben ik opzoek naar een afstudeerstage en loop ik tegen hetzelfde aan.’’ Om de kans op een geschikte plek te vergroten nam Bart extra tijd. "Ik heb er zelfs een half jaar voor uitgetrokken. Dan kan ik rust nemen en zeker weten dat ik iets vind dat bij me past."

Verschillen tussen opleidingen
Toch verschilt het binnen Fontys én binnen iedere opleiding in hoeverre een geschikte stageplek vinden lastig is. Zo vertelt tweedejaars pabo-student Kiki: “Bij ons wordt de stage door school geregeld. Online kun je dan je voorkeuren doorgeven wat betreft locatie, klas, et cetera, en zij regelen dan de plek.” Dat gaat niet altijd even soepel. "Ik heb een enkele keer bij studiegenoten gezien dat er dan iets fout gaat, maar over het algemeen valt dat best wel mee." 

Ook binnen de opleiding Journalistiek ervaren studenten moeilijkheden, al verschilt dat per persoon. Isa begint volgende periode aan haar stage. "Het vinden van een plek vond ik best lastig", zegt ze. "Ik was tegelijkertijd druk bezig met school en moest me ook voorbereiden op de volgende periode. Dat combineren vond ik moeilijk. Je moet keuzes maken, en dat lukt niet altijd goed.’’

Volgens Isa speelt ook de wens voor een specifieke stage een rol. "Ik zie het bij klasgenoten bijvoorbeeld, die per se een radiostage willen. Dan moet je vaak ver reizen en zijn er minder plekken. Ik kan me voorstellen dat dat het extra lastig maakt."

Binnen de opleiding Sportmarketing herkent Brian het probleem vooral bij anderen. “Ik zie dat veel studenten hier tegenaan lopen, dus het is zeker een probleem. Bij mij persoonlijk viel het gelukkig mee.” Volgens de student is een actieve houding essentieel. "Ik ben begonnen met bellen, LinkedIn berichten sturen, dat soort dingen. Als je al connecties hebt, helpt dat enorm. Maar je moet er echt bovenop zitten, anders wordt het lastig."

Zorgelijke ontwikkeling
Frank Steeghs, coördinator van het stagebureau en afstudeerbegeleider bij Fontys Automotive, ziet het probleem duidelijk toenemen. "Voorheen vonden de meeste studenten wel een geschikte stageplek. Dat het nu zo moeilijk is, is wel zorgelijk.”

"Van de 90 stagiaires hebben er 35 nog geen stage bij mij aangemeld", vertelt Steeghs. Hij legt uit dat een deel van deze studenten toch door mogen naar het volgende semester: "We staan toe dat studenten die nagenoeg alle onderdelen van leerjaar 1 en 2 hebben afgerond, gecombineerd met een afgeronde minor, het semester mogen volgen. Dat doen we zodat studenten niet vastlopen."

Toch ziet Steeghs duidelijke verschillen. “Onze voorkeur blijft dat studenten een minor en een stage afronden. In semester 7 zien we een groot verschil: studenten met stage-ervaring zijn aantoonbaar volwassener in hun professionele houding en aanpak.”

De voorbeelden stapelen zich op, vertelt hij. "Een student stuurde dertig e-mails en kreeg slechts twee reacties. Een ander had alles al geregeld, maar kreeg vlak voor de start te horen dat de stage toch niet doorging."

Meerdere factoren
Volgens Steeghs zijn er verschillende oorzaken. “Sommige bedrijven hebben simpelweg niet de capaciteit om een stagiair goed te begeleiden.” Daarnaast spelen ook internationale ontwikkelingen een rol, vooral binnen de automotive sector. “Onzekerheden, zoals de aangekondigde heffingen van Trump, maken bedrijven voorzichtiger.”

Ook binnen Fontys Automotive zelf ontstaat er druk. "Studenten hebben een bepaald aantal studiepunten nodig om stage te mogen lopen. Wie die in september nog niet heeft, volgt eerst een minor en begint pas in februari. Daardoor ontstaat in die periode een grote piek van studenten die tegelijk een stage zoeken."

‘Ik zag de bui al aankomen’
Steeghs zegt dat hij studenten hier al vroeg voor heeft gewaarschuwd. “Ik zag de bui aankomen en heb studenten vanaf het begin aangespoord om op tijd te beginnen met zoeken. Daar hamer ik echt op.” Toch maakt hij onderscheid: “Studenten die simpelweg te laat beginnen, daar heb ik weinig empathie voor. Maar er zijn ook studenten die slim zijn, op tijd starten, maar introvert zijn of moeite hebben om zichzelf te verkopen. Voor hen wordt het écht lastig.”

Tot slot plaatst Steeghs een bredere kanttekening. "Ik vind het opvallend dat bedrijven in deze regio aangeven te kampen met een groot tekort aan goed technisch personeel, terwijl het in de praktijk kennelijk te veel gevraagd is om een stage of afstudeeropdracht beschikbaar te stellen. Juist hierin ligt een gezamenlijke verantwoordelijkheid: investeren in studenten is investeren in toekomstig personeel."

In een nieuw rapport over het welzijn van studenten probeert de Onderwijsraad de problemen niet te bagatelliseren. Jongeren voelen inderdaad prestatiedruk, sommigen kunnen nauwelijks rondkomen en natuurlijk leven er zorgen over klimaatverandering en polarisatie.

Daarbij heeft de maatschappij meer oog gekregen voor adhd, depressie, autisme en andere mentale aandoeningen. Er is meer ruimte om daarover te praten. Dat heeft zijn voordelen, noteert de Onderwijsraad – al bestaat het risico dat mensen zichzelf en elkaar gemakkelijker een label opplakken.

Maar wat kun je hier in het onderwijs mee? De aanpak van (studenten)welzijn is nu sterk individueel en diagnostisch gericht, zegt Louise Elffers, voorzitter van de Onderwijsraad. Het onderwijs biedt vaak speciale begeleiding en aanvullende zorg. Maar volgens de raad kun je het welzijn ook op andere manieren benaderen.

Is er volgens jullie iets aan de hand met het welzijn van studenten?
“Jazeker. We kennen de cijfers over mentale problematiek onder studenten. Docenten zien zelf ook dat de druk op jongeren groot is. Deels horen twijfels en onzekerheid bij de levensfase, maar jongeren hebben ook te maken met maatschappelijke ontwikkelingen zoals bestaansonzekerheid en de wooncrisis. Ook hebben ze vaak het gevoel dat ze aan hoge eisen moeten voldoen.” 

Wat is er dan mis met een ‘diagnostische’ blik op studentenwelzijn?
“We zijn nu sterk gericht op de vraag wat we de individuele student aan begeleiding en aanvullende zorg moeten bieden, zodat die aan het onderwijs kan deelnemen. Dat is het standaardperspectief. Maar dan zoek je de oplossing eigenlijk buiten het onderwijs, of aanvullend erop. Je kunt ook kijken naar de bijdrage van het onderwijs zelf aan het welzijn van jongeren.”

Is dat laatste beter?
“Het kan per geval verschillen wat passend is, maar we zien nu dat het onderwijs in een groef zit. Het is haast een reflex om in termen van aanvullende zorg en begeleiding te praten. De vragenlijsten die studenten over hun welzijn invullen, zitten ook in dat spoor van individuele diagnostiek. Wij zeggen: let op dat je ook naar andere benaderingen kijkt.”

Welke benadering bijvoorbeeld?
“Het welzijn van jongeren is niet alleen een voorwaarde voor het volgen van onderwijs, maar ook een opbrengst ervan. Het onderwijs is een oefenplaats, een plek waar je vaardigheden krijgt aangereikt om je te verhouden tot de wereld om je heen en je plek daarin te vinden. Het onderwijs kan bijdragen aan zingeving in je leven. Het biedt een plek om je zorgen te bespreken en relaties op te bouwen. Bovendien kunnen we aandacht besteden aan kwesties die studenten bezighouden, zoals discriminatie of de wooncrisis." Tekst gaat verder onder de foto.

U bent bijzonder hoogleraar kansengelijkheid in het onderwijs. In het streven naar gelijke kansen moet je toch ook naar de individuele belemmeringen kijken?
“De een kampt met problematiek waar de ander geen last van heeft; dat is evident. Je kunt het individuele probleem aanpakken, zodat alle studenten op gelijke hoogte kunnen beginnen, maar dat is niet de enige manier om studenten te helpen. De vraag is vooral welke bijdrage het onderwijs kan bieden om ermee om te gaan.”

Goed onderwijs helpt soms beter dan de zoveelste nieuwe regeling?“Het is niet het complete antwoord op alle problematiek – soms is er wel degelijk aanvullende zorg of een concrete voorziening nodig – maar we zitten nu erg aan de kant van de voorwaarden voor het leren, terwijl we ook naar de opbrengsten van het leren kunnen kijken.”

In het rapport van de Onderwijsraad gaat het ook over prestatiedruk. Het is niet erg om enige prestatiedruk te voelen, menen de raadsleden, want in het onderwijs leer je juist omgaan met zulke druk. Aan de andere kant moet die prestatiedruk niet doorslaan in chronische stress.

Maar hoe bepaal je de balans? Hoe kijkt u bijvoorbeeld naar het bindend studieadvies met dit rapport in gedachten?
“Het bsa hebben wij in de raad niet besproken. Bij het bsa spelen ook andere vragen, bijvoorbeeld wat de kosten zijn en of het inderdaad meer studiesucces oplevert. Maar in het licht van onze verkenning zou je moeten vragen: zet het bsa alleen maar druk op studenten, of draagt het bij aan de vorming van onze eerstejaars en helpt het hen te leren omgaan met zulke druk? Datzelfde gesprek kun je bijvoorbeeld voeren over de spreiding van toetsen.”

U geeft les aan de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam. Wat heeft u geleerd van het schrijven van dit advies?
“Mijn collega’s en ik voeren soortgelijke discussies. Hoe ver moeten we gaan met het optuigen van aanvullende zorgstructuren? Wat is onze taak als docenten, wat kunnen wij vanuit onze expertise bijdragen? Ik geef onderwijssociologie, dus ik praat vaak met studenten over maatschappelijke ontwikkelingen: wat zien ze gebeuren, welk onbehagen voelen ze, wat betekent het voor hun eigen bestaanszekerheid? Ik snap wel dat het in andere vakken niet altijd zo verweven zit, maar toch: in gesprekken over welzijn moeten we de ‘onderwijseigen’ mogelijkheden niet vergeten. In het onderwijs kunnen jongeren leren om de wereld te duiden en hun eigen weg te vinden.”

Er is een trend bij Fontys waar je als medewerkers waarschijnlijk maar al te bekend mee bent (zeker na de pandemie): studenten zijn nergens te vinden. Niet in de klaslokalen. Niet in de prachtig ontworpen studieruimtes. Overdreven? Misschien. Een beetje. Maar ik overdrijf niet als ik zeg dat mijn lessen op de meeste dagen aanvoelen als een masterclass voor drie of vijf studenten die toevallig aanwezig zijn (acht of negen op een goede dag).

Met deze trend daalt de betrokkenheid en productiviteit op een zorgwekkende manier. Combineer dit met wat lijkt op een volledige afhankelijkheid van AI, en ja, je weet waar dit naartoe gaat.

Ik heb met studenten uit verschillende opleidingen van deze instelling gewerkt. Hoewel de betrokkenheid varieert, blijft de trend hetzelfde. Wanneer ik mijn studenten vraag waarom ze niet komen opdagen, krijg ik bijna altijd een van twee antwoorden: ‘Waarom naar de les komen als ik de slides thuis kan bekijken (sic)?’ of ‘We voelen ons niet gemotiveerd om aanwezig te zijn of deel te nemen’ (au!).

Verontrustend? Ja. Maar hun antwoorden deden me een stap terug doen en reflecteren over de bredere dynamieken die aanwezigheid en betrokkenheid beïnvloeden.

Nooit terugspoelen
Wat doe je als je de eerste aflevering van die Netflix-serie kijkt waar je collega’s het over hebben, maar het jou gewoon niet aanspreekt? Je skipt naar de volgende aflevering. Of je pauzeert hem en komt later terug, als je al terugkomt. Je spoelt zelden de aflevering of delen ervan terug om te zien wat je hebt gemist. 
Geen urgentie. Geen toewijding. En geen noodzaak om te blijven kijken.

Ik geef het niet graag toe, maar precies zo heb ik mijn cursussen opgezet. Elke workshop, elke slide (inclusief docentnotities), elke opdracht wordt online gepubliceerd, soms weken voor de daadwerkelijke workshop. Mijn cursussen zijn afleveringen geworden op een streamingplatform dat wij hier Canvas noemen. 

De studenten hoeven niet naar mijn workshop te komen, ze kunnen hem later ‘bekijken’. Of erdoorheen bladeren. Of hem overslaan. Of hem nooit zien, want in tegenstelling tot Netflix heeft Canvas geen ‘Top Picks voor jou’-functie. 
Geen urgentie. Geen toewijding. En geen noodzaak om te blijven kijken.

Het geeft me zeker te denken, en misschien jou ook. Als onze studenten onze cursussen kunnen behandelen zoals ze een Netflix-serie behandelen, dan ligt het probleem misschien niet bij hun instelling, maar bij ons ontwerp.

Actie eerst
Ik ga hier geen gepolijst betoog houden over de rol van docenten en coaches in het inspireren en motiveren van studenten. De simpele waarheid is deze: we kunnen studenten alleen motiveren door ze eerst naar de les te krijgen. Pas door aanwezig te zijn kunnen studenten gemotiveerd raken.

Passief wachten tot studenten zich gemotiveerd en geïnspireerd voelen, is als wachten tot een fiets beweegt voordat je begint te trappen. Actie eerst. Overigens niet mijn idee. Mark Manson noemt dit het ‘Do Something Principle’. Een principe gebaseerd op het idee dat motivatie bijna nooit als eerste komt.

Zodra onze studenten naar de les komen en iets gaan doen (of ten minste hun klasgenoten iets zien doen), komt er vaart in. Dit kleine gevoel van vooruitgang voelt goed. Voedt motivatie. En motivatie opent deuren voor inspiratie.

Coachingbonnen
Ik coach in het Honours Programme bij FEC; een briljante gemeenschap van zeer gemotiveerde, ambitieuze studenten. Maar zelfs deze studenten zouden net zo lief een coachingsessie overslaan als ze konden, of er alleen online aan deelnemen. Om dit te voorkomen, begonnen sommige coaches met een heel simpel experiment: coaching cadeaubonnen.

Elke student ontvangt aan het begin van het jaar tien bonnen. Eén bon staat gelijk aan één individuele coachingsessie. Alle tien moeten worden ingewisseld voor het einde van het academiejaar. 

Het werkt. Studenten hebben regelmatig om coachingsessies gevraagd. Ik bedoel, wat moet je anders met een bon dan hem uitgeven aan iets wat je echt nodig hebt? Elke bon vereist een kleine maar bewuste actie van de student: een coachingsessie boeken, zelfs als ze er geen zin in hebben.

Studenten die eerder passief waren, werden plots actief. Degenen die motivatie misten, begonnen meer initiatief te tonen. En hoe meer actie ze ondernamen, hoe betrokkener en gemotiveerder ze werden. Het waren niet de bonnen die hen veranderden. Het was de daad van het doen.

Momentum benutten
Deze korte reflectie-oefening bracht me tot een belangrijke realisatie: de kracht van momentum. Wanneer studenten naar de les komen, hebben ze al de eerste en belangrijkste stap gezet. Aanwezig zijn verlaagt de drempel tot actie. Zodra ze deelnemen, vragen stellen, hun klasgenoten horen of kleine vooruitgang boeken, volgt motivatie vanzelf.

Ik denk dat de coachingbonnen ook helpen om de studenten gedurende het jaar die betrokkenheid vol te houden, waardoor het momentum groeit. Je zou kunnen stellen dat verplichte aanwezigheid (nu bijna verouderd) in de reguliere programma’s een vergelijkbaar effect heeft. Maar de coachingbonnen nodigen ons uit om creatiever na te denken over hoe verantwoordelijkheid, initiatief en momentum in het leerproces kunnen worden ingebouwd.

Soufiane El Ouastani is docent Engels bij Fontys Economie en Communicatie

Sommige partijen besteden nauwelijks aandacht aan onderwijs in hun verkiezingsprogramma, andere schrijven er juist pagina’s over vol. Waarbij wel de kanttekening dat de omvang van de programma’s sterk varieert. Koplopers zijn GroenLinks-PvdA (187 A4’tjes waarvan 11 over het onderwijs), PvdD (135 om 8) en Volt (154 om 5). Het partijprogramma van D66 is minder lijvig, 89 pagina’s, maar met 5 pagina’s over onderwijs krijgt dat thema relatief evenveel aandacht als bij GroenLinks-PvdA en Partij voor de Dieren.

Demonstraties
Inhoudelijk zijn de verschillen groot. Niet als het om het mbo of de universiteiten gaat. Het mbo krijgt ruim aandacht van vrijwel alle partijen, meer dan het hoger onderwijs. De universiteiten komen er het karigst vanaf. Waar die al genoemd worden gaat het vooral om de vrijheid van meningsuiting en de begrenzing daarvan. De waan van de dag dus, want dit is vooral ingegeven door de pro-Palestijnse demonstraties.

Het hbo zit daar een beetje tussenin. De eerder genoemde koplopers besteden er de meeste woorden aan. Ook Ja21 heeft uitgesproken ideeën, waaronder het terugdraaien van de bezuinigingen. Denk en de PVV komen nog niet tot een half A4’tje over hoger onderwijs, de BBB nog minder.

Internationals
Wat ook opvalt: bijna alle partijen pleiten voor meer praktijkgericht onderzoek en zeggen iets over de internationale studenten. Vanwege die internationale studenten en vanwege de demografische krimp pleiten veel partijen ook voor een andere financiering van hoger onderwijs. De meeste willen af van het huidige systeem waarbij instellingen per student betaald worden. Die ‘perverse prikkel’ moet eruit gehaald worden, zo stellen bijna alle grotere partijen.

Verder is nog noemenswaardig dat CDA en Partij voor de Dieren alsnog het Flexstuderen, waarmee eerder een proef is gedaan bij instellingen – maar niet bij Fontys, willen invoeren. Het CDA wil ook een ‘beursprogramma voor excellente studenten’. En de VVD draait sommige zaken om vergeleken met andere partijen: geen langstudeerboete (wat de BBB dan wel alsnog wil invoeren) maar een kortstudeerbonus, en minder collegegeld vragen aan studies in tekortsectoren.

Keuze
Maar misschien wel het belangrijkste punt: wil een partij nog meer bezuinigen, een pas op de financiële plaats maken of juist bezuinigingen terugdraaien en/of meer geld aan het hbo (en de universiteiten) toewijzen? Bron heeft het allemaal op een rijtje gezet. 

Of nee, niet allemaal: we hebben vooral gekeken naar drie belangrijke thema’s voor het onderwijs zelf en drie belangrijke thema’s voor de student. Voor wie nog geen keuze heeft gemaakt: misschien helpt het je woensdag in het stemhokje. 

Wat schrijven de partijen over het hoger onderwijs?

Wat schrijven de partijen over studenten? 

In het Debat van het Zuiden werd het zelden spannend: de standpunten van de partijen zijn zo langzamerhand wel bekend. Dat punt moet je Geert Wilders nageven. Toen hem gevraagd werd waarom hij aan zo weinig debatten meedoet, was precies dat zijn antwoord. En inderdaad, ook de PVV-leider kwam nergens met nieuwe inzichten of standpunten. Net als de andere zes.

Media
Maar mooi was het wel voor het twintigtal Journalistiekstudenten die nu eens van dichtbij mochten meemaken hoe zo’n debat eraan toe gaat. En hoe de media daarbij te werk gaan. Het debat was een initiatief van de regionale omroepen uit Zeeland, Brabant en Limburg, maar ook dagbladjournalisten, de NOS en andere nieuwsorganisaties waren aanwezig. 

Zoals ook het bestuur van Fontys en uiteraard directeur Gerrie Zwartjes van de Journalistiek-opleiding. Zwartjes en de Fontysbestuurders hebben wel een topmaand gehad: eerst kwam de koning er een kijkje nemen, en nu dus alle politieke zwaargewichten inclusief (waarschijnlijk) de toekomstige premier van het land. “Het is toch mooi dat we dit hier hebben kunnen doen. Het toont de kracht van dit gebouw”, aldus Fontysvoorzitter Houterman.

Brainport
Zoals gezegd was het wel jammer dat de organiserende omroepen, nota bene in hét mediahuis van het zuiden, mediabeleid en de vrijheid van meningsuiting niet als onderwerp hadden gekozen. En helaas ook niet onderwijs. 

De enige die tijdens het debat concreet onderwijs benoemde was Frans Timmermans, voorman van GroenLinks-PvdA. Het kwam ter sprake tijdens het thema samenwerking. CDA-leider Bontenbal noemde Brabant, en meer specifiek Eindhoven en Brainport, hét voorbeeld van hoe samenwerking tot meer succes leidt. 

Timmermans vulde dat even later aan: "Brainport, de meest innovatieve regio ter wereld, is geboren uit de triple helix - de samenwerking van overheid, bedrijfsleven en onderwijs.” Daar kan politiek Den Haag een voorbeeld aan nemen, zo betoogde hij. Waar Timmermans nog aan toevoegde: “Daarom willen wij ook niet bezuinigen op onderwijs en onderzoek, maar er juist in investeren.” Later noemde hij ook dat er meer leraren voor de klas moeten komen te staan.

Levensader
De andere partijen? Geen woord over onderwijs. Desgevraagd zei Timmermans na afloop van het debat dat het hem had verbaasd dat de andere partijen daar niets over zeiden. “Een gemiste kans. Toch zeker hier in Brabant, waar onderwijs en onderzoek de levensader van de provincie zijn.”

Bij het onderwerp wonen werd ook met geen woord over studenten gerept. Aan de andere kant: alle partijen zijn wel voor minder regels en meer en sneller bouwen. De noodzaak daartoe was een van de zeldzame punten waarover ze het alle zeven eens waren.

Over de oorzaak (PVV en Ja21 wezen naar de asielzoekers) en hoe er meer gebouwd moet worden, liepen de meningen wel uiteen. Maar ook die standpunten zijn inmiddels al vaak voor het voetlicht gebracht.

De inspectie deed voor het eerst onderzoek naar de curricula van pabo’s in het hbo en wo. Ook vier lerarenopleidingen van Fontys in Tilburg, Den Bosch en Sittard werden daarbij onder de loep genomen. De onderzoekers keken op basis van verschillende aangeleverde documenten onder andere naar de inhoud van de opleiding, de manier van lesgeven en de wijze van toetsing.

Kennis en vaardigheden
Daaruit bleek dat er niet alleen grote verschillen zijn tussen de aanpak van de verschillende pabo’s. Maar ook dat er bijna altijd wel iets ontbreekt in de leerdoelen als het gaat om de bekwaamheidseisen. Deze wettelijke opgestelde eisen bepalen waar leraren in het basisonderwijs na hun afstuderen aan moeten voldoen. Dit roept volgens de inspectie vragen op over de kennis en vaardigheden van startende leraren.

‘Onzin’, is de veelgehoorde kritiek van onderwijsinstellingen uit het hele land op het rapport. De bevindingen uit het onderzoek zouden namelijk helemaal niets zeggen over wat een leraar met een pabo-diploma wel of niet kan. 

Ook de woordvoerder van Fontys (een van de grootste opleiders van onderwijzers in Nederland) neemt afstand van het idee dat de uitkomsten van het rapport iets zeggen over de kwaliteit van de opleidingen.  

“Het onderzoek gaat over de curricula van de lerarenopleidingen, maar het doet geen uitspraken over de effectiviteit en de kwaliteit daarvan. Het onderzoek analyseert een beperkt deel van het geschreven curriculum, de leerdoelen. Het zegt niets over het geleerde curriculum, dus wat afgestudeerde leraren kennen en kunnen.”

Kanttekeningen
Ook de inspectie zelf plaatst kanttekeningen bij het rapport. Dat komt met name zeggen ze, omdat de keuze is gemaakt voor een ‘papieren onderzoek’. Waarbij de aangeleverde informatie van de opleidingen vaak moeilijk te interpreteren was, aldus de onderzoekers.

Ook erkennen ze dat het onderzoek uiteindelijk geen oordeel geeft over de effectiviteit of kwaliteit van de curricula van betrokken opleidingen. Iets wat volgens de Fontyswoordvoerder ook na dit onderzoek niet ter discussie staat.

Geaccrediteerd
“Voor alle opleidingen waar de inspectie in dit rapport over spreekt, geldt dat ze geaccrediteerd zijn door de NVAO en dus voldoen aan de wettelijke kwaliteitseisen, waarbij gekeken wordt wat afgestudeerden kennen en kunnen. De NVAO neemt bredere data mee, zoals eindwerken en gesprekken met studenten, docenten en alumni.”

Om de kwaliteit verder te onderzoeken is een vervolgonderzoek nodig zeggen de onderzoekers. Daarbij zou bijvoorbeeld moeten worden gekeken naar de ontwikkeling die startende leraren doormaken in de eerste jaren van hun carrière in het basisonderwijs.

De overheid houdt een oogje in het zeil bij de opleidingen van universiteiten en hogescholen en als het aan de minister ligt, komt daar geen verandering in. Sterker nog, hij overweegt of er tussentijdse controles moeten komen als een opleiding in zwaar weer zit.

Elke zes jaar kijkt een panel van deskundigen of afzonderlijke opleidingen goed genoeg zijn. Dit panel brengt verslag uit aan kwaliteitskeurmeester NVAO. Als alles in orde is, ‘accrediteert’ deze instantie de opleiding voor opnieuw zes jaar.

Soms moeten bepaalde dingen beter en dan krijgt een opleiding een herstelperiode. Het komt zelden voor dat een opleiding echt de deuren moet sluiten. Dit systeem krijgt al jaren veel kritiek: alle opleidingen moeten door dezelfde hoepel en deskundigenpanels zien volgens critici vooral een papieren werkelijkheid.

Geen noodzaak
Ambtenaren, universiteiten en hogescholen werken al langer aan een nieuwe vorm van kwaliteitscontrole: de instellingsaccreditatie. De onderwijsinstellingen zouden hun eigen opleidingen gaan keuren, was de gedachte, en de NVAO zou alleen nog kijken of de instellingen dat netjes doen. Kortom, de opleidingsaccreditatie zou verdwijnen en de instellingsaccreditatie zou ervoor in de plaats komen.

Maar demissionair onderwijsminister Eppo Bruins wil er niet aan. Hij ziet de noodzaak van een grote stelselwijziging niet en zijn ambtenaren hebben wel andere dingen te doen, schrijft hij aan de Tweede Kamer.

In zijn eigen partij NSC gingen de afgelopen jaren stemmen op om het toezicht op opleidingen juist te verzwaren. Oprichter Pieter Omtzigt pleitte voor steekproeven bij opleidingen om de kwaliteit te meten. Toenmalig minister Robbert Dijkgraaf zag dat niet zitten, maar zijn opvolger Eppo Bruins brengt dat idee nu weer tot leven.

In een schriftelijk overleg met de Tweede Kamer stelt Bruins dat in een vernieuwd accreditatiestelsel “ook risicogerichte elementen, zoals steekproeven, kunnen worden opgenomen”. Hoe en wat precies staat er niet bij.

‘Eigenaarschap’
Het plan voor een instellingsaccreditatie kende veel losse eindjes. Zo is nooit duidelijk geworden wat er zou gebeuren als een instelling zijn accreditatie niet haalt. Moesten dan halsoverkop alsnog alle individuele opleidingen van een instelling door de keuring? Dat zou een gigantische operatie zijn. Dat op zichzelf was al reden voor kritiek: durven de keurmeesters wel een onvoldoende te geven aan een instelling als de gevolgen zo groot zijn?

De instellingsaccreditatie komt voort uit een sympathiek idee: leg de verantwoordelijkheid bij de mensen die de kwaliteit van een opleiding bepalen: de docenten. Zij zouden meer ‘eigenaarschap’ moeten krijgen en de baas moeten worden over het accreditatieproces. Daarmee, zo hoopten de voorstanders van het plan, zouden ze tijdens de accreditatie meer intrinsiek gemotiveerd zijn om te laten zien wat er goed en fout gaat bij hun opleiding.

Maar zo makkelijk is dat nu ook weer niet, want een keuring moet toch volgens bepaalde regels verlopen. Of die nu van de NVAO komen of van het bestuur van je instelling, dat maakt voor docenten misschien niet zoveel uit.

Papierwerk
Het papierwerk zal in een nieuw stelsel ook niet minder worden, schat Bruins. Niet in de laatste plaats omdat politici geregeld om strengere regels vragen.

Een goed voorbeeld daarvan is een verzoek van de Tweede Kamer uit 2023. Kamerleden zagen toen in de pers dat de juridische hogeschool van Fontys en Avans een onderwijsvernieuwing in de soep had laten lopen. Docenten boden de Kamer een kritisch manifest aan. Het parlement sprak er collectief schande van en eiste van de minister een nieuw protocol voor opleidingen die van plan zijn hun onderwijs te vernieuwen. Ook nam de Kamer een motie aan die opriep tot extra accreditatieregels in het geval van onderwijsvernieuwingen.

Overigens heeft de Juridische Hogeschool sinds de invoering van dat gewraakte en later aangepaste curriculum alweer drie verschillende directeuren gehad. 

‘Niemand zit hierop te wachten’
Bruins reageert nu, twee jaar later, in zijn brief alsnog op deze unaniem aangenomen motie. Hij heeft met allerlei clubs gepraat, vertelt hij: van studenten en docenten tot universiteiten en hogescholen en ook met de Onderwijsinspectie en de NVAO. En eigenlijk zit niemand op een nieuw protocol of op nieuwe accreditatieregels te wachten, aldus Bruins.

De minister suggereert dat politiek ingrijpen soms eerder gevreesd moet worden dan omarmd, zoals hij recent in een interview ook al benadrukte. Als ergens problemen in het nieuws komen zul je zien dat de politiek ondanks een instellingsaccreditatie toch weer om nieuwe regels vraagt.

Toezichtsgat
Minister Bruins zoekt nu naar een andere manier om signalen over tekortschietend onderwijs op te pakken. Want het probleem is reëel, schrijft hij. Opleidingen worden iedere zes jaar beoordeeld, maar tussen die accreditaties in zit een gat, “waarbij geen extern toezicht is op de kwaliteit van opleidingen”. Bruins herhaalt daarmee de conclusie van de Onderwijsinspectie eerder dit jaar.

Na een onderwijsvernieuwing kan het nog jaren duren voordat een opleiding weer gekeurd wordt. Wat als het intussen fout gaat? Bruins wil het mogelijk maken om vaker tussentijds bij een opleiding te komen kijken. Daar praat hij nu over met verschillende partijen en hij wil ergens volgend jaar zijn plannen met de Kamer delen. Dat is pas na de verkiezingen, dus het kan ook anders lopen.

Nu we inmiddels wel weten dat AI een blijvertje is, werd het tijd om ook in het onderwijs te bepalen hoe daarmee om te gaan. Brigit Kolen, consultant onderwijsinnovatie bij Fontys, boog zich in opdracht van het college van bestuur met een multidisciplinair kernteam, bestaande uit haarzelf, Coreline Haasakker-van Leeuwen, Sjors van der Heiden en Karin Vennix, over een nieuwe aanpak. Want dat is hard nodig, nu het gebruik van bijvoorbeeld Chat GPT enorm toeneemt, ook onder studenten.

Kolen: “We moeten als onderwijs meebewegen met wat er in de wereld gebeurt. Daarom hebben we een nieuw fraudebeleid opgesteld. We hebben gekeken wat we kunnen doen om te voorkomen dat studenten in de verleiding komen om de bocht af te snijden door generatieve AI te gebruiken.”

Andere mindset
Maar niet alleen door de komst van AI verdiende het fraudebeleid van Fontys een update. Ook vanwege de invoering van Talentgericht onderwijs (TGO) moest het beleid op de schop.

“Ons fraudebeleid ging nog steeds uit van toetsen die plaatsvinden in een leslokaal waar alles gericht is op controle. Maar met TGO geven we studenten een periode van tien of twintig weken de tijd en ruimte om, soms ook buiten het zicht van de opleiding, zijn of haar talenten te ontplooien. Toetsen is dan niet langer een momentopname, maar een doorlopend proces. En dus moeten we op een andere manier zicht krijgen op het leerproces van een student. Dat vraagt om een hele andere mindset.”

Om ervoor te zorgen dat een diploma meer is dan alleen een papiertje, is het natuurlijk wel belangrijk dat een student in die periode zelf aan de slag is gegaan en echt iets geleerd heeft. Want, zo stelt Kolen: “Leren kun je net als sporten niet uitbesteden, dat moet je zelf doen."

"Als onderwijsinstelling moeten wij ervoor zorgen dat studenten dat ook doen. Het fraudebeleid zegt niet precies wat wel of niet mag met AI. In plaats daarvan kijken we naar het grotere geheel. We gaan terug naar de kern: wat moet de student kennen en kunnen? En hoe kan de student dat op een goede manier laten zien?”

Focus op preventie
En dus blijft het belangrijk om studenten te bevragen over de authenticiteit van hun werk. En niet pas aan het einde van de rit, maar liefst veel eerder, legt Kolen uit. Want bij het nieuwe Fontysbrede beleid ligt de focus op preventie.

“Fraude pak je niet alleen aan door sancties aan de achterkant. Je kunt misbruik veel beter preventief aanpakken door het met studenten te hebben over het belang van eerlijk werk leveren. En steeds met ze in gesprek gaan over hun bronnen.”

AI is niet meer weg te denken, constateert Kolen. En dus is het bij Fontys ook niet verboden. Wel zijn er duidelijke spelregels opgesteld, om ervoor te zorgen dat de student zelf de leeruitkomsten aantoont.

“We willen studenten de ruimte geven om te leren in een veilige omgeving. Maar vertrouwen krijgen betekent ook verantwoording afleggen. Feedbackgesprekken zijn daar een goed moment voor. Als een docent dan ziet dat er iets misgaat, wordt er niet meteen een melding van fraude gemaakt. Tijdens het leerproces gaan we liever in gesprek over de spelregels die we hebben opgesteld.”

Informeren en voorkomen staan dan ook bovenaan het lijstje met kernwoorden voor het nieuwe beleid, dat is gebaseerd op bestaande literatuur. Daarna volgen pas detecteren, melden en sanctioneren.

“Het is natuurlijk niet zo dat er na een goed gesprek verder niks gebeurt. Als er een vermoeden van fraude is, moet de student uitleg geven aan de examencommissie. Die beslist daarna of er een straf of maatregel nodig is.”

Roadshow
Het is de bedoeling dat in september alle instituten gaan werken met het nieuwe fraudebeleid. Daarom zijn Kolen en haar collega’s druk bezig met een ‘roadshow’ binnen en buiten Fontys en geven ze workshops om het nieuwe beleid als een olievlek te verspreiden. En daar houdt het niet op.

“Volgend schooljaar gaan we opnieuw langs om te horen wat de ervaringen zijn. Aan de hand daarvan passen we het beleid verder aan en willen we ook kijken wat er per instituut nodig is. We zijn een lerende organisatie, en de aanpak in dit fraudebeleid is heel anders dan wat we tot nu toe gewend zijn. We hebben echt alle antwoorden nog niet en willen dus samen met de instituten blijven groeien en verbeteren.”

Update, dinsdag 3 juni, 18.10 uur
In de korte tijd dat deze coalitie aan de macht was, werd het hoger onderwijs met nooit eerder vertoonde bezuinigingen geconfronteerd. Minister Eppo Bruins van Onderwijs (NSC) moest zich in allerlei bochten wringen om die maatregelen te verdedigen, leek er soms zelf ook moeite mee te hebben, maar zette ze wel door. 

De langstudeerboete werd nog geschrapt, maar er werd voor honderden miljoenen bezuinigd. En voor de komende regeerperiode, zo bleek uit de voorjaarsnota, zouden daar nog eens honderden miljoenen bijkomen. 

Te vroeg
De vraag is dus of de coalitiebreuk en val van het kabinet daar verandering in gaan brengen. Zoals Bron eerder meldde, is de val van dit kabinet geen garantie dat bezuinigingen worden teruggedraaid. Of dat er snel een ander beleid komt dat gunstiger is voor het hoger onderwijs. 

Als het verleden een aanwijzing is voor de toekomst, dan kan het zo maar een jaar duren eer een nieuwe regering is gevormd. Tot dan blijft het huidige kabinet zitten en worden geen grote maatregelen meer genomen. En de vraag is wat voor nieuw kabinet er komt en of dat dan een heel andere koers gaat varen. Zo is het nu balanceren tussen hoop en vrees. 

Meer ruimte
“Er gaan nu verkiezingen komen”, zegt Fontysvoorzitter Joep Houterman. “En dan hoop ik dat er straks weer meer ruimte komt voor onderwijs en onderzoek. Dit kabinet heeft daar gigantisch op bezuinigd en daarmee een additionele rem gezet op een heleboel dingen. Het heeft de verkeerde kant uitgeroeid, terwijl de behoefte aan bekwame mensen in het werkveld juist alleen maar toeneemt.”

“Hopelijk komt er straks een kabinet met een nieuwe, andere visie. Dat is hard nodig. Want naast het hanteren van de handrem en het bezuinigingsmes zijn er gewoon veel zaken blijven liggen, zoals het vraagstuk over de internationale studenten. Dus een nieuw kabinet met een nieuw beleid zou ons wel kunnen helpen in een tijd waarin er, los van bezuinigingen, al zoveel uitdagingen zijn voor het hoger onderwijs.”

Investeren
De Vereniging Hogescholen roept bij monde van voorzitter Maurice Limmen de Haagse politiek op om nu te investeren in de toekomst van Nederland, en dus in hogescholen aangezien deze “een essentiële rol als banenmotor”. Limmen: "Er is een schreeuwend tekort aan leerkrachten, verpleegkundigen, technici en it'ers; beroepen waar het hbo rechtstreeks voor opleidt.”

“Dus roep ik de Haagse politiek op om juist nu - ook in de mogelijk lange aanloop naar een nieuw kabinet - geen zand in deze banenmotor te strooien, maar te investeren in de toekomst van Nederland. De arbeidsmarkt kan niet wachten.” 

Limmen is blij dat afgelopen week een grote meerderheid van de Tweede Kamer aangaf dat het huidige “beperkte aantal bestaande internationale opleidingen in het hbo gewoon mag blijven bestaan”. Maar hij zegt er meteen waarschuwend achteraan: “Wij gaan er uiteraard vanuit dat deze politieke discussie over internationalisering niet weer opnieuw gevoerd gaat worden.”

Studenten
Het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) is blij dat deze regering nu sneuvelt. Voorzitter Mylou Miché: “Dit kabinet heeft niks kunnen betekenen voor studenten. Telkens maakte het kabinet de keuze studenten een stapje naar achteren te laten zetten. Het is dan ook tijd voor nieuwe mensen met betere plannen. Laten we hopen dat ellendige voorstellen als de langstudeerboete nooit meer terugkomen en politici eindelijk wakker worden en een stagevergoeding verplicht gaan stellen.”

Het kabinet wilde alle Engelstalige bacheloropleidingen aan universiteiten en hogescholen aan een toets onderwerpen: zijn er goede redenen om deze opleiding in het Engels te doen of kan het beter in het Nederlands?

Lange tijd steunden de vier regeringspartijen PVV, VVD, NSC en BBB dit plan. Ze willen minder buitenlandse studenten naar Nederland laten komen en ‘minder Engelstalig onderwijs’ is een makkelijke manier om dit voor elkaar te krijgen.

Onzekerheid
Maar de plannen stortten universiteiten en hogescholen in onzekerheid, bovenop de kabinetsbezuinigingen en de krimp van het aantal studenten. Ook maakten allerlei bedrijven en overheden in de krimpregio’s zich zorgen over de plannen.

Vorige week maakte NSC de ommezwaai en inmiddels heeft ook de VVD dat gedaan. Zij zijn medeondertekenaars van een CDA-motie die de aangekondigde ‘toets anderstalig onderwijs’ voor bestaande bacheloropleidingen schrapt en die vanmiddag een meerderheid gaat krijgen.

Een van de redenen: de instroom van buitenlandse bachelorstudenten is al aan het dalen. Bovendien hebben de universiteiten een voorstel gedaan om zelf de  internationalisering in goede banen te leiden, waarmee ze in de politiek veel waardering oogstten.

Wijzigen
Dus verzoeken de ondertekenaars de regering om het wetsvoorstel ‘Internationalisering in Balans’ te wijzigen. In plaats van die taaltoets zou de minister van Onderwijs tot een ‘bindend bestuurlijk akkoord’ met de onderwijsinstellingen moeten komen.

PVV, VVD, NSC en BBB wilden aanvankelijk 293 miljoen euro per jaar op buitenlandse studenten bezuinigen. Na een compromis met de christelijke oppositie en JA21 werd dat 168 miljoen euro per jaar. Die bezuiniging lijkt al zo ongeveer behaald.

Voor nieuwe bacheloropleidingen blijft de onderwijstaal overigens wel een punt van discussie: een commissie voor de ‘doelmatigheid’ van het hoger onderwijs gaat voortaan ook nut en noodzaak van ‘anderstalig’ onderwijs beoordelen voordat een nieuwe opleiding van start mag.

Living Lab, authentieke leeromgeving of een professionele werkplaats. Geef het beestje maar een naam. Bij Fontys zijn ze voor de duidelijkheid ondergebracht onder de paraplu authentieke en hybride leer- en onderzoeksomgevingen, oftewel HLO’s.

Dit zijn plekken waar studenten en onderzoekers samen met professionals werken aan maatschappelijke vraagstukken. Dat gebeurt binnen de muren van een onderwijsinstelling, maar net zo goed ergens buiten in het werkveld. 

Deze leeromgevingen hebben de afgelopen jaren niet alleen landelijk, maar ook binnen Fontys een enorme vlucht genomen, constateert ook Miranda Snoeren, lector professionele werkplaatsen. Zij doet onderzoek naar deze HLO’s en ziet een verschuiving plaatsvinden. 

Ingewikkelde vraagstukken
Snoeren: “In 2001 zag de eerste hybride leeromgeving van Fontys het licht in een Eindhovens ziekenhuis, vanwege een tekort aan verpleegkundigen. Destijds was het idee dat je zo studenten kon werven en snel klaar kon stomen voor de arbeidsmarkt. Nu zie je dat de samenwerking in deze leeromgevingen vooral wordt opgezocht om kennis samen te brengen voor maatschappelijk ingewikkelde vraagstukken. Niet alleen in de gezondheidszorg, maar eigenlijk in alle domeinen.” 

HLO’s zijn voor Fontys allang geen nieuw fenomeen meer. Online is er dan ook een speciale pagina aan gewijd. ‘Voor zover bekend’ staat daar te lezen, zijn er 126 van dit soort leeromgevingen. Maar omdat ze zoveel verschillende verschijningsvormen kennen en niet alle instituten ze dezelfde naam geven, zouden het er zomaar meer kunnen zijn, geeft Snoeren toe. 

Maar waar danken deze HLO’s hun groeiende populariteit aan en nog belangrijker, wat leveren ze op? Die vraag krijgt Snoeren als onderzoeker steeds vaker voorgelegd, en dat vindt ze niet meer dan logisch. 

“We zijn natuurlijk ooit begonnen vanuit de overtuiging dat deze omgevingen iets opleveren. Natuurlijk wil je dan laten zien of dat ook echt zo is en daar word je ook steeds meer op bevraagd. Niet alleen vanuit subsidieverstrekkers en de partners in het werkveld, ook Fontys zelf wil dat weten.” 

Puntje van aandacht
Ook Bienke Janssen, die vanuit het lectoraat Professionele Werkplaatsen recent onderzoek deed naar de ervaringen van studenten in zo’n professionele werkplaats, vindt de vraag naar wat het oplevert zeer terecht. “We hebben bij Fontys te maken met teruglopende studentenaantallen, dan is ook de bekostiging voor dit soort omgevingen wel een puntje van aandacht. Dat maakt de urgentie om te laten zien wat de impact is en wat het op kan leveren, natuurlijk wel terecht.”

Maar daar zit tegelijk ook het probleem, merkt Snoeren, want het rendement van HLO’s is lastig te duiden. “Het is moeilijk om de impact meetbaar te maken, want het gaat niet alleen om harde cijfers die je in grafiekjes onder kunt brengen. De winst van deze hybride omgevingen zit juist erg in wat er tussen mensen gebeurt. Om dat duidelijk te maken moet je die verhalen vertellen.”

Student zoekende
Janssen tekende in haar onderzoek naar professionele werkplaatsen in wijken verschillende verhalen op van Fontysstudenten. Ze constateert dat veel van hen in het begin erg zoekende zijn, omdat ze niet goed weten wat er van ze wordt verwacht, maar later toch ook verrast zijn over wat ze kunnen bereiken. 

“In de gesprekken met studenten krijg ik bijvoorbeeld terug dat ze juist veel hebben geleerd over het omgaan met onduidelijkheid en nu een beter beeld hebben van hun toekomstige beroep. Daarnaast zien ze dat impact maken in kleine dingen zit en veel minder in die vooraf bedachte grote impact.”

Iemand die deze verhalen vanuit de praktijk kent, is docent pedagogiek Bregje van de Pol. Drie jaar geleden begon zij als bruggenbouwer vanuit Fontys bij een HLO in Son en Breugel met het project De Stap naar Gezonder. Zij ziet dat niet alleen de student, maar iedereen profiteert van deze samenwerkingen in het werkveld. 

“Het heeft even geduurd, maar inmiddels zie ik in de wijk allerlei verbindingen ontstaan, die van alles opleveren. De studenten leren veel door midden in de praktijk te staan, die vaak onvoorspelbaar is en waar ze steeds op moeten leren anticiperen. Maar ze brengen zelf ook kennis en nieuwe perspectieven mee, waar professionals, vrijwilligers en ook inwoners veel aan hebben. Zo reikt de impact veel verder dan alleen deze leeromgeving.” 

Weinig flexibel
Van de Pol vindt het daarom ook jammer dat het onderwijs nog te weinig flexibel is als het om deze leeromgevingen gaat. Haar pleidooi is om de hybride leeromgevingen binnen de bestaande curricula meer ruimte te geven. 

“Het lijkt erop dat docenten nog moeilijk handen en voeten kunnen geven aan hun samenwerking met de praktijk. Nu zie je bijvoorbeeld dat een student al een verslag moet inleveren, terwijl de opdracht hier nog helemaal niet klaar is. Of kunnen studenten moeilijk met elkaar samenwerken omdat er vanuit hun eigen studie hele andere dingen van ze worden verwacht. Om ervoor te zorgen dat HLO’s goed gaan aansluiten in een bestaand curriculum, denk ik dat het belangrijk is om beter te kijken naar wat er in de praktijk leeft.”

Om echt een succes te maken van deze leeromgevingen moeten ze volgens Janssen een veel prominentere rol krijgen, maar dat vraagt wel wat van het onderwijs. “Ik denk dat hybride leeromgevingen een heel mooi voorbeeld zijn van hoe je Fontys for Society echt in de praktijk kan brengen. Maar dan moeten we wel aan de bak, om ook ruimte te bieden in het curriculum om dat te kunnen faciliteren."

Door afscheid te nemen van het automatisme dat een vwo’er per se naar de universiteit moet gaan, denkt Nienke van Otterloo dat veel uitval te voorkomen is. Van Otterloo is programmamanager Junior Academie en vanuit Fontys verbonden aan het project Wisselstroom. 

Ze merkt dat scholieren vaak een verkeerde keuze maken omdat ze niet of slecht zijn voorgelicht over de verschillen tussen een hogeschool en een universiteit. “Je ziet dat een leerling met een vwo-diploma op zak vaak standaard kiest voor een studie aan de universiteit, maar misschien veel beter tot zijn recht komt op een hbo-opleiding.”

Betere voorlichting
Fontys doet daarom samen met de TU/e en Avans mee aan het landelijke project Wisselstroom, dat drie jaar geleden startte met geld van het ministerie van OCW. In dit project trekken hogescholen en universiteiten samen op om betere voorlichting te geven aan toekomstige studenten.

Van Otterloo: “We proberen leerlingen op het middelbaar onderwijs duidelijk te maken dat er verschillen zijn tussen onze opleidingen, maar dat het niet gaat om het niveau. Een bachelor op de universiteit is van hetzelfde niveau als een hbo-bachelor. Het gaat om een andere vorm van onderwijs, en dus kun je veel beter kijken wat echt bij je past.”

Praktisch of theoretisch
Eigenlijk zou iedere vwo’er dus niet alleen moeten bedenken: wat wil ik studeren, maar ook waar? En ben ik meer praktisch of theoretisch ingesteld? Dat dit niet altijd gebeurt, ziet ook Anneke Sikkema, projectleider van Wisselstroom bij TU/e. 

“Meestal is het zo dat een student van de TU/e de overstap maakt naar het hbo. Eén van de aandachtspunten in dit project is om samen te kijken hoe we die student vervolgens een zachtere landing kunnen geven. Want we willen natuurlijk wel zoveel mogelijk studenten voor de technische sector behouden.”

Ook bij Fontys willen ze uiteraard de studenten die warm lopen voor techniek graag binnenboord houden. Al is dat volgens Van Otterloo bij een overstap vaak best lastig: “Je merkt dat wanneer studenten op de universiteit niet slagen, ze denken dat de techniek dus niets voor ze is. Vervolgens kiezen ze dan bij ons bijvoorbeeld liever voor een economische opleiding, terwijl hun hart misschien wel bij techniek ligt. Dat is natuurlijk zonde.”

Het is aan iedere regio om op basis van de specifieke regionale behoefte, een eigen invulling te geven aan het project Wisselstroom. Zoals te verwachten werd hier gekozen voor een focus op de toekomstige techniekstudenten. Tijdens voorlichtingen over de verschillende onderwijsvormen, konden leerlingen dus vaak ook meteen kennis maken met techniek. 

Natuurlijk wel op een vrijblijvende manier, benadrukt Otterloo. “Het is belangrijk dat studenten op basis van goede voorlichting een bewuste keuze maken. Als je dan ontdekt dat techniek niets voor je is, dan is dat ook een goede keuze.”

Tegenstrijdige belangen
In het kader van project Wisselstroom waren er de afgelopen jaren veel verschillende initiatieven. Zo was er een decanendag, verscheen er een magazine over het hoger onderwijs, waren er workshops studiekeuze voor leerlingen en er zijn plannen voor een podcast. En ook al is er soms sprake van tegenstrijdige belangen, toch trekken de TU/e, Avans en Fontys tijdens deze projecten in wisselende samenstellingen steeds samen op. 

Sikkema: “Natuurlijk overlappen daar wel eens onze belangen, want je wilt allemaal zoveel mogelijk studenten. Maar we zien elkaar niet als concurrenten. Wij hebben liever dat een student direct voor het hbo kiest, als dat het beste past, dan dat wij veel uitval hebben. Daarna kunnen ze altijd nog een master bij ons komen doen.”

Deze zomer loopt het project af en gaat de geldkraan dicht. Toch gaan de gezamenlijke voorlichting en de samenwerking gewoon door, want zeker als het gaat om de beeldvorming is er volgens Van Otterloo nog genoeg werk te doen. 

“We merken nog steeds dat studenten die vanuit de TU/e naar ons komen het zien als een achteruitgang. En ook op het vwo blijven leerlingen het een vreemde stap vinden om voor het hbo te kiezen. Dat komt niet in de laatste plaats door de ouders, die hebben hier een belangrijke stem in en willen altijd het hoogste voor hun kinderen. Natuurlijk zou het mooi zijn om ook die ouders te bereiken, maar dat ligt voorlopig buiten onze ambitie.”

Op Goede Vrijdag heeft het kabinet de Voorjaarsnota naar buiten gebracht, nadat de vier regeringspartijen ruim 24 uur achter elkaar hadden onderhandeld. De uitkomst voor het onderwijs en onderzoek: nieuwe bezuinigingen.

De instellingen krijgen bijvoorbeeld minder geld om de inflatie op te vangen. Deze korting op de ‘loon- en prijsbijstelling’ geldt voor alle ministeries. Maar er zijn ook gerichte bezuinigingen aangekondigd.

25 miljoen voor wetenschap
Afgelopen december sloten PVV, VVD, NSC en BBB een deal met vier oppositiepartijen om de bezuinigingen te verzachten. Een van de afspraken was dat de wetenschap er vier keer 25 miljoen euro per jaar bij krijgt.

Dit wetenschapsgeld haalt het kabinet deels uit het funderend onderwijs weg: een verbetering van het curriculum wordt uitgesteld. De rest van het geld is een sigaar uit eigen doos. Het komt uit een potje (studievoorschotmiddelen) dat al wél voor het hoger onderwijs was gereserveerd maar nog geen vastgelegde bestemming had.

Ov-vergoeding buitenland
In de voorjaarsnota staat bovendien een regelrechte bezuiniging op de bekostiging van het hoger onderwijs van 59 miljoen euro vanaf 2030. Dit jaar gaat het om twee miljoen, volgend jaar om 24 miljoen en zo loopt het op.

Deze bezuiniging komt deels in de plaats van een andere. De regering wilde voor Nederlandse studenten in het buitenland de vergoeding voor de ov-kaart schrappen. (Wie over de grens studeert, heeft niets aan een Nederlandse ov-kaart en kan in plaats daarvan een maandelijkse bedrag op de bankrekening krijgen.)

Die bezuiniging gaat niet door, want die blijkt juridisch niet houdbaar. Met andere woorden, iemand kan een rechtszaak aanspannen en dan is de kans groot dat het kabinet die vergoeding toch overeind moet houden. Dat is dus een financiële tegenvaller – en daar moet het onderwijs voor bloeden.

Ook de verbetering van de cyberveiligheid (technisch: het invoeren van de NIS2-richtlijn) wordt deels op het onderwijs afgewenteld. Voor andere ministeries waren deze kosten al bekend, voor OCW nog niet.

Aantallen studenten
Tegenvallers zijn er vaker in de Voorjaarsnota, maar soms is het juist goed nieuws. Hbo-studenten behalen sneller hun diploma dan verwacht, staat in deze voorjaarsnota. Dat is voor iedereen fijn, alleen veranderen hun basisbeurs, aanvullende beurs en ov-studentenkaart eerder dan voorzien in een gift. De overheid moet dus sneller voor hen ‘betalen’.

Een andere ‘tegenvaller’ voor de schatkist is het aantal studenten in het hbo: de krimp slaat kennelijk minder hard toe, want de verwachte studentenaantallen zijn naar boven bijgesteld. Op termijn kost dit 96,8 miljoen euro extra.

De universiteiten kunnen juist minder geld tegemoet zien doordat het aantal Nederlandse studenten in het wetenschappelijk onderwijs kleiner blijkt dan gedacht: het scheelt op termijn 40 miljoen euro per jaar.

In de studiefinanciering heeft het ministerie dit jaar, om allerlei redenen, een tegenvaller van 94 miljoen euro. Maar op de lange termijn is er juist een meevaller van 36 miljoen euro doordat minder studenten studiefinanciering aanvragen en de aanvullende beurs meestal lager uitvalt dan geraamd. Ook blijken studenten minder met het openbaar vervoer te reizen, zodat de ov-studentenkaart goedkoper is geworden.

Andere sectoren
In de rest van het onderwijs wordt ook bezuinigd. Zo verdwijnt de ‘onderwijskansenregeling’, waarmee scholen in bepaalde achterstandswijken meer geld krijgen. Dit scheelt structureel 177 miljoen euro. Verder gaat de bekostiging van het mbo omlaag: uiteindelijk met 21 miljoen euro per jaar.

Reacties
Voorzitter Caspar van den Berg van universiteitenvereniging UNL noemt de nieuwe bezuinigingen “schadelijk voor het onderwijs en daarmee schadelijk voor de toekomst van Nederland”.

De Algemene Onderwijsbond is ronduit woedend. Voorzitter Thijs Roovers vergelijkt de bezuinigingen met “snoep stelen van een kind”, nu het kabinet geld weghaalt bij de kansen van kwetsbare leerlingen in het voortgezet onderwijs.

De Mbo-raad vindt het allemaal ook gek. “Het is een onsamenhangend geheel van maatregelen”, zegt voorzitter Adnan Tekin. “Schade aan het onderwijs en daarmee schade aan de toekomst van Nederland is daarvan een onvermijdelijk gevolg.”

De Vereniging Hogescholen heeft nog niet gereageerd op de Voorjaarsnota.

In 2022 publiceerde de Onderwijsinspectie een reeks rapporten over de NCOI hogeschool en vijftien andere particuliere onderwijsaanbieders die tot de Salta Group behoren. Daarin stond dat ze 550 mastergraden niet hadden mogen verstrekken. Dat mag alleen bij masteropleidingen die zijn goedgekeurd door kwaliteitsbewaker NVAO en dat was bij een aantal ‘executive masters’ niet het geval.

In strijd met de wet
De inspectie zag de meeste onterecht verstrekte graden bij de NCOI Hogeschool zelf (435 in totaal), maar andere leden van de Salta Group maakten zich er ook aan schuldig. Daarnaast noemde een achttal scholen zichzelf volgens de inspectie ten onrechte ‘universiteit’ of ‘hogeschool’ en gaven ze misleidende voorlichting aan (aspirant-)studenten.

NCOI en de andere aanbieders vonden het oordeel van de inspectie “in strijd met de wet, onjuist en onvoldoende onderbouwd” en tekende bezwaar aan tegen het besluit van de minister om in totaal 458 duizend euro aan boetes op te leggen. Uiteindelijk werd dat bedrag verlaagd naar 444 duizend euro.

Nog niet tevreden
De Salta Group spande een rechtszaak aan. Zonder succes, blijkt nu: de Rechtbank Den Haag geeft de minister op vrijwel alle punten gelijk. Een boete van 500 euro per onterecht verleend diploma is “niet onevenwichtig”. De inspectie heeft onderwijsinstellingen meermaals gewaarschuwd dat hun voorlichting niet deugde en dat ook hun gebruik van de termen master, universiteit en hogeschool in strijd was met de wet.

Op een ondergeschikt punt krijgen de particuliere onderwijsaanbieders gelijk. Het ministerie heeft de hoogte van de boete voor de tekortschietende informatievoorziening (25 duizend euro per instelling) pas tijdens de zitting gemotiveerd. Daarom hoeven negen instellingen geen griffierecht (371 euro) te betalen en krijgen ze een deel (272 euro) van hun proceskosten vergoed. De Salta Group heeft zes weken de tijd om in beroep te gaan bij de Raad van State.

Boetes te laag
Eind vorig jaar maakte minister Bruins bekend dat de boetes flink omhoog gaan voor onderwijsaanbieders die zichzelf ten onrechte hogeschool of universiteit noemen, of die op eigen gezag bachelor- en masterdiploma’s uitreiken. De boetes staan volgens de minister nu in geen verhouding tot de winst.

De Universiteit Leiden bijt vandaag het spits af, samen met de Hogeschool Leiden. Ook in Utrecht, Nijmegen en Amsterdam sluiten hogescholen zich aan bij de actie. Naar verwachting zullen alle universiteiten uiteindelijk meedoen. 

Fontys, zo meldde Bron eerder al, heeft nog geen plannen om weer in actie te komen. "We begrijpen de protesten die de politiek op andere gedachten kunnen brengen en zo bijdragen aan het tegenhouden van deze bezuinigingen. Op dit moment ligt het initiatief voor de estafettestaking bij de universiteiten, en wij volgen de ontwikkelingen met belangstelling”, liet het bestuur vorige maand weten.

Overhaast
De estafettestaking was al eerder aangekondigd en wordt georganiseerd door WOinActie, samen met vakbonden AOb, FNV en LSVb. Volgens hen schaden de aangekondigde bezuinigingen van ruim een miljard euro de kwaliteit van onderwijs en onderzoek, en leiden ze nu al tot overhaaste reorganisaties en ontslagen, onder meer bij de Universiteit Twente, de Open Universiteit en University College Roosevelt.

De estafettestaking duurt tot medio april en zal worden afgesloten met een nationale manifestatie. Waar en wanneer is nog niet bekend. Evenmin is duidelijk wanneer de Eerste Kamer gaat stemmen over de OCW-begroting.

Het schema is nu als volgt:

Het Tilburgs Onderwijsdebat 2025 was georganiseerd door G.D. Herodotus, de studievereniging voor (gamma)docenten in opleiding aan de Fontys Lerarenopleiding, in samenwerking met JOVD Hart van Brabant, een jongerenafdeling van de VVD. Naast uiteraard de JOVD waren ook JONG21, CDJA, DWARS (jongerenafdeling GroenLinks) en JS (de jongerenpartij van de PvdA) deelnemers aan het debat. 

In verschillende debatvormen gingen de vijf partijen met elkaar in de clinch over vier stellingen die voornamelijk het primair en voortgezet onderwijs betroffen. Het ging daarbij vooral om erg politieke thema's waarvan tevoren al wel duidelijk was dat de standpunten van de partijen daarin verschillen. Zoals stellingen over het verplichten van schakelonderwijs in elke gemeente, het afschaffen van bijzonder onderwijs of wel of geen hogere salarissen voor onderwijzers. 

Interessante thema's waarbij de afgevaardigden van de jongerenpartijen niet veel afweken van wat hun ‘ouderpartijen’ hier landelijk van vinden. Maar ook minder interessant omdat de inhoudelijke kant nauwelijks voor het voetlicht kwam. Vragen als wat te doen aan het lerarentekort of hoe kun je de kwaliteit van het onderwijs verbeteren, kwamen niet aan bod.

Ook ging het nauwelijks over de hbo-opleidingen, zaken waarmee studenten van bijvoorbeeld Fontys Educatie tijdens hun studietijd mee te maken hebben of hoger onderwijs in het algemeen. Een beetje een gemiste kans, gezien de locatie en het soort publiek dat deze avond bijwoonde.

Maar de studievereniging verdient wel alle lof voor het initiatief en de wijze waarop het debat was ingericht. En het was ook goed om te zien dat er nog genoeg jongeren zijn die op een koude maandagavond de weg vinden naar zo'n evenement. Hopelijk krijgt het debat in 2026 een vervolg en maakt G.D. Herodotus hier een jaarlijkse traditie van. 

Reageren kan hieronder. Eenmaal gepubliceerde reacties worden niet verwijderd.

Al twee jaar trekken Nederlandse universiteiten minder internationals en dat beginnen ze in hun portemonnee te voelen. Ook in Zeeland liep de buitenlandse instroom terug, zegt een woordvoerder. Daarom moet na de zomer een kwart van het personeel eruit. 

Geen eisen
Deze week maakt het bestuur duidelijk wie hun baan gaan verliezen. De studenten staken nu alvast “uit solidariteit met de ongeveer twintig mensen die weg moeten”, zegt UCR-student Nienke, die de telefoon van de eigenlijke studentenwoordvoerder in de hand krijgt gedrukt omdat die de NOS al te woord staat.

“Dit is een vreedzame staking, geen protest”, zegt de studente. “We hebben geen eisen. Maar we willen wel laten zien dat we ontevreden zijn over de mate van transparantie en inspraak bij deze reorganisatie. De studenten in de medezeggenschapsraad hebben advies gegeven, maar daar wordt niets mee gedaan.” 

Geheim
Het stoort de stakers dat studentraadsleden een geheimhoudingsverklaring moesten tekenen over de reorganisatie. “Daardoor mogen ze niets aan andere studenten vertellen en kunnen ze ons dus ook niet goed vertegenwoordigen.” 

Dat er niets met het advies van studenten is gedaan is te snel geconcludeerd, zegt de woordvoerder van UCR. “De precieze plannen komen pas deze week naar buiten. Dan pas kunnen ook de studenten zien wat er met hun advies is gebeurd.”

Er leven ook zorgen over de gevolgen voor het onderwijs. Aan het einde van de middag besluiten de stakende studenten samen of er meer acties volgen. Vanochtend waren er zo’n zeventig aanwezig bij een lezing. De rest van de dag zijn er nog meer werkgroepen, lezingen en andere bijeenkomsten. 

Utrecht
Het University Colege Roosevelt in Middelburg valt onder de Universiteit Utrecht. Ongeveer 550 studenten volgen er een driejarig Engelstalig programma in de liberal arts. Het collegegeld is er ruim vierduizend euro per jaar. Internationals van buiten Europa betalen zelfs bijna elfduizend euro. 

Zo’n twee derde van de studenten komt uit het buitenland. Maar sinds universiteiten zijn gestopt met het werven van studenten zakt de internationale instroom in. Het bestuur heeft een reorganisatie afgekondigd en ook het onderwijsprogramma gaat op de schop. 

Eerder deze maand werd bekend dat ook de Universiteit Twente, TU Delft en de Open Universiteit stevig moeten bezuinigen. De Erasmus Universiteit wil om geld te besparen enkele gebouwen eerder afstoten dan gepland en de Vrije Universiteit Amsterdam werkt aan een sociaal plan om zestig miljoen euro te besparen.

Begonnen in 2017, neemt Maike Kooijmans deze week na acht jaar afscheid van haar lectoraat. En daarmee ook van Fontys: zij begint nu voor zichzelf. “De termijn van twee keer vier jaar zit erop. Nu komt er tijd voor iets anders. Pedagogiek had altijd twee lectoraten. Dat wordt er nu een. En dat wordt anders ingericht, met het lectoraatsprogramma Samenlevingspedagogiek van Iris. Een mooie organische overgang, vind ik.”

“Ik ben een praktijkmens, heb met mijn team echt met de voeten in de klei gestaan. We hebben onderzocht wat de meest prangende thema’s zijn. Prestatiedruk is een hele grote, die nog eens versterkt werd door de coronatijd. Een tweede prangend thema is de online wereld en hoe wij daar als opvoeders mee moeten dealen.”

Pedagogische vrijplaats
Beide thema’s werden destijds door Kooijmans al aangesneden in haar lectorale rede. Kooijmans en haar team gingen de oorzaken onderzoeken, maar belangrijker nog: zij zochten vooral naar middelen om een tegenbeweging aan te jagen. En vonden die ook: de pedagogische vrijplaats.

“Sparrenhof, een voormalige kloosterboerderij in Tilburg, bleek al een tijd leeg te staan. Samen met vijf partners zijn we met de fraters van Tilburg, en met hulp van een mooie ZonMw-subsidie, overeengekomen dat wij die vrijplaats daar mochten inrichten. Een ‘Empty Farm to Fill’: een plek waar jongeren en kinderen in de lead waren, waar zij konden ont-moeten en ont-wikkelen.”

En wat ze daar in de loop der jaren hebben geleerd? “Allereerst dat jeugdparticipatie een recht is. Maar wel een waar de jeugd zelf mee moet kunnen oefenen. Kinderen hebben een plaats nodig waar niets moet, waar ze geen prestatiedruk voelen. Zo’n vrijplaats hebben we gecreëerd en er een oefenruimte van gemaakt. In de basis is dat een plek waar tijd en ruimte en veiligheid is, waar je nog mag lummelen en nergens op wordt afgerekend.”

Maar, zo geeft zij toe, ook in zo’n vrijplaats zijn er regels en kaders: ‘speelregels’ waaraan iedereen zich moet houden. “Ja, ook daar komt soms ‘moeten’ om de hoek kijken. Het verschil is dat de kinderen en jongeren er mede-eigenaar van zijn.”

Klaar is het project nog niet. “Er valt nog heel veel te leren. Maar het is heel mooi dat de gemeente Tilburg het landgoed heeft aangekocht en zich hieraan verbonden heeft en ermee door wil gaan. Al het primair onderwijs uit Tilburg en het jeugdwelzijnswerk mogen hier nu verder pionieren. Fontys Pedagogiek blijft partner en stuurt de Professionele Werkplaats Sparrenhof aan.”

Burgerschap
Pionieren: dat mag Iris Andriessen nu ook gaan doen met het nieuwe programma. Ze luistert met een grote glimlach naar het verhaal dat Kooijmans vertelt over de afgelopen acht jaar. “We vinden elkaar sterk in het idee dat kinderen en jongeren volwaardige burgers zijn. Hun belangen en perspectieven zijn niet minder legitiem dan die van volwassenen. Maar burgerschap moeten zij nog ontwikkelen door het te doen. En Maike heeft hele mooie innovatieve ideeën over hoe je dat in praktijk brengt.”

Zet Andriessen nu dan ook dat werk voort? “Sommige dingen wel, ja. Neem bijvoorbeeld de Kinderrechtendag.” Kooijmans vult aan: “Die dag hebben wij vier jaar lang echt gevierd. Dat is inderdaad precies zo’n voorbeeld van iets waar Iris heel organisch op dezelfde weg doorgaat. Ook dit lectoraat gaat uit van kinderen als volwaardige burgers met hun eigen belangen.”

Draai
Andriessen is in de eerste termijn vooral bezig geweest met diversiteit en pedagogiek, vanuit het idee dat er veel ongelijkheid en onrechtvaardigheid is in de samenleving. “Het nieuwe lectoraatsprogramma is een doorstart van Diversiteit en Orthopedagogisch Handelen. Nu maken we de draai naar: hoe kunnen we met elkaar een goede samenleving vormgeven?.”

“Dat vinden we in democratie als samenlevingsvorm met ruimte voor de perspectieven van iedereen. Met openheid en vrijheid, ook voor de volgende generatie. Daarin zit dan ook meteen de paradox, want die vrijheid brengt dus ook een verantwoordelijkheid met zich mee.”

“Democratie is ook hard werken, we moeten het zelf doen. Opvoeders hebben daar een hele belangrijke taak in: zij moeten het ook voorleven. En op dit moment zien we echt hele zorgwekkende ontwikkelingen zoals democratisch verval en een feitenvrije samenleving.”

Iets hoopvols
“Daar willen we iets hoopvols tegenover zetten. Door zelf ook elke dag te werken aan een betere wereld. Jongeren en kinderen hebben wel een democratisch besef, maar in onze samenleving is er ook een groot geloof dat het met de juiste instituties allemaal wel goed komt. Tegen die stroom willen wij in roeien.”

“De grote vraag bij opvoeden, en dus ook bij pedagogiek, is ‘waartoe voed je op?’. Met dit lectoraat willen we gezamenlijk uitademen dat opvoeden geen persoonlijk project is van ouders waarvan je het slagen kan afmeten aan het maatschappelijk succes van het kind. ”Volgens ons heeft opvoeden ook een maatschappelijke functie: dat kinderen zich onderdeel gaan voelen van een gemeenschap en daaraan willen bijdragen. Dat sociaal engagement ontstaat niet vanzelf; daar is actieve vorming voor nodig. Het is de verantwoordelijkheid van opvoeders om kinderen democratisch betrokken burgers te laten willen, kunnen en mogen zijn.” 

Maike knikt instemmend. “Ik zou het geweldig vinden als er over acht jaar vacatures ‘samenlevingspedagoog’ zouden zijn.”

De Universiteit Twente zit al langer in de financiële problemen. Die worden voor een belangrijk deel veroorzaakt door de faculteit Technische Natuurwetenschappen, die al jaren verlies maakt en waar in september al een reorganisatie werd aangekondigd.

Nu blijkt dat de faculteit inderdaad drastische maatregelen treft. Niet alleen worden 46 medewerkers ontslagen, ook schrapt de faculteit acht vakgroepen (onderzoeksgroepen rondom een hoogleraar). De afgelopen dagen voerde het bestuur gesprekken met de getroffen medewerkers.

‘Per direct’
Een ontslagen onderzoeker vertelt aan RTV Oost dat de sfeer op de faculteit “om te snijden” is. Hij is universitair hoofddocent en verliest na twintig jaar zijn baan aan de universiteit. Eigenlijk zou hij nog college geven de komende weken, maar dat stopt “per direct”.

Een woordvoerder van de universiteit zegt dat “niemand van de ene op de andere dag zijn pasje hoeft in te leveren”, maar dat de ontslagen medewerkers in principe zijn “vrijgesteld van werkzaamheden”. Ze mogen nog studenten begeleiden als ze willen, maar ze kunnen dus ook per direct stoppen met werken.

Vakgroepen
De acht vakgroepen passen volgens het bestuur niet bij het profiel van de universiteit, halen te weinig geld binnen of zijn te weinig bij het onderwijs betrokken. Het is nog onduidelijk of vooral wetenschappelijk personeel of ondersteuners door de reorganisatie geraakt worden, schrijft universiteitsblad Utoday.

Wat er met de promovendi van deze vakgroepen gebeurt is ook nog niet bekend. Zij zijn niet altijd in dienst van de universiteit, maar worden wel begeleid door hoogleraren of universitair docenten van de vakgroep waaraan ze verbonden zijn.

Technische universiteiten
De technische universiteit in Enschede is niet de enige met financiële problemen. Vorig jaar kondigde Wageningen aan dat er tachtig miljoen af moet en vorige week kwam de TU Delft met eenzelfde bedrag aan ‘ombuigingen’ naar buiten.

Dat ook de TU Delft moet bezuinigen komt als een verrassing. Deze instelling kromp de afgelopen jaren veel minder dan Twente, waar in 2022 plots een kwart van de instroom verween. In Delft zijn het dan ook vooral de onderhoudskosten, inflatie, energieprijzen en personeelskosten die de begroting onder druk zetten, zegt het bestuur.

Alle faculteiten moeten de komende maanden bedenken hoe ze tien procent minder kunnen uitgeven, meldt universiteitskrant Delta. Ontslagen hebben ‘niet de voorkeur’ van het bestuur, maar worden ook niet uitgesloten.

Eindhoven
Het lijkt erop dat van de vier technische universiteiten alleen Eindhoven de dans ontspringt. Dat zou te maken kunnen hebben met project Beethoven: het vorige kabinet reserveerde op de valreep miljarden om chipmachinemaker ASML in Nederland te houden. Zo’n 450 miljoen daarvan is bedoeld voor onderwijsinstellingen in Eindhoven, al gaat een kleiner deel ook naar Delft en Twente.

Ook Fontys krijgt een deel van dat bedrag. Maar zoals bekend krimpt hier sinds een paar jaar de instroom van nieuwe studenten waardoor ook bij Fontys sinds dit studiejaar bezuinigingen worden doorgevoerd en er mogelijk komend jaar ook gedwongen ontslagen nodig zijn.

Van der Vorst, bij de Fontysgemeenschap ook bekend als columnist voor Bron, is al vaker met creatieve oplossingen gekomen voor digitale kwesties. Zo bedacht hij als alternatief voor Captcha het ‘mensvriendelijke’ Ceptcha. “Wereldwijd zijn er 192 websites die daar nu mee werken”, aldus Van der Vorst.

Nu heeft hij MMM-labels bedacht, waarbij MMM staat voor Me and My Machine. “Met dit idee hoop ik op een veel grotere wereldwijde standaard dan Ceptcha. Ik vind dit heel belangrijk en dat is ook de reden dat ik het heb gemaakt.”

De labels geven aan of en in welke mate je AI hebt gebruikt bij een productie. Er zijn vijf labels die elk hun eigen naam en logo hebben gekregen en waaraan in één oogopslag is af te zien hoeveel AI ergens bij is toegepast.

In mate van AI-gebruik aflopend zijn dat: lazy prompting (zo goed als alles door AI gemaakt), piggybacker (net als lazy prompting, maar met iets meer moeite gedaan om de juiste keuze te maken uit wat AI voorstelt), cyborg (uitgebreide prompting), handyman (AI slechts lichtjes gebruikt, bijvoorbeeld voor spellingscontrole of vertaling) en manmade (geen AI gebruikt).

Communiceren
“Je moet het goed uitleggen aan mensen, want niet iedereen begrijpt het even goed. De labels bepalen niet iets, dat doet de gebruiker. Maar je communiceert er wel over met iemand, en dat is mijn doel. Ik wil niet expliciet generatieve AI veroordelen. Maar wat ik veroordeel, is dat je er niet over communiceert in welke mate je het hebt gebruikt.”

Van der Vorst verwijst naar een tekst aan de muur in het gebouw TQ op Strijp-T waar Fontys ICT is gevestigd en hij lesgeeft. “De eerste zin van die tekst luidt: maak iedereen deelgenoot van hoe je het hebt gebruikt. Nou, dat dus.” [Tekst loopt door onder foto]

Zijn systeem is overigens niet specifiek bedoeld voor Fontys. “Iedereen kan er gebruik van maken. Al denk ik zelf wel dat de grootste winst te behalen is in het onderwijs. Er zijn studenten die echt net zo schrijven alsof het een AI-gegenereerde tekst is. Door die labels te gebruiken, kunnen zij duidelijk maken dat zij het zelf hebben geschreven. Of niet.”

Maar wie zegt dat een student, of wie de labels dan ook mag gebruiken, niet gewoon keihard liegt? “Natuurlijk. Ook als je het van tevoren vraagt, kunnen ze nog steeds liegen. Maar dan kun je er in elk geval het gesprek over voeren. En door ernaar te vragen, verander je het speelveld.”

Papers
Voor sommige taken en producties is het minder of zelfs niet gewenst dat AI wordt ingezet. De meeste journalistieke producties bijvoorbeeld. Of, afhankelijk van hoe het wordt ingezet, de rechtspraak. “En als het om onderwijs gaat: bij wetenschappelijke papers kan en mag het uiteraard hooguit een handyman- of cyborglabel hebben.”

En in de creatieve sector? Ach, wie ooit de documentaire ‘Zij gelooft in mij’ over André Hazes heeft gezien, weet dat het inzetten van hulpmiddelen niets nieuws is. “Die haalde er inderdaad het rijmwoordenboek bij om zijn teksten te schrijven. Zeker weten dat als hij nu nog had geleefd, dat Hazes dan van AI gebruik had gemaakt.”

Als het om zijn labels gaat, meent Van der Vorst dat er heel wat sectoren zijn waar die prima zijn te gebruiken. “In elk geval al overal waar overheden of instanties communiceren met cliënten, studenten, burgers, patiënten, noem maar op. Vroeger kreeg je brieven van bijvoorbeeld de gemeente waaronder dan stond vermeld: dit schrijven is automatisch gegenereerd. Zo moet je deze labels ook zien: het is gewoon een beleefde manier van doen.”

Door demografische ontwikkelingen neemt het aantal studenten in het hbo sinds een jaar of twee af. Ook bij Fontys. Daardoor worden sommige kleine opleidingen nog kleiner, zoals een aantal lerarenopleidingen, maar ook opleidingen in de zorg en techniek. Kleine opleidingen zijn relatief duur en lopen het gevaar dat ze de deuren moeten sluiten. 

Een meerderheid in de Tweede Kamer vindt dat er meer landelijke regie moet komen. De onderwijsminister moet erover in gesprek met universiteiten en hogescholen, zo stond in een motie die begin deze maand is aangenomen. Maar uiteindelijk zijn de onderwijsinstellingen zelf verantwoordelijk. 

Ook bij Fontys en Avans spelen deze ontwikkelingen. Voorheen ontbrak de noodzaak om samen te werken – er waren immers studenten genoeg – en beconcurreerden Fontys en Avans elkaar in de ‘strijd’ om de student. Met de krimp van het aantal studenten en complexe vraagstukken vanuit de maatschappij, gaan Fontys en Avans nu steeds meer samenwerken. 

Joint degrees 
Zo doen de hogescholen vaker samen een clusteraanvraag voor één bepaalde opleiding en gaan ze meer dan voorheen joint degrees aan. Een joint degree is één opleiding die door meerdere instellingen gezamenlijk wordt aangeboden. Een voorbeeld is de nieuwe master Sustainability Transitions, die de hogescholen van plan zijn te starten in september 2026. 

Ook tussen Centres of Expertises (CoE’s) wordt al samengewerkt. In november nog bekrachtigde Fontysbestuurder Arian Steenbruggen de samenwerking tussen Fontys Centre of Expertise Health en Centre of Expertise Perspectief in Gezondheid van Avans Hogeschool. De CoE’s gaan gezamenlijk praktijkgericht onderzoek doen. 

Steenbruggen benadrukt dat het niet een samenwerking is op alle fronten. “We blijven gewoon twee onafhankelijke hogescholen. Wel hebben we als bestuur een aantal keer per jaar onderwijsportfolio-overleg met onze collega’s van Avans. Dan bespreken we wat de stand van zaken is met betrekking tot onze opleidingen, welke aanvragen lopen en wat we overwegen te doen.” 

Maatschappelijk belang 
Wat zo’n overleg oplevert? “Dat je niet beide in alles precies hetzelfde gaat doen, en dan maar kijken wie daarin het succesvolste is. We proberen over de heg van onze eigen onderwijsinstellingen heen te kijken, en daarbij het maatschappelijke belang voorop te stellen. In de ideale situatie kunnen we studenten naar de juiste opleiding doorsturen of dat nu bij Fontys is of bij Avans.” 

Het klinkt logisch, maar de praktijk is soms weerbarstig. Dat heeft grotendeels te maken met hoe zaken al decennialang zijn ingeregeld, op onderwijsgebied en op beleidsniveau. Onderwijsbestuurders kunnen wel voorop lopen, maar als ze te ver voor de troepen uit marcheren, krijgen ze hun organisatie niet mee. “Het ligt soms best gevoelig”, zegt Steenbruggen. 

Anderzijds is er ook niet altijd een keuze. “Denk aan onrendabele opleidingen. Als samenwerking dan een oplossing biedt, moeten we dat doen. Als later blijkt dat er genoeg ‘massa’ is binnen een opleiding, dan kun je de samenwerking ook weer loskoppelen, dat is makkelijker met verrekenen van de kosten. We kijken naar een model waarbij we de totale taart groter maken in plaats van allebei een groter stuk van de taart te willen.” 

Het is een discussie die al jaren speelt: moeten scholen later beginnen? Vanuit mijn ervaring als docent bij Fontys ICT zie ik hoe waardevol het kan zijn om studenten meer tijd in de ochtend te geven. Bij onze hogerejaars beginnen we vaak al wat later in de ochtend, tussen negen uur en half tien. Dat bevalt goed. 

Blijkbaar is het zelfs beter als ze starten om kwart voor tien: waarom zouden niet alle scholen op dat tijdstip beginnen? Het zou niet alleen prettig zijn voor tieners, maar ook voor docenten die dan meer ruimte hebben om hun ochtend effectief in te delen: kinderen rustig naar school brengen, e-mails wegwerken en daarna met frisse energie aan de slag met hun studenten.

De wetenschappelijke onderbouwing voor een latere starttijd is overtuigend. Zo blijkt uit onderzoek dat jongeren gemiddeld 34 minuten langer slapen als scholen bijna een uur later beginnen. Dit extra slaapje is niet alleen een kwestie van comfort, maar heeft ook meetbare voordelen. Studenten blijven ’s avonds niet langer op, maar slapen daadwerkelijk meer en synchroniseren beter met hun natuurlijke slaap-waakritme. Dat heeft een positief effect op zowel hun gezondheid als hun prestaties.

Het slaap-waakritme van tieners verandert tijdens de adolescentie. Het slaaphormoon melatonine wordt later op de avond afgegeven, waardoor tieners niet vroeg in slaap kunnen vallen, zelfs als ze dat zouden willen. Dit maakt het biologisch onmogelijk voor hen om fris en alert te zijn om half acht ’s ochtends, wat vergelijkbaar is volwassenen vragen om half zes al op hun scherpst te zijn (uitzonderingen daargelaten)

Dit chronische slaapgebrek heeft serieuze gevolgen. Uit onderzoek van het Boston Children’s Hospital en Tulane University blijkt dat tieners met slaapgebrek meer moeite hebben met zelfregulatie. Dit beïnvloedt hun vermogen om emoties en gedrag te beheersen, wat kan leiden tot slechtere schoolresultaten, stemmingsstoornissen en zelfs depressies.

Betere resultaten bij latere starttijden
Scholen die experimenteren met latere starttijden zien significante verbeteringen. Zo werd in Seattle de starttijd op een aantal middelbare scholen verschoven van tien voor acht naar kwart voor negen. De resultaten waren indrukwekkend: leerlingen sliepen gemiddeld 34 minuten langer, hun cijfers stegen met 4,5 procent, en er waren minder ziekmeldingen en laatkomers.

Daarnaast draagt een betere nachtrust bij aan het verminderen van gezondheidsproblemen zoals obesitas en mentale klachten. Bovendien blijkt uit ander onderzoek dat latere starttijden leiden tot minder gebruik van alcohol en drugs onder jongeren.

Hoewel er logistieke uitdagingen zijn, denk aan aanpassingen in roosters, wegen de voordelen zwaarder. Minder volle bussen en treinen in de vroege ochtend zouden zelfs een prettige bijkomstigheid zijn. Niet alleen verbetert een latere start de leeromgeving voor jongeren, maar ook hun algehele welzijn en toekomstperspectieven. Tieners hebben recht op een schooltijd die aansluit bij hun biologische behoeften, niet eentje die hen dwingt tegen hun natuur in te handelen.

Het is tijd dat we serieus nadenken over deze verandering. Bij Fontys ICT zien we dagelijks hoe een iets latere start zorgt voor beter functionerende studenten én docenten. Stel je voor wat het effect zou zijn op middelbare scholen als we luisteren naar wat de wetenschap ons al jaren vertelt: laat jongeren uitslapen, en zie ze floreren.

Bronnen:
https://scientias.nl/wetenschappers-roepen-op-tot-latere-starttijd-van-middelbare-scholen-het-eerste-uur-zou-pas-om-kwart-voor-tien-moeten-beginnen
https://www.jmouders.nl/middelbare-scholen-later-beginnen/
https://www.eoswetenschap.eu/gezondheid/tieners-slapen-meer-als-school-later-start

Erdinç Saçan is docent bij Fontys ICT en is onder meer AI-expert en columnist voor Bron

Zo’n negenduizend studenten met een medische beperking ontvingen vorig jaar een individuele studietoeslag van hun gemeente. De gedachte erachter: ze kunnen geen bijbaan nemen, zoals andere studenten.

Een jaar eerder kregen nog maar zesduizend studenten deze toeslag. Ieder(in), de club die opkomt voor de belangen van mensen met een handicap of chronische ziekte, denkt dat het er zo’n 14 duizend zouden moeten zijn. Veel studenten zouden de weg naar de toeslag niet weten te vinden.

Daarom zou die gewoon een onderdeel van de studiefinanciering moeten zijn, meent de belangenvereniging. Dan is de informatie voor iedereen makkelijk te vinden en krijgt ook iedereen hetzelfde bedrag. Vroeger ging het ook zo.

Onbenut geld
Sinds de invoering van de Participatiewet in 2015 is dat niet meer het geval en zijn het de gemeenten die de studietoeslag toekennen. Volgens Ieder(in) ontvangen ze daarvoor elk jaar 35 miljoen euro, maar bleef daarvan 75 procent op de plank liggen – in totaal zo’n 200 miljoen.

De toeslag was erg onbekend bij studenten zodat velen hem niet aanvroegen. Bovendien keerden de gemeenten zeer wisselende bedragen uit: van bijna niets tot een paar honderd euro per maand. Studenten liepen daardoor honderden euro’s mis. 

Sinds 2022 gelden er landelijke minimumbedragen: 142 euro voor 17-jarigen, oplopend tot 360 euro voor 21-plussers. Sommige gemeenten keren echter meer geld uit. Volgens het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) gebeurt dat ook bij andere toeslagen en leidt dat “onbedoeld” tot moeilijk uit te leggen verschillen in behandeling.

Net als Ieder(in) vond ook de Tweede Kamer dat DUO het geld moest verdelen. Maar staatssecretaris Nobel (Participatie en Integratie) en onderwijsminister Bruins zijn het daar niet mee eens. In antwoord op Kamervragen van Volt noemen ze het deze week “zeer goed nieuws” dat zoveel meer studenten met een medische belemmering nu gebruikmaken van de toeslag. Ze denken niet dat het er meer zullen worden als DUO de studietoeslagen gaat verstrekken.

Druk genoeg
Het zou ook niet efficiënt zijn, redeneren ze. Volgens hen hebben gemeenten de groep die in aanmerking komt voor de studietoeslag vaak al in beeld. DUO zou iedere aanvrager opnieuw medisch moeten keuren.

Verder voeren ze aan dat de voorlichting over de studietoeslag verbeterd is, dat er sinds 2022 landelijke normbedragen gelden (al mogen gemeenten altijd meer geven) en dat DUO het nu al druk genoeg heeft.

Vandaag meldt het Expertisecentrum Inclusief Onderwijs (ECIO) in de nieuwe Staat van Inclusief Onderwijs 2024 dat 40 procent van de studenten met belemmeringen financiële problemen heeft en dat dit percentage de afgelopen drie jaar sterk is gestegen.

De sfeer is opgetogen. De studenten hebben in een parkje vlakbij Utrecht Centraal een podium neergezet. Meer en meer studenten voegen zich bij de demonstratie, maar er zijn ook jonge onderzoekers en oudere docenten bij.

 Ook een Hongaarse postdoc doet mee. In zijn eigen land is de vrijheid sterk beknot en de Hongaarse leider Orban is een voorbeeld voor Wilders. “Het ging met kleine stapjes”, zegt hij, “en hier kan het ook gebeuren.”

 Daar lijken anderen ook bezorgd om. Er klinken allerlei bekende slogans (“Vecht, vecht, vecht, onderwijs is een recht!”), maar daar komt deze keer iets bij: het recht om te demonstreren. “This is what democracy looks like!”, klinkt het, en ook: “The people united will never be defeated!”

Geen begrip
Niemand heeft hier begrip voor de beslissing van de vakbonden om het protest in Utrecht af te gelasten wegens mogelijk geweld van pro-Palestijnse demonstranten. Van wie komt het geweld nu eigenlijk, vragen ze zich af, is dat niet eerder van de politie die demonstraties uiteenslaat en van Israël zelf? “Free, free Palestine!”, klinkt het. Anderen houden protestbordjes omhoog met teksten als ‘Geen bommen maar boeken’.

 Op zijn minst hadden de vakbonden de burgemeester tot een beslissing moeten dwingen, vinden ze. Laat haar het verbod maar uitvaardigen. De vakbonden zouden zelf niet aan “antidemocratische tactieken” moeten meewerken. Iemand van het FNV-ledenparlement zegt op het podium ronduit sorry.

Klassenstrijd
Bezuinigen op onderwijs en miljarden aan het leger uitgeven? Het stuit hier op onbegrip. De communistische jongeren, ook van de partij, menen dat de overheid alleen maar aan de kant van het kapitaal staat. “Studentenstrijd is klassenstrijd!”

Voorzitter Abdelkader Karbache van de Landelijke Studentenvakbond staat in het publiek. Die relschoppers waar de gemeente bang voor was? “Die kwamen niet uit de academische gemeenschap”, zegt hij. “En blijkbaar is het nu opeens veilig genoeg.”

Dan stapt Karbache het podium op. Hij is trots op iedereen die toch is gekomen, zegt hij. Belachelijk dat het werd afgelast om de dreiging van geweld. “Dan kun je nooit meer demonstreren en dat pikken we niet.” Om iets te veranderen heb je de studentenvakbonden nodig, zegt hij. “Wil je wat betekenen in Nederland, word godverdomme lid van een studentenvakbond!” Hij krijgt luid applaus.

Mars
De menigte zet zich in beweging voor een mars door Utrecht. Het gebeurt vreedzaam. En langzaam. De stoet komt aanvankelijk bijna niet vooruit. De demonstranten maken een rondje door het centrum, langs de Dom, en dan zullen ze weer bij het parkje terugkomen. De eerste demonstranten houden het voor gezien, maar velen blijven scanderen alsof ze er nog maar net zijn.

Bij de bacheloropleidingen bleef de instroom, anders dan het ministerie voorzag, landelijk nagenoeg gelijk. De associate degree-opleidingen telden ruim 400 meer eerstejaars, net als de masteropleidingen.

Het aandeel havisten onder de nieuwe hbo-studenten (in associate degree, bachelor én master) is 6 procent groter dan vorig jaar, terwijl dat van mbo’ers en vwo’ers juist 3 procent kleiner was.

Minder internationals
In het eerste jaar van de bacheloropleidingen schreven zich 800 minder internationals in. Volgens voorzitter Maurice Limmen van de Vereniging Hogescholen slaagt het hbo er prima in om het aandeel buitenlandse studenten beperkt te houden tot zo’n 8 procent van het totaal. De ingrijpende maatregelen waarmee het kabinet de internationalisering wil terugdringen zijn voor het hbo dan ook onnodig, vindt hij.

Gezien het grote lerarentekort zijn de hogescholen blij met de 7 procent hogere instroom bij de sector onderwijs. In de zorg blijft de aanwas op peil. Drie andere sectoren leveren eerstejaars in:  ‘agro en food’ 13 procent, het kunstonderwijs 5,3 procent en bètatechniek 2,1 procent.

Fontys
Dit zijn de eerste, voorlopige tellingen. De definitieve cijfers volgen in februari. Dan pas geeft de Vereniging Hogescholen gedetailleerde informatie per opleiding en hogeschool. Ook van Fontys worden dan pas de definitieve cijfers bekend. 

Over de hele instelling is de instroom aan eerstejaars bij Fontys in elk geval gedaald, zoals bij de meeste hogescholen in het zuiden van het land. Waarbij de daling (procentueel) ongeveer even groot lijkt te zijn onder Nederlandse als onder internationale studenten. Dit jaar hebben zich vooral minder Duitse en Bulgaarse studenten ingeschreven bij Fontys.

Nog niet zo lang geleden piekte het financiële overschot van hogescholen, mede door de coronagelden van het kabinet. In het jaar 2021 hielden ze samen 275 miljoen euro over. Een jaar later daalde dit naar 117 miljoen en eind 2023 was het 73 miljoen euro.

De hogescholen krijgen te maken met krimp van het aantal studenten, maar deze krimp speelde in 2023 nog niet zo’n grote rol in de hbo-financiën. Toen drukten vooral de hogere energie- en personeelskosten op de begroting. Dit blijkt uit de financiële gegevens van 35 hogescholen, die het Hoger Onderwijs Persbureau onder de loep nam.

Buffer
Het overschot van 73 miljoen euro geeft misschien een te rooskleurig beeld, want veertig procent hiervan (29 miljoen euro) bestaat uit enkele financiële meevallers bij Fontys. 

Daar is een simpele verklaring voor: in 2023 werden vier gebouwen aan de TU Eindhoven verkocht. Tegelijkertijd liep de nieuwbouw op campus Rachelsmolen enige vertraging op waardoor een deel van die kosten verschoof naar de begroting over 2024. Niet dat Fontys er financieel slecht voorstaat, maar dit zijn uiteraard geen structurele baten.

De buffer van de hogescholen, waarmee ze eventuele verliezen kunnen opvangen, bedroeg aan het einde van 2023 bijna 2,3 miljard euro. Ter vergelijking, het eigen vermogen van de veertien universiteiten was volgens accountantskantoor EY zo’n vier miljard euro.

Kunst
Opvallend zijn de rode cijfers bij enkele kunstinstellingen in Rotterdam en Den Haag. Muziek- en theaterhogeschool Codarts eindigde 2023 voor het tweede jaar op rij met een tekort. Codarts praat al jaren over een fusie met de Hogeschool Rotterdam. Vorig jaar maakten ze bekend dat de gesprekken in een “ingewikkelde fase” zaten.

De Haagse Hogeschool der Kunsten (waaronder het conservatorium en de kunstacademie vallen) draaide voor de derde keer achtereen verlies. Deze hogeschool staat onder verscherpt financieel toezicht.

De kunsthogescholen zijn in principe minder gevoelig voor de krimp. Ze moeten selecteren en laten altijd al een beperkt aantal studenten toe. Ook met minder aanmelders kunnen zij hun klaslokalen dus prima vullen. Wel zijn ze kwetsbaar voor kabinetsplannen om een rem op het aantal buitenlandse studenten te zetten. Veel kunstopleidingen trekken studenten van over de hele wereld, zo ook Fontys Academy for the Arts. 

Den Haag
Het grootste verlies leed vorig jaar de Haagse Hogeschool. Die kreeg in 2023 de vacatures niet vervuld en huurde daarom meer zelfstandigen in om het werk gedaan te krijgen. Dat kostte 12 miljoen euro meer dan begroot, blijkt uit het jaarverslag van de instelling.

De Haagse bezuinigt door een gebouw in het weekend te sluiten en heeft minder geld voor studentenwelzijn. Ook kijkt de hogeschool “kritisch naar openstaande vacatures” en worden tijdelijke contracten “niet vanzelfsprekend verlengd”, zei een woordvoerder tegen het AD.

Ook de Hotelschool Den Haag draait een fors tekort van ruim twee miljoen euro, zo’n vijf procent van de begroting. De instelling huurde meer zelfstandigen in en had last van de gestegen energieprijzen.

Geld over
Daar staat tegenover dat de meeste hbo-instellingen in 2023 dus geld over hielden. Naast de eenmalige plus bij Fontys gaat het ook bij andere hogescholen om serieuze bedragen: zes miljoen bij Avans, vijf miljoen bij Hogeschool Rotterdam en zeven miljoen bij de Hogeschool Utrecht.

Bij Hogeschool Saxion bleef zelfs tien miljoen op de plank liggen. Dat is in tijden van studentenkrimp en eerder aangekondigde bezuinigingen “best moeilijk uit te leggen”, analyseerden medewerkers van Saxion al.

Bezuinigingen
Dat beeld zullen veel hogescholen herkennen: er zijn flinke reserves, maar om gezond te blijven gaat toch het mes in de begroting. Ook de aangekondigde bezuinigingen van het kabinet zullen bestuurders waarschijnlijk voorzichtiger maken.

In september 2021 telde het hbo een recordaantal van 492 duizend studenten, maar het aantal Nederlandse jongeren in de studerende leeftijd neemt af en het kabinet wil ook nog eens de instroom van buitenlandse studenten indammen.

Tot nu toe weten sommige hogescholen de krimp bij de bacheloropleidingen op te vangen met groei van de hbo-masters en associate degrees (de tweejarige opleidingen tussen mbo en hbo-bachelor in). Maar op de langere termijn gaat dat waarschijnlijk niet lukken.

Overigens zit er standaard een vertraging in de overheidsfinanciering van het hoger onderwijs, waardoor instellingen krimp (of groei) pas twee jaar later in hun portemonnee voelen.

Het is een vreemde kronkel in de wet: als je na een hbo-bachelor een master wilt gaan doen, krijg je alleen een basisbeurs als je voor een hbo-master kiest. Voor een master aan de universiteit krijg je die niet.

Vorige week trok de rechter daar zijn wenkbrauwen over op. Ook al omdat de overstap voor universitaire studenten beter geregeld is. Na een wo-bachelor kan een student namelijk wél een basisbeurs krijgen voor een hbo-master. Bij studievertraging komt er zelfs nog een jaar extra basisbeurs bij: twee jaar voor een eenjarige master.

Vorig jaar kreeg ook de minister van Onderwijs, toen nog Robbert Dijkgraaf van D66, deze regel niet uitgelegd. Hij suggereerde dat zijn opvolger (Dijkgraaf was op dat moment demissionair) de wet misschien moest aanpassen.

Geen geld
Maar dat is de nieuwe minister van Onderwijs niet van plan. Gevraagd naar een reactie laat Eppo Bruins via zijn woordvoerder weten dat “er op dit moment geen concrete plannen zijn om het stelsel van studiefinanciering op dit punt aan te pakken”. Hij heeft er geen geld voor, is het argument. 

Studentenorganisatie ISO verwachtte al dat de minister met dat argument zou komen. “Maar het is en blijft oneerlijk dat hbo-studenten die een wo-master volgen geen basisbeurs krijgen”, zegt voorzitter Mylou Miché.

20 miljoen
Het zou zo’n 20 miljoen euro kosten om hbo’ers ook in het wo een jaar extra basisbeurs te geven. Ga maar na, zo’n 5.400 hbo-studenten begonnen vorig jaar aan een universitaire master. Met een uitwonendenbeurs van 3.628 euro per jaar kom je dan op een totaal van bijna 20 miljoen euro. En dan moeten ze wel de eindstreep halen, anders betalen studenten hun prestatiebeurs immers weer terug.

Die 20 miljoen moet de minister snel ergens gaan zoeken, vindt voorzitter Abdelkader Karbache van de Landelijke Studentenvakbond. Dat is volgens hem ook goed voor de schatkist, want die studenten gaan meestal meer verdienen en dus meer belasting betalen. 

Verschuilen
De vreemde regel rond hbo’ers en hun masterstudie impliceert volgens hem “dat hbo’ers niet het recht hebben om naar de universiteit te gaan”, aldus Karbache. “Ze moeten maar lekker in het hbo blijven. Ik vind dat echt niet kunnen. Dit is discriminatie van hbo-studenten, de minister kan zich niet verschuilen achter geldgebrek.” 

Bruins zou beter moeten weten, vindt Karbache. “Ik heb de minister toen hij kennis maakte met de Tweede Kamer duidelijk horen zeggen dat hij alle soorten onderwijs gelijk waardeert.” Ook het ISO hoopt dat de minister alsnog een oplossing vindt.

Toen ik 12 jaar geleden als docent begon, ontdekte ik een fundamenteel probleem in ons onderwijs: studenten leren modellen en theorieën, maar zijn niet in staat deze creatief toe te passen in de praktijk. Er is een kloof tussen wat het werkveld van jonge professionals vraagt en hoe het onderwijs hen daarop voorbereidt. Stage- en afstudeerrapporten van studenten stonden vol met theoretische modellen. Op de vraag waarom zij die modellen gebruikten, luidde het antwoord steevast: "Dat is toch wat jullie willen zien?" Het waarom en het nut ervan, was een vraagteken.

Tijdens stages zag ik studenten vastlopen. Ze konden theorieën reproduceren, maar wanneer de praktijk afweek van het theoretische plaatje, wisten ze niet wat te doen. Ze hadden geen antwoord op de complexe realiteit die niet in een model paste. De complexiteit van de moderne wereld vraagt om meer dan het reproduceren van theorieën. Het vraagt om creatief denken -het vermogen om buiten de bekende kaders te treden en originele oplossingen te vinden voor onvoorspelbare problemen.

In de afgelopen 12 jaar als docent bij Fontys, en als onderwijsontwerper bij veel onderwijsinstellingen, heb ik steeds duidelijker gezien dat creatief denken een onderschatte vaardigheid is. Iedereen erkent het belang ervan, maar er wordt onvoldoende invulling aan gegeven. Dit terwijl de vraag naar creatief probleemoplossende professionals alleen maar toeneemt.

We kunnen ons niet langer veroorloven om creativiteit te negeren. De uitdagingen van vandaag—van klimaatverandering tot technologische disruptie en sociale ongelijkheid—vereisen creatieve oplossingen. Alleen door actief te investeren in het ontwikkelen van creatief denken, kunnen we de toekomst proactief vormgeven in plaats van achter de feiten aan te lopen.

Creatief denken moet een kernvaardigheid worden, zowel in het onderwijs als in het werkveld. Pas dan kunnen we het creatieve potentieel in iedereen ontplooien en werken aan een veerkrachtigere toekomst.

Het onderwijs zou hierin het voortouw moeten nemen. Creatief denken zou net zo vanzelfsprekend moeten zijn als rekenen en taal. Dit vraagt om curricula waarin creatief denken een centrale rol speelt en waarin leeruitkomsten gericht zijn op het ontwikkelen van deze essentiële vaardigheid. Dit vereist investeringen in tijd, middelen en een verandering van mentaliteit bij docenten en beleidsmakers. Creatief denken moet niet langer worden gezien als iets secundairs of alleen relevant voor bepaalde vakken.

Ook in het werkveld wordt creatief denken vaak genoemd als cruciaal, maar zelden is er ruimte voor. Hoeveel bedrijven investeren daadwerkelijk in het trainen en ontwikkelen van creatieve vaardigheden? Er ontstaat vaak een paradox: bedrijven vragen om innovatie en probleemoplossend vermogen, maar geven medewerkers niet de vrijheid om buiten de gebaande paden te denken of te experimenteren.

Om dit probleem aan te pakken, heb ik meegewerkt aan de ontwikkeling van Brainnovation—een methode die creatief denken centraal stelt en studenten leert hoe ze hun volledige potentieel kunnen benutten in complexe situaties. Na uitgebreid onderzoek en vele pilots heeft dit geresulteerd in een effectieve aanpak die werkt. Begin dit jaar gaf ik hierover een cursus voor docenten bij de Fontys Hogeschool Techniek & Logistiek in Venlo.

Enkele jaren geleden was Brainnovation ook nog een onderdeel van het curriculum van Fontys International Business & Management Studies in Venlo. Radboud Universiteit voerde een grootschalig onderzoek uit onder meer dan 200 Fontys-studenten, waarvan de resultaten in een wetenschappelijke publicatie zijn opgenomen. Het bleek dat de methode effectief is. Creatief denken had een prominente plek in het curriculum gekregen.

Toch is de cursus uit het curriculum gehaald. Wat maakt dat het deze plek niet heeft weten te behouden? Wat is er gebeurd? Waarom blijft creatief denken zo’n ondergeschoven kindje bij een onderwijsinstelling die talentgericht en innovatief zegt te zijn? 

Peter Biekens is creatief en educatief leider van Fontys Pulsed. 

De totale studieschuld is weer een miljard euro hoger dan vorig jaar, blijkt uit gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek. De schulden zijn snel gestegen sinds 2015, toen de basisbeurs werd afgeschaft.

Met name de schuld van jongeren tussen de 25 en 30 jaar is omhooggegaan. Die is nu gemiddeld 24,6 duizend euro, zo’n vijfduizend euro meer dan in 2021. “Mensen tussen de 25 en 30 jaar hebben niet of nauwelijks geprofiteerd van de basisbeurs en konden alleen maar lenen”, merkt het CBS op. “Ze hebben ook nog weinig tijd gehad om af te lossen.” [tekst gaat verder onder de foto]

Maar de basisbeurs is terug en dat effect is al zichtbaar. Jongeren tussen de 20 en 25 jaar staan gemiddeld 13,1 duizend euro bij DUO in het krijt, terwijl dat vorig jaar 13,9 duizend euro was. Voor het eerst sinds 2016 is dit bedrag gedaald.

Ook zijn er iets minder mensen met een studieschuld: het zijn er nog altijd meer dan 1,6 miljoen, maar vergeleken met vorig jaar zijn het er bijna 13 duizend minder. De verklaring van het CBS: er hebben minder studenten een lening aangevraagd. [tekst gaat verder onder de foto]

Ongeveer de helft heeft een schuld onder de tienduizend euro, terwijl er ook 138 duizend mensen zijn met een studieschuld boven de 50 duizend euro. Let op, dit zijn de huidige studieschulden, dus inclusief degenen die al bijna klaar zijn met aflossen en na een jaar of vijftien nauwelijks nog een schuld hebben.

“Tot voor een aantal jaren geleden kwamen de definitieve cijfers pas in maart naar buiten. Dat is nog steeds zo. Tijdens de coronacrisis was er echter behoefte aan een tussentijdse rapportage, dat werd die in november”, legt Amarins Komduur, woordvoerder van de Vereniging Hogescholen, uit. “Daar is het nu dus wachten op."

"Per instelling zijn er misschien al wel cijfers bekend. Maar wij wachten op de enorme bak aan cijfers die DUO over een paar weken zal leveren. Daar zijn dan bijvoorbeeld de dubbele inschrijvingen uit verwijderd. Vervolgens maken wij een analyseslag en dan kunnen de cijfers naar buiten.”

De algemene tendens is uiteraard al wel bekend: over de hele linie daalt het aantal nieuwe inschrijvingen bij hbo-instellingen. “Dat was in het voorjaar al bekend, toen de ramingen van het ministerie van OCW gedeeld werden. Afgelopen week heeft de minister in de Tweede Kamer ook nog een keer bevestigd dat er inderdaad sprake is van krimp.”

Fontys
Bij Fontys Hogeschool was die krimp twee jaar geleden heel hoog, hoger ook dan bij andere hbo-instellingen. Vorig jaar was er ook krimp, maar gelukkig niet zo dramatisch en deed Fontys het juist wat beter dan collega-instellingen zoals Avans. Ook dit studiejaar zal het aantal ingeschreven studenten weer kleiner zijn. 

Gezien de demografische ontwikkelingen (minder Nederlandse studenten want minder kinderen geboren), het feit dat minder internationale studenten de weg naar Fontys lijken te vinden, plus de koers van het nieuwe kabinet en daarbij ook nog eens de voorgenomen investeringen van plan Beethoven, is de vraag: waar gaat Fontys zich op richten dit studiejaar? Wat zijn de speerpunten qua marketing en waar hoopt Fontys vooral nieuwe studenten voor zich te winnen? 

Teun Slot, waarnemend directeur Marketing, Communicatie en PR: “We gaan ons internationaal specifiek richten op techniek. Dat is waar de grootste behoefte ligt in deze regio en waar ook Operatie Beethoven zich op richt. Daarbij hebben we een aantal andere EU-landen aangemerkt als ‘focuslanden’, waar we als Fontys hopen meer studenten te kunnen werven voor die technieksector. Daarnaast zullen we met collega-instellingen ook buiten de EU gaan werven in landen waar we denken succesvol studenten voor deze sector te kunnen vinden. Dan denk je inderdaad onder meer aan een land als India, ja.”

Studiekeuze
“Maar we vergeten ook zeker onze Nederlandse studenten niet. Wat we zien is dat er van het aantal studenten dat zich in het voorjaar aanmeldt, toch minder jongeren dan gehoopt zich ook daadwerkelijk inschrijven. We denken dat daar nog winst te behalen valt door deze doelgroep beter en persoonlijker te helpen tijdens de laatste fase van de studiekeuze.”

Daarnaast denkt Slot ook de transitie van alle educatieve opleidingen (kortweg TEO) gaat helpen. De lerarenopleidingen in Tilburg en Sittard, Fontys Hogeschool Kind en Educatie, de lerarenopleiding van Fontys Pedagogiek, Pedagogisch Technische Hogeschool en Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg worden samen één instituut onder de naam Fontys Educatie. Al het educatieve valt dus straks onder één grote paraplu. “Dat maakt het zowel voor het werkveld als voor de student veel overzichtelijker.”

Hebben de onderwijsbestuurders een punt over hoe desastreus deze bezuinigingen zijn?
"Ja, dat moet ik wel concluderen. Er wordt ongericht gesneden in de onderwijsfinanciering. In de Miljoenennota zie je het kortetermijndenken van dit kabinet terug: de koopkracht moet omhoog en er moet gecompenseerd worden voor fouten in het verleden. De maatregelen die genomen worden zijn gericht op het bedrijfsleven en belastingverlagingen. 

Dat is denken op de korte termijn, waarbij de lange termijn vergeten wordt. Bezuinigen op het onderwijs is een aanslag op het toekomstig verdienvermogen van dit land. Daarbij worden beslissingen genomen op basis van wat ik shaky evidence zou noemen."

Op wat voor manier komt dat tot uiting in de Miljoenennota?
“Neem bijvoorbeeld het afschaffen van de starters- en stimuleringsbeurzen, waarvan wordt geschreven dat ze niet effectief zijn. Dat lijkt me een erg voorbarige conclusie, aangezien ze nog maar pasgeleden zijn ingevoerd. Ondertussen zegt het kabinet over de sectorgelden (ingevoerd om te zorgen voor scherpe keuzes over taakverdeling en profilering tussen en van universiteiten, red.) – die behouden blijven – wél dat ze een effectief instrument zijn, maar dat moet ook nog maar blijken.

Het is vooral beleid vanuit de onderbuik. Daarnaast wordt zo’n 1,2 miljard euro uitgetrokken ter compensatie van de zogeheten pechstudenten. Dat is een ongelooflijke smak geld, waarvan je je kunt afvragen of dat wel zo verstandig is. Begrijp me niet verkeerd, het is niet dat ik het de studenten misgun. Maar die compensatie is geen investering in het hoger onderwijs."

Wat zijn bewezen maatregelen die wél zouden werken?
"Er is relatief weinig bekend over werkende onderwijsinterventies, maar een grote slag valt te halen in het zorgen dat een student op de juiste plek zit. Dat wordt ook geconstateerd in het recente IBO-rapport over doelmatig hoger onderwijs. Dus kun je interventies overwegen als betere studievoorlichting, of een andere inrichting van een eerste jaar van een bachelor. 

Uit datzelfde IBO-rapport komt ook de langstudeermaatregel. Ik weet echter niet of zo’n strafprikkel goed uitpakt; het kan een afschrikkende werking hebben op aankomende studenten, zeker die met een kleinere beurs. Een collega suggereerde dat in plaats van zo’n langstudeerboete het wellicht beter is als instellingen een soort bonus ontvangen bij studenten die afstuderen binnen de afgesproken tijd, nominaal plus één jaar in principe."

Het kabinet bezuinigt verder aan de hand van het snijden in de starters- en stimuleringsbeurzen en zet de Wet Internationalisering in Balans door. Wat voor pijn gaat dat doen bij instellingen?
“Die pijn gaat overal gevoeld worden. Het schrappen van de startersbeurzen vermindert de carrièrekansen voor universitair docenten. Daarnaast kunnen universiteiten hun ambities minder goed waarmaken. 

Ook de internationaliseringswetgeving gaat gevolgen hebben voor de financiën en de kwaliteit, zowel aan universiteiten als hogescholen. Internationale studenten geven een impuls aan de dynamiek in de collegezalen. En onderschat niet de financiële effecten. Soms zijn opleidingen sterk afhankelijk van buitenlandse instroom.”

Wat te doen om dit soort uitdagingen het hoofd te bieden?
“Samenwerken, dat lijkt me het sleutelwoord. Niet alleen binnen de universiteit zelf, maar ook erbuiten, met andere instellingen en het bedrijfsleven. Dit kabinet wil investeren in het bedrijfsleven, dan is het verstandig om die samenwerking nadrukkelijker op te zoeken. En specifiek ook tussen universiteiten en hogescholen in de regio. Bijvoorbeeld een gezamenlijke propedeuse en samen optrekken in werving en studievoorlichting, dat zijn kansen die nu nog grotendeels onbenut blijven."

Samenwerken is het devies, maar instellingen beconcurreren elkaar ondertussen ook om dezelfde studenten…
"Concurreren gaat makkelijker met bondgenoten dan met vijanden. Die concurrentie tussen universiteiten om studenteninstroom en onderzoeksfinanciering, die zal blijven. Daar wordt de wetenschap ook sterk door gedreven. Het komt dan neer op profilering: kun je je als universiteit onderscheiden van anderen? Denk bijvoorbeeld aan baangaranties en het bieden van huisvesting, dat zijn interventies die je in samenwerking met het bedrijfsleven kan oppakken.

‘Er zijn kansen om een en ander goed tegen het licht te houden. Ik heb me al jaren verbaasd over het hoge aantal minoren en masterspecialisaties. De middelen gaan gewoonweg schaarser zijn, dus moet je je onderwijsmodel op allerlei vlakken onder de loep nemen. Heel specifiek kan mijn universiteit zich bijvoorbeeld afvragen of challenge-based learning, waar de afgelopen jaren op is ingezet, wel houdbaar is. In theorie werkt het concept geweldig, maar in de praktijk is het een ontzettend dure vorm van onderwijs om aan te bieden. Door schaarste wordt een universiteit gedwongen om scherpere keuzes te maken."

In het debat over de Rijksbegroting, dat vandaag wordt voortgezet, noemde Rob Jetten (D66) de petitie tegen de langstudeerboete, waar 131 duizend handtekeningen onder staan. Hij snapt de ondertekenaars wel.

 “Met name studenten die stapelen – die dus van mbo, hbo naar de universiteit gaan – worden door die langstudeerboete ontmoedigd om door te studeren”, meent Jetten. “Denkt NSC niet dat er al voldoende financiële prikkels zijn om in een fatsoenlijk tempo je studie af te ronden?”

 Nicolien van Vroonhoven, die haar partijleider Pieter Omtzigt vervangt, erkende dat studenten bijvoorbeeld ook te kampen hebben met de krappe woningmarkt. “De dure kamerhuur is een van de redenen waardoor zij vaak in de problemen komen.”

 Prikkel
Toch blijft ze de langstudeerboete verdedigen, die ze geen boete wil noemen. “Het moet een prikkel zijn om niet al te lang te blijven studeren en om de studie binnen afzienbare tijd af te ronden. Te lang blijven hangen op school of de universiteit is niet goed voor de student, niet voor de universiteit en al helemaal niet voor de samenleving.”

Overigens geldt de langstudeerboete straks ook in het hbo. Studenten die meer dan een jaar uitlopen in hun opleiding moeten drieduizend euro extra collegegeld betalen. Het gaat bijvoorbeeld om vijfdejaars bachelorstudenten aan de universiteit en zesdejaars in het hbo. De boete geldt ook voor masterstudenten die meer dan een jaar uitlopen.

 Van Vroonhoven snapt dat er goede redenen kunnen zijn waarom studenten er langer over doen. “Dat is bijvoorbeeld een bestuursjaar, maar er kunnen ook persoonlijke omstandigheden zijn waardoor je het niet kunt afronden binnen de tijd die daarvoor staat. Dan moeten er ook uitzonderingen mogelijk zijn.”

 Geconfronteerd
Jetten vond het antwoord niet voldoende. “Het zijn precies de persoonlijke situaties die maken dat je niet altijd binnen de gestelde tijd kan afstuderen”, zei hij. “Inderdaad is dat het bestuursjaar, of misschien mantelzorg moeten verlenen, of toch na één jaar denken: deze studie past niet bij mij en ik ga wat anders doen om echt een leuke, uitdagende opleiding te kunnen volgen. Die studenten zien zich nu toch echt geconfronteerd met de langstudeerboete.”

 De boete werkt volgens Jetten met name afschrikwekkend voor “studenten uit gezinnen met een kleinere portemonnee, waar niet de ouders de studentenkamer kunnen betalen of het collegegeld kunnen spekken maar waar de student er echt zelf voor moet opdraaien”.

 Bovendien zag Jetten de studentenkamers voorlopig niet goedkoper worden met dit kabinet. “Er zijn mooie woorden over studentenhuisvesting, maar er is geen prioriteit voor studentenhuisvesting in de woonagenda van het kabinet.”

 Bezuinigingen
De langstudeerboete moet meer dan 280 miljoen euro per jaar opleveren, maar dat is lang niet de enige bezuiniging op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. Alles bij elkaar gaat het om bijna een miljard.

 GroenLinks-PvdA heeft een amendement ingediend om deze bezuinigingen ongedaan te maken. Het is meer een statement dan een echt voorstel, want het is nu al duidelijk dat de regeringspartijen dit amendement zullen blokkeren.

Migratie als puberteit
In het debat was migratie uiteraard een groot thema, dus ook internationale studenten kwamen af en toe aan bod. Jimmy Dijk (SP) viel Geert Wilders op dit punt aan, die volgens hem de onderliggende oorzaken van migratie niet aanpakt. Dijk: “Kennismigranten worden zo ongeveer hierheen gesommeerd met belastingkortingen, úw belastingkortingen. Internationale studenten worden hierheen gesleept voor het verdienmodel van onderwijsinstellingen. Daar gaat u allemaal mee akkoord.”

 Maar ook op dit punt was het vooral NSC dat in de problemen kwam. Deze keer was het Laurens Dassen (Volt) die Van Vroonhoven klemzette. NSC vindt studie- en arbeidsmigratie immers een groter probleem dan asielmigratie. Waarom overweegt het kabinet dan een asielcrisis uit te roepen? Dassen: “Als u dus zegt dat arbeidsmigratie of studiemigratie het belangrijkste is, dan zou deze staatsnoodwet daarover moeten gaan, en niet over asielmigratie.”

 Daar had ze geen antwoord op en Dassen drukte door. “Wanneer zou deze crisis dan voorbij zijn voor NSC, voor mevrouw Van Vroonhoven? Wanneer kan het dan stoppen?”

 Van Vroonhoven: “Pff… Dat is een lastige vraag. Nu formuleren wanneer het voorbij is, is net zoiets als vragen wanneer de puberteit voorbij is. Wanneer is het klaar? Van tevoren weet je niet precies wanneer het afgelopen is.”

Eerder was al bekend dat dit kabinet ongeveer een miljard euro wil bezuinigingen op hoger onderwijs.  Hogescholen worden niet specifiek genoemd in de begrotingsstukken. Maar het hbo wordt evengoed geraakt door de bezuinigingen en de nieuwe koers als het gaat om het inperken van  de instroom aan internationale studenten en om de langstudeerboete. Ook wil dit kabinet meer aandacht voor Nederland en het Nederlands, en moet in het hoger onderwijs de ‘verengelsing’ worden tegengegaan. 

Niet onbelangrijk was het volgende citaat uit de Troonrede: “Het kabinet wil van mbo tot universiteit meer oog hebben voor onderwijs en onderzoek, gericht op wat Nederland nodig heeft. Daarin zijn scherpe keuzes nodig.” 

Dat kan twee dingen betekenen: dit kabinet vindt een heleboel onderwijs en onderzoek onnodig en overbodig. Of dit kabinet wil de kant van Finland op, waarbij de overheid een grote vinger in de pap heeft bij wat een jongere mag en kan gaan studeren. En waar alles staat of valt met de prognoses over op welke terreinen er vier jaar later personeel nodig zal zijn. 

Het begeleidende advies van de Raad van State lijkt vooral die laatste kant uit te gaan. Die onderschrijft “het belang dat in de Miljoenennota wordt gehecht aan maatregelen gericht op het vergroten van het arbeidsaanbod. Het is belangrijk dat de beschikbare schaarse capaciteit doelmatig wordt ingezet.”

Het gaat, zo luidt het in het advies, bijvoorbeeld om de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. “In hoeverre dient het onderwijsaanbod vooral te worden gericht op die sectoren waarin krapte wordt voorzien en laten leerlingen en studenten zich sturen in hun beroepskeuzes?" En minister Heinen (Financiën) reageert daar weer op in de begeleidende brief bij de miljoenennota dat “het kabinet onderschrijft dat het belangrijk is dat er ingezet wordt op betere matching op de arbeidsmarkt.” En: "De noodzaak om mensen op te leiden die een bijdrage leveren aan de maatschappelijke opgaven waarvoor Nederland staat.”

Een doel dienen
Fontysvoorzitter Houterman stelt desgevraagd dat hij niet weet wat het kabinet daarmee bedoelt. Hij heeft slechts kort de tijd gehad om de onderwijsstukken te scannen. Hij is echter niet bang dat dit kabinet vindt dat er te veel onderzoek en onderwijs is dat maatschappelijk geen of te weinig doel dient. “Wij hebben een toets op de doelmatigheid van ons onderwijs en onderzoek en de maatschappelijke relevantie ervan. Als wij nieuwe plannen maken, moet dat getoetst worden en dat is vooral een taak van de overheid."

Houterman is blij dat er niet bezuinigd gaat worden op het praktijkgericht onderzoek, waar aanvankelijk wel sprake van leek te zijn. "Maar de twee andere zorgen die ik ook vrijdag heb uitgesproken, blijven overeind. Want ik maak me echt zorgen over de effecten van de voorgenomen langstudeerboete en beperkende maatregelen voor internationale studenten.”

Nederlands
Wat betreft de al langer lopende discussie over het inperken van Engels als voertaal bij studies en het vergroten van het opleidingenaanbod in de Nederlandse taal, vindt de bestuursvoorzitter dat Fontys op dat vlak al goed bezig is. Al blijft de vraag of de minister dat ook vindt. 

“Er komt een wet internationalisering in balans naar de Kamer. Dat proces loopt nog en hoe dit kabinet daarnaar kijkt, is voor ons natuurlijk wel van belang. Maar als Fontys hebben we daar al aandacht voor."

"Ik wijs er ook nog maar eens op dat slechts 8 procent van ons onderwijs anderstalig is. En waar dat het geval is, is dat gewoon nodig, zoals bij International Business. En: Nederlandse studenten hebben bij ons altijd de keuze om voor een Nederlandstalige opleidingsvariant te kiezen. Waar het gaat om het leren van de Nederlandse taal door internationals moeten we nog wel stappen maken.”

De jaaropening werd dit jaar voor het eerst in een ander jasje gegoten: het Fontys for Society Event. Waarbij medewerkers, studenten, oud-medewerkers en partners uit het werkveld welkom waren om via workshops kennis te maken met alles waar binnen de hogeschool aan gewerkt wordt, zowel in onderwijs als onderzoek. Allemaal met als centrale centrale: wat doet Fontys voor de maatschappij.

Maar eerst was dus het woord aan Houterman om het studiejaar officieel af te trappen. Na filmpjes op een groot scherm over een scala aan onderzoeken bij Fontys, benadrukte de voorzitter dat de transitie van de educatieve opleidingen vooral ook genoemd moest worden. “Honderden mensen zijn daar de afgelopen paar jaar druk mee bezig geweest. Er is een groot lerarentekort en wij hebben beloofd daar als opleider ook mee aan de slag te gaan.” Dat geburt door de onderwijsopleidingen anders in te richten, inhoudelijk en organisatorisch, en door het traject voor zij-instromers “slimmer aan te pakken”. 

Ook elders wordt binnen Fontys gereorganiseerd, waaronder ook fusies van instituten. “De huige opzet en indeling dateert nog uit de jaren negentig. We kijken nu hoe we dat toekomstbestendiger kunnen organiseren. Door het bijvoorbeeld het fuseren van instituten in de educatieve sector, maar ook de technische opleidingen in Nexus en op de campus in Venlo.”

Bezuiniging
Maar zoals gezegd had Houterman ook een boodschap aan Den Haag, waar het nieuwe kabinet dan wel de nieuwe coalitie flink het mes wel zetten in de geldstroom richting hoger onderwijs. Afhankelijk van de uitwerking van het regeerakkoord, die vandaag bekend zal worden, gaat het om bijna een miljard euro. 

Vlak voor de zomer maakte Houterman deel uit van een delegatie van de Vereniging Hogescholen die op bezoek ging bij minister Eppo  Bruins. Daar werden de zorgen van de hogescholen al uitgespeld. Eerder vertelde de Fontysvoorzitter al aan Bron dat de minister de zorgen begreep, de hogescholen ook wel gelijk gaf. Maar dat het de vraag is of hij ook daadwerkelijk iets met die zorgen zal doen.

Averechts
Dan gaat het over drie zaken. De langstudeerboete die dit kabinet wil invoeren zal volgens Houterman een averechts effect hebben, zo hield hij vandaag de toehoorders op campus Rachelsmolen voor. “Dit zal mensen juist afschrikken om een nieuwe studie te beginnen. Dat is juist niet wat je wilt. We trekken hierin ook op met de studentenvakbonden. En onze oproep is: kabinet, doe dit niet.”

Het tweede punt waar Fontys absoluut niet over te spreken is, is op de korting van de subsidies  voor onderzoek. In totaal gaat het dan jaarlijks om minstens 150 miljoen euro dat hiervoor minder beschikbaar komt. “En hogescholen krijgen voor hun praktijkgericht onderzoek al niet veel. Als dat nog eens veel minder wordt, dan is dat gewoon een heel slecht idee. Vooral voor Fontys en voor het werkveld waarvoor wij opleiden: zowel hier in de Brainportregio als in Venlo.”

Internationals
Misschien wel nog beroerder is wat dat betreft het standpunt van het kabinet en de coalitie over internationale studenten. Daar zou een rem op moeten komen, zo luidt het al langer in Den Haag. “Ik snap dat gewoon niet. Toch zeker niet als het om hogescholen gaat. Wij waren het probleem niet, zijn het probleem niet en zullen dat ook niet worden. Het is het paard achter de wagen spannen”, aldus Houterman.

De aanmeldingen van internationale studenten bij hogescholen zijn, in tegenstelling tot bij universiteiten, al jaren stabiel. En juist de regio waarin Fontys opereert heeft die internationals keihard nodig. De industrie hier, ASML en andere hightechbedrijven, zit te springen om gekwalificeerd personeel. Terwijl demografische ontwikkelingen er juist voor zorgen dat er minder jongeren uit Nederland zelf gaan studeren. 

Laconiek
In dat opzicht was ook het eerste Kamerdebat van minister Bruins afgelopen woensdag niet bemoedigend. Daarin stelde hij tegen de plannen te zijn voor een nieuw Europees diploma voor het hoger onderwijs, iets waar VVD en NSC geen voorstander van zijn. 

Ook was hij niet onder de indruk van cijfers waaruit blijkt dat Nederland de EU-norm niet haalt die voorschrijft dat drie procent van het bruto binnenlands product naar R&D moet. Onderzoek en ontwikkeling dus. “Ook bij tegenwind moet je blijven roeien en misschien wel een stukje harder", klonk het laconiek. 

Ik stel in dit artikel het beoordelingssysteem van Fontys Journalistiek ter discussie. Sinds twee jaar is het beoordelingssysteem van de hbo-opleiding in Tilburg veranderd van een puntensysteem naar een smiley-systeem; studenten worden beoordeeld via smileys. Van hen wordt iedere week een reflectie op de leeruitkomsten verwacht. Hier krijgen ze dan een negatieve-, neutrale-, of positieve-smiley voor van hun docent. Dit gebeurt digitaal via Feedpulse. Haalt dit het beste uit de studenten Journalistiek naar boven?

Over dit smiley-systeem in het hbo-onderwijs is het een en ander te zeggen. Om te beginnen zorgt het voor een zekere mate van infantilisering. Smileys horen gevoelsmatig veel meer bij het basisonderwijs. Wanneer je daar je veters zelfstandig gestrikt hebt word je beloond met een smiley-sticker en veterdiploma. 

Zodra je op het voortgezet onderwijs komt, veranderen die smileys in cijfers. Deze manier van beoordelen gaat door in het hbo en op universitaire opleidingen. Smileys worden doorgaans geassocieerd met iets wat bij je jeugd hoort, van op de basisschool.

Dat de smileys zorgen voor infantilisering is discussieerbaar, want er zullen ook argumenten zijn die onderschrijven dat dingen die voor kinderen werken ook voor volwassenen nuttig kunnen zijn. Denk bijvoorbeeld aan trial and error. Maar dit betekent niet dat smileys als beoordelingssysteem in het hoger onderwijs ingezet moeten worden.

Subjectief
Ten tweede is een beoordeling met smileys subjectief. De maatstaf waarlangs de beoordeling tot stand komt ontbreekt of is onduidelijk. De beoordeling verschilt enorm per docent. Waar de een Feedpulse links laat liggen, is het voor de ander de kern van het onderwijs. De een focust op de leeruitkomsten en de manier van reflecteren, de ander kijkt naar de producties en houding in de lessen. Er is niet één vaste lijn op het gebied van beoordelen, wat zorgt voor zowel verwarring en scheve gezichten bij studenten als een enorm verschil in kwaliteit.

Wat mij brengt bij het volgende punt: Is er wel een ondergrens? Het lijkt alsof er geen minimum is. Ja, een negatieve smiley zegt iets, maar lang niet genoeg. Staat de smiley met een sip gezicht gelijk aan een twee of een vijf? En is een smiley met een lachend gezichtje een 6 of een 9?

Als je hebt gewerkt voor een negen, dan wil je ook die negen. Het blijft nu bij “Goed gedaan” en “Mooie journalistieke productie”. Dat is ook leuk om te horen, maar het heeft geen effect op volgende producties en een negen geeft daarin meer bevestiging. Hetzelfde geldt voor de beoordeling wat betreft smileys, als je hebt gewerkt voor een positieve smiley dan wil je die. Maar het is via dit beoordelingssysteem niet duidelijk genoeg welk werk welke beoordeling oplevert.

Daarnaast worden de producties van de student niet inhoudelijk beoordeeld, er wordt alleen feedback op gegeven. Ik ben een voorstander van feedback, maar wanneer een student een slechte productie maakt, (denk aan onscherpe beelden, taalfouten, onjuiste inhoud, etc.), maar wel heeft geproduceerd, is het toch geen positieve smiley waard? 

Dit zorgt ervoor dat wanneer ik zes producties maak in een blok, maar waarin ik weinig tot niets van wat is besproken in lessen of tijdens feedbackmomenten heb verwerkt, ik dat blok alsnog kan afsluiten met een V of G. Dit leidt dan toch naar een over vier jaar afgestudeerde journaliste die geen kwalitatieve producties maakt en daar misschien zelf geen weet van heeft?

Als ik productie na productie een 4 krijg, weet ik: A dat ik iets niet goed doe, en B dat ik niet overga naar het volgende jaar tot ik kwaliteit produceer. En ja kwantiteit is ook zeer belangrijk in ontwikkeling, maar wanneer daar geen kwaliteit in zit, slaat de opleiding Journalistiek daar denk ik de plank mis. Er moet dus een minimumnorm zijn voor de kwaliteit, zowel in producties als in de manier van communiceren. Die kwaliteit moet duidelijk worden beoordeeld met een cijfer. 

Het kan toch niet zo zijn, dat iemand die zich nooit kritisch opstelt tegenover bijvoorbeeld een artikel of een docent, wel zijn propedeuse journalistiek haalt omdat hij een sfeerverslag over een gemeentebijeenkomst heeft getypt. Of wel?

Per persoon
Tot slot is het ook per persoon te verschillend. Dat student A ‘minder’ hoeft te doen voor een positieve smiley dan student B omdat “het niveau nou eenmaal anders is”, is natuurlijk volstrekt verkeerd. Hiermee zijn de smileys per persoon iets anders waard. 

Ik trek een vergelijking met het cijfersysteem. Jantje en Pietje leveren precies dezelfde productie in. Jantje krijgt een 6 en Pietje een 8. Waarom? Omdat het voor Pietje veel lastiger is om dezelfde prestatie te leveren. Dus niet omdat zijn productie beter is, het is immers hetzelfde stuk, maar omdat Pietjes niveau lager ligt dan die van Jantje. Daarom krijgt hij een hij positievere beoordeling. Met een normaal cijfersysteem zou dit nooit kunnen, de normering is dan immers objectief vastgelegd.

Ik denk dat het belangrijk is om dit smiley-beoordelingssysteem in twijfel te trekken. Een duidelijk kader ontbreekt en de beoordeling is veelal subjectief. Bovendien wordt er met twee (of meer) maten gemeten, wat ten koste gaat van de kwaliteit van de toekomstige journalisten. Als ik een goede productie heb ingeleverd, wil ik geen positieve smiley. Dan wil ik gewoon die 8 of 9. Dat motiveert en stimuleert mij om de volgende keer weer dezelfde inzet en kwaliteit te leveren. 

Andersom gaat dat ook op: als ik geen goede productie maak, moet dat duidelijk zijn. Anders lijdt de kwaliteit van de journalistiek daaronder.

Willemijn de Waard is eerstejaars student Fontys Journalistiek