Het lectoraat Taalbewust en inclusief opleiden van Fontys Educatie bestaat al sinds januari, maar in oktober wordt lerarenopleider Marina Bouckaert officieel als lector geïnstalleerd.

Er lopen al verschillende projecten, met als voorbeeld eentje uit Limburg, waar gewerkt wordt aan een learning design studio die gericht is op de wens van de provincie Limburg om toe te werken naar een Deel-III erkenning van de Limburgse taal als formele taal. Een ander voorbeeld is gericht op ondersteunend tekenen voor kinderen met een taalontwikkelingsstoornis.

Het lectoraat valt onder Fontys Educatie en is dus vooral bedoeld voor lerarenopleiders. Maar in principe zijn alle docenten van Fontys opleiders, en dat maakt het interessant voor iedereen. Daarom deed Bron een rondje op de campus, waar we bij willekeurige docenten de volgende drie dilemma’s en voorbeelden ophaalden van situaties die zij zelf in de klas meemaakten. En waar we Bouckaert als nieuwe lector op laten reageren.

1. Een student (bijvoorbeeld uit Syrië of Oekraïne) die noch Nederlands noch Engels spreekt.

“We leiden op voor de Nederlandse beroepscontext, dus als je uit zou gaan van het leren van het Nederlands als tweede (of derde of vierde) taal, dan hebben we vooral gewoon geduld nodig. Een taal leren kost nou eenmaal tijd. Studenten geven we het advies om in hun eigen tijd zoveel mogelijk in het Nederlands te lezen of Nederlandse series te kijken met Nederlandse ondertiteling. Wat dat betreft vind ik het ook heel erg dat de mediatheken weg zijn; die stonden bol van wetenschappelijke literatuur, handboeken en non-fictie én waren een belangrijke ontmoetingsplek om in gesprek te raken.

Met het lectoraat hopen we hieraan bij te kunnen dragen door bewuster stil te staan bij de rol die taal speelt in het onderwijs, maar ook door studenten er nauw bij te betrekken. Participatie creëren door samen met studenten een inclusieve leeromgeving vorm te geven. Bijvoorbeeld door het gesprek aan te gaan over wat hun talige achtergronden zijn en welke kwaliteiten ze al meenemen. Iedereen gelijkwaardig behandelen en hen tot hun recht laten komen. Emancipatie en participatie; dat is wat we voor ogen hebben.”

2. Studenten die het vakjargon niet kennen of een kleinere woordenschat hebben.

“Ten eerste is dat nu ook een maatschappelijke trend die – denk ik – heel erg te maken heeft met de dalende leesvaardigheden. Door veel te lezen en praten, en eigenlijk gewoon zoveel mogelijk met taal bezig te zijn, ontwikkel je je woordenschat. Dat zit hem dan niet alleen in het vakjargon dat ze moeten leren, maar ook echt in de meest basale woorden.

Eigenlijk wil je als docent zoveel mogelijk taalvaardigheden aan elkaar koppelen in een college of een project, zodat ze de kans krijgen om zich die taal eigen te maken. En wederom: geduld. Want ook vaktaal leer je niet van de één op de andere dag.”

3. Studenten met een taalachterstand, zoals studenten met dyslexie. Die moeten – bijvoorbeeld bij een scriptie – aan dezelfde taalnormering voldoen als alle anderen.

“Het belangrijkste is dat we de student centraal zetten. Wat zijn de ondersteuningsbehoeften per persoon en hoe geven we daar een passend antwoord op? Kijk binnen de opleiding naar de mogelijkheden en naar een basisniveau van wat binnen de beroepscontext aan taalvaardigheden past. Wat vraagt die beroepscontext van een student en hoe belangrijk is het dat alles op het gebied van taal accuraat is en perfect qua vorm?

Verder adviseren we studenten ook altijd om thuis om hulp te vragen, bijvoorbeeld bij het nalezen van een scriptie. En daarnaast is er natuurlijk ook AI. Mag een student daar gebruik van maken? En zo ja: in welke mate?”

Complex vraagstuk
Het zijn drie veelvoorkomende voorbeelden, maar daarmee zijn we er natuurlijk nog lang niet. Bouckaert geeft aan dat taal een complex vraagstuk is dat constant in ontwikkeling is. “Taal gaat niet alleen om instrumentele taalvaardigheden, maar ook om het bewustzijn van wat taal doet. Als je een verslag schrijft dat bomvol spelfouten staat, dan wek je een bepaalde indruk bij de lezer. Of als je heel informeel communiceert en op die manier een pitch geeft voor je beroep, dan doet dat iets met de toehoorder. Kortom: taalbewustzijn is zowel voor studenten als docenten superbelangrijk. Het is letterlijk overal.”

Deze maand heeft het kabinet de Rijksbegroting voor volgend jaar gepresenteerd, met daarin de extra uitgaven aan onderwijs en onderzoek. Maar hier gaat toch weer een beetje vanaf, blijkt nu.

Het extra geld groeit niet mee met de inflatie. Dat staat in antwoorden op ‘feitelijke vragen’ die de Tweede Kamer over de Miljoenennota heeft gesteld om straks goed geïnformeerd debatten te kunnen voeren over de financiële keuzes van het kabinet.

Lonen en prijzen
Eén van die keuzes: het kabinet gaat de komende twee jaar de ‘loon- en prijsbijstelling’ inhouden voor de extra middelen die in het coalitieakkoord zijn afgesproken. Ook het extra geld voor het ministerie van OCW groeit dus niet met de inflatie mee.

Inflatie betekent dat alles duurder wordt, van boodschappen tot brandstof en van huurprijs tot elektriciteit. Daarom gaan ook de salarissen omhoog. Het onderwijs moet die ontwikkeling nu voor een deel zelf opvangen.

Volgend jaar krijgt het onderwijs er ongeveer 1 miljard euro bij en het jaar erna is dat 1,2 miljard. Bij een inflatie van 3 procent scheelt het komende twee jaar dus zo’n 67 miljoen euro.

Voor het primair en voortgezet onderwijs is het kabinet wettelijk verplicht om de inflatie te corrigeren, maar voor het mbo en hoger onderwijs hoeft dat niet. Het vorige kabinet vond het geen goed idee om daar verandering in te brengen. Uiteindelijk zullen het mbo, hbo en wo die bezuiniging dus moeten opvangen.

Voorjaar
Dit gaat dus over het extra geld. Hoe zal het straks met de totale onderwijsbegroting gaan? Dat bepaalt het kabinet pas in het voorjaar. Soms groeit de bekostiging niet met de inflatie mee, bijvoorbeeld als het ministerie financiële tegenvallers moet opvangen. In het hoger onderwijs gaat het dan om enkele tientallen miljoenen euro’s.

Van de studenten die in studiejaar 2024/2025 hun diploma behaalden, ging ruim 17 procent voor drie maanden of langer naar het buitenland, meldt statistiekbureau CBS. Nog eens 5 procent is korter dan drie maanden gegaan en van 2 procent weet het CBS niet hoe lang ze weg waren.

In de coronaperiode pakten ze minder vaak hun koffers. Ter vergelijking: van de studenten die in studiejaar 2021/2022 hun diploma haalden, ging slechts 11 procent voor drie maanden of langer naar het buitenland.

Toch reizen ze nog altijd minder dan vóór corona. In de jaren daarvoor ging doorgaans zo’n 24 procent van de hbo- en wo-studenten voor minstens drie maanden naar het buitenland.

Kennis van culturen
Van alle buitenlandgangers zegt 42 procent dat hun kennis van de eigen en andere culturen is toegenomen. Ook heeft de ervaring bijgedragen aan hun zelfstandigheid en hun kennis over het vakgebied, zeggen ze.

Daarnaast zijn er studenten die online een ‘buitenlandervaring’ opdoen, door bijvoorbeeld in een project samen te werken met studenten van een buitenlandse onderwijsinstelling. Dat deed 15 procent van de hbo’ers en 7 procent van de wo’ers.

Cijfers binnen Fontys Hogeschool
Ook binnen Fontys ziet Sarah White, operationeel teamleider van Team Study Abroad, dat het aantal studenten dat sinds de coronapandemie een internationale ervaring opdoet, toeneemt. Zo waren het in studiejaar 2021/2022 481 studenten, een jaar later 467, in het jaar 2023/2024 814 en weer een jaar later 966. Vorig studiejaar maakten 1.233 Fontysstudenten een trip naar het buitenland voor hun studie. “Daarmee is het aantal studenten dat naar het buitenland gaat tussen studiejaar 2022/2023 en studiejaar 2025/2026 meer dan verdubbeld.”

“Opvallend aan deze cijfers is dat de groei plaatsvindt terwijl het totale aantal studenten binnen Fontys in diezelfde periode juist is afgenomen”, vervolgt White. “In de cijfers zijn alle vormen van uitgaande studentmobiliteit binnen Fontys meegenomen, zoals de reguliere Study Abroad-uitwisselingen, Erasmus+, non-Erasmus-uitwisselingen, Blended Intensive Programmes (BIP's), Short-Term Blended Mobility en andere internationale studiegerelateerde mobiliteiten.”

Ontwikkelingen en trends
Volgens de operationeel teamleider wordt de stijging deels veroorzaakt door het herstel van traditionele semesteruitwisselingen na corona, maar ook door de introductie en de sterke groei van kortere internationale onderwijsvormen, zoals de Blended Intensive Programmes en Short-Term Blended Mobility, welke het opdoen van internationale ervaringen mogelijk maken voor studenten die geen volledig semester naar het buitenland kunnen of willen.

En voor welk land kiezen de studenten voornamelijk voor als ze naar het buitenland gaan? Europa blijft veruit de populairste regio, blijkt uit navraag. Dit omdat de meeste Fontysstudenten hier een ervaring op kunnen doen via Erasmus+. “Landen als Spanje, Duitsland, België, Portugal, Finland en Zweden behoren al jaren tot de meest gekozen bestemmingen.”

Maar ook bestemmingen buiten Europa zijn in trek, zoals de Verenigde Staten, Canada, Zuid-Korea, Japan, Mexico en Australië. White: “Kortom, we zien niet alleen dat meer studenten internationale ervaring opdoen, maar ook dat studenten gebruikmaken van een steeds breder aanbod.”

Wil je zelf ook studeren, stagelopen of andere internationale ervaringen opdoen in het buitenland? Meer informatie vind je op de site van Study Abroad.

Elk jaar spreekt de koning op Prinsjesdag de Troonrede uit, waarin de regering haar plannen samenvat. Er kwamen grote onderwerpen aan de orde, zoals de stikstofcrisis, wonen, veiligheid, klimaat en democratie.

Opvallend genoeg ging het niet over de investeringen in onderwijs en onderzoek. Die kwamen alleen indirect aan de orde, als het over de “arbeidsmarkt van morgen” ging.

Talent overal
Die arbeidsmarkt vraagt om het “aantrekken, opleiden en vasthouden van toptalent in cruciale sectoren als AI, digitalisering, energie en biotechnologie”, zei de koning. “Dat talent zit overal: van mbo en hbo tot de universiteiten.”

Hij verwees naar de eerder gepresenteerde ‘talentstrategie’ van dit kabinet: “Die wordt de komende periode verder uitgewerkt, in overleg met onderwijsinstellingen, bedrijven, studenten en andere belanghebbenden.”

Ook over de komst van internationale studenten sprak hij in economische termen: “Uiteraard moet er op een moderne arbeidsmarkt ruimte zijn voor talentvolle studenten en gespecialiseerde kenniswerkers uit het buitenland.”

Enorme kansen
De troonrede klonk enthousiast over technologische vooruitgang. “Alle razendsnelle ontwikkelingen rond digitalisering en AI moeten natuurlijk in goede en veilige banen worden geleid”, erkende de koning, “maar de kansen die er liggen zijn enorm.”

En daar moeten ook hogescholen en universiteiten op inspringen: “Samen met het bedrijfsleven, kennisinstellingen en anderen werkt het kabinet aan een economie, waarin de ene innovatie de andere losmaakt en waarin start-ups en gevestigde bedrijven elkaar versterken.”

Overigens is er in deze troonrede geen AI gebruikt, als we AI-detectieprogramma Pangram mogen geloven. Afgelopen weken kwam in het nieuws dat prominente politici soms AI-teksten de wereld in hielpen, maar de Troonrede is nog altijd mensenwerk.

Hoeden
Bij Prinsjesdag horen bijzondere hoeden met soms een politieke betekenis. Onderwijsminister Rianne Letschert droeg een wetenschapshoed waarvoor ontwerper Malou Beemer samenwerkte met hoogleraar Wim Noorduin.

Noorduin is onder meer bekend van de microscopisch kleine ‘bloemen’ die hij met chemicaliën produceert. Kunstenaar Malou Beemer vertaalde deze vormen naar draagbare kunst. Het resultaat is een ‘hoed der verwondering’ die de samenwerking tussen wetenschap en kunst illustreert.

Er studeren te weinig vrouwen aan de opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie van de TU Delft, erkent het College voor de Rechten van de Mens, een instantie die over allerlei kwesties rond discriminatie en racisme oordeelt. Laat de opleiding in de selectie meer kans geven aan vrouwen, is het advies.

De TU Delft had het college om een oordeel gevraagd: zou je in de selectie voor de populaire technische opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie een voorkeursbeleid voor vrouwen mogen voeren? Mag je 30 procent van de plaatsen voor vrouwen reserveren? Zo’n beleid betekent een direct onderscheid op grond van geslacht. Dat mag alleen in uitzonderlijke gevallen.

Volgens de universiteit zou het goed zijn voor het ‘studieklimaat’ als er meer vrouwen aan de opleiding studeren, want de huidige vrouwen krijgen te maken met “genderstereotyperingen”, oftewel vooroordelen en seksistisch grapjes. Dat verandert misschien als ze straks met meer zijn. Nog een voordeel: dan komen er op termijn ook meer vrouwelijke docenten in de staf.

Wel selectie
De instroom van vrouwelijke studenten ligt de afgelopen jaren rond de twintig procent. Dat zijn er dus te weinig, vindt de opleiding, gezien het aantal vrouwelijke scholieren met een geschikt vakkenpakket.

In het gewenste beleid moeten vrouwen overigens gewoon de selectie doorlopen. Het gaat om een voorkeur bij gelijke geschiktheid. Met andere woorden, als een man en een vrouw even goed zijn, krijgt een vrouw de voorkeur boven een man. Het College ziet daar geen problemen in.

Twee jaar geleden werd de Delftse opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie nog teruggefloten toen zij zo’n voorkeursbeleid voor vrouwen wilde invoeren. De Inspectie van het Onderwijs liet toen weten dat het volgens de wet niet mocht. Het College denkt daar dus anders over.

Verstrekkende gevolgen
Je moet het alleen wel netjes regelen, ook bij het inspectietoezicht. Het College beveelt de minister van Onderwijs aan om te onderzoeken hoe voorkeursbeleid mogelijk kan worden gemaakt “binnen de huidige kaders” van de wetgeving.

Als de minister het advies opvolgt, kan dat verstrekkende gevolgen hebben: opleidingen kunnen dan vaker een voorkeursbeleid gaan voeren voor ondervertegenwoordigde groepen. Dat kunnen vrouwen zijn, maar misschien ook studenten met een niet-westerse migratieachtergrond of studenten zonder hoogopgeleide vader of moeder.

Het is donderdag 10 september de derde keer dat het Fontys for Society event plaatsvindt. Na twee eerdere edities kiest Fontys dit jaar echter voor een andere aanpak. De focus ligt in deze editie op studenten en Fontys-medewerkers, wat terug te zien is in een compacter programma, een duidelijke rode draad en veel ruimte voor elkaar ontmoeten. En dat terwijl er ook meer dan genoeg aandacht is voor onderwijs, onderzoek en maatschappelijke impact.

Volgens organisator Nicolette Koot is het evenement een moment waar Fontys laat zien waar haar strategie voor staat en waar iedereen elkaar op kan zoeken. Ook is er een openbare expositie, zijn er vier Inspiration Talks en vindt de uitreiking van de Fontys for Society Awards plaats. “We hebben goed geluisterd naar de evaluaties van de eerste twee edities”, aldus Koot. “Wat goed werkte hebben we behouden, en wat te groot was opgezet hebben we compacter gemaakt.”

Inspiration Talks
Koot doelt daarbij op de workshoprondes die voorgaande jaren deel uitmaakten van het programma. Het aanbod daarin was te groot, en de duur te lang. “In plaats daarvan hebben we nu Inspiration Talks. Lezingen van maximaal een half uur die aansluiten bij het centrale thema veerkracht, en die fungeren als inspiratiebron op actuele thema’s die studenten en medewerkers bezighouden.”

Dat onderwerp wordt vanuit verschillende perspectieven belicht door Erdinç Saçan, Laura Bas, Zeynep Dag en Arjen Banach. Zij spreken over de impact van digitaal gedrag op welzijn en het dagelijks leven, de manier waarop jongeren zich voorbereiden op de toekomst en het omgaan met verandering met persoonlijke ervaringen die gaan over kansen, inclusie en het benutten van talent.

Ontmoeten en ontdekken
Aanwezigen die niet willen deelnemen aan de Inspiration Talks zijn vrij om over het campusterrein te wandelen of wellicht een ronde te maken langs de vijftien projecten die deel uitmaken van de Fontys for Society-expositie. “Daarin presenteren studenten, docenten, onderzoekers en medewerkers projecten die bijdragen aan maatschappelijke vraagstukken.”

Bezoekers kunnen tijdens het evenement stemmen het project dat zij het meest impactvol vinden als het gaat om bijdragen aan de samenleving. Een jury doet precies hetzelfde. Die uitslagen samen vormen de winnaars van de Fontys for Society Awards, welke later op de dag worden uitgereikt.

Andere dag, korter programma
Waar het programma eerst om 12.00 uur begon, is dat komende editie om 14.30 uur. Inclusief een dynamische opening, entertainment, de mogelijkheid tot eten en drinken en een afsluiting met livemuziek. Ook vindt het evenement plaats op donderdag in plaats van vrijdag. Aanpassingen met een reden, aldus Koot. “We hopen zo ook meer studenten naar het evenement te trekken. Bij eerdere edities bleef hun aanwezigheid achter op de verwachtingen.”

Of het daadwerkelijk leidt tot een hogere opkomst, moet nog blijken. Maar de eerste signalen, kijkend naar de aanmeldcijfers, zijn volgens de organisator positief. “Hopelijk draagt deze nieuwe aanpak bij aan een hogere opkomst, want uiteindelijk doen we het allemaal voor onze studenten en medewerkers.”

De oplossing voor het probleem lijkt simpel: er moet in het basis- en voortgezet onderwijs meer gekeken worden naar de leerling dan naar de uitkomsten van de toetsen die de leerlingen maken. Toetsresultaten wegen nu zwaar mee bij rapportages, diploma’s, toelating tot scholen en de overgang naar een volgend schooljaar.

Volgens de Onderwijsraad worden bijvoorbeeld volgtoetsen, die bedoeld zijn als didactisch hulpmiddel, op vrijwel alle basisscholen meegenomen in het schooladvies. Daardoor verschuift de aandacht bij zowel de leerling, leraar en het schoolbestuur van feedback en brede onderwijsdoelen naar het halen van een zo hoog mogelijke score. Dat kan niet, stelt de raad. Maar dat gebeurt wel degelijk, stelt Linda van den Bergh, Fontys-lector Kansrijk Onderwijs voor iedereen.

Scoren en veranderingen
“Dat komt doordat de kwaliteit van het onderwijs afgelezen wordt aan de resultaten van doorstroomtoetsen”, legt de lector uit. “Sommige scholen nemen zelfs bepaalde toetsen niet meer af bij leerlingen waarvan ze verwachten dat die zwak scoren, omdat dat hun beeld en cijfers negatief beïnvloedt.”

Van den Bergh ziet dat verschillende toetsen hierdoor meerdere functies krijgen en voor tegengestelde belangen zorgen. Maar, zo stelt de lector, er zijn ook al veel scholen in het primair onderwijs die veranderingen doorvoeren. “Scholen die meer werken met portfolio’s en portretten die de leerling breder in beeld brengen bijvoorbeeld.”

Wel moet iedere school in het primair onderwijs gebruikmaken van de zogeheten doorstroomtoets: de toets die bepaalt welk niveau je in het voortgezet onderwijs haalt. Maar ook daar plaatst de lector haar kanttekeningen bij. “Er was al bepaald dat we in Nederland naar één landelijke doorstroomtoets moeten, maar dat is pas in 2027 een feit. Nu zijn er verschillende toetsaanbieders en kiezen scholen voor de doorstroomtoets die de beste resultaten geeft. Wederom om goed te scoren en beter te boek te staan.”

Onderscheid in toetsen
Daarom pleit de Onderwijsraad voor verandering: toetsen moeten gebruikt worden voor hun oorspronkelijke doel. Iets wat volgens Kelly Beekman, lector Technology-enhanced Learning & Assessment, inderdaad nog niet voldoende gebeurt. “Als de functie van de toets bedoeld is om ontwikkeling te volgen, moeten we niet gelijk stellen dat een leerling iets niet kan aan de hand van die resultaten.”

Beekman onderscheidt drie vormen van toetsen: toetsen om leerresultaten vast te stellen, toetsen die het leerproces ondersteunen en toetsen waarmee leerlingen direct inzicht krijgen in hun eigen voortgang. De lector vindt het van groot belang dat leraren weten wanneer ze welke toets in moeten zetten, op welke manier en met welk doel. “Heb je het nodig om informatie te verzamelen, om ontwikkeling bij te sturen of om iemands niveau vast te stellen? Afhankelijk van welke informatie je nodig hebt, bepaal je met welk doel je een toets inzet en welke vorm daar het beste bij past.”

Wat er volgens Beekman nu gebeurt in het onderwijs is dat een toets voor ontwikkeling bijvoorbeeld ook gebruikt wordt voor tussentijdse uitkomsten. “Dus in plaats van ontwikkeling bijsturen, wordt nu gekeken naar het gemiddelde om te concluderen of een leerling een bepaald niveau wel of niet gehaald heeft. En dat is gek, want daar is die toets helemaal niet voor bedoeld.”

Oplossingen
De Onderwijsraad pleit in het advies, als oplossing voor het huidige toetssysteem, onder meer voor toetsingscommissies op iedere school en de terugkeer van het oorspronkelijke doel van leerlingvolgtoetsen: het ondersteunen van het onderwijsleerproces.

Goede ontwikkelingen, aldus Beekman: “Een toetsingscommissie zorgt ervoor dat er kritisch gekeken wordt naar toetsen, wat we moeten toetsen en of de juiste dingen naar voren komen. Zo wordt gemeten of dat wat we voor ogen hebben ook uitkomst biedt."

Ook het doel van de volgtoetsen benadrukken, lijkt haar heel goed. "Want hoe vaak je een toets doet zegt niet zoveel, maar toetsen inzetten waarvoor ze bedoeld zijn wel. Goed dat er met dit advies aandacht is voor de kwaliteit van toetsing, juist omdat toetsresultaten zo bepalend kunnen zijn voor de toekomst van leerlingen."

Had de informatiebijeenkomst bij de buren plaatsgevonden, dan was er geheid een protest geweest tegen de samenwerking van de TU Eindhoven met Defensie, die medeplichtig zou zijn aan de oorlog in Gaza. Niet bij Fontys. Hier geen trommels, luide leuzen en schreeuwende spandoeken, maar ook geen lange wachtrijen. Wel oprecht geïnteresseerden.

Druppelsgewijs wandelt er een medewerker of student de Kuil (binnenplaats) in waar statafels staan onder een open pop-uptent met aan vier zijden de tekst ‘reservist’. Zie het als een carrièremarkt, maar dan met één stand. Zo’n acht personeelsleden van Defensie - inclusief enkele reservisten (parttime militairen) - en een aantal Fontysmedewerkers staan de belangstellenden te woord. De sfeer is gemoedelijk en ontspannen.

Hulp bij rampen
Voor zowel Gerwin van Delst, onderwijskundige en docent bij Fontys ICT, als Sven, tweedejaarsstudent Finance & Control, is Defensie een jongensdroom. Van Delst heeft in het verleden eerder gesolliciteerd, maar nu hoopt hij dat het er echt van gaat komen. Hij wil reservist worden. Zijn ideale beeld: helpen bij rampen, zoals de overstromingen van een aantal jaar geleden in Limburg.

En ingezet worden als militair? “Daar sta ik neutraal in. Als het nodig is, is het nodig. We hebben niet alles in de hand. Je hoeft maar te kijken naar wat er in de wereld gebeurt. Als reservist ben je op alles voorbereid.” Van Delst heeft al geïnformeerd bij de dienst HR & Organisatie. Wat hij heeft gehoord, stemt hem positief: “Fontys heeft een goede regeling voor medewerkers die hun fulltimebaan willen combineren met een loopbaan als reservist.”

Vet
Vanmiddag is Van Delst er voor een ‘kijkje in de keuken’. Net als Sven. Na anderhalf uur heeft hij naar eigen zeggen bijna iedereen gesproken die aanwezig was. De student is vooral geïnteresseerd in de nieuwe minor Defensie en Maatschappelijke Weerbaarheid van Fontys en Defensie. “Defensie vind ik heel vet, en deze minor lijkt me een hele mooie kans om te kunnen zeggen dat ik in het leger heb gezeten.” Maar een carrière in het leger, dat hoeft voor hem niet.

De minor bestaat uit twee delen: een Fontys-deel gericht op maatschappelijke weerbaarheid en de Nationale Weerbaarheidstraining (NWT) bij Defensie, waarbij deelnemers in tien weken worden opgeleid tot militair. Daarna kunnen ze als reservist aan de slag, maar dat is een keuze. 

Weerbaar
Met wie je ook in gesprek gaat, iedereen benadrukt dat wat je leert bij Defensie - via welk traject dan ook - bijdraagt aan een ‘weerbare’ en ‘dienbare’ samenleving.

“Elke militair is sociaal betrokken, maar je hoeft geen militair te zijn om maatschappelijk betrokken te zijn. Slechts een klein deel van het defensiepersoneel is militair”, licht Remco Siereveld, sergeant-majoor van de Mariniers, toe. Hij erkent dat de overheid de krijgsmacht wil uitbreiden, maar niet onbegrensd. “Wat we belangrijker vinden, is een maatschappij met mensen die inzetbaar zijn als het nodig is.”

En wat levert het Fontys op? Volgens de sergeant-majoor krijgt het hoger onderwijs na een traject bij Defensie gedisciplineerde medewerkers en studenten terug. “Ze zijn zelfbewuster en maken gerichter keuzes.” Dat is ook de reden dat de tweedejaarsstudenten ICT Keanu en Maas geïnteresseerd zijn. “Je groeit zowel mentaal als fysiek”, weet Keanu.

Maas heeft nu het gevoel dat zijn leven aan hem voorbijgaat. “Ik studeer, sport en zit veel op mijn telefoon. Bij Defensie hoop ik ergens helemaal voor te gaan. Of ik daarna een carrière bij Defensie zie zitten, weet ik nog niet. Maar wat je leert, kun je altijd gebruiken, bijvoorbeeld als leidinggevende in het bedrijfsleven.”

Burgerfunctie
De informatiemarkt trekt ook een docent van HRM & Toegepaste Psychologie, het instituut dat kortgeleden hoorde dat het met 44 fte moet inkrimpen. Ze heeft een vraag over een burgerfunctie. Wat haar aantrekt in Defensie? “Ik vind het belangrijk in mijn werk als docent dat het ergens om gaat, dat zie ik terug bij Defensie.”

Wat opvalt, is dat niemand vragen stelt over een militaire functie. Volgens Niek Schmitz, accountmanager Defensie bij Fontys, is het beeld over Defensie aan het kantelen. “Jongeren zoeken zingeving en willen zich vaker inzetten voor het land.” Het klassieke beeld van wapens en geweld, is volgens hem achterhaald. Al komt er nog wel eens een student naar hem toe die zegt dat hij graag schiet. “Dan leg ik hem uit dat Defensie meer is dan dat.”

Schietschijf
Critici zijn er deze middag ook niet. Al kennen enkelen die Bron te woord staan wel een collega of medestudent die zijn vraagtekens zet bij de samenwerking of een traject bij Defensie. “De training voor schietschijf”, heeft Sven bijvoorbeeld voorbij horen komen.

En dat de opkomst wat tegenvalt? Schmitz ziet het anders: “We wilden zoveel mogelijk vragen kunnen beantwoorden in een-op-eengesprekken, en dat is gelukt.” Ook minorcoördinator Ken Zschocke is niet ontevreden. Hij ziet de lijst met aanmeldingen voor de minor groeien: het zijn er nu 26 en we hebben nog 2 maanden te gaan.”

Sinds 2010 zijn Bonaire, Sint Eustatius en Saba bijzondere gemeenten van Nederland; daarmee vallen ze ook onder het Nederlandse onderwijssysteem. Omdat er op de eilanden weinig mogelijkheden zijn voor vervolgonderwijs, vertrekken studenten vaak naar Nederland voor een studie. 

Maar het onderwijs op de eilanden bereidt hen niet genoeg voor op die overstap, schrijft de Onderwijsraad in een nieuw rapport. Vooral de taalvaardigheid vormt een grote uitdaging: een goede beheersing van het Nederlands is belangrijk voor leerlingen die in Nederland willen studeren. Maar wie naar een ander Caribisch eiland of naar de Verenigde Staten gaat, moet juist goed zijn in Papiamento of Engels. 

Taalcursus 
De eilanden kennen specifieke kwetsbaarheden, schrijven de auteurs van het rapport: de scholen zijn klein, liggen ver van (Europees) Nederland en hebben niet dezelfde toegang tot hulpmiddelen en ondersteuning. Daardoor zijn ze niet altijd voldoende toegerust om leerlingen op een studie voor te bereiden. 

En dat heeft gevolgen: ongeveer een kwart van de jongeren uit Caribisch Nederland die gaan studeren in Europees Nederland stopt vroegtijdig met de studie, met name door taalproblemen. Om dit te voorkomen loopt bij Fontys een pilot met een taalcursus Nederlands voor Caribische en Surinaamse studenten. De hogeschool zet de afgelopen jaren breed in op het vergroten van de Nederlandse taalvaardigheid bij zowel Nederlandse als internationale studenten. 

Differentiëren 
De Onderwijsraad roept de minister van OCW op om het onderwijs te verbeteren. Belangrijk is dat dit gebeurt op een manier die past bij de specifieke situatie van de eilanden. Het aanhouden van dezelfde regels voor heel Nederland klinkt eerlijk, maar pakt in de praktijk ongelijk uit. Daarom is het “nodig meer te differentiëren in benadering”. 

De raad pleit onder meer voor extra investeringen in docenten Nederlands op de eilanden. Daarnaast zouden scholen zelf aanvullende lessen Nederlands kunnen aanbieden aan leerlingen die in Nederland willen gaan studeren. 

Nieuwe projecten, een taalcoördinator en extra ondersteuning moeten ervoor zorgen dat studenten beter voorbereid zijn op hun toekomstige werkveld. “Sinds vorig jaar is er bij Studentenvoorzieningen een taalcoördinator aangesteld die verschillende projecten in gang heeft gezet.” Dat vertelt José Theulen, directeur van Studentenvoorzieningen.    

Taalbeleid vormgeven 
Er is gewerkt aan het ontwikkelen van officieel taalbeleid. “Samen met een projectleider, taaldocenten en coördinatoren hebben we het Fontys-taalbeleid opgesteld. Daar kwam uit dat er een centrale taalcoördinator moest worden aangesteld en dat hebben we dus ook gedaan”, aldus Theulen.    

Die rol ligt nu bij Studentenvoorzieningen. De taalcoördinator coördineert en concretiseert de verschillende ontwikkelthema’s van het taalbeleid en is vanuit die rol onder andere betrokken bij de basiscursus Nederlandse taal en cultuur voor internationale studenten en organiseert vervolgprogramma's voor studenten die hun Nederlands verder willen ontwikkelen. “De taalcoördinator moet het taalbeleid verder implementeren.”   

Nederlands: focus op professionele taalvaardigheid 
Voor Nederlandse studenten is het streefniveau voor taalvaardigheid vastgesteld op C1, waarbij de nadruk ligt op taalvaardigheid die nodig is in het toekomstige beroep en werkveld. Zo legt Theulen uit: “We willen een hoger taalniveau van onze Nederlandse studenten en dat wordt afgestemd met het beroepenveld. Als je Journalistiek of Communicatie studeert, wordt er een ander niveau verwacht dan als je een andere studie volgt .”  

Daarnaast wordt er een basiscursus Nederlandse taal en cultuur voor internationale studenten ontwikkeld. Daarmee wil Fontys hen stimuleren om meer Nederlands te gebruiken tijdens hun studie en in hun dagelijkse omgeving. Deze cursussen sluiten aan bij het traject Nederlands als tweede taal (NT2). “Internationale studenten willen we ook Nederlands leren, dit zorgt ervoor dat ze beter integreren”, stelt Theulen. “We zijn nu aan het investeren in NT2-docenten. Er is veel animo voor.”   

Om studenten te helpen hun taalvaardigheid te verbeteren, heeft Fontys ook een centraal Taalportaal ontwikkeld. Dit platform was al toegankelijk voor collega’s en via dit platform krijgen nu ook studenten toegang tot online hulpmiddelen. Daarnaast kunnen opleidingen extra ondersteuning bieden die aansluit bij de taalvaardigheid die nodig is binnen het specifieke werkveld. Studenten krijgen tijdens hun studie feedback op hun taalniveau en begeleiding bij verdere ontwikkeling.   

Samenwerking binnen organisatie 
De uitvoering van het taalbeleid ligt verspreid over verschillende onderdelen binnen Fontys. Zo is Onderwijs & onderzoek (O&O) verantwoordelijk voor de integratie van taalvaardigheid in de curricula. Onderwijskundigen adviseren opleidingen over hoe taalvaardigheid kan worden opgenomen in leeruitkomsten, toetsing en onderwijsactiviteiten.  

De afdeling Human Resources & Organisatie (HR&O) richt zich op de professionalisering van docenten. Zij adviseren en coördineren trainingen en ondersteuning voor medewerkers die hun Nederlandse of Engelse taalvaardigheid willen verbeteren.   

De instituten zelf zijn verantwoordelijk voor het integreren van taalvaardigheid in hun opleidingen. Zij bepalen samen met het werkveld welke taalvaardigheden nodig zijn in het beroep en verwerken die eisen vervolgens in leerdoelen, onderwijs en toetsing.   

Eerste resultaten zichtbaar 
In de periode van september 2025 tot februari 2026 zijn al verschillende mijlpalen bereikt. Zo is het Fontys-taalbeleid inmiddels ook in het Engels beschikbaar en gepubliceerd via het Taalportaal en het medewerkersportaal.   

Ook zijn er concrete ondersteuningsmaatregelen ingevoerd, zoals het beschikbaar stellen van een licentie voor Hogeschooltaal voor studenten en docenten, en lopen er pilots voor specifieke groepen studenten, zoals een pilot met een taalcursus Nederlands voor Caribische en Surinaamse studenten.   

Verdere ontwikkeling 
Volgens Theulen blijft taalontwikkeling een belangrijk aandachtspunt binnen Fontys. “We zijn nu bezig om de Nederlandse taalvaardigheid bij zowel Nederlandse als internationale studenten te vergroten”, zegt ze. “Daarnaast besteden we aandacht aan de Engelse taalvaardigheid van studenten en docenten binnen de Engelstalige opleidingen.”  

Het uiteindelijke doel is dat studenten niet alleen hun studie succesvol afronden, maar ook de taalvaardigheid beschikken die nodig is in hun toekomstige beroep. 

Eerst even terug naar Limburg, waar de eerste samenwerking tussen Fontys en Zuyd zo’n vijftien jaar geleden plaatsvond, toen de twee instituten vier oorspronkelijke pabo’s – twee van Fontys en twee van Hogeschool Zuyd - samenvoegden tot één: De Nieuwste Pabo. “Een pabo met twee moeders”, zo omschrijft Anton van den Brink het, directeur bij Fontys Educatie Eindhoven-Den Bosch.

In die fusie werd afgesproken dat studenten onder het postcodegebied van Sittard zich inschreven bij Zuyd, en degenen daarboven bij Fontys. Dat blijft in de vernieuwde samenwerking achter de schermen nog steeds zo, maar wel is afgesproken dat het gehele onderwijs nu wordt georganiseerd op de ‘Fontys Educatie-manier’.

Ontwikkelingen
Die manier wordt sinds dit collegejaar al toegepast in de regio's Tilburg en Eindhoven-Den Bosch, waar alle educatieve opleidingen van Fontys een andere weg in zijn geslagen met TEO, de Transitie Educatieve Opleidingen. Daarin werken de educatie opleidingen samen aan een samenhangend en flexibel opleidingsaanbod. “We hebben het curriculum nu zo ingedeeld dat studenten de mogelijkheid hebben om hun kennis te verbreden, te verspreiden en een mogelijke bi-certificering kunnen halen”, aldus de directeur van regio Eindhoven-Den Bosch.

Hoewel Fontys Educatie pas sinds september in de huidige vorm bestaat, ziet Van den Brink al wel een aantal positieve ontwikkelingen. Zoals een volledige klas die van start is gegaan binnen de opleiding Oriëntatiejaar Lerarenopleiding. “Een vorm van flexibilisering die we aanbieden, waarin studenten niet direct voor een bepaalde lerarenopleiding kiezen maar zich breed kunnen oriënteren.”

Overstappen zonder vertraging
Daar is veel belangstelling voor, net als voor de vernieuwde manier van werken binnen het gehele educatieve domein, zo weet hij. “We merken onder andere op open dagen dat nieuwe potentiële studenten en hun ouders erg enthousiast worden van de nieuwe benadering. Ze vinden het fijn dat je niet ‘vastzit’ aan je keuze.”

Hij licht toe: “Voorheen koos je bijvoorbeeld voor de lerarenopleiding Engels en kon je dat beroep veertig jaar blijven uitoefenen. Nu kun je met je opleiding juist nog alle kanten op, ook als leraar Engels je toch niet zo goed bevalt. Dan kun je overstappen naar een andere richting, zonder verlies van studietijd. En dat spreekt nieuwe potentials erg aan.”

Meebewegen
Ook bij de huidige groep eerstejaars studenten staat die keuzemogelijkheid hoog in het vaandel. Dat blijkt uit een recente inventarisering. “Het overgrote deel denkt aan een bi-certificering."

Met het vernieuwde onderwijs wil Fontys in zowel Brabant als Limburg een bredere doelgroep aantrekken om het heersende lerarentekort terug te dringen. “Dat doen we niet alleen met onze opleidingen, maar ook met de regio’s en het werkveld. Onze opleidingen zijn nu een stuk flexibeler geworden, waardoor we mee kunnen bewegen met de wensen die er zijn.”

Één Educatie
Een voorbeeld daarvan is de deze week gestarte opleidingsvariant ‘Pabo on the Job’, waar mensen die al in dienst zijn bij scholen maar nog niet voor de klas staan, zich om kunnen scholen. Daar zijn zo’n 35 studenten gestart. Ook wordt in de regio Den Bosch een pabo-opleiding ontwikkeld die leidt tot een bevoegdheid in het gespecialiseerd onderwijs, zodat studenten in hun vrije of profileringsruimte toe kunnen spitsen op deze doelgroep. “Oftewel: er gebeuren hele mooie dingen.”

Dat staat nu dus ook in Limburg te gebeuren, waar de intensivering vanaf 1 januari officieel is. “Zo kunnen we iedere student in Limburg de maximale mogelijkheden bieden die we ook aan onze studenten in Brabant bieden. Vanuit één Fontys Educatie.”

Opleidingen moeten geaccrediteerd worden om een erkend hbo- of wo-diploma te mogen uitgeven. Dat regelt de NVAO, de Nederlands-Vlaamse Accreditatie Organisatie. Panels van deskundigen gaan bij ze langs om hun voorzieningen, plannen en onderwijsprogramma te beoordelen.

De ‘visitatierapporten’ die ze daarover uitbrengen, zijn nu door de NVAO geanalyseerd op één specifiek onderwerp: generatieve artificiële intelligentie. Hoe gaan opleidingen met AI om? Wat willen ze studenten erover leren? Zijn er duidelijke regels? En snappen docenten wat ze met AI moeten?

Worstelen
De aandacht voor AI is snel gestegen, constateert de NVAO in een ‘Startverkenning’. Eind 2022 kwam ChatGPT online en dat bleek verbluffend goed teksten te kunnen genereren. Opleidingen worstelen sindsdien met de gevolgen.

Of worstelen sommige daar misschien te weinig mee? In een nadere analyse van 194 recente visitatierapporten ziet de NVAO dat vooral universitaire opleidingen aandacht voor AI hebben. Hbo-opleidingen hebben dat “minder”, constateert de NVAO, zonder verdere toelichting. Kanttekening: het zou inmiddels beter kunnen zijn; er verstrijkt nogal wat tijd tussen het bezoek van de deskundigen en de uiteindelijke goedkeuring door de NVAO.

In elk geval ziet de NVAO dat de aandacht vooral naar de gevolgen voor toetsing gaat. Veel minder oog hebben opleidingen voor de invloed van AI op het toekomstige beroep van studenten. Welke competenties moeten studenten leren als AI straks een standaardonderdeel van hun werk is?

Afstudeerkwaliteit
Ook noemt de NVAO het “opvallend” dat in visitatierapporten wel aandacht is voor toetsing in het algemeen, maar niet voor de afstudeerscriptie. Zowel de opleidingen als de bezoekende panels van deskundigen hebben “niet expliciet” oog voor de risico’s van AI voor eindwerken. “Uit de visitatierapporten kan niet worden opgemaakt of opleidingen en hun examencommissies hier grip op hebben en of zij het gesprek hebben gevoerd met het panel.”

De NVAO verbindt er geen verdere conclusies aan. NVAO-voorzitter Arnold Jonk schrijft in zijn voorwoord: “De roep om kaders en zekerheid die vaak klinkt is een logische, maar we zullen vermoedelijk nog enige tijd moeten leven met onzekerheid.”

In de verkenning staat: “Panels zijn niet verplicht om het gesprek met opleidingen aan te gaan over de inzet van generatieve AI en hoeven hier ook niet over te rapporteren.” Intussen bekijkt de keurmeester of de procedures rond kwaliteitszorg meer gericht moeten zijn op generatieve AI. En zo ja, wat de deskundigenpanels dan nodig hebben om goed te kunnen oordelen.

AI-geletterdheid
Vorig jaar trok ook de Onderwijsinspectie aan de bel. Die zag een “groot risico” voor de afstudeerkwaliteit. Examencommissies kunnen fraude met AI moeilijk vaststellen of bewijzen. En ze krijgen niet genoeg tijd om zich te scholen in de risico’s.

De NVAO sluit zich hierbij aan. Zij vraagt opleidingen om de AI-geletterdheid van docenten te verbeteren en beter na te denken over de rol van AI in hun onderwijs.

In een nieuw rapport over het welzijn van studenten probeert de Onderwijsraad de problemen niet te bagatelliseren. Jongeren voelen inderdaad prestatiedruk, sommigen kunnen nauwelijks rondkomen en natuurlijk leven er zorgen over klimaatverandering en polarisatie.

Daarbij heeft de maatschappij meer oog gekregen voor adhd, depressie, autisme en andere mentale aandoeningen. Er is meer ruimte om daarover te praten. Dat heeft zijn voordelen, noteert de Onderwijsraad – al bestaat het risico dat mensen zichzelf en elkaar gemakkelijker een label opplakken.

Maar wat kun je hier in het onderwijs mee? De aanpak van (studenten)welzijn is nu sterk individueel en diagnostisch gericht, zegt Louise Elffers, voorzitter van de Onderwijsraad. Het onderwijs biedt vaak speciale begeleiding en aanvullende zorg. Maar volgens de raad kun je het welzijn ook op andere manieren benaderen.

Is er volgens jullie iets aan de hand met het welzijn van studenten?
“Jazeker. We kennen de cijfers over mentale problematiek onder studenten. Docenten zien zelf ook dat de druk op jongeren groot is. Deels horen twijfels en onzekerheid bij de levensfase, maar jongeren hebben ook te maken met maatschappelijke ontwikkelingen zoals bestaansonzekerheid en de wooncrisis. Ook hebben ze vaak het gevoel dat ze aan hoge eisen moeten voldoen.” 

Wat is er dan mis met een ‘diagnostische’ blik op studentenwelzijn?
“We zijn nu sterk gericht op de vraag wat we de individuele student aan begeleiding en aanvullende zorg moeten bieden, zodat die aan het onderwijs kan deelnemen. Dat is het standaardperspectief. Maar dan zoek je de oplossing eigenlijk buiten het onderwijs, of aanvullend erop. Je kunt ook kijken naar de bijdrage van het onderwijs zelf aan het welzijn van jongeren.”

Is dat laatste beter?
“Het kan per geval verschillen wat passend is, maar we zien nu dat het onderwijs in een groef zit. Het is haast een reflex om in termen van aanvullende zorg en begeleiding te praten. De vragenlijsten die studenten over hun welzijn invullen, zitten ook in dat spoor van individuele diagnostiek. Wij zeggen: let op dat je ook naar andere benaderingen kijkt.”

Welke benadering bijvoorbeeld?
“Het welzijn van jongeren is niet alleen een voorwaarde voor het volgen van onderwijs, maar ook een opbrengst ervan. Het onderwijs is een oefenplaats, een plek waar je vaardigheden krijgt aangereikt om je te verhouden tot de wereld om je heen en je plek daarin te vinden. Het onderwijs kan bijdragen aan zingeving in je leven. Het biedt een plek om je zorgen te bespreken en relaties op te bouwen. Bovendien kunnen we aandacht besteden aan kwesties die studenten bezighouden, zoals discriminatie of de wooncrisis." Tekst gaat verder onder de foto.

U bent bijzonder hoogleraar kansengelijkheid in het onderwijs. In het streven naar gelijke kansen moet je toch ook naar de individuele belemmeringen kijken?
“De een kampt met problematiek waar de ander geen last van heeft; dat is evident. Je kunt het individuele probleem aanpakken, zodat alle studenten op gelijke hoogte kunnen beginnen, maar dat is niet de enige manier om studenten te helpen. De vraag is vooral welke bijdrage het onderwijs kan bieden om ermee om te gaan.”

Goed onderwijs helpt soms beter dan de zoveelste nieuwe regeling?“Het is niet het complete antwoord op alle problematiek – soms is er wel degelijk aanvullende zorg of een concrete voorziening nodig – maar we zitten nu erg aan de kant van de voorwaarden voor het leren, terwijl we ook naar de opbrengsten van het leren kunnen kijken.”

In het rapport van de Onderwijsraad gaat het ook over prestatiedruk. Het is niet erg om enige prestatiedruk te voelen, menen de raadsleden, want in het onderwijs leer je juist omgaan met zulke druk. Aan de andere kant moet die prestatiedruk niet doorslaan in chronische stress.

Maar hoe bepaal je de balans? Hoe kijkt u bijvoorbeeld naar het bindend studieadvies met dit rapport in gedachten?
“Het bsa hebben wij in de raad niet besproken. Bij het bsa spelen ook andere vragen, bijvoorbeeld wat de kosten zijn en of het inderdaad meer studiesucces oplevert. Maar in het licht van onze verkenning zou je moeten vragen: zet het bsa alleen maar druk op studenten, of draagt het bij aan de vorming van onze eerstejaars en helpt het hen te leren omgaan met zulke druk? Datzelfde gesprek kun je bijvoorbeeld voeren over de spreiding van toetsen.”

U geeft les aan de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam. Wat heeft u geleerd van het schrijven van dit advies?
“Mijn collega’s en ik voeren soortgelijke discussies. Hoe ver moeten we gaan met het optuigen van aanvullende zorgstructuren? Wat is onze taak als docenten, wat kunnen wij vanuit onze expertise bijdragen? Ik geef onderwijssociologie, dus ik praat vaak met studenten over maatschappelijke ontwikkelingen: wat zien ze gebeuren, welk onbehagen voelen ze, wat betekent het voor hun eigen bestaanszekerheid? Ik snap wel dat het in andere vakken niet altijd zo verweven zit, maar toch: in gesprekken over welzijn moeten we de ‘onderwijseigen’ mogelijkheden niet vergeten. In het onderwijs kunnen jongeren leren om de wereld te duiden en hun eigen weg te vinden.”

Studenten en docenten kregen dinsdagochtend bericht dat fysieke lessen kwamen te vervallen. Dat zou eerst voor alleen de ochtend gelden, maar rond het middaguur werd opgeschaald naar de gehele dag. Lessen en toetsen die online plaats kunnen vinden gaan door. De combinatie van gladheid op de wegen en uitgevallen treinen maakte het voor veel studenten en medewerkers namelijk onmogelijk om de campus vandaag te bereiken. 

Dat was ook het geval op campus Stappegoor, die dinsdagochtend vrijwel verlaten leek. Hier en daar liep een enkeling rond, terwijl andere normaal drukke locaties nu stil en leeg waren. Student Isa is een van de weinigen die er wel rondloopt. ‘’Er is helemaal niets te doen. Ik ben toch gekomen omdat ik liever op school werk dan thuis. Ik woon in Tilburg, dus voor mij viel het reizen naar de campus mee.’’ 

Bereikbaarheid
Ook student Bart is gewoon naar school gekomen. ‘’Ik woon in de Reeshof, dus ik dacht ik ga gewoon. Zelf heb ik nog geen problemen ervaren wat betreft bereikbaarheid.’’ 

Dat de lessen op de campus de hele dag niet doorgaan, was voor Bart nog niet bekend. ‘’Ik wist dat de les in de ochtend niet doorging, maar dat was omdat onze docent ziek is. Ik hoor dit nu voor het eerst.’’

Verdere communicatie
Wim Pleunis, woordvoerder van Fontys, laat weten dat de situatie nauwlettend in de gaten wordt gehouden door het crisisteam van de hogeschool. Medewerkers en studenten kunnen via de officiële kanalen van Fontys op de hoogte blijven van eventuele wijzigingen. ‘’Vandaag wordt besloten hoe de komende dagen eruitzien. Dit wordt via die kanalen gecommuniceerd,’’ aldus Pleunis. 

Tot de jaren ’70 was het de minister van Onderwijs die hoogleraren aan de Nederlandse universiteiten benoemde. De instellingen droegen kandidaten voor, maar die werden ook weleens geweigerd, bijvoorbeeld als ze te jong waren of als de minister hen niet breed genoeg onderlegd vond.

Het waren andere tijden. Universiteiten en hogescholen hadden lange tijd ook nog geen eigen budget voor hun huisvesting. Voor elke renovatie of nieuwbouw moesten ze toestemming vragen. Dat duurde tot 1995.

HOAK
Tegenwoordig gaat het heel anders: het ministerie staat op afstand van universiteiten en hogescholen. Dat begon allemaal met een revolutionaire ambtelijke nota uit de jaren ’80: HOAK, oftewel Hoger Onderwijs, Autonomie en Kwaliteit.

In hun boek De Tussenruimte beschrijven Ron Bormans en Sander van den Eijnden hoe het verder ging toen de verhoudingen veranderden. De twee auteurs spraken met voormalige bewindslieden, topambtenaren, studentenleiders en onderzoekers. Bovendien konden ze uit eigen herinnering putten: ze begonnen hun loopbaan als ambtenaren bij het ministerie van Onderwijs en werden later onder meer bestuursvoorzitters van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en Hogeschool Rotterdam (Bormans) en de Open Universiteit en Hogeschool Leiden (Van den Eijnden).

‘Niet bemoeien’
De auteurs beschrijven onder meer hoe toenmalig CDA-minister Wim Deetman in zijn maag zat met een verzoek van de Universiteit van Tilburg om een opleiding vrijetijdswetenschappen te starten. Wat moest hij daarvan vinden? Topambtenaar Roel in ’t Veld zei tegen hem: “Wim, je moet je ook niet op dat niveau met de instellingen willen bemoeien.”

Naar aanleiding van zulke kwesties – en in lijn met de zakelijker tijdgeest – kwam de HOAK tot stand. Maar als de overheid afstand neemt en wél financiert, dan ontstaat er volgens de twee auteurs een ‘tussenruimte’: een ruimte waarin de overheid zich wel-of-niet met het hoger onderwijs bemoeit en onderwijsbestuurders wel-of-niet samen de koers uitzetten.

Zou je kunnen zeggen dat de autonomie van het hoger onderwijs veertig jaar geleden is uitgevonden?
Bormans: “Voor het hbo wel, want dat was eerst onderdeel van het voortgezet onderwijs en kreeg echt een nieuwe status. Voor de universiteiten was het meer een kwestie van moderniseren en verzelfstandigen.”

 Van den Eijnden: “Je kunt ook zeggen dat dingen soms opnieuw moeten worden uitgevonden. Universiteiten werden in de late negentiende eeuw rijksuniversiteiten. Daarvoor waren ze zelfstandiger. De HOAK zorgde inderdaad voor een fundamentele wijziging van de verhoudingen. Universiteiten en hogescholen waren niet langer een onderafdeling van het departement.”

Wat ging er verloren toen de overheid op afstand kwam te staan?
Bormans: “Een zekere huiselijkheid en vertrouwen. Vroeger moest je voor de bouw van een nieuw gymlokaal contact opnemen met het ministerie. Dat schiep een bepaalde nabijheid; je kende elkaar. Maar in zo’n systeem kun je geen Uithof of Bio Science Park bouwen.”

Van den Eijnden: “De samenleving werd complexer, het systeem moest flexibeler worden. Hogescholen en universiteiten moesten in staat worden gesteld om op wisselende omstandigheden te reageren. Ze kregen meer keuzeruimte. Dat noemen we autonomie. Maar daardoor ontstaat dus ook een ruimte tussen de onderwijsinstellingen en het ministerie. Sinds Deetman heeft elke minister geworsteld met de vraag hoe je daar vorm aan moet geven.”

Internationalisering, regels en fraude
De auteurs beschrijven allerlei pogingen van ministers en staatssecretarissen om genoeg grip te krijgen en toch de vruchten te plukken van de autonomie die instellingen hebben. Het valt soms niet mee om bestuurders te verdedigen tegen de opgewonden kritiek van Tweede Kamerleden, vinden de ministers, bijvoorbeeld als internationalisering aan de universiteiten uit de hand loopt of als bestuurders kleine opleidingen sluiten. Of, in een verder verleden, als hbo-bestuurders de regels misbruiken om zoveel mogelijk geld binnen te slepen in de zogeheten hbo-fraude. Tekst gaat verder onder de foto

Een van de moeilijkheden is dat instellingen vooral voor zichzelf verantwoordelijk zijn en de overheid voor de hele samenleving. Als je instellingen vrijheid geeft, dan weet je nooit zeker of ze keuzes maken in het belang van iedereen – ondanks alle toezichthouders en inspraakorganen. Ze kunnen immers ook het belang van hun eigen instelling vooropstellen.

Hoe kan de overheid zorgen dat autonome instellingen verstandige beslissingen nemen?
Van den Eijnden: “Als je wilt dat instellingsbestuurders een verantwoordelijkheid dragen die verder reikt dan hun eigen instelling, dan moet je dat in de wet regelen. Omschrijf die verantwoordelijkheid, bepaal wie er toezicht houdt en leg vast wat er gebeurt als bestuurders die verantwoordelijkheid niet nemen. Vergeet niet dat bestuurders er al snel alleen voor staan. Als een college van bestuur bepaalt dat de opleiding psychologie Nederlandstalig wordt, dan zijn de psychologen boos en de andere opleidingen houden zich stil of zijn solidair met de psychologen.”

Bormans: “Ik heb ooit voorgesteld om de economische sector in het hbo kleiner te maken, gezien de behoeften op de arbeidsmarkt. We hebben immers meer leraren, verplegers en technici nodig. Dat voorstel had geen schijn van kans, alleen al binnen mijn eigen instelling: gaan er straks duizenden studenten naar een andere hogeschool, moeten wij collega’s ontslaan? Je komt geen steek verder. Óf de hogescholen moeten zich collectief ervoor inspannen óf je hebt een overheid nodig die zegt: we maken deze sector met zijn allen iets kleiner. We zetten er een maximum op. Daar zou je dan bindende afspraken over moeten maken.”

 Is zulke overheidsbemoeienis geen gevaar voor pakweg de geesteswetenschappen of genderstudies?
Bormans: “Dat gevaar is zeer reëel, maar de afkalvende legitimatie van het hoger onderwijs is ook een groot risico. Als mensen niet meer het gevoel hebben dat het hoger onderwijs goed is voor de samenleving, wat gebeurt er dan?”

Van den Eijnden: “Mensen die de rechtstaat niet respecteren zullen zich niet laten tegenhouden. Het maakt echt uit wie er minister is. Maar de instellingen staan sterker als ze een gezamenlijk plan hebben. Neem de internationalisering. Elke opleiding kan wel goede argumenten verzinnen om buitenlandse studenten te trekken, maar hoe zit het op landelijk niveau: hoeveel studenten dan, waarom precies en in welke opleiding?” 

Nu heeft de politiek het ook uitgevochten. De regio heeft zich met succes tegen het smoren van de internationalisering verzet.
Van den Eijnden: “Ik zou niet te vroeg juichen. Bovendien is er nog steeds geen ordentelijk gesprek gevoerd over de voor- en nadelen van internationalisering, of over de vraag wie de voordelen geniet en wie de prijs betaalt. Wat is het regioargument precies waard? Leg het eens uit. Je kunt zeggen dat internationals belangrijk zijn voor de regio, maar dat is ongeveer op het niveau van ‘Amsterdam is kosmopolitisch’.”

Bormans: “De lobby is succesvol geweest, maar is het goed dat we vooral afhankelijk zijn van lobbykracht, en niet van gezamenlijk overleg? Wij denken dat je die tussenruimte anders moet invullen. Je zult moeten proberen om het eens te worden op basis van feiten, cijfers en argumenten. Is de aansluiting van opleidingen op de arbeidsmarkt wel of niet een probleem? De overheid heeft een democratisch mandaat om in te grijpen als we daar niet uitkomen.”

Zo ongeveer iedereen vindt na afstuderen een baan. Hoe stel je dan vast waar we echt behoefte aan hebben?
Van den Eijnden: “Voor het individu is het ontzettend fijn dat je na een opleiding communicatie of na een university college aan een baan komt. Maar als we in Nederland niet meer in staat zijn voor ouderen te zorgen of jongeren les te geven, wat moeten we dan? Voor de samenleving is dat niet per se de beste uitkomst.”

Is autonomie een waarde op zichzelf of vooral een middel tot goed onderwijs en onderzoek?
Bormans: “Daarover ben ik enigszins van mening veranderd, nu ik zie wat er in de Verenigde Staten gebeurt. Autonomie is niet alleen effectief, maar ook in zichzelf belangrijk in een vrije samenleving. Robbert Dijkgraaf noemde het in ons gesprek met hem een pijler onder de rechtsstaat. En natuurlijk heb je ministers nodig die de principes van de rechtsstaat respecteren, met alle geschreven en ongeschreven regels.”

Verschillende delen van het centrum van Tilburg vormen donderdag het decor van de estafettestaking in het hoger onderwijs, waarbij er geprotesteerd wordt tegen de bezuinigingsplannen van het kabinet. In de ochtend kunnen geïnteresseerden aanhaken bij verschillende teach-outs, vanaf half 1 start het officiële podiumprogramma op het Willemsplein met verschillende sprekers, gevolgd door een mars door het centrum. 

Een half uur voor aanvang begint het plein zich langzaam te vullen met steeds meer mensen. FNV-lid en organisator Erik Schapendonk schat in dat er op dat moment zo’n 500 aanwezigen zijn. Hij hoopt minstens op het dubbele, het liefst nog veel meer. “Anders ben ik wel een beetje teleurgesteld”, zegt hij. “Ik ben weken bezig geweest met het mobiliseren van mensen. Ik heb zelfs net nog een half uur bij Fontys rondgelopen om zoveel mogelijk studenten en medewerkers deze kant op te krijgen.” 

Dat lijkt zijn vruchten af te werpen. Als het podiumprogramma met allerlei verschillende sprekers van start gaat, staan er volgens Schapendonk zeker 1.000 mensen. Of weet je wat? We maken er 1.500 van. Dat zijn zijn woorden, aangevuld met: “Ik ben redelijk tevreden, maar het hadden er natuurlijk altijd meer mogen zijn.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Hoewel het onmogelijk is om zicht te krijgen op hoeveel mensen van Fontys zijn, gaat het zeker om enkele tientallen. Onder hen ook Caroline Lassche, docent Kunsttheorie bij Fontys Academy of the Arts (FAA). Terwijl er op de achtergrond allerlei leuzen klinken als ‘DOE HET NIET’ en ‘STOP DE SLOOP’, vertelt Lassche waarom ze vandaag aanwezig is.

“Het hoger onderwijs leidt op voor de praktijk, voor de maatschappij, en dat draait om kunde en kennis”, aldus de docent. “Het is in deze tijd ontzettend belangrijk om mensen tot zelfstandig denkende individuen op te leiden, en namens de opleiding Kunsten natuurlijk extra belangrijk omdat het gaat om meerstemmigheid en gelijkheid. Voor mij zit er dus een kleine politieke lading achter.” 

Of de staking iets gaat opleveren, weet ze niet. Kan ze ook niet weten. Maar ze hoopt natuurlijk van wel. “Ik was ook bij eerdere acties in Den Haag en Utrecht aanwezig, omdat ik het echt heel belangrijk vind. We hebben een wispelturige regering, dus het is nog maar de vraag wat dit gaat opleveren. Maar we laten in ieder geval wel zien dat ze er niet zomaar mee wegkomen.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

FAA-studenten Bart en Nomee strijden op deze (soms) zonnige donderdag voor beter kwaliteitsonderwijs. “Want dat mis ik nu”, zegt Bart. “Fontys is een soort commerciële fabriek geworden. Het gaat alleen nog maar om verslagen schrijven en bewijzen dat je goed genoeg bent. Verder merk je ook dat docenten geen tijd en energie meer hebben om goed les te geven. Ik word zelf opgeleid tot docent, dus ik ben hier voor mezelf als student, mezelf als toekomstige docent én voor de huidige docent.”

Er moet iets gebeuren, en snel ook, zegt Barts studiegenoot Nomee. “We gaan een soort kloof in waar je niet meer uitkomt. Er moet iets gebeuren en ik vind dat wij als studenten een verantwoordelijkheid hebben om onze stem te laten horen. Maar ook om onze eigen school aan de tand te voelen. Want wat gaat Fontys doen om meer kwaliteit te leveren?”

Een aanstaande langstudeerboete? Check. Schoolboeken die in prijs omhoog schieten door een aangekondigde btw-verhoging op cultuur? Ook dat nog. Zijn we er dan? Zeker niet. Nu is het kabinet van plan om 4,7 miljoen te bezuinigen op subsidies voor onderwijs aan (hoog)begaafden. Het geplande bedrag van 28 miljoen valt daardoor aanzienlijk lager uit. Dat is “heel slecht nieuws met mogelijk verstrekkende gevolgen”, vertelt Bakx.

Ten eerste voor de (hoog)begaafde leerlingen zelf. “Sinds een jaar of tien erkent de politiek het ‘probleem’ dat kinderen die anders leren, zoals (hoog)begaafde kinderen, gesteund moeten worden. Er is in dat decennium veel geïnvesteerd in het begeleiden van deze doelgroep in passend onderwijs. Wat het zorgelijk maakt is dat veel initiatieven en ontwikkelingen hierbinnen juist net opgestart zijn, maar nu mogelijk weer afgebroken worden door deze bezuiniging”, legt Bakx uit, die tevens bijzonder hoogleraar begaafdheid aan de Radboud Universiteit is.

Onderpresteren en schooluitval
Er zijn volgens haar veel misconcepties over (hoog)begaafdheid. Dat het een luxeprobleem is, of dat (hoog)begaafde kinderen zich vanzelf wel redden in het onderwijs. Pertinent niet waar, claimt de lector. “Uit onderzoek blijkt simpelweg dat dat niet zo is. Als deze doelgroep niet goed begeleid wordt kan dat leiden tot sociale of emotionele problemen, onderpresteren of nog erger: schooluitval. En dat terwijl wij deze talenten juist heel hard nodig hebben.”

Bakx zegt dat zich daar het tweede probleem van deze bezuinigingen herbergt. “Als deze talenten niet juist begeleid worden kan dit tot bovengenoemde problemen leiden met (hoge) zorgkosten als gevolg. Daarmee verliezen we ook potentieel voor de toekomstige arbeidsmarkt. Als Nederland zijn positie als kenniseconomie wil behouden is het hartstikke belangrijk om ook deze (hoog)begaafde kinderen goed te begeleiden in het onderwijs. Anders komt het de maatschappij duur te staan, op korte en lange termijn”, klinkt het stellig.

Wat dit voor Fontys betekent, durft ze (nog) niet te zeggen. Wel dat het een besparing op korte termijn is, maar het alleen maar geld kost op lange termijn. En dat deze bezuiniging in de loop der jaren als een boemerang terugkaatst in het ‘gezicht’ van de maatschappij. Nu is het afwachten of het kabinet de bezuiniging ook daadwerkelijk doorzet. “Het is te hopen van niet”, besluit ze.

Rond half drie ‘s nachts, na roerige Algemeen Politieke Beschouwingen, stemde de Tweede Kamer over een reeks moties die de koers van het kabinet moesten bijsturen. Op het gebied van onderwijs en onderzoek mocht dat niet baten.

Historisch
De regering komt met “de grootste onderwijsbezuiniging van deze eeuw op mbo, hogescholen, universiteiten, onderzoek en innovatie”, staat in de motie van D66, GroenLinks-PvdA, CDA, SP, PvdD, Volt, Denk en ChristenUnie.

Bovendien is de voorgenomen langstudeerboete volgens deze partijen “een boete op leren, studeren en ontwikkelen”. Bezuinigen op onderwijs, onderzoek en jongeren is “een bezuiniging op de toekomst van Nederland”.

De motie verzocht de regering om het geld ergens anders vandaan te halen, bijvoorbeeld door medisch specialisten in loondienst te laten treden. Ook kan het kabinet “ondoelmatige en ineffectieve fiscale regelingen” schrappen en een belasting op digitale diensten invoeren.

Premier Dick Schoof ontraadde de motie. “Het kabinet maakt andere keuzes”, was zijn antwoord. “De voorgestelde dekking heeft een negatief effect op het bedrijfsleven.” Hetzelfde gold voor een andere motie die de bezuinigingen op het basis- en voortgezet onderwijs wilde tegenhouden. De regeringspartijen verwierpen beide moties.

Migratietop
De Algemene Politieke Beschouwingen werden gedomineerd door de crisiswet waarmee het kabinet de asielinstroom wil beperken. Eerst mocht de Tweede Kamer de kritische adviezen van ambtenaren niet krijgen, daarna kwamen er zwartgelakte stukken en weer later kreeg de Kamer die stukken alsnog zonder censuur.

Daarvoor was druk van regeringspartij NSC nodig. Nicolien van Vroonhoven verwees naar de Grondwet, waarin staat dat de Tweede Kamer het recht op informatie heeft. Het ontlokte premier Dick Schoof de verzuchting: “Tjongejongejonge.”

Studiemigratie is deze partijen ook een doorn in het oog, maar voor zover bekend gaat de voorgenomen crisiswet daar niet over. Waarschijnlijk komt de internationalisering van het hoger onderwijs wel ter sprake tijdens de ‘migratietop’ die het kabinet wil organiseren. Die top is bedoeld om met “betrokken partijen” tot “tijdige uitwerking van beleid” te komen.

Hoe dat voor het hoger onderwijs uitpakt, is afwachten. Voorlopig lijkt het kabinet van plan om een wetsvoorstel van het vorige kabinet door te zetten: Internationalisering in Balans. Maar de Tweede Kamer sprak gisteren niet of nauwelijks over buitenlandse studenten.

Slimste koppen
In het debat bekritiseerde Volt specifiek de bezuinigingen op het Fonds voor Onderzoek en Wetenschap. Het gaat dan bijvoorbeeld om de startersbeurzen voor wetenschappers. Die bezuiniging zou het kabinet moeten terugdraaien, “zodat onze slimste koppen een bijdrage kunnen leveren aan nieuwe ideeën en uitvindingen om bijvoorbeeld klimaatverandering te verslaan”.

De partij diende daartoe gisteravond een motie in. In plaats van die bezuiniging zou het kabinet fiscale regelingen kunnen versoberen “die niet meer actueel zijn, zoals het heffingsplafond voor leidingwater”.

Ook deze motie was bij voorbaat kansloos. Het kabinet moet nu eenmaal bezuinigen, vond premier Schoof. Het kan niet allemaal pijnloos, meende hij. “Dat geldt ook voor de bezuinigingen op het Fonds Onderzoek en Wetenschap. Niet alles kan.”

Btw op boeken
In het debat kwam overigens ook de verhoging van de btw op boeken ter sprake, die onderwijs en kennis duurder maakt. Zelfs Geert Wilders (PVV) vond het een “heel vervelende” maatregel. “Ik denk dat iedereen van de coalitie dit niet de meest fijne ombuiging vindt”, zei hij woensdag al.

Ook de andere regeringspartijen deden alsof zij er niet voor verantwoordelijk waren. Kennelijk staat de deur op een kier voor een alternatief.

Schoof zag dat niet aankomen. De vier coalitiepartners zijn immers “tot diep in de nacht” geconsulteerd over de kabinetsplannen. “Daarbij heb ik geconstateerd dat deze btw-verhoging in ieder geval geen punt van discussie is geweest.”

In het onderzoek, uitgevoerd in samenwerking met acht partners,  staat het belang van het versterken van de eigen regie op opvoeden en opgroeien centraal. Op het eindsymposium van het project ‘Partnerschap in Jeugdhulp en Speciaal Onderwijs’, dat woensdag in R13 in Eindhoven plaatsvond, blikken betrokkenen terug op het onderzoek, aangevuld met workshops en parallelsessies.

Samenwerking moet beter
Uitgangspunt van het project: samenwerken met ouders op basis van gelijkwaardigheid is moeilijk voor professionals. Projectleider Hélène Leenders, associate lector bij Fontys Pedagogiek, duidt: “Uit afstudeeronderzoeken van studenten van Fontys Pedagogiek en de Pabo, kwam telkens naar voren dat de samenwerking tussen professionals, ouders en kinderen verbeterd moet worden.”

In vakjargon wordt dat ook wel pedagogisch partnerschap genoemd. “Er wordt vaak over, in plaats van met kinderen samen, beslist. En kinderen worden niet goed voorbereid op gesprekken over behandeldoelen”, legt Leenders uit.

Ook de studenten van beide opleidingen werden – uiteraard - betrokken in het onderzoek. “Onze studenten zijn de professionals van de toekomst. Het is erg belangrijk dat jeugdhulpverleners en leraren goed samenwerken met ouders en jeugdigen in kwetsbare situaties.” 

Tools voor de toekomst
Maar hoe komt die betere samenwerking uiteindelijk tot stand? Het onderzoek, dat van september 2022 tot augustus 2024 liep, heeft tools opgeleverd die direct inzetbaar zijn in de jeugdhulpverlening, op scholen en in de opleidingen. Denk aan een klasgenotenboekje voor een goede landing op school en kindvriendelijke uitleg over het behandeltraject, zodat iedereen weet wat er gaat gebeuren. Of een app voor professionals om goed contact te leggen en te houden met ouders.

Na Leenders’ toespraak is er geen tijd voor vragen. De rest van het programma laat namelijk niet op zich wachten. Er is een toolmarkt, waar partners als Koraal, Aloysius (speciaal onderwijs) en R-Newt (jongerenwerk) een inkijkje in hun werk geven. Later op de dag zijn er nog tal van parallelsessies en workshops, die toegespitst zijn op het onderwerp van de dag. Ook is er een afsluitende dansshow van Academy of Arts-student Minou Bossink.

Betreft het onderzoek, dat is volgens Leenders nooit af: “Hier moeten we blijvend aandacht voor vragen.”

Nog even snel, voordat de deadline verstrijkt, een verslag of studieopdracht maken? Hop, je stelt wat vragen aan alleskunner ChatGPT, plakt het naar een Word-bestand en klaar is Kees. Een kind kan de was doen. Daar is AI-specialist en Fontys-docent Erdinç Saçan het niet mee eens. “Dan ben je er nog lang niet. Het gaat juist om hóé je de toepassing gebruikt.”

Saçan doelt daarmee onder meer op het invoeren van de juiste prompt; de vraag die je aan – bijvoorbeeld – ChatGPT stelt. “Dat is zo belangrijk. Er zijn nog maar weinig mensen die dit goed aanpakken. Leerlingen die een onduidelijke prompt invoeren. Docenten die door gebrek aan tijd – en een nijpend docententekort – te weinig met AI doen en het daardoor niet goed begrijpen. Er zijn zoveel redenen waarom het fout gaat.”

Niet om vals te spelen
Voor de Japanse uitwisselingsstudenten Miu Kojima en Azusa Obara is het gebruik van ChatGPT erg nuttig. “Niet om vals te spelen, maar om de grammatica van mijn Engelse teksten te checken”,  vertelt Obara, student International Business Consultancy. Daar sluit Kojima, ook IBC-student, zich bij aan: “Alleen om eventuele taalfouten uit mijn teksten te halen. Verder gebruik ik het niet.”

Aangezien AI nog relatief nieuw is, brengt het veel uitdagingen, oplossingen en problemen met zich mee. Dat weet Floor de Booys, woordvoerder van AoB. “We lopen met z’n allen een beetje achter de feiten aan. Daarom moeten we samen goed nadenken over hoe er mee om te gaan, hoe het op de juiste manier te gebruiken.” Ze benadrukt dat AoB niet per se tegenstander is van AI-tools zoals ChatGPT. “Het is er nu eenmaal, we steken de kop niet in het zand. Maar: hoe gaan we ermee om? Hoe kunnen we het op een positieve manier toepassen?”

Daarom is de bond bezig met het opstellen van een landelijke richtlijn. Dit om meer bewustzijn te creëren, in eerste instantie bij de docenten. En om de kennisverschillen tussen scholen onderling te verkleinen. “Het wordt een landelijke richtlijn die telkens zal wijzigen, want AI is niet in beton gegoten. In het onderwijs moeten we ons daarop aanpassen en met de tijd meegaan.”

Wat mag wel, en wat mag niet?
Saçan is blij met het initiatief van de Algemene Onderwijsbond. Hoewel hij vindt dat de overheid hier eerder mee had moeten komen. “ChatGPT is bijna twee jaar geleden gelanceerd. Docenten, medewerkers en studenten zoeken naar handvaten, maar die zijn er niet. Er is in veel gevallen geen beleid op scholen hierover. Wat mag wel, wat niet, en wanneer?”

Als voorbeeld geeft hij de Australische overheid, die vorig jaar een AI-beleid voor alle binnenlandse scholen opstelde. “Dan dwing je iedereen mee te denken, trigger je ze.” Saçan suggereert dat álle scholen, opleidingen en universiteiten er mee aan de haal moeten gaan. “Daar pleit ik voor. Als je niet weet waar je het over hebt, kun je de studenten er ook niet mee opvoeden.”

Aria, student International Business, weet er desalniettemin wel raad mee. “Als ik een gebrek aan ideeën heb, doe ik een beroep op AI. ChatGPT helpt me daarmee.” Maar klopt de informatie wel, die de AI-bot uitspuugt? “Dat is een goede. Ik gebruik het puur om informatie op te zoeken, maar je weet nooit of de bronnen kloppen. Daarom check ik dat achteraf altijd via internet, door meerdere bronnen raad te plegen”, besluit hij.

Basisscholen lossen hun enorme lerarentekort steeds vaker op met behulp van zij-instromers: mensen die een andere baan hadden en zich nu omscholen tot leraar. Onderwijsvakbond AOb meldde begin dit jaar dat een derde van de studerende juffen en meesters nu een zij-instromer is.

De pabo’s lijken echter nog niet helemaal ingericht op zoveel studenten die vaak al eerder gestudeerd hebben, een baan hebben gehad en levenservaring hebben opgedaan. Onder meer verplichte museumbezoekjes en zinloze verslagen zorgen ervoor dat zij-instromers zich afvragen of ze wel op waarde geschat worden, vertellen ze aan tv-programma Pointer, dat vanavond te zien is op NPO 2.

Blokfluit
“Ik kom hele avonden naar school om te kleien, te dansen en op de blokfluit te spelen, maar ik heb liever een les over hoe ik het pesten in de klas kan aanpakken”, vertelt een student. Een ander: “Van mijn groep is de helft gestopt omdat het niet te combineren was met een gezin of werk.”

Bovenal worden kennis en vaardigheden die ze al hebben te weinig beloond. Iemand die bedrijfskunde en psychologie studeerde en twintig jaar lesgaf in het hbo, kreeg geen vrijstellingen voor de pabo. “Ik moest gewoon de volledige opleiding doen.”

Het landelijk overleg van pabo’s herkent de kritiek van studenten. Eerder zijn de onderwijsprogramma’s er wel op aangepast, zegt woordvoerder Karin van Weegen. Maar het aantal verslagen kan misschien wel verder omlaag en alle studenten zouden sowieso een startgesprek moeten krijgen, vindt zij. Daarin kan onder meer gekeken worden naar vrijstellingen.

Verkort traject
Ook bij Fontys moeten zij-instromers een volledige opleiding volgen, zonder vrijstellingen. “De opleiding die zij volgen is echter niet zo volledig als een reguliere pabo-opleiding”, verklaart Nus Waleson, directeur van Fontys Kind en Educatie waaronder de pabo-opleidingen behoren. “Het is een verkort traject waar je aan deel kunt nemen met een getuigschrift voor hbo of wo, een niveau dat benodigd is om deze verkorte opleiding te volgen.”

Daarnaast hanteert Fontys een systeem van leeruitkomsten waarin studenten zich moeten bewijzen. “Hierdoor kun je in jouw dossier aanvoeren wat jij nodig denkt te hebben om bepaalde aspecten te voltooien. Als jij als zij-instromer jouw ervaringen kunt relativeren aan een uitkomst die voldoende is voor de pabo, zal dat ook zo gewaardeerd worden.”

Wanneer een zij-instromer de opleiding bij Fontys succesvol afrondt, volgt uiteindelijk een bevoegdheid om voor de klas te staan. “Dat is iets anders dan een getuigschrift, maar je bent daardoor niet minder dan een andere docent”, aldus de directeur.

Landelijk systeem
In reactie op de komende uitzending pleit de Algemene Onderwijsbond voor een gratis, landelijk georganiseerde opleiding voor zij-instromers. “De rode loper moet uit voor iedereen die in het onderwijs wil gaan werken”, zegt vakbondsvoorzitter Tamar van Gelder.

Waleson ziet een dergelijke opleiding niet direct zitten. “Maar ik ben wel voor een meer geüniformeerd systeem. Nu is het zo dat iedere pabo-opleiding zijn eigen ding kan doen en zij-instromers als het ware kunnen shoppen omdat er zoveel verschillende routes zijn. Daar mag meer eenheid in gebracht worden.”

‘Maatwerk kost tijd’
Staatssecretaris van onderwijs Mariëlle Paul wil dat de drempels voor zij-instromers worden  opgeruimd. Maar ze waarschuwt ook voor al te hoge verwachtingen: “Voor studenten kan het misschien niet snel genoeg gaan, maar uiteindelijk kost het tijd en aandacht om voor iedere student maatwerk te kunnen leveren.”

De overheid stelt miljoenen beschikbaar aan basisscholen om zij-instromers te kunnen begeleiden en opleiden. Het kabinet verlengt deze subsidieregeling. In ieder geval tot en met 2028 kunnen schoolleiders per zij-instromer 25 duizend euro krijgen.

Wie naar de pabo wil, moet vooraf genoeg weten van aardrijkskunde, geschiedenis en natuur & techniek. Havisten en mbo’ers moeten sinds 2015 kennistoetsen maken als ze die vakken niet in hun pakket hadden. Anders zouden pabo’s te veel tijd kwijt zijn aan het bijspijkeren van hun studenten. Vwo’ers ontspringen de dans: die mogen sowieso van start.

Instroom omlaag
Met name mbo’ers gaan sindsdien veel minder vaak naar de pabo. Dat probleem kon je van verre zien aankomen, maar toenmalig onderwijsminister Jet Bussemaker wimpelde de bezwaren in 2016 nog weg.

Met het oog op het lerarentekort zwol de kritiek aan en eind 2021 besloot haar opvolger Ingrid van Engelshoven tot een experiment met een soepele toelating vanaf 2022: wie niet slaagt voor de kennistoetsen, mag toch van start en krijgt in het eerste jaar een herkansing. Wie dan nog steeds niet slaagt, moet de opleiding weer verlaten.

Het experiment krijgt in 2026 een eindevaluatie, maar onlangs verscheen een tussentijdse evaluatie in opdracht van het ministerie van Onderwijs. Het lijkt averechts te werken. Het heeft de pabo niet aantrekkelijker gemaakt (het aantal eerstejaars is ongeveer gelijk gebleven) en er vallen meer studenten in het eerste jaar uit.

Verantwoordelijkheid
“Ik weet niet of die hogere uitval overeenkomt met onze ervaringen, heb die indruk niet. Maar goed, ik weet ook niet hoe het precies zat in de jaren voor 2022. Ik was toen nog niet werkzaam in deze functie”, zegt Nus Waleson, directeur van Fontys Kind en Educatie waaronder de pabo's vallen.

Voorwaardelijk toegelaten studenten voelen flinke druk om alsnog aan de eisen te voldoen, wordt in het evaluatierapport gesteld. Het zou velen niet lukken om die stof in te halen naast het gewone pabo-programma. Volgens de geïnterviewden heeft het experiment nu vooral nadelen: meer werk voor de pabo’s, stress bij de studenten, minder capabele eerstejaars en een hogere uitval. Terwijl het dus geen extra leerkrachten oplevert.

Volgens de rapportage zijn de meeste pabo's de voorwaardelijke toelating liever kwijt dan rijk. Zo ook Waleson. “Ik vind dat de hbo-opleidingen verantwoordelijk moeten zijn voor de vakinhoudelijke kennis van de studenten. En zo niet, dan moeten er toegangseisen worden gesteld voor wie aan de pabo wil studeren. Maar dat kan alleen als de vakkenpakketten op havo en mbo anders worden ingericht.”

Systeemfout
Want dat is wat Waleson een uiterst grove systeemfout noemt. Een havist kan uit een a- of een b-pakket kiezen. Maar in beide pakketten ontbreken vakken die noodzakelijk zijn voor een rechtstreekse toelating tot de pabo. “Dat klopt niet. Zoals het ook vreemd is dat de pabo de enige hbo-opleiding is waar extra eisen voor worden gesteld."

"In mijn ogen is het probleem van het lerarentekort in Nederland haast van eenzelfde grootte als het klimaatprobleem. Dat betekent dus dat je, of het nu om havo of mbo gaat, juist zoveel mogelijk kansen moet bieden aan leerlingen en studenten om het benodigde niveau te halen.”

Daar worden overigens op dit moment ook wel stappen in gezet. “Wij zijn met het mbo bezig om een soort portfolio te ontwikkelen dat drempeloos toegang kan bieden tot de pabo. Dat geldt natuurlijk niet voor alle mbo's, het is ook afhankelijk van het pakket. Maar met zo'n portfolio zou je er in het laatste jaar van het mbo wel voor kunnen zorgen dat je een kennisniveau kan borgen dat rechtstreeks toegang verschaft tot de pabo. Toevallig heb ik gisteren in ons team de conceptovereenkomst hierover besproken. Dat plan zit nu in de eindfase en kan naar ik vermoed komend studiejaar al in praktijk worden gebracht.”

“Ze is lief”, zegt Elin uit groep 3 van basisschool De Meule in Venlo, als haar wordt gevraagd wat ze van haar juf vindt. “Ze leert ons lezen”, vult klasgenootje Natan aan. “En ze strikt onze veters”, weet Aiden, die zijn schoenen in de lucht steekt als bewijs dat dat regelmatig nodig is. De complimentjes regenen op juf Yolanda neer en de klas met 19 kinderen rond de 6 en 7 jaar wordt steeds enthousiaster, totdat ze een voor een opstaan om de juf een knuffel te geven.

“Dat is waarom ik dit werk zo leuk vind”, motiveert Smith. “De kinderen zijn nog zo onbevangen, dat opvoedkundige, daar houd ik van.” Smith viel een paar jaar geleden als een blok voor het leraarschap, en wel toen ze tijdens haar eerste jaar aan de Pabo in Venlo voor groep 1-2 kwam te staan. “Ik was niet van plan om weg te gaan bij de Rabobank. Ik had het naar mijn zin en was puur uit interesse begonnen aan de flexibele deeltijdopleiding.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Wel was het vuurtje voor het onderwijs al eerder ontstaan. “Toen mijn kinderen, nu twintigers, naar school gingen, heb ik jarenlang meegeholpen als hulpouder. Ik was er zo vaak dat ik op een gegeven moment een eigen naamplaatje kreeg.” Toen Smith bij de Rabobank plots boventallig werd verklaard, dacht ze terug aan haar tijd als hulpouder. Van haar werkgever mocht ze de opleiding Doceren als tweede beroep volgen bij Instituut Mentoris.

Boventallig
Ze had zich er al helemaal op ingesteld om het onderwijs in te gaan toen haar boventalligheid toch werd ingetrokken. Ze werd naar Eindhoven overgeplaatst en ging aan de slag op een nieuwe afdeling in een nieuw team. De teleurstelling was groot. “Ik had me al verzoend met het idee om de Rabobank te verlaten en was plannen aan het maken voor een nieuwe toekomst.”

Toch vond Smith haar draai weer. Samen met een collega uit Venlo en de afdeling hr zette ze een opleidingstraject op. Daarvoor kwam haar opleiding Doceren als tweede taal toch nog van pas. De voormalige procescontroller en kredietbeheerder ging collega’s coachen en opleiden. Pas toen ze met het opleidingsbudget van de Rabobank aan de Pabo begon om zich verder te bekwamen in onderwijsvaardigheden, viel voor haar het kwartje: “Dít is wat ik wil!”. [Tekst gaat verder onder de foto]

Eenvoudig was het niet, herinnert Yolanda zich. “Vooral de eerste maanden wist ik niet wat er van me verwacht werd en ik heb meerdere keren een dip gehad. Mijn medestudenten en docenten hebben me erdoorheen geholpen.” Daarnaast kreeg ze steun uit onverwachte hoek: “Mijn zoon volgt bij Fontys de opleiding Mechatronica en geeft me bijvoorbeeld tips voor het schrijven van een scriptie. Daar had ik nog geen ervaring mee. En ik leer minder makkelijk dan toen ik jonger was.”

Werkervaring
Anderzijds heeft Smith weer heel veel aan haar werkervaring. “Ik kom uit een commerciële werkomgeving waar de meeste werkprocessen efficiënter zijn geregeld dan op een school. Ik kan meedenken in verbeteringen. Voor de Rabobank heb ik talloze gesprekken gevoerd met klanten. Ik weet hoe ik een moeilijk gesprek kan omzetten naar een leuk gesprek waardoor mijn gesprekspartner zich toch geholpen voelt. Dat helpt me in de omgang met ouders.”

Ook haar leeftijd en moederschap ziet Smith als een groot voordeel. “Vanwege mijn leeftijd accepteerden de kinderen me meteen als hun juf. En omdat ik al twee kinderen heb opgevoed, weet ik hoe ik conflicten het beste kan oplossen. Ik heb het altijd leuk gevonden om mensen te inspireren, dat deed ik bij de Rabobank al en doe ik nu weer met de kinderen. Uiteindelijk hoop ik dat de kinderen terugkijken op hun schooltijd en vinden dat ik iets voor ze heb kunnen betekenen.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Moeder en zoon ontvingen gelijktijdig hun propedeuse en binnenkort hopen ze ook tegelijk af te studeren. Smith hoeft in ieder geval niet meer op zoek naar een baan. Sinds dit schooljaar staat ze voor de klas van groep 3 op haar stageschool de Meule. “Het is best pittig”, geeft ze toe. “Alles is nieuw voor me en ik moet wennen aan de vaste schooltijden. Daardoor ben ik minder flexibel dan voorheen.” Maar dat is een kwestie van wennen, weet ze.

Smith heeft nog negen jaar te gaan voor haar pensioen. “Nog negen jaar om te doen wat ik heel leuk vind, zo kijk ik ernaar.” 

Iedereen kent het discriminatieverbod in de grondwet: discriminatie wegens godsdienst, ras, geslacht of “welke grond dan ook” is niet toegestaan. Ook onderscheid op basis van nationaliteit is verboden. Zelfs indirect onderscheid maken mag eigenlijk niet, en anders moet je secuur uitleggen waarom.

Dat laatste is niet gebeurd bij de recente wetswijziging die universiteiten en hogescholen de mogelijkheid moet geven om buitenlandse studenten te weren. In de wetstekst is niet uitgelegd waarom het indirecte onderscheid tussen Nederlandse en buitenlandse studenten noodzakelijk is.

Onbruikbaar
Dat maakt het amendement in feite onbruikbaar, denkt Job Buiting. Een universiteit die op basis hiervan buitenlandse studenten weigert, zal bij een rechtszaak hoogstwaarschijnlijk bakzeil halen. 

Buiting was enkele jaren wetgevingsspecialist op het ministerie van Onderwijs en doet nu datzelfde werk bij het ministerie van Volksgezondheid. Hij promoveert binnenkort aan de Radboud Universiteit op de autonomie van de leraar en schrijft geregeld over onderwijsrecht op zijn eigen platform.

“Als je er een goeie reden voor geeft, kun je wel degelijk onderscheid maken”, legt Buiting uit. “Dat gebeurt ook met het collegegeld van studenten die niet uit Europa komen. Die betalen meer en dat staat expliciet in de wet. In dit amendement staat niets over het verschil tussen Nederlandse en buitenlandse studenten.”

De wettelijke grondslag hiervoor “lijkt te zijn vergeten”, zegt Buiting. Het verbaast hem dat niemand hierover aan de bel heeft getrokken. Niet binnen het wetgevingsbureau van de Tweede Kamer noch binnen het ministerie van Onderwijs.

Bizar
Daarbij zal het niet geholpen hebben dat de discussie in de Kamer vooral over de dubieuze procedure ging die de VVD volgde. De partij kwam met de wetswijziging tijdens de begrotingsbehandeling, terwijl het voorstel zelf over een heel andere onderwijswet gaat. Dat mag niet volgens de regels van de Kamer. Minister Dijkgraaf ontraadde het voorstel daarom en D66 wilde het ontoelaatbaar laten verklaren. Daar stemde een meerderheid vorige week tegen. Even later werd het amendement alsnog aangenomen met bijna tweederde van de stemmen.

In alle consternatie is de inhoud van het amendement onbesproken gebleven. Bizar, vindt Buiting. Door de procedurele shortcut van de VVD heeft de Raad van State er niet over kunnen adviseren. “En normaal zou een wet die zo’n onderscheid maakt ook naar het college voor de rechten van de mens zijn gegaan. Dan had deze fout hersteld kunnen worden.”

De Raad van State heeft in 2019 wel over een vergelijkbare studentenstop voor Engelstalige opleidingsvarianten geadviseerd. Het adviescollege had toen geen opmerkingen over de rechtmatigheid. Het verschil is, zegt Buiting, dat de wet die toen voorlag het onderscheid tussen Nederlands- en anderstalige opleidingsvarianten wél expliciet regelde.

Dat wetsvoorstel werd destijds aangenomen door Tweede Kamer. Voordat de Eerste Kamer erover kon stemmen, trok de toen net aangetreden minister Dijkgraaf het terug. Hij wilde de wet eerst verbeteren.

Irritatie
Dat de minister nu al twee jaar aan het verbeteren is, wekt irritatie in de Tweede Kamer. In januari, tijdens de behandeling van de begroting van het ministerie van Onderwijs, trok de VVD het initiatief naar zich toe. De partij wilde onderwijsinstellingen zo snel mogelijk de wettelijke middelen geven om buitenlandse studenten te weren.

Vorige week, een dag na de stemming in de Tweede Kamer, waarschuwde Dijkgraaf dat het voorstel van de VVD geen tijdwinst zou opleveren. Het aanpassen van de systemen van Studielink kost tijd, zodat de nieuwe fixus pas in 2026 van kracht kan worden.

De vraag is nu wat de Eerste Kamer met het amendement doet. In de senaat wordt als het goed is kritisch naar de kwaliteit van wetgeving gekeken. Maar dit amendement wegstemmen gaat niet zomaar. Door het staatsrechtelijke geitenpaadje dat de VVD bewandelde hangt het amendement aan de begroting van het ministerie van Onderwijs. Het ligt niet erg voor de hand dat de Eerste Kamer die wegstemt, zegt Buiting.

Als de senaat toch bezwaar maakt, moet de minister terug naar de Tweede Kamer om de begrotingswet te repareren. Maar dan moet de Tweede Kamer er dus opnieuw over stemmen. Dat zal tijd kosten. [HOP]

Ruim een jaar geleden kwam onderwijsvernieuwing binnen Fontys steeds vaker en negatiever onder het vergrootglas te liggen. Onder meer bij de Juridische Hogeschool, Toegepaste Psychologie en Paramedisch klonken steeds luidere protesten tegen de wijze waarop vernieuwing werd doorgevoerd.

Hier bij Bron leidde dit tot kritische opiniestukken, nieuwsartikelen en columns. Aangewakkerd door het nieuws over de celstraf die de Belgische hoogleraar Dochy kreeg opgelegd voor verkrachting van een studente. Dochy was namelijk met zijn ‘HILL-methode’ de grote, ingehuurde aanjager van onderwijsvernieuwing binnen Fontys.

Naar aanleiding van de Bron-publicaties kwam vervolgens De Volkskrant met artikelen over de kwestie. Dat de worsteling met vernieuwing binnen het hele hoger onderwijs speelt, zoals op universiteiten als hogescholen, bleef daarin onderbelicht: het was vooral Fontys dat op een negatieve manier voor het voetlicht kwam.

Dit alles was aanleiding voor het college van bestuur om een intern onderzoek te houden binnen Fontys naar wat er goed en fout ging en gaat met onderwijsvernieuwing en wat daarvan geleerd kan worden.

Van die interne audit is vandaag de eindrapportage verschenen. En het moet gezegd: kritiek wordt niet geschuwd. Bestuur, directies, docententeams, individuen: over iedereen wordt wel wat gezegd. Alle belangrijke knelpunten komen voorbij en worden van aanbevelingen voorzien.

Bestuur
“In de praktijk blijkt dat kwaliteitsinformatie en signalen bij onderwijsvernieuwingen niet altijd bij elkaar komen en (tijdig) bij directeur of bestuur in beeld zijn”, aldus de rapportage. “Daar waar relevante kwaliteitsinformatie of signalen wel in beeld komen, wordt deze niet altijd op waarde geschat, onderzocht of op geacteerd. Dit heeft negatief effect op het in het systeem gestelde vertrouwen en ieders rol daarin.”

“Helderheid over gezamenlijke afspraken en deze met elkaar naleven, elkaar aanspreken, ook op ongewenst gedrag en transparant zijn over het eigen gedrag en van anderen is hierin helpend. Dat versterkt het zicht op de kwaliteit van onderwijsvernieuwingsprocessen en de opleidingskwaliteit. Het voorbeeldgedrag van het bestuur en de directeuren (‘tone at the top’), als voorbeeld voor de instelling, bepaalt mede hoe er in de organisatie gehandeld wordt.”

Dat het soms niet gaat zoals beoogd, heeft onder meer te maken met het niet tijdig betrekken van stakeholders (docenten, werkveld, studenten, aan onderwijs gerelateerde commissies) bij de vernieuwingen waardoor de betrokkenheid wordt aangetast.

Dit later moeten repareren, zo is de onderzoekers gebleken, kost heel veel tijd en moeite, want “er kan intern een gevoel ontstaan van ‘achter de feiten aan te lopen’, geïnformeerd te worden in plaats van betrokken en dat (kritische) vragen of signalen onvoldoende hun weg kunnen vinden”.

En als het gaat om de medezeggenschap hebben de onderzoekers gemerkt dat die per instituut en opleiding heel verschillend wordt ingevuld, in elk geval als het om onderwijsvernieuwing gaat.

Directeuren
De verantwoordelijkheid voor het primaire proces en daarmee ook vernieuwingen van het onderwijs ligt bij Fontys bij de directeuren van de instituten. “Als gevolg hiervan, zijn de aard en impact van onderwijsvernieuwingen op Fontysniveau beperkt inzichtelijk.”

Dat heeft gevolgen voor de borging van de onderwijskwaliteit. Want onduidelijk is volgens de onderzoekers hoe er instellingsbreed gemonitord, getoetst en gestuurd wordt. “Er zijn binnen Fontys geen expliciete procesafspraken of criteria geformuleerd voor onderwijsvernieuwingen.”

Het is ook niet zo dat alles daarmee op directeuren afgewend kan worden. “Informatie die in beeld komt bij directies of het bestuur kan eenzijdig, gefilterd en/of persoonsafhankelijk zijn.” Daar komt nog bij dat “de drempel om te rapporteren en/of escaleren door betrokkenen in instituten en opleidingen en/of diensten soms als hoog wordt ervaren vanwege de geschatte impact, consequenties en met het oog op het behoud van de samenwerkingsrelatie.”

De bij onderwijsvernieuwing betrokken diensten binnen Fontys zouden hierin een rol kunnen spelen, maar richten zich volgens de rapportage vooral op ondersteunen en adviseren. De rol van coördineren en bewaken is een stuk minder zichtbaar.

“Dit alles leidt tot verschillen in rolopvattingen, rolinvullingen en verwachtingen, zowel tussen diensten, instituten en opleidingen als bij diensten en teams zelf.”

Individuen
Maar bij alles geldt ook dat elk individu telt. En vooral de communicatie tussen al die individuen in een grote organisatie als Fontys, waar autonomie en ruimte voor persoonlijke invulling bij medewerkers én studenten hoog in het vaandel staan.

“Onderwijsvernieuwing vraagt een open houding ten aanzien van elkaars visie, mening, kennis en kunde vanuit een onderzoekende en reflectieve houding.” Gebeurt dit niet, dan heeft dat invloed op het gevoel van veiligheid, vertrouwen en gehoord worden. “Juist in een organisatie als Fontys is het van belang dat signalen met elkaar gedeeld en besproken worden.”

En er kan veel gedeeld worden, want binnen Fontys ligt een groot collectief leerpotentieel aan deskundigheid én ervaringen op het gebied van onderwijsvernieuwingen, zo stelt de rapportage. Helaas worden die deskundigheid en ervaring te weinig gedeeld met andere opleidingen, instituten en diensten. Daar valt volgens de onderzoekers dus nog grote winst te halen.

En zeker, er is veel professionaliseringsaanbod voor docenten, zodat zij zich verder kunnen ontwikkelen. Daar is heel veel aandacht voor. Maar helaas: “Wat wordt aangeboden, beantwoordt niet altijd aan de behoefte en urgentie. Dan heeft aanbod, ondanks de aandacht en inspanning, niet het beoogde effect.”

Praktische belemmeringen (bijvoorbeeld tijd en roostering) wordt als randvoorwaarde gezien voor deelname aan professionaliseringsactiviteiten. En inzicht krijgen in welke expertise er al wel is en wat daar dus het beste op aansluit.

Ook daar valt winst te halen. Ook omdat, wanneer docenten zich niet of onvoldoende kunnen ontwikkelen, de onderwijsvernieuwing daar dus in de basis al onder lijdt. Met als een van de gevolgen dat studenten ervaren dat docenten niet voldoende geëquipeerd zijn en zich dus kritisch uitspreken over het nieuwe onderwijs.

Aanbevelingen
In totaal worden op liefst 24 punten in de eindrapportage aanbevelingen gedaan, inclusief do’s en don’ts. Met als belangrijkste leidraad: creëer duidelijkheid over het wat en hoe van de onderwijsvernieuwing, zorg voor meer samenwerking en betrek er daarom alle stakeholders vanaf het allereerste begin bij, zorg dat alle expertise en ervaringen Fontysbreed worden gedeeld en dat docenten voldoende ruimte krijgen om zich te ontwikkelen en bewaak gedurende dat alles vooral ook  de kwaliteit van het onderwijs.

En tot slot nog dit: “Houd in het ontwerp, ontwikkeling en uitvoering van onderwijsvernieuwingen rekening met potentieel onveilige situaties voor studenten, docenten en overige medewerkers. Denk hierbij aan groepswerk en peerfeedback bij studenten, begeleiding en coaching voor medewerkers en (midden)management en Fontysbrede samenwerking rondom dit thema.” [Jan Ligthart]

Het eerste onderzoek is in 2022 gestart met de vraag of inwoners meer invloed willen op verschillende aspecten in de textielindustrie. Burgerparticipatie in deze industrie bestaat namelijk nog niet tot nauwelijks, en bedrijven en overheden bepalen met een minimale invloed van inwoners hoe er geproduceerd wordt en hoe bevoorradingsketens worden ingericht.

Maar daar mag verandering in komen, vindt het gros van de burgers die voor dit onderzoek zijn ondervraagd. “Men wenst meer invloed te hebben en wil graag meedenken met de overheid en het bedrijfsleven”, legt Saskia Overbeek uit, docent en onderzoeker bij Fontys. “Het sterkste wat uit het eerste onderzoek naar voren is gekomen, was het aspect inzamelen en hergebruik. Mensen hadden daar heel veel ideeën over, vrijwel altijd vanuit duurzaamheidsperspectief.”

Nieuwe wetgeving
In een in 2023 gestart vervolgonderzoek zijn Van Overbeek en haar collega’s verder op dat aspect ingegaan. Enerzijds is er gekeken naar de ideeën van burgers, anderzijds naar een nieuwe wetgeving die in juli in Nederland in werking is getreden. “Het is een Europese wetgeving die producenten verantwoordelijk maakt voor het volledige systeem van inname en hergebruik van textiel, inclusief de financiering daarvan. Zo worden ze bijvoorbeeld met externe prikkels gedwongen om dat systeem te verbeteren.”

Nederlands is één van de eerste landen die de wetgeving in gang heeft laten treden, een overgroot deel van Europa volgt in 2025. “De input van burgers is bij het verbeteren van het textielsysteem heel belangrijk. Daarom zijn wij vorig jaar een onderzoek gestart onder inwoners van Tilburg, van oudsher een textielregio. We hebben vragenlijsten verspreid en interviews gehouden om de inwoners te vragen hoe het inzamelen en hergebruik van textiel beter kan in hun omgeving.”

Laagdrempelig
Het beeld dat daaruit naar voren is gekomen, dient als input voor de gemeente Tilburg en het bedrijfsleven, die samen verantwoordelijk zijn voor het verbeteren van het textielsysteem. “De uitkomst is heel simpel en voor de hand liggend, maar toch heel belangrijk. Op alle gebieden geldt zowel voor het inzamelen als voor het hergebruik van textiel dat het laagdrempelig moet zijn.”

Dat betekent: men moet kleding zo dicht mogelijk bij huis in kunnen leveren. Als het even kan, wordt tweedehands textiel zelfs thuis opgehaald. Hoe simpeler, hoe beter. “Andere belangrijke punten zijn informatievoorziening en bewustwording. Wat gebeurt er met de kleding die inwoners inleveren? Ze willen precies weten wat ze moeten doen, waar ze dat moeten doen en wat er vervolgens mee gebeurt.”

Internationale samenwerking 
Het onderzoek dat in Tilburg is uitgevoerd, is – op aanvraag van de stad Hasselt – inmiddels ook gestart in de Belgische stad Limburg. Maar ook vanuit andere gemeentes én het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is al de interesse ontstaan om meer onderzoek te doen. “Inzichten die uit de onderzoeken en projecten verkregen worden, kunnen als voorbeeld dienen voor andere sectoren en wet- en regelgeving.”

“Verder zijn we nu ook bezig met een aanvraag voor Erasmus+, waarvoor we willen samenwerken met universiteiten en hogescholen in Barcelona en Mönchengladbach. Het is de bedoeling dat we over een paar maanden in hybride leeromgevingen samen met studenten, bedrijven én inwoners aan bepaalde vraagstukken op het gebied van textielindustrie kunnen werken.” [Karen Luiken]

De razendsnelle ontwikkelingen in kunst­ma­ti­ge in­tel­li­gen­tie hebben een publiek debat gecreëerd dat zweeft tussen blinde adoratie en apocalyptisch alarmisme. De gemiddelde burger heeft echter geen flauw benul, terwijl juist die moet weten wat de kansen en de reële gevaren zijn.

De snelle opkomst en doorontwikkeling van AI-tools is nauwelijks nog bij te benen. Waar voor de zomer het platform Future Tools (een groot digitaal prikbord waarop alle nieuwe gereedschappen met kunstmatige intelligentie staan, zodat je altijd weet wat er speelt en wat er nieuw is) nog maar 1800 tools telde, zijn dat er anderhalve maand later 2200. 

Er ontvouwt zich een enorme bubbel; sommigen zeggen dat de hype voorbij is, maar in werkelijkheid is deze levendiger dan ooit. Een bubbel die op termijn kan barsten, en waarvan velen de impact en reikwijdte niet volledig lijken te beseffen.

Om dit in perspectief te plaatsen, is het zinnig om te kijken naar de toegankelijkheid en adoptie van nieuwe AI-tools. Lang niet alle tools zijn direct bruikbaar; velen zijn nog in beta (wat betekent dat ze nog in de testfase zijn en mogelijk nog niet alle functies hebben of foutloos werken) of vereisen technische know-how. Anderen zijn niet voor iedereen: het uitleggen van een tool als MidJourney aan iemand die niet bekend is met Discord is behoorlijk uitdagend.

Fomo en jomo

Je zou zeggen dat er op grote schaal sprake is van fear of missing out (het welbekende fomo): ‘Ik weet niet wat het is of wat het kan, maar misschien moet ik er iets mee.’ Deze angst drijft ons naar sociale media of sites als nu.nl om te kijken of de wereld niet misschien aan het vergaan is. Of neem de recent verschenen tool HeyGen, waarmee je jezelf bijna perfect kan nasynchroniseren in meerdere talen: de tool had bij lancering een wachtrij van zo’n 70.000 mensen. Fomo op-en-top.

De tegenpool van fomo is jomo, oftewel joy of missing out. Er is iets nieuws, maar het waait wel weer over. Een prima reactie bij de meeste dingen. Maar die kan gevaarlijk zijn, vooral als het gaat om de snelle ontwikkelingen in de AI-sector. Het is ruim tien maanden sinds ChatGPT werd gelanceerd, en we komen nog steeds mensen tegen die er nauwelijks weet van hebben. We maken ons zorgen over die groep. De onwetende middenmoot.

Nu is het niet onze bedoeling om te stellen dat iedereen per se al deze AI-tools moet gebruiken, maar we vinden het cruciaal dat iedereen op de hoogte is van de ontwikkelingen op het gebied van AI, ze kritisch kan evalueren en contextualiseren naar de eigen situatie. Daar schort het aan. De scheiding tussen degenen die AI-tools kunnen beoordelen en effectief inzetten en degenen die dat niet kunnen, lijkt te groeien. Daar maken we ons zorgen over.

Twee kampen

Binnen de AI-wereld en in het publieke debat zijn er nu twee duidelijk zichtbare kampen: de kritiekloze AI-liefhebbers (of zoals technofilosoof en Bron-columnist Rens van der Vorst ze noemt: de AI-lovers) en degenen die waarschuwen voor grote gevaren, zelfs voor ons voortbestaan (zie bijvoorbeeld Yuval Noah Harari, auteur van Sapiens). 

Er is een breed spectrum van meningen en houdingen. Het is goed dat al die mensen er zijn, maar er is een aanzienlijke middenmoot die ook aandacht verdient. Die moet weten wat AI is en wat niet. Wat de kansen zijn maar ook de reële gevaren. En dan hebben we het niet over robots die de wereld overnemen. Dat is onzin. Juist die mythe moet worden ontkracht.

De media spelen hier een kritieke rol; ze moeten verantwoordelijk en accuraat berichten over AI, zonder onnodige en valse sensatie te creëren. AI is nu vaak hetzij levensbedreigend, hetzij een mogelijke oplossing voor al onze problemen. Beide dragen bij aan een onkritisch ontzag, waar de producenten van AI ongetwijfeld heel blij mee zijn, maar waar de middengroep weinig aan heeft. Deze mist de nuance van de daadwerkelijke eigenschappen van dergelijke tools.

Sciencefictionscenario’s

Dit betekent dat de taal en de beelden rond AI moeten veranderen. In de media lijken sciencefictionscenario’s het publieke debat te kleuren. Er is weinig discussie over de concrete eigenschappen van de huidige AI, terwijl genuanceerde en accurate informatie daarover van essentieel belang is. Mensen in het onderwijs en op de werkvloer moeten niet bezig zijn met zich afvragen of ze zullen worden vervangen door robots, ze moeten leren begrijpen wat de impact is van deze technologieën op leven en werk. Schieten we daar niet in tekort?

In het land der blinden is eenoog koning. De jubelende optimisten en doempredikers waren er vroeg bij en proberen zich zoveel mogelijk te ontwikkelen. Beide visies zijn nuttig, maar het zijn de uitersten van de curve. Het is hoog tijd voor de rest. Wij hopen dat iedereen die nog nooit iets met een AI-tool heeft gedaan kennis maakt met de mogelijkheden én fundamentele beperkingen. Deze kritisch beschouwt en contextualiseert naar de eigen praktijk. En nee, we hebben geen aandelen in een van die AI-tools.

Erdinç Saçan is docent bij Fontys ICT en practor bij ROC Tilburg en is tevens columnist bij Bron. Barend Last is onderwijsadviseur, docent en auteur van het boek Chatten met Napoleon over verantwoord werken met generatieve AI in het onderwijs.  Emile van Bergen is senior softwareontwikkelaar en werkzaam als computer vision-specialist. Dit opinie-artikel  verscheen afgelopen week ook in Het Parool. 

Aanleiding voor de motie was een kwestie bij Fontys, waar grote onderwijsvernieuwingen vooral slecht uitpakten bij de Juridische Hogeschool van Fontys en Avans in Tilburg. Er vielen veel eerstejaars uit. De vernieuwing is inmiddels gedeeltelijk teruggedraaid. 

Maar het speelt bij veel opleidingen binnen Fontys nog steeds, getuige ook het manifest dat een aantal docenten vorige maand aan de Tweede Kamer aanbood.

Betrokken
Volgens GroenLinks-Kamerlid Lisa Westerveld waren de problemen bij Fontys niet zo uit de hand gelopen als de medezeggenschap had ingegrepen, zei ze deze maand in een commissiedebat. Docenten hadden namelijk al langer kritiek, maar werden buiten spel gezet. In een vervolgdebat afgelopen dinsdag diende ze een motie in om de medezeggenschap een grotere rol te geven. 

“We willen dat de mensen die ermee te maken hebben – de docenten en de studenten van een opleiding – vanaf het begin betrokken worden bij onderwijsvernieuwingen, als die al nodig zijn, en dat er ook externe controle op is”, aldus Westerveld. 
Onderwijsminister Dijkgraaf ontraadde de motie niet.

Afgelopen week werd er over de motie gestemd. Alle aanwezige Kamerleden stemden voor.  [HOP/Jan Ligthart]

Het kabinet is gevallen en op 22 november zijn er nieuwe verkiezingen. De partijen in de Tweede Kamer bepalen samen wat ze tot die tijd wel en niet willen behandelen. Dat deden de diverse commissies vorige week al en vanmiddag is de formele stemming in de Tweede Kamer.

Wat is een ‘controversieel’ onderwerp?
Alles wat ‘omstreden’ is, oftewel waar de meningen te sterk over uiteenlopen. De meerderheid beslist of dat zo is. Partijen kijken daarbij met een schuin oog naar de peilingen. Hoe zijn de kaarten straks geschud? Is er dan meer steun voor hun visie of juist niet?

Het bindend studieadvies wordt dus controversieel.
Ja, en dat viel te verwachten. Op dit punt zijn de meningen in de Tweede Kamer nogal sterk verdeeld. Minister Robbert Dijkgraaf heeft plannen ingediend, maar daar willen de fracties dus niet meer over praten tot de verkiezingen zijn geweest.

Wat was zijn bsa-voorstel dan?
Eerdere pogingen om de norm van het bsa simpelweg te verlagen zijn stukgelopen op weerstand in de Tweede Kamer, dus Dijkgraaf kwam met een variant die twee dingen moest doen: de druk op studenten verlagen én het studietempo erin houden. Zijn voorstel: de norm gaat in het eerste jaar omlaag naar maximaal 30 punten, maar daar staat tegenover dat diezelfde norm van 30 punten ook in het tweede jaar gaat gelden.

Wat vinden studenten ervan?
Studentenorganisaties LSVb en ISO vinden het een goed voorstel. Sterker nog, vandaag smeken ze de Tweede Kamer om dit onderwerp toch te behandelen, ook al besloot de onderwijscommissie afgelopen woensdag anders. De prestatiedruk is nu te hoog, menen de studenten, en het mentale welzijn van studenten staat onder druk. Het voorstel zou een stapje in de goede richting zijn. Daar staat tegenover dat sommige studentenraden er anders over denken.

En de onderwijsinstellingen?
De hogescholen kunnen er wel mee leven, lieten ze eerder weten, maar de universiteiten kwamen in het geweer. Ze vinden het een slecht plan en vrezen dat zwakke studenten langer in hun opleiding blijven hangen.

Wat vinden de politieke partijen?
GroenLinks en D66 zouden het bindend studieadvies het liefst afschaffen. Andere partijen, zoals de VVD, zijn juist tegen versoepelingen. Weer andere partijen, zoals SP en CDA, hebben nog vragen en bedenkingen bij het voorstel. Het is dus geen gesneden koek en de uitkomst van de debatten is onzeker.

Internationalisering ligt nog gevoeliger in de politiek. Waarom is dat dan niet controversieel verklaard?
Het stond niet eens op de lijst van onderwerpen die de Tweede Kamer wel of niet controversieel kon verklaren. De reden: het onderwerp is net uitgebreid besproken en staat voor de verkiezingen niet meer op de agenda. Het hoeft dus niet controversieel verklaard te worden.

Dus Engelstalig onderwijs, de toestroom van internationale studenten, de centrale regie op dit punt…
Allemaal interessant en misschien komt het weleens aan bod in een debat, maar er ligt nog niets dat controversieel verklaard kan worden.

Maar er staat momenteel toch een wetsvoorstel online ter consultatie?
Ja, iedereen kan erop reageren. Met het commentaar in de hand kan het ministerie het voorstel nog aanpassen voordat het de politieke molen ingaat. Maar daar gaat de Tweede Kamer niet over.

Kan het demissionaire kabinet dit wetsvoorstel dus gewoon indienen?
Dat zou kunnen en dan kan de Tweede Kamer alsnog beslissen om er pas na de verkiezingen over te praten. Of om het meteen te behandelen natuurlijk, maar dat lijkt niet realistisch.

Zijn er meer onderwerpen die pas na de verkiezingen weer aan bod komen?
Jazeker. Het experiment met flexstuderen, bijvoorbeeld. Bij sommige opleidingen was het mogelijk om in je eigen tempo te studeren en alleen collegegeld te betalen voor de vakken die je daadwerkelijk volgt. Dat zou goed zijn voor topsporters, ondernemers, mantelzorgers, studenten met een beperking enzovoorts. Maar dat komt dus na de verkiezingen weer en hoefde niet controversieel verklaard te worden.

En de Toekomstverkenning?
Ook zo’n onderwerp. Minister Dijkgraaf heeft zijn langverwachte Toekomstverkenning aan de Tweede Kamer gestuurd en in zijn aanbiedingsbrief noemt hij allerlei afwegingen die de politiek moet maken voor het onderwijs van de toekomst. Maar hij laat het aan zijn opvolger om daar werkelijk iets mee te doen, dus het maakt niet zoveel uit of dit controversieel is of niet. [HOP] 

Het is geen geheim dat het aantal bij Fontys ingeschreven studenten vorig jaar is gedaald en dat dit een trend is die nog een aantal jaren voort zal duren. Het is vooral een demografisch verhaal: er zijn simpelweg minder jongeren in Zuid-Nederland dan voorheen. Elders in het land is die trend, behoudens delen van de Randstad, ook al ingezet.

“Krimp leidt tot kleinere budgetten. Dat spel komt nu op de wagen. En dat zullen onze diensten en instituten gaan merken in hun begrotingen”, stelt Houterman.

“We zullen vooral kritisch moeten gaan kijken naar de twee grootste kostenposten, personeel en huisvesting. Daarnaast moeten we nauwkeurig kijken of de processen binnen onze organisatie optimaal en efficiënt zijn georganiseerd.”

Of zoals de inmiddels vertrokken Fontysbestuurder Hans Nederlof voor de zomer al zei in een interview met Bron: de krimp zal er ook toe leiden dat het personeelsbestand kleiner zal worden. Daartoe wordt nu een mobiliteitsplan opgesteld. Waar Nederlof aan toevoegde: “En dat zal geen vrijblijvend plan zijn: we komen in een situatie waarin medewerkers vaker zullen moeten accepteren wat hen tegen die tijd wordt voorgelegd.”

AI heeft veel invloed
Fontys, zo stelt Houterman, is financieel solide. “En dat willen we graag zo houden. Omdat juist dat de ruimte geeft om te blijven ontwikkelen, te blijven innoveren.”

“Ja, dat innoveren is noodzakelijk. ChatGPT en Artificial intelligence in algemene zin zijn daar een goed voorbeeld van. AI heeft echt veel invloed. Met dat soort ontwikkelingen moet je dus ook iets. Zoals het onderzoek en het onderzoeksaanbod doorontwikkelen.”

Eerder stelde minister Dijkgraaf al geld beschikbaar voor hbo-instellingen die last hebben van teruglopende studentenaantallen, om hun regionale maatschappelijke functie te waarborgen. "Gelukkig is er ook voor onderzoek door Den Haag structureel extra geoormerkt geld beschikbaar gesteld. Dat geld gaan we dus ook aan onderzoek besteden.”

Vernieuwing
“Zoals ik bij de jaaropening meldde, gaan we vernieuwing niet stilzetten, vernieuwing van bijvoorbeeld ict, huisvesting en anderszins. We hebben een onderzoek uitgezet naar het hoe van onderwijsvernieuwing na de kritiek daarop. We willen en we moeten daarvan leren. De kwaliteit van het proces van onderwijsvernieuwing is cruciaal. en dat kost geld, tijd en aandacht. We leggen vandaag de basis voor de kwaliteit van het onderwijs van morgen, ook in tijden van krimp,”

Net als in zijn toespraak tijdens de opening van het nieuwe studiejaar, haalt Houterman nog maar eens het motto van de instelling aan: Fontys for Society. Voor sommige opleidingen wordt dat nog een hele klus, zelfs met de eerdergenoemde budgetten die minister Dijkgraaf beschikbaar stelde. 

Want neem bijvoorbeeld de opleiding leraar natuurkunde waar zich vorig jaar slechts twee studenten voor aanmeldden. Dan kan er vanuit de maatschappij wel een dringende vraag naar bepaalde professionals zijn, en er kan dan wel extra geld beschikbaar gesteld zijn; het wordt lastig als studenten zich voor dat soort opleidingen simpelweg niet inschrijven.

Levensvatbaar
Is er dan kans dat zo’n opleiding, ondanks de maatschappelijke vraag, wordt opgedoekt? Dat kan, stelt Houterman. “Het is van alle tijden dat opleidingen die niet levensvatbaar meer zijn worden opgeheven. En dat nieuwe opleidingen er juist weer bijkomen.”

“Maar we zijn ons zeer bewust van de behoeftes die de samenleving heeft, toch zeker als het om onderwijs gaat. Niet voor niets zijn we al twee jaar bezig met het Transitieprogramma Educatieve Opleidingen (TEO), dat een oplossing moet bieden voor het voorbeeld dat je hier aanhaalt.”

“Dat programma zou moeten resulteren in nieuw onderwijs per september 2024. Maar we hebben er bewust voor gekozen om er een jaar langer over te doen. Zodat we zeker weten dat inhoud en ondersteunende processen in orde zijn en we de kwaliteit bieden die we studenten en werkveld beloven.”

Al met al worden het op een flink aantal vlakken niet de makkelijkste tijden. “Dat klopt. Op onderdelen gaat het ingewikkeld worden. Maar ik heb er alle vertrouwen in dat dit ons als Fontys gaat lukken.” [Jan Ligthart]

Na maanden vertraging heeft demissionair minister Robbert Dijkgraaf de Toekomstverkenning naar de Tweede Kamer gestuurd, waarin onderzoekers een blik werpen op het mbo, hoger onderwijs en de wetenschap in het jaar 2040.

“Een belangrijk gegeven is dat er straks meer banen dan mensen zijn”, reageert minister Dijkgraaf in een interview met het HOP. “Waarschijnlijk gaan we naar een tijd van structurele arbeidsmarkttekorten. Dan wordt de vraag: moeten we jongeren nog steeds de gelegenheid geven om te kiezen waar ze zin in hebben? Of moet je die keuzevrijheid kanaliseren?”

Voor hun Toekomstverkenning (‘Vandaag is het 2040’) verzamelden de onderzoekers allerlei ideeën in een reeks bijeenkomsten met studenten, docenten, onderzoekers en andere geïnteresseerden. In hun rapport buigen ze zich bovendien over de vergrijzing, migratie, polarisatie en andere ontwikkelingen.

Er waren vijf onderzoeksbureaus bij betrokken: KBA Nijmegen, ResearchNed, CHEPS, Andersson Elffers Felix (AEF) en het Kohnstamm Instituut. Ze zien uiteindelijk drie rode lijnen.

Meer of minder vrijheid
Toekomstige bewindslieden zouden de nadruk kunnen leggen op de arbeidsmarkt en economie. Studenten krijgen dan minder vrijheid om te studeren wat ze willen, want er moeten meer studenten voor techniek, zorg en onderwijs kiezen. Er is in dit perspectief minder ruimte voor ongebonden wetenschappelijk onderzoek.

Een tweede perspectief kijkt vooral naar maatschappelijke uitdagingen. Daarin spelen dus niet alleen de economie en arbeidsmarkt een rol, maar bijvoorbeeld ook klimaatverandering, voedselzekerheid en gelijke kansen. Opleidingen met een numerus fixus moeten bijvoorbeeld meer aandacht schenken aan ‘transparante en valide selectie’ van studenten.

Het derde perspectief zet de individuele talenten centraal. Studenten krijgen veel vrijheid en het aanbod van opleidingen volgt de vraag. Er wordt meer geld uitgetrokken voor ongebonden onderzoek.

Op gespannen voet
Daar horen allemaal politieke keuzes bij. Soms staan ze met elkaar op gespannen voet, soms sluiten ze elkaar niet uit. Zorgvuldige selectieprocedures bij fixusopleidingen zouden bijvoorbeeld in alle perspectieven passen.

Aan de hand van deze Toekomstverkenning wilde minister Dijkgraaf zijn eigen koers uitstippelen, maar inmiddels is het kabinet gevallen en doet hij dat niet meer. In een brief aan de Tweede Kamer noemt hij alleen welke afwegingen de politiek moet maken.

Bindend studieadvies
Het bindend studieadvies en selectie aan de poort kunnen bijvoorbeeld prestatiedruk opleveren: “Wanneer vinden we dat deze maatregelen studenten uitdagen en wanneer gaan maatregelen de grens over naar opjagen?” Eerder deze week heeft de Tweede Kamer besloten om discussies over het bindend studieadvies door te schuiven tot na de verkiezingen.

En moet de overheid het aantal opleidingsplaatsen beperken bij opleidingen die minder goed op de arbeidsmarkt aansluiten? Dijkgraaf: “Wat betekent dit voor het wetenschappelijk onderwijs dat juist niet beroepsgericht is?”

Wetenschap
Voor het onderzoek van de toekomst kun je zulke vragen ook stellen. “We moeten er in elk geval voor zorgen dat het vak van wetenschapper aantrekkelijk blijft en dat we al onze talenten koesteren”, schrijft Dijkgraaf.

Volgens de minister vragen maatschappelijke uitdagingen om zowel fundamenteel als praktijkgericht onderzoek. Daartoe moeten mensen beter samenwerken binnen organisaties, maar zulke samenwerking is volgens hem ook van belang “tussen mbo-instellingen, hogescholen en universiteiten en met bijvoorbeeld organisaties voor toegepast onderzoek en maatschappelijke partijen”.

Verder onderstreept hij dat bepaalde keuzes al een beetje zijn gemaakt. “Het kabinet heeft de investeringen in bèta en techniek substantieel verhoogd met de sectorplannen, het Fonds voor Onderzoek en Wetenschap en het Nationaal Groeifonds.”

Bekostiging
Op de financiering komt het ministerie nog terug. Met name de universiteiten willen graag een stabielere financiering, zodat ze minder afhankelijk zijn van studentenaantallen. Hetzelfde geldt voor hogescholen in krimpregio’s. Maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan.

Eerder legde Dijkgraaf aan de Tweede Kamer uit dat het budget van zijn ministerie nu eenmaal afhangt van het aantal leerlingen en studenten. Dus als een deel van de bekostiging stabieler wordt, dan wordt een ander deel noodzakelijkerwijs flexibeler. Het is ook de vraag wat dat zou betekenen voor de toegankelijkheid van het onderwijs. [HOP]

Daarmee geeft Houterman ook meteen antwoord op de vraag die gastspreker Ron Bormans, tot voor kort zijn directe collega bij Hogeschool Rotterdam, stelt aan het einde van zijn betoog. Wat betekent dit voor Fontys? In krap 20 minuten sprak Bormans over de toekomst van het hbo en het hoger onderwijs in relatie tot de toekomstverkenning voor het hoger onderwijs.

Bormans, die vorig jaar commissievoorzitter was van het VH-rapport Focus op professie, is van mening dat het hoger onderwijs in 2010 de verkeerde afslag heeft genomen. De afslag die wees naar ‘groei, groei en nog eens groei’. “En dat terwijl iedereen het erover eens was, dat we hadden moeten kiezen voor kwaliteit.”

In plaats daarvan heeft Bormans de kloof tussen de hogescholen en universiteiten alleen maar groter zien worden. Een gemiste kans, vindt hij. Boven zijn presentatie staat ‘2 voor 12’. Hij noemt de situatie in het hoger onderwijs uiterst urgent. “We moeten af van het groeimodel. Alle rapporten die sinds 2010 zijn verschenen, beginnen met de stelling dat de manier waarop we in het hoger onderwijs werken niet toekomstbestendig is.”

Disbalans
De universiteiten worden overspoeld met studenten, terwijl het hbo krimpt. “Dat zorgt voor een disbalans”, licht Bormans toe. “Daardoor kan het hoger onderwijs niet meer leveren waar de samenleving om vraagt. De oplossing? “Hogescholen moeten hun eigenheid benadrukken en universiteiten moeten hun profiel aanscherpen. Tegelijkertijd moeten we de spelregels tussen beide gelijktrekken. En dat vraagt om een andere bekostiging van het hoger onderwijs.”

Dan volgt de onvermijdelijke vraag: Wat betekent dit voor Fontys? “Ik zou bijna zeggen dat we daar drie jaar geleden al een antwoord op hebben gegeven”, zegt Fontys-bestuursvoorzitter Joep Houterman. “Toen zijn we met Fontys for Society gaan investeren in onderzoek en in verdere ontwikkeling van masteronderwijs. We zijn er dus al mee bezig, maar hebben ook nog veel stappen te zetten.” 

Daarna heeft Houterman het over een onderwerp dat in de afgelopen weken bijna dagelijks in het nieuws kwam: het tekort aan talent. Er komt steeds meer werk dat door steeds minder mensen gedaan moet worden. Alleen in de technieksector zullen er in de komende tien jaar in de Brainport regio 70.000 banen vervuld moeten worden.

Maar ook docenten en leraren zijn er te weinig. In Brabant en Limburg komen ze er in 2025 naar verwachting ruim 400 tekort. Het grote uitvalpercentage bij lerarenopleidingen helpt daar niet bij. “We moeten iets doen en nemen daar onze verantwoordelijkheid voor. Er wordt al twee jaar gewerkt aan een transitie voor de lerarenopleiding, die we in september 2025 van start willen laten gaan.”

Elk talent telt
Wat volgt, is een vraag. Aan alle aanwezigen, maar ook aan Houterman en Fontys zelf. Wat deed u toen u nog kon bijsturen? Fontys doet veel, durft Houterman te stellen. “En dat in een tijd waarin we last hebben van een demografische krimp en dus teruglopende studentaantallen. Onze verantwoordelijkheid door die krimp wordt alleen maar groter, niet kleiner.”

Dat is een probleem, net zoals het een probleem is dat studenten vaak geen woonruimte kunnen vinden, zowel Nederlandse als buitenlandse studenten. Houterman zoomt in op de laatste groep. “Elk talent telt, ook buitenlandse talenten. Fontys blijft daarom buitenlandse studenten werven, het werkveld vraagt daar immers om. Maar omdat huisvesting lastig blijft, ontmoedigen wij studenten onze kant op de komen als ze nog geen kamer hebben.”  [Karen Luiken/Marieke Verbiesen/Noëlle van den Berg]

Hannah Roelofs is een van die tachtig studenten. Samen met nog zeven anderen staat zij aan het roer van de acties die georganiseerd worden onder de vlag van Pulsed. “De Amy Foundation heeft tot nog toe drie scholen gebouwd in Kaapstad, maar er is nog een groot gebrek aan geld of spullen. Daar komen wij in beeld.”

Door middel van het inzamelen van geld en spullen voor de stichting probeert Hannah, samen met haar medestudenten, een steentje bij te dragen. “Ik focus me daarbij op zonne-energie. Mijn broer heeft een bedrijf in deze sector en we zijn aan het kijken of hij panelen kan doneren. Daarnaast zorgen anderen voor naaimachines en -gerei en gereedschap, en nemen we workshopvideo’s op zodat de mensen in Kaapstad straks weten hoe zij al ons materiaal kunnen gebruiken.”

Ter plaatse helpen
Dat is nog niet alles. Samen met student, vriend en mede-kartrekker Enric en nog drie andere studenten, vertrekt Hannah over drie weken naar een van de scholen in Kaapstad. “Op die school zitten studenten van 18 tot 25 jaar. Een doelgroep waar we zelf ook onder vallen. Eenmaal daar aangekomen kunnen we zien wat onze acties tot nog toe betekend hebben voor hen en waar ze nog meer hulp nodig hebben.”

Vanwege deze reis heeft Hannah een oproep gedeeld voor het inzamelen van KLM-airmiles, waarmee ze deels de vliegtickets heeft betaald. Daarnaast heeft de studente ook een crowdfunding opgezet voor de Amy Foundation. “Die teller staat inmiddels op 1100 euro. En ook al gaan we al over drie weken, ons werk zit er nog lang niet op.”

Flessen, kleding en presentatie
Zo presenteren de studenten donderdag op Campus Rachelsmolen hun project en de bijbehorende acties op een soort markt met kraampjes, waar iedereen nog steeds kleding en lege flessen in kan leveren. Over een week staan Hannah en haar medestudenten voor de taak om een alomvattende eindpresentatie te geven.

Daarna blijft de studente zich nog even onvermoeid inzetten als eerst. “Het einddoel van onze crowdfunding staat bijvoorbeeld op 4000 euro, maar daar zijn we nog lang niet. We hebben wat dat betreft nog veel flessen in te leveren en organiseren aankomend weekend een volleybaltoernooi. Dus mocht je mee willen helpen aan een betere toekomst voor de jongeren in Kaapstad, is alle hulp van harte welkom. Dat kan ook door het inleveren van flesjes bijvoorbeeld, want doneren bestaat uit meer dan alleen maar geld geven.” [Noëlle van den Berg]

Eind februari publiceerde de Volkskrant een kritisch artikel over de invoering een nieuwe onderwijsmethode bij Fontys Hogeschool. Minister Dijkgraaf van Onderwijs heeft er nu ook officieel op gereageerd en Kamervragen beantwoord.

Onafhankelijke keuring
Hij stelt opnieuw dat de omstreden Vlaamse hoogleraar Dochy, die meewerkte aan onderwijsvernieuwingen bij Fontys, geen lid had mogen zijn van de visitatiepanels die voor onderwijskeurmeester NVAO twee Fontys-opleidingen beoordeelden: de opleiding hbo-ict in 2017 en de masteropleiding applied IT in 2022.

Hij heeft begrip voor het spanningsveld tussen de vereiste onafhankelijkheid van panelleden en de benodigde expertise om een opleiding goed te kunnen beoordelen. Ook lieten de onafhankelijkheidseisen die in 2017 golden nog “enige interpretatieruimte”.

Maar zeker bij de accreditatie in 2022 hadden “de bredere banden van de heer Dochy met de bij Fontys gehanteerde onderwijsmodellen aanleiding moeten zijn om hem uit te sluiten van het panel”, aldus de minister. “De onafhankelijkheid van deskundigenoordelen tijdens de opleidingsbeoordelingen moet buiten kijf staan.” De NVAO kondigde eerder al aan dat ze de onafhankelijkheidseisen voor panelleden gaat verduidelijken.

Geen reden voor twijfel
Toch hoeven de beide accreditaties niet te worden overgedaan. Het panel in 2017 telde zeven leden en dat in 2022 vijf. Er waren volgens de NVAO voldoende panelleden met verstand van onderwijs en de rapporten zijn duidelijk over hoe de visitatie is verlopen. “Ik heb geen reden om te twijfelen aan het kwaliteitsoordeel dat in beide gevallen is uitgesproken”, aldus Dijkgraaf.

 De accreditatie van de opleiding hbo-ict loopt in 2024 af: dit betekent dat er in november 2023 opnieuw een visitatie plaatsvindt. De accreditatie van de Applied IT-opleiding blijft tot 2028 staan.

 In september zal de commissie-Onderwijs van Tweede Kamer debatteren over de onderwijsvernieuwing bij Fontys. [HOP]

Vorig jaar maart konden mensen voor het eerst 1.000 euro STAP-subsidie aanvragen voor scholing. Maar dat gold niet voor meerjarige opleidingen en ‘zittende’ studenten  die al bezig zijn met hun opleiding. Dat gaat nu veranderen. De wetswijziging gaat in op 1 juli. 

Het gaat om meerjarige opleidingen die door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO) zijn geaccrediteerd en die langer dan twaalf maanden duren. Voor elk scholingsjaar moet een student een nieuwe aanvraag doen. Daarvoor levert de opleider een STAP-aanmeldingsbewijs en de verplichte vooraanmelding. Elk scholingsjaar moet afgesloten worden met een bewijs van deelname.

Voorwaarden
Om voor een STAP-budget van 1.000 euro in aanmerking te komen moeten studenten aan een aantal voorwaarden voldoen. Zo moeten studenten tussen de 18 jaar en de pensioengerechtigde leeftijd zijn. Voor voltijdopleidingen geldt de aanvullende voorwaarde dat je ten minste 30 jaar oud bent op het moment dat je de subsidie aanvraagt.

Studenten kunnen maar één keer per jaar het STAP-budget toegekend krijgen. En op het moment van de aanvraag mogen zij geen andere financiering op het gebied van onderwijs ontvangen, zoals studiefinanciering, lerarenbeurs of tegemoetkoming schoolkosten voor meerderjarigen.

Noud Dirkx, van Fontys Onderwijs & Onderzoek, legt uit hoe mensen het STAP-budget kunnen aanvragen. “Je schrijft je in bij Fontys voor de opleiding die je wilt gaan volgen. Wie al bij ons studeert, kan zich herinschrijven. Als je aangeeft dat je in aanmerking wilt komen voor het STAP-budget, ontvang je van ons een STAP-aanmeldbewijs. Daarmee kun je een aanvraag indienen via het STAP-portaal van het UWV.”

Herinschrijvers
Er zijn zes aanvraagtijdvakken per jaar.  “De eerstvolgende mogelijkheden voor studenten die in september aan een opleiding willen beginnen, zijn op 1 mei en 3 juli”, vertelt Dirkx. “Herinschrijvers kunnen pas vanaf 1 juli STAP-budget aanvragen, omdat dan de gewijzigde regeling ingaat. Dat hadden we natuurlijk liever anders gezien.”

Deze week stuurt Fontys een mailing rond over de gewijzigde regeling. Dirkx: “Iedereen die zich al eerder voor een opleiding heeft aangemeld, krijgt een bericht met uitleg over STAP en de vraag of ze hiervan gebruik willen maken.​ Zittende studenten krijgen deze vraag bij openstelling van de herinschrijving. Zij ontvangen dan een aanmeldbewijs voor de aanvraag van het STAP-budget in juli.​”

Het STAP-budget is beperkt en de belangstelling is groot. Het is dus niet gezegd dat iedereen die via Fontys een aanmeldbewijs ontvangt, ook daadwerkelijk subsidie krijgt toegekend. Volgens Dirkx ontving bij vorige aanvraagrondes ongeveer een derde van de Fontys-vooraanmelders een STAP-budget.

“Wil je kans maken op een STAP-budget, dan is het belangrijk om vóór 10.00 uur op de dag van de nieuwe aanvraagperiode in te loggen op de website van het UWV.”  [Marieke Verbiesen]

Komend studiejaar wordt, als alles goed gaat, een eerste pilot gedraaid om dit systeem te testen. “Het is heel simpel”, stelt FLOS-directeur Anton van den Brink. “Een van de redenen is de teruglopende animo voor het lerarenvak en de demografische ontwikkeling in deze regio. Die zorgen voor een terugloop in aanmeldingen van nieuwe studenten. Wat we niet willen is dat we in de situatie komen zoals dit studiejaar, waarbij slechts één of twee studenten een opleiding volgen voor een bepaald vakgebied."

“Maar het is niet alleen een kwantitatieve maar ook een kwalitatieve omslag. Want we doen het ook voor de opleidingen met voldoende instroom zoals Engels en geschiedenis waar we volle klassen hebben. De aanleiding is ook dat de Onderwijsraad adviseerde om bij de opleidingen het leraarschap (beroep) meer centraal te stellen. We leiden geen economen, natuurkundigen of taalkundigen op maar leraren.” 

Dit heeft als voordeel dat elke student ook echt onderdeel wordt van een klas, ongeacht hoeveel studenten zich voor een opleiding hebben ingeschreven. Maar dat niet alleen. 

Van den Brink: “Het betekent ook organisatorisch dat we het veel handiger in elkaar kunnen zetten. Want elke student komt hier binnen om leraar te worden. En er zijn genoeg gemeenschappelijke vakken, didactiek, pedagogiek, dat je ze een groot deel van de tijd hetzelfde onderwijs kunt geven. Bovendien kunnen we  het dan zelfs voor die éne student van een bepaalde opleiding nog steeds kostendekkend aanbieden.” 

Als er een succesvolle pilot is gedraaid, zou dit in studiejaar 2024/2025 in het hele instituut kunnen worden toegepast. “We zijn al in gesprek met scholen in de regio die echt als een opleidingsschool kunnen gaan dienen: waar stages worden gelopen en studenten individueel worden begeleid  en bepaalde vaardigheden worden aangeleerd. Voor de echte vakinhoud, het groepswerk en overige onderwijsactiviteiten komen ze dan nog wel gewoon naar ons instituut.”

Schaalgrootte
Bij Fontys lerarenopleiding Tilburg zijn ze niet van plan hetzelfde pad te volgen. “Wij hebben toch een iets andere schaalgrootte. Dus qua organiseerbaarheid en betaalbaarheid is die urgentie er bij ons niet. Maar het is zeker geen gekke gedachte wat ze in Sittard van plan zijn en het kan heel inspirerend zijn, ook voor ons", zegt FLOT-directeur Ad Vissers.

Ook in Tilburg timmeren ze aan de weg en komt er komend jaar een pilot. Maar dan van een heel andere orde en met een andere insteek. Vissers: “Tien jaar geleden begonnen bij ons 1000 studenten aan een lerarenopleiding. Daarvan haalden 450 hun diploma. Nog eens vijf jaar later bleken er daarvan nog maar 300 werkzaam te zijn in het onderwijs. Dus dat is een totale uitval van 700. Dat kan ik eigenlijk niet uitleggen. Dat moet anders.”

“Die 300 goedopgeleide leraren die in het vak zijn beland, dat is natuurlijk prima. Maar het gaat om de 700 die ook graag leraar geworden waren. Wij investeren erin om hen voor het leraarvakmanschap te behouden, natuurlijk met de benodigde/gewenste kwaliteit en bevoegdheid, maar iets anders opgeleid, in aansluiting op hun talent.”

Hoe dan? “Door de studenten die nu uitvallen omdat ze een moeilijke periode doormaken of een sneuvelen op één onderdeel, toch binnen te houden. Hen te behouden voor het vak. Door ze getemporiseerd te laten leren, gepersonaliseerde lessen te geven. We moeten wat zuiniger zijn op die mensen. Niet dat ze mogen voldoen aan een minder streng eisenpakket, maar door ze langer de tijd te geven. Als je daarmee 200 van die 700 studenten alsnog voor het vak behoudt, heb je het lerarentekort al opgelost.”

Rectoren
Deze maand voert de FLOT gesprekken met een grote groep rectoren van middelbare scholen om te bekijken hoe dit in de praktijk, met stages, vorm kan krijgen. Daarbij gaat het ook over de mensen die nu nog onbevoegd voor de klas staan, gefinancierd met de tijdelijke NPO-gelden. “Die wil je ook behouden voor het onderwijs. En dat moet ook mogelijk zijn door een aangepast programma op te stellen waarmee ook zij gewoon hun diploma kunnen halen.”

Komend studiejaar zal blijken hoe groot de groep is waarmee de pilot gedraaid gaat worden. “Dat kunnen er 15 zijn of 20, 30 misschien. Dat wordt pas zichtbaar gaande het studiejaar. Maar als ze nu een jaartje langer over hun studie doen, kunnen ze nog altijd 50, 60 jaar voor de klas staan in hun leven.” [Jan Ligthart]

Het afschaffen van de oude basisbeurs in 2015 zou de schatkist honderden miljoenen euro’s gaan opleveren. Ook al komt de basisbeurs weer terug, die opbrengst staat nog altijd in de boeken van het ministerie. Het bedrag loopt op tot 691 miljoen euro in 2026.

Van dat geld zouden studenten beter onderwijs krijgen, was de belofte. De instellingen moesten goede plannen bedenken, die goedkeuring moesten krijgen van de medezeggenschap en daarna van de minister van Onderwijs, die de plannen liet keuren door kwaliteitsbewaker NVAO. Het geld werd bijvoorbeeld besteed aan kleinere werkgroepen, studentpsychologen, blended learning en onderwijsvernieuwing.

Maar die strenge keuring van de NVAO, die 150 duizend per jaar kostte, hoeft van het kabinet niet meer. Straks krijgen de onderwijsinstellingen het geld gewoon, staat in een wetsvoorstel dat minister Dijkgraaf online heeft gezet voor een internetconsultatie. Iedereen die wil, mag kritiek leveren en verbeteringen voorstellen voordat het naar de Tweede Kamer gaat.

De basisbeurs komt weer terug, maar niet ten koste van de aangekondigde investeringen. Dat geld blijft behouden voor het hoger onderwijs. Er zit alleen geen extra controle meer op. Het kabinet spreekt van “verdiend vertrouwen in de professionaliteit”. De instellingen zullen zich heus wel blijven inzetten voor onderwijsverbetering, ook zonder controle op de plannen.

Kritiek
Toch klonk er in het verleden veel kritiek op de instellingen. Begin 2018 verscheen er een vernietigend rapport van de Algemene Rekenkamer over de ‘voorinvesteringen’, waarmee universiteiten en hogescholen op de opbrengst vooruit zouden lopen. Daar was te weinig van terechtgekomen. Daarna bleven er ook veel ‘kwaliteitsplannen’ hangen in de zeef van de NVAO die nog verbeterd moesten worden.

In de coronacrisis hadden de instellingen wel iets anders aan hun hoofd dan het maken van zulke kwaliteitsplannen: het was alle hens aan dek. Daarom wilde de vorige minister van Onderwijs Ingrid van Engelshoven twee jaar geleden alle universiteiten en hogescholen hun deel van de beloofde basisbeursmiljoenen gewoon geven, ook zonder goedgekeurd kwaliteitsplan.

Daar was overigens niet iedereen het mee eens. Met name de VVD was destijds fel tegen. Instellingen zouden zonder controle niet geprikkeld worden om goed na te denken over de besteding van het geld.

Minder noodzaak
En nu komen de checks op de kwaliteitsafspraken dus niet meer terug. De noodzaak is ook minder, nu studenten weer een basisbeurs krijgen: het is geen verschuiving meer tussen basisbeurs en geld voor het onderwijs.

De Tweede Kamer gaat er nog over praten. Naar verwachting kan het voorstel ook nu weer op kritiek rekenen. Want vertrouwen is mooi, maar volgens sommige partijen is controle toch iets beter. [HOP] 

De komst van ChatGPT leidt tot een aanhoudende stroom van columns en artikelen die met behulp van het chatprogramma zijn geschreven. Ze gaan meestal over de gevaren van het chatprogramma.

Het HOP interviewde het programma vlak na de lancering. De komst van ChatGPT kan leiden tot plagiaat, erkende het programma zelf, “omdat het moeilijk te bepalen is of een bepaald stuk werk door een mens of een machine is geschreven”.

De auteurs van ‘Chatting and Cheating: Ensuring Academic Integrity in the Era of ChatGPT’ laten dat zien. Tot aan de afsluitende ‘discussion’ is vrijwel het hele artikel geschreven door ChatGPT, met uitzondering van de referenties en de tussenkopjes.

Verzonnen referenties
ChatGPT had allemaal referenties verzonnen, die de auteurs waar nodig hebben vervangen door echte referenties. Maar verder hebben ze weinig gedaan dan ‘prompts’ geven, oftewel onderwerpen om over te schrijven. Zelfs de titel is van ChatGPT zelf.

In het Britse dagblad The Guardian staat dat de reviewers, die de kwaliteit van het artikel moeten beoordelen voordat het geplaatst wordt, zich in de luren lieten leggen. Dat klopt niet, want er staat glashelder in het artikel dat het met behulp van ChatGPT is geschreven.

Het artikel laat vooral zien wat de gevolgen kunnen zijn voor het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. “Het is een wapenwedloop”, zegt een van de auteurs, hoogleraar Debby Cotton. “De technologische ontwikkelingen gaan razendsnel en universiteiten zullen die moeilijk kunnen bijbenen.”

Gelijke kansen
Een van de andere auteurs, bioloog Reuben Shipway, ziet voordelen. ChatGPT zou weleens goed kunnen zijn voor de kansengelijkheid, oppert hij op Twitter. Het kan non-native English speakers verder helpen, of studenten met bepaalde leerproblemen of functiebeperkingen.

Eerder meldde Nature al dat ChatGPT vier keer als coauteur van een artikel is genoemd. Sommige onderzoekers menen dat het programma een goed hulpmiddel kan zijn, terwijl enkele wetenschappelijke tijdschriften het gebruik willen tegengaan. 

Het programma werkt op basis van waarschijnlijkheden. Het zoekt niet naar de waarheid, maar produceert plausibele antwoorden op vragen en opdrachten die gebruikers het voorleggen. [HOP]

De educatieve module is een lesprogramma van een halfjaar, waarmee je na je bachelor leraar kunt worden. Dus stel, je hebt Frans of wiskunde gestudeerd: dan kun je na de educatieve module het onderwijs in. Daar heb je niet eens een master voor nodig.

De korte module is natuurlijk niet hetzelfde als een volledige lerarenopleiding, dus je krijgt dan een ‘beperkte tweedegraads bevoegdheid’. Je mag voor de klas binnen het vmbo-t en de onderbouw van havo en vwo. Of je kunt doorstuderen.

Er liep een ‘experiment’ sinds 2016, maar deze snelle route naar het leraarschap komt nu in de wet te staan. Want alle beetjes helpen in de strijd tegen het lerarentekort. Het is een hamerstuk: de Tweede Kamer gaat er niet eens meer over praten.

Vorig jaar uitte de Raad van State nog haar bedenkingen bij het wetsvoorstel. De adviseurs plaatsten hun bedenkingen bij de pedagogische en didactische (start)bekwaamheid van leraren die gaan werken op basis van de beperkte tweedegraads bevoegdheid na het afronden van een educatieve module. 

‘Computer says no’
Klein praktisch probleempje: een programma van een halfjaar past niet zo goed in de systemen van studiefinancier DUO. En dat kan financiële gevolgen hebben voor studenten die het collegegeld voor deze module willen lenen.

Dat zit zo. Voor de educatieve module moet je je inschrijven bij een bacheloropleiding. De systemen van DUO zien niet dat er sprake is van een kort programma en denken dat de inschrijving voor een heel jaar geldt, zoals bij andere opleidingen. Vervolgens vragen ze hoeveel collegegeld je moet lenen. Dat is dus eigenlijk zo’n 1.100 euro (de helft van het jaartarief).

En dan komt het misverstand: de systemen van DUO willen dat bedrag uitspreiden over twaalf maanden. Als je dan na een halfjaar weer bent uitgeschreven, heb je de helft nog niet ontvangen, maar de systemen denken: je bent uitgeschreven, dus je hoeft niets meer te krijgen. Dan zou je dus de helft mislopen.

Eerst dacht het kabinet: het komt wel goed, want de studenten kunnen bij DUO een beroep doen op de ‘hardheidsclausule’. Maar de adviseurs van de Raad van State hadden daar kritiek op. Die hardheidsclausule is bedoeld voor onvoorziene problemen, terwijl het kabinet dit probleem van verre ziet aankomen.

Premaster
Hetzelfde kan zich bovendien voordoen bij studenten die een premaster volgen. Die programma’s duren ook weleens korter dan een jaar en ook hiervoor kunnen studenten gebruikmaken van het collegegeldkrediet of het levenlanglerenkrediet.

Daarom staat er nu een aparte voorziening in het wetsvoorstel. Studenten kunnen DUO verzoeken om het bedrag in zes maanden tijd te verstrekken, zodat ze geen geld mislopen. Het vraagt wel enige scherpte van de student. ‘Studenten moeten immers zelf opmerken dat zij een te laag bedrag ontvangen, en hier vervolgens melding van maken’, staat in de toelichting bij de wijziging.

Het kan niet anders, staat erbij. Het is ‘uitvoeringstechnisch’ niet mogelijk om de DUO-systemen op korte termijn te veranderen. De problemen voor de student ‘kunnen worden beperkt door te zorgen voor een goede informatievoorziening’, meent het ministerie. ‘Daarvoor zal dan ook worden gezorgd.’

Overigens kun je de educatieve module ook tijdens de wo-bachelor volgen als een minor. Deze programma’s trekken samen een paar honderd studenten per jaar. De meeste van deze leraren gaan alsnog een master volgen, staat in de toelichting bij het wetsvoorstel. ‘Er zijn op dit moment geen aanwijzingen dat de afgestudeerden op grote schaal werkzaam blijven in het onderwijs met slechts een educatieve minor als basis.’ [HOP]

“Het heeft wel iets weg van de uitvinding van de fotografie”, zei schrijver en dichter Hannah van Binsbergen maandag tijdens een bijeenkomst van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. “Kunstenaars zetten zich er tegen af of maakten juist gebruik van de nieuwe fotografische perspectieven.”

Nieuwe vaardigheden
Het nieuwe chatprogramma schrijft op commando essays, literatuur en wetenschappelijke papers. Met zijn schijnbare alleskunnerij roept het programma allerlei vragen op. Kan de chatbot straks even goed schrijven als wij? Kan hij zelf nadenken en creatieve oplossingen aandragen? Wat betekent dit voor onderwijs en wetenschap?

Die verwondering en die vragen zijn begrijpelijk, reageert taaltechnoloog en cognitiewetenschapper Jelle Zuidema. “Het systeem achter de chatbot is de nieuwste generatie van de zogenoemde Large Language Models.” Wetenschappers zijn er al decennia mee bezig, maar in de laatste drie jaar gaat het zo hard dat de programma’s allemaal nieuwe vaardigheden hebben aangeleerd. Ze doen dat in dialoog met de input van gebruikers en programmeurs.  

Volgens Zuidema gaan zulke modellen de wereld veranderen. “Niet omdat ze zelf logisch kunnen nadenken maar omdat ze zijn ontworpen om in zoveel mogelijk gevallen te kunnen voorspellen wat er nodig is voor een mogelijk antwoord op een vraag.”

Generiek
Toch zijn er veel kanttekeningen te maken. Auteur Hannah van Binsbergen wees op de zelfcensuur die de programmeurs de chatbot hebben opgelegd. Het maken van literair sterke teksten is daardoor volgens haar vooralsnog onmogelijk. Antwoorden zijn vooral heel generiek. Ze vroeg ChatGPT bijvoorbeeld wat de chatbot voor schrijvers kon betekenen. En die antwoordde onder meer dat hij kan helpen door “culturele horizonten te verbreden en uit te breiden wat het begrip van literatuur kan zijn”. Dat klinkt veelbelovend, maar wat het concreet betekent blijft in het midden.  

Er zijn volgens haar ook andere problemen. “Teksten generen kan het programma goed, maar zich verhouden tot stijl en vorm nauwelijks.” Zo vroeg ze ChatGPT om een gedicht in de stijl van Lucebert te schrijven en kwam er een half rijmend gedicht uit, wat volgens Van Binsbergen niets met de dichter van doen had.

Verder wordt de chatbot getraind met behulp van onderbetaalde Keniaanse proefgebruikers om politiek correcte antwoorden te geven. “Sterker nog”, zei de Leidse filosoof Victor Gijsbers, “het programma kan helemaal geen antwoord geven op politiek gevoelige of morele vragen”. En als je hem vraagt waarom niet, “dan antwoordt hij dat het belangrijk is dat mensen hun eigen mening vormen.”   

Waarheidsvinding is niet belangrijk
Dat bracht Gijsbers bij een gevoelig punt. Volgens hem is de chatbot niet geprogrammeerd voor waarheidsvinding. Terwijl eerdere kunstmatige intelligente systemen dat wel waren. OpenAI, het bedrijf achter ChatGPT zou dat niet belangrijk vinden. Gijsbers legde de chatbot bijvoorbeeld een probleem voor dat door een programma uit de jaren zestig al was opgelost. De chatbot kwam meermaals met foutieve antwoorden. Ook doet het programma nu en dan vreemde dingen. “Als je ChatGPT tien keer vraagt wat de hoofdstad van Nederland is dan zegt hij negen keer Amsterdam en één keer Rotterdam.”

Het produceren van samenhangende stukken tekst die feitelijk kloppen is ook volgens taaltechnoloog Zuidema vaak nog te veel gevraagd. De chatbot probeert zich in zijn antwoord op bestaande webteksten te baseren, maar als dat niet lukt bluft hij zich erdoorheen en vult hij onzin in. Bronnen worden daarbij niet vermeld. Een nieuw online programma van Microsoft-zoekmachine Bing probeert het andersom te doen en eerst bronnen te zoeken bij het antwoord, zegt Zuidema. “Hoewel de samenhang en schifting van de informatie dan nog niet altijd goed is, valt in elk geval na te gaan waar de informatie vandaan komt.”

Pen en papier
Studenten lijken de nieuwe techniek in ieder geval massaal te omarmen en schrijven hele essays met ChatGPT. Worden zij nog wel aangemoedigd om kritisch te denken? “Ja, voor docenten is dit geen pretje”, grapt Gijsbers. “Daarom moeten we kennis anders gaan toetsen. Gewoon weer met pen en papier in een tentamenzaal.”

Maar er zijn ook voordelen voor docenten. “Het kost nu heel veel tijd en moeite om aan studenten uit te leggen hoe ze een essay moeten schrijven. Binnen afzienbare tijd komen er programma’s beschikbaar die daar erg behulpzaam bij zullen zijn.” 

ChatGPT is ook onderwerp van gesprek tussen docenten en bestuur bij Fontys. En studenten Max, Ruben en Niek van Fontys ICT hebben een tool ontwikkeld die het gebruik van ChatGPT ontdekt in teksten.

Even goed?
Iemand uit het publiek vroeg of ChatGPT tijdens het symposium een even goed praatje had kunnen voorbereiden als de sprekers zelf. Die dachten van niet. Volgens filosoof Gijsbers moet een spreker een verhaal vertellen dat klopt en dat waarde heeft voor het publiek. “Ik denk dat er in de verhouding tussen u en mij iets heel anders aan de hand is dan in de verhouding tussen u en de technologie.”  [HOP/Marieke Verbiesen]

Dochy is medebedenker van de HILL-methode die bij Fontys in verschillende vormen door instituten wordt toegepast. De afgelopen maanden was er veel discussie over die methode. Dat leidde afgelopen week tot een zeer kritisch artikel in de Volkskrant, wat voor nog meer onrust zorgde.

Dochy verkrachtte in 2016 in Spanje een studente. De Katholieke Universiteit Leuven waaraan hij was verbonden, kreeg daar lucht van en stelde hem in 2018 op non-actief. Maar pas toen de rechtbank hem in oktober 2022 veroordeelde, werd dit feit bekend bij Fontys. De hogeschool verbrak daarop meteen alle banden met Dochy en zijn organisatie High Impact Learning that Lasts (HILL).

Sindsdien ging de discussie binnen Fontys vooral over die onderwijsmethode en nauwelijks meer over Dochy. Tot vandaag de Volkskrant wederom met een artikel kwam, dit keer omdat de Vlaamse hoogleraar tot twee keer toe in een panel zat dat de onderwijskwaliteit van een Fontys-opleiding beoordeelde. En dat het maar de vraag is of hij wel lid had mogen zijn van die visitatiepanels aangezien hij ook werd betaald voor andere activiteiten bij Fontys. 

De eerste keer was in 2017, toen hij en de rest van het panel de bacheloropleiding ICT van Fontys als ‘excellent’ beoordeelde. Vorig jaar, enkele maanden voor zijn veroordeling, zat hij in het panel dat Applied IT, de nieuwe masteropleiding van ICT positief beoordeelde. Overigens is Fontys ICT juist ook het instituut dat al het langst met HILL-principes werkt en daar tot nu toe ook het meeste succes mee heeft.

Goedkeuring
De beoordelingen van deze visitatiepanels, waarvan de leden door de opleidingen zelf worden aangedragen, zijn vaak doorslaggevend om voor een opleiding groen licht te krijgen van de Nederlands-Vlaamse accreditatieorganisatie NVAO. De overheid heeft het al dan niet goedkeuren van opleidingen aan die organisatie uitbesteed.

Het is aan diezelfde NVAO om te controleren of bij die panels geen belangenverstrengeling plaatsvindt. Daarom mogen panelleden minstens vijf jaar geen banden hebben gehad met de bewuste opleiding of instelling. Maar in die laatste paar woorden schuilt het probleem.

“Had Dochy een onafhankelijke positie, dat is de vraag”, aldus Ronald Philipsen, directeur marketing en communicatie bij Fontys. “Hij heeft in de vijf jaar voorafgaand aan beide panelbeoordelingen geen zakelijke band gehad met het bewuste instituut. Hij is wel betaald voor ander werk binnen Fontys, maar niet bij ICT.”

“Interpreteer je de regel dat panelleden binnen de hele instelling geen directe of indirecte belangen hebben of hadden, dan is er wel een probleem. Maar het is een schemergebied: geldt het voor de hele instelling of niet? Zo ja, dan hebben we een probleem. Niet alleen wij, maar het hele hoger onderwijs. Want dan komt er een moment dat je vrijwel niemand meer kan vinden voor zo’n panel, omdat de spoeling dan wel heel erg dun wordt.”

“Ik kan me ook niet voorstellen dat het bij andere hogescholen anders gaat. Mijn persoonlijke ervaring is dat het overal op deze manier gebeurt.”

Philipsen kan niet zeggen of er meer personen zijn die volgens die brede interpretatie van de regel ten onrechte in een beoordelingspanel hebben gezeten bij Fontys. “Daar hebben we nog niet naar gekeken. We hebben wel uitgezocht of Dochy ook nog bij andere Fontys-instituten in panels heeft gezeten. Dat blijkt niet het geval.”

Zorgelijk
Inmiddels heeft minister Dijkgraaf laten weten het “zorgelijk” te vinden dat Dochy in de twee visitatiepanels zat. Hij stelt dat de onafhankelijkheid van panelleden boven elke twijfel verheven moet zijn. “We zijn hierover in gesprek met de NVAO. Criteria moeten kraakhelder zijn.”

In elk geval is voor de NVAO wel duidelijk wat de strekking van de regel is. “Dit moet je niet willen’, zei NVAO-voorzitter Arnold Jonk vandaag in de Volkskrant over Dochy’s deelname aan de panels. Ook stelde hij dat de NVAO naar aanleiding van deze kwestie de regels verder gaat verduidelijken. [Jan Ligthart]

Bij Bron zijn inmiddels meerdere artikelen verschenen over Philip Dochy en met name de discussie rond HILL en varianten op deze onderwijsvernieuwing. Wellicht vind je deze artikelen ook interessant: 

Nieuws: Intern onderzoek naar rol veroordeelde hoogleraar   31-10-2022
Nieuws: Crisisteam: ‘Geen meldingen onveilige situaties hoogleraar’  02-11-2022
Opinie: DownHILL met een veroordeelde hoogleraar 03-11-2022
Opinie: 'Een onderwijsmethodiek met slechts voordelen bestaat niet' 16-11-2022
Column: Een goed gesprek of eindelijk echte discussie? 22-11-2022
Opinie: 'Wie gelooft nog in al deze onderwijsmythes?' 13-12-2022
Nieuws: Houterman: 'Discussie over HILL hoort thuis binnen opleidingen' 13-02-2023
Opinie: 'Eindeloze discussies over onderwijs zijn juist goed' 28-02-2023

De onderzoekers bestudeerden 1500 toetsvragen in het vwo tussen 1990-1995 en 2015-2021. Daaruit blijkt dat de examens 40 tot 50 procent minder examenstof bevatten, en de vragen makkelijker zijn geworden. Volgens de onderzoekers wordt hiermee een dalend kennisniveau onder examenkandidaten verdoezeld.

Bij de Fontys Lerarenopleiding in Sittard (FLOS) hebben ze ook gemerkt dat studenten in de loop der jaren minder goed zijn onderlegd. De lerarenopleidingen Wis- en Natuurkunde hebben een cursus Basis Wiskunde in het eerste jaar in het programma opgenomen om het tekort aan kennis op te vangen. Het is een herhaling van de stof die ze eigenlijk al zouden moeten kennen.

“De reken- en natuurkundevaardigheden zijn de afgelopen twintig jaar teruggelopen”, bevestigt Maurice Smeets. Maar de docent en opleidingscoördinator Natuurkunde bij FLOS benadrukt dat het niveau van eerstejaars niet zo dramatisch is dat ze niet door de opleiding heen komen. “Vwo’ers gaat het nog altijd goed af en ook havisten komen met voldoende inzet door de opleiding heen.”

Minder vakspecialisatie
Smeets wijdt de teruggang mede aan de invoering van het Studiehuis in het voortgezet onderwijs eind jaren negentig. Daarbij werd onder meer het vakkenpakket vervangen door verschillende profielen waaruit scholieren kunnen kiezen. Hierdoor heeft er volgens de opleidingscoördinator een enorme verbreding plaatsgevonden.

“Voorheen konden scholieren zich in zes vakken specialiseren en kregen ze heel veel uren les in elk van deze vakken. In het Studiehuis moeten ze hun tijd verdelen over veel meer vakken. Het profiel Natuur en Gezondheid kun je zelfs volgen zonder het vak natuurkunde”, zegt Smeets. “Het komt zelden voor, maar als deze mensen zich bij ons aanmelden, raden we ze aan eerst een deelcertificaat Natuurkunde op havo-niveau te halen.”

Voorzitter Pieter Duisenberg van universiteitenvereniging UNL vindt het een ernstig signaal voor het middelbaar onderwijs en het vervolgonderwijs, zegt hij in dagblad Trouw. Hij vreest dat Nederlandse studenten het vaker zullen afleggen tegen concurrentie uit het buitenland, met name voor lotingstudies aan prestigieuze opleidingen. “Willen we een kennissamenleving van de hoogste categorie blijven, dan hebben we een sterke onderwijsketen nodig.” Hij pleit voor aanvullend onderzoek. [Marieke Verbiesen/HOP]

Eén van de meest storende passages in het veelbesproken Volkskrant artikel over Fontys was de verwijzing naar Bron, waar in de woorden van de krant ‘docenten elkaar bevechten met gepeperde opiniestukken en reacties’. Ik vond de bijdragen op Bron zinvol, verhelderend en redelijk, en zou niet willen dat we met z’n allen in een soort kramp schieten omdat de Volkskrant blijkbaar meeleest.

We kunnen alleen uitvinden wat goed onderwijs is als we botsen, discussiëren en debatteren. En dan hopelijk ook nog een beetje naar elkaar luisteren.

Van de grote onderwijskundige Jerome Bruner kunnen we leren dat onderwijsinrichting begrepen kan worden als een serie ‘antinomiën’. Dat zijn ‘gepaarde stellingen, die allebei waar zijn maar niet te min elkaar tegenspreken’. Ik zie vier van dat soort tegenstellingen.

We willen studenten op alle mogelijk manieren helpen om het beste uit zichzelf te halen. Maar we zijn er ook om te kwalificeren en dus studenten te selecteren. Dat zijn twee uitgangspunten die botsen als je bijvoorbeeld een student moet beoordelen die na een half jaar van jouw begeleiding een ondermaatse scriptie inlevert.

We willen studenten inspireren door enthousiast te vertellen over de schoonheid die wij zien in ons vak, en we grijpen iedere gelegenheid aan om een authentieke theatervoorstelling te maken van ons onderwijs. We zijn er aan de andere kant om studenten te faciliteren met heldere instructie. Waarbij we de studenten steeds weer voorhouden dat het alleen gaat om hun eigen intrinsieke motivatie en dat ze vooral niet moeten gaan zitten wachten tot wij ze komen entertainen.

We zijn natuurlijk voor open leerdoelen. Onze studenten leveren geen rapporten die in de la verdwijnen, maar hebben het vermogen om te focussen op het echte probleem van de opdrachtgever. De theorie is slechts een hulpmiddel. O, maar wacht, misschien toch nog even een basis leggen met gesloten leerdoelen, want een student die de taal van het vak niet verstaat, die kan ook niet de vraag formuleren waar Google een antwoord op moet geven.

We zijn natuurlijk allemaal voor een persoonlijke aanpak. We kennen iedere student bij naam, bieden een luisterend oor en zetten hun eigen leerproces centraal. Maar als we drie weken bezig zijn met het uitwerken van een nieuwe cursus op Canvas, dan doen we dat toch liever voor 200 dan voor 2 studenten. Zonder een beetje economisch en schaalbaar denken, zouden we allemaal verdrinken in het werk.

Helpen en selecteren, inspireren en faciliteren, open en gesloten leerdoelen, persoonlijk en schaalbaar. Dit zijn vier tegenstellingen die niet op theoretisch conceptueel niveau te beslechten zijn en die tegenstellingen zullen daarom altijd een bron van verwarring zijn. Door die verwarring worden docenten toch teruggeworpen op de vraag in welke aanpak ze zelf nou echt geloven.

Op basis van hun eigen overtuigingen en talenten ontwikkelen verschillende docenten verschillende taakopvattingen. Als iedereen z’n eigen gangetje gaat, dan is dat natuurlijk een recept voor chaos. Maar vreemd genoeg, als een team docenten met al die verschillende taakopvattingen om de tafel gaat zitten, dan blijkt op wonderbaarlijke wijze dat er voor ieder onderwijsvraagstuk een slimme oplossing te vinden is.

De onderwijskunde verslikt zich vaak in het opleveren van eenduidige ‘methodes’, waarbij je voor ieder praktisch probleem vanuit de theorie een oplossing krijgt aangereikt. Een betere manier van denken is volgens mij om met theorie de vraagstukken om ons heen te doorgronden. Dan komen die praktische oplossingen vaak vanzelf naar boven.

Maar goed, dat hoef je natuurlijk niet met mij eens te zijn.

Edwin Schravesande is onderwijskundige en docent sportmarketing bij Fontys Economische Hogeschool in Tilburg.

Ongeveer 10 procent van de kinderen heeft passend onderwijs nodig in verband met kenmerken van hoogbegaafdheid. Kijk je naar traditionele definities over wat hoogbegaafdheid precies inhoudt, dan kom je uit op zo'n 2,5 procent. “Maar dan heb je het met name over een hoge score op een IQ-test en niet ieder kind wordt daarop getest”, legt Bakx uit.

Laten we voor het gemak dus even uitgaan van 10 procent van de leerlingen waarvoor (beter) passend onderwijs nodig is. In een klas van dertig kinderen gaat het dan gemiddeld om drie leerlingen. Best een flink aantal en daarom is het des te urgenter dat deze groep meer aandacht krijgt. “Het is heel fijn dat het ministerie onderkent dat deze kinderen andere onderwijsbehoeften hebben, en dat zij ook onderwijs nodig hebben dat goed aansluit bij hun ontwikkelmogelijkheden. Alle kinderen hebben er recht op iedere dag iets nieuws te mogen leren”, zegt Bakx, die niet alleen bij Fontys werkt maar ook bijzonder hoogleraar begaafdheid is aan de Radboud Universiteit.  

Herkennen en erkennen
Het begint natuurlijk allemaal met het herkennen van hoogbegaafde kinderen. Aankomende leraren leren daar op de pabo’s van Fontys  over. “Wij proberen onze studenten mee te geven hoe ze kenmerken van hoogbegaafdheid kunnen signaleren. Wat bijvoorbeeld op kan vallen, is dat een kind voorlijk is. Op het gebied van taalgebruik, het geheugen of brede interesses. Hoogbegaafde kinderen leggen vaak verbanden die andere kinderen niet leggen, weten veel, pikken dingen snel op en zijn creatieve denkers. Ze komen met oplossingen die anderen niet snel zien.”

Dat herkennen gebeurt vaak, maar helaas niet altijd en áls het dan gebeurt, wordt er niet altijd passend onderwijs toegepast. Dat kan leiden tot een ‘mismatch’. De laatste jaren zijn er steeds meer kinderen thuis komen te zitten en in de groep thuiszitters zitten ook kinderen met kenmerken van hoogbegaafdheid. Bakx: “Bij elk kind is er een andere reden waarom ze uitvallen, maar het gaat ook regelmatig om hoogbegaafden. Dat wat een kind nodig heeft en dat wat het onderwijs biedt, sluit niet altijd aan. Het aangekondigde pakket aan maatregelen zou helpend moeten zijn.” 

Pakket aan maatregelen
Het pakket wordt uitgebreid omschreven in een dertien pagina's tellende kamerbrief die naar de Tweede Kamer is gestuurd. Het belangrijkste dat er volgens Bakx in staat, is dat er erkenning is voor de ondersteuningsbehoeften van hoogbegaafde kinderen én dat er urgentie aan gegeven wordt. “Er wordt gepraat over een aantal thema’s: erkenning, het garanderen van dekkend aanbod, het delen van kennis, het verspreiden van goede voorbeelden en maatwerk waar mogelijk. Maar ook over een landelijk kenniscentrum waar alle kennis en ontwikkelingen gebundeld worden.”

Bakx is over het algemeen positief gestemd, maar toch zijn er ook nog zorgen. “Wat voor mij nog niet concreet is, is hoe de maatregelen worden vertaald naar de dagelijkse praktijk. En hoe het op lange termijn zal verlopen. Er komt geld voor de ontwikkeling en projecten, maar is dat geld er bij langlopende projecten ook straks nog?” [Karen Luiken]

Afgelopen zomer heeft minister Dijkgraaf met de instellingen afgesproken dat er een toekomstverkenning komt over het mbo, het hoger onderwijs en de wetenschap. Vijf onderzoeksbureaus gaan kijken hoe onderwijs en onderzoek het best kunnen aansluiten bij de snel veranderende arbeidsmarkt en samenleving. “Vragen waar we eens goed de tijd voor willen nemen”, zegt minister Dijkgraaf in een videoboodschap.

Internationalisering
Onderwerpen die in elk geval aan de orde zullen komen zijn internationalisering, bekostiging, studentenwelzijn, flexstuderen, het bindend studieadvies en de samenwerking tussen mbo, hbo en wo.

De vijf bureaus doen samen onderzoek, houden interviews en organiseren themabijeenkomsten met deskundigen. Maar ze gaan ook luisteren naar wat direct betrokkenen te melden hebben.

Er komen vier regionale bijeenkomsten waar docenten, studenten, bestuurders en ouders hun ideeën kunnen spuien: bij Avans Hogeschool in Tilburg (1 maart), bij de Hogeschool Utrecht (8 maart), de Hogeschool Rotterdam (9 maart) en bij de Nieuwe Buitensociëteit in Zwolle (15 maart). “Iedereen met ideeën, interesse en een warm hart voor goed onderwijs en onderzoek kan meedoen”, zegt minister Dijkgraaf.

Geen voorkeursopties
In mei volgt nog een grote slotconferentie “en dan zullen de onderzoeksbureaus op basis van alle ideeën en inzichten een rapport opstellen dat verschillende perspectieven voor een toekomstbestendig stelsel beschrijft”. Volgens minister Dijkgraaf zal het rapport onafhankelijk zijn en “nadrukkelijk geen voorkeursopties” bevatten. Het wordt nog voor de zomer naar de Tweede Kamer gestuurd. In het najaar zal het kabinet op het rapport reageren. [HOP]

Seis zit momenteel in zijn derde jaar van de lerarenopleiding aardrijkskunde bij Fontys in Tilburg en heeft dat te danken aan Sjors van de Greef, zijn voormalige aardrijkskundeleraar op het Maurick College in Vught. En zijn huidige stagebegeleider.

“Hij is een gigantische inspiratiebron voor mij geweest”, vertelt Seis, die zondag samen met Sjors te zien was in het SBS6-programma ‘Helden van het Onderwijs’. Daar gaf Seis zijn voormalige leraar voor op omdat hij zo blij is met alle dingen die hij van hem heeft geleerd.

Bijzonder moment
De bijzondere band tussen de twee ontstond op het Maurick College, waar Sjors al jaren lesgeeft en Seis drie jaar geleden zijn havo afrondde. “In het vijfde jaar ben ik samen met Sjors en negen anderen naar de Stromboli-vulkaan geweest, een van de meest actieve vulkanen ter wereld. Het was heel bijzonder”, legt Seis uit.

“We stonden bij de vulkaan, die elk half uur uitbarstte. Sjors liet ons proefjes doen, vertelde in geuren en kleuren over dit fantastische natuurverschijnsel. De manier waarop hij lesgaf heeft me laten beseffen dat dit is wat ik wil doen. Deze plek. Deze gebeurtenis. Het kwam allemaal zo binnen dat ik op dat moment besloot om aardrijkskundeleraar te worden. Net zoals Sjors.”

Seis wil jongeren de wereld laten zien. Hij wil andere culturen met hen delen, verschillende vormen van politiek, conflicten. Hij wil laten zien hoe mooi de wereld kan zijn, maar ook hoe triest. “Ik wist heel lang niet wat ik wilde studeren, maar toen ik bij die vulkaan stond, wist ik het ineens."

Helden van het Onderwijs
Drie jaar geleden startte Seis zijn studie bij Fontys. Afgelopen september begon hij met zijn stage en om er zeker van te zijn dat hij bij zijn oude school - of beter nog: bij Sjors - stage kon lopen, stuurde hij in januari al een berichtje. “Stages op het Maurick College zijn heel gewild, maar omdat ik zo vroeg was, had ik geluk." 

In een van zijn eerste stageweken besloot Seis om Sjors op te geven voor het programma ‘De Helden van het Onderwijs’, waarin docenten in het zonnetje worden gezet. “Ik weet dat ik niet de enige ben die geïnspireerd is door hem”, klinkt zijn uitleg. “Die hele Stromboli-ervaring kunnen we hem natuurlijk niet teruggeven. Maar om hem toch een beetje te verrassen, hebben we hem met het programma naar het Klimbos in Vught gestuurd.”

Was dat spannend, al die camera’s voor je neus? “Neuh. Ik vond het eigenlijk heel leuk. Mijn droom is om ooit presentator van Het Klokhuis te worden.” En Sjors, wat vond hij ervan? “Hij heeft me duizend keer bedankt voor de lieve woorden. Sjors heeft ooit gezegd dat je taak als leraar pas is geslaagd als je anderen kunt inspireren. Dat is ook mijn doel.” [Karen Luiken]

Als veel studenten geen stage kunnen vinden en daardoor studievertraging oplopen, is er sprake van een stagetekort. Zeker in coronatijd leek dat probleem zich voor te doen, maar uit een rapport van onderzoeksbureau ResearchNed dat minister Dijkgraaf dinsdag naar de Tweede Kamer stuurde, blijkt het mee te vallen.  

De onderzoekers stuurden in september een vragenlijst rond onder hbo’ers. Van de 1.551 tweede-, derde- en vierdejaars studenten die de vragenlijst invulden, liepen er op het moment van de enquête 746 stage. Van hen vond slechts 4 procent te laat een stageplek en liep 1 procent daardoor gemiddeld zes maanden studievertraging op.

Vooral studenten in de gezondheidszorg kwamen moeilijk aan een stageplaats, maar door de kleine steekproef is de uitsplitsing van de resultaten per studierichting niet representatief, waarschuwen de onderzoekers.

Knelpunten
Hoewel het tekort dus lijkt mee te vallen, meldden de studenten wel knelpunten. Het merendeel van hen moest zelf een stageplaats vinden en 71 procent zei daar moeite mee te hebben gehad, mede door de coronamaatregelen die in 2022 nog van kracht waren.

De helft van de studenten merkte op dat er te weinig plekken waren, dat de stageplaats niet aansloot bij hun persoonlijke interesses of dat er soms een verschil was tussen de eisen van de instelling en het stagebedrijf. Verder ondervonden ze problemen met de sollicitatieprocedure en de stagebegeleiding vanuit de instelling.

Slechts 1 procent van de stagiairs zei het slachtoffer te zijn geweest van stagediscriminatie. Wel ligt het aandeel van studenten die moeite hadden met hun zoektocht bijna twintig procentpunt hoger bij studenten met een niet-westerse migratieachtergrond. Het gaat echter maar om een totaal van vijftien studenten. Het opleidingsniveau van ouders speelt eveneens een rol, maar de onderzoekers waarschuwen dat ook deze resultaten niet goed te generaliseren zijn vanwege de kleine steekproef.

Eerste deel
Het vorige kabinet heeft in 2021 toegezegd om de stagetekorten in het hoger onderwijs inzichtelijk te maken en tegen te gaan. Een deel van de 284 miljoen die ze in 2021 kregen om de schade van de coronacrisis te repareren, was daarvoor bedoeld. Voor de bestrijding van stagediscriminatie ontvangen de hogescholen tot 2026 elk jaar vijf miljoen euro.

De rapportage is het eerste deel van een onderzoek dat eind 2023 zal zijn afgerond. In de volgende delen worden de stagevergoedingen onder de loep genomen en wordt in kaart gebracht wat hogescholen en stageaanbieders doen om stagetekorten te voorkomen. [HOP]

Voor deze Docent van het Jaar-verkiezing werden 37 kandidaten aangemeld door studenten en medewerkers. Vijf daarvan werden door een jury uitgekozen als genomineerden. Susan Beckers was er daar een van, net als Maaike Rijnders, Kirsten Cuppen, Mathilde Boots en Sabah Ouhassou.

Unaniem
“De jury heeft Susan Beckers unaniem als winnaar gekozen”, zo klinkt het maandag tijdens de nieuwjaarsbijeenkomst. De prijs wordt uitgereikt door de voorzitter van de studentenfractie. Zij omschrijft Beckers namens de jury als een goede ambassadeur voor het leraarschap. Iemand die volgens haar studenten en collega’s fris is, sprankelend, joviaal, deskundig, hardwerkend, betrokken, warm, inspirerend, betrouwbaar en integer.

“Ze heeft een duidelijke visie op het onderwijs en onderbouwt die goed naar studenten en het werkveld. Ze is een absolute expert in haar vakgebied. Met een aanstekelijke en enthousiasmerende aanpak, mooie en creatieve lessen en verrassende excursies weet ze haar studenten in te pakken voor het vak.” 

Een team
Beckers wint 2.500 euro, een bedrag dat ze mag besteden aan innovatie in het onderwijs. In een eerder interview met Bron gaf ze al aan die prijs graag te willen delen met haar collega’s. “Want we zijn een team, we doen het samen. We maken er met z’n allen wat moois van.” 

Toen had ze nog geen idee dat ze de titel en daarbij horende prijs ook echt zou winnen. “Maar ik ben er superblij mee”, zegt ze maandag in een eerste reactie. “Met het bedrag wil ik iets rondom leesbevordering met studenten doen. In de regio, of misschien zelfs op grotere schaal. Maar ik wil ook de leeshoek uitbreiden die we op onze opleiding in Sittard aan het opzetten zijn.” [Karen Luiken]

Op 20 oktober bereikte ons het bericht dat een internationaal befaamde Belgische hoogleraar onderwijskunde in België is veroordeeld voor de verkrachting van een studente. De betreffende hoogleraar, Filip Dochy, is de voorbije jaren door een aantal Nederlandse hogescholen en universiteiten ingeschakeld. Ook bij Fontys verzorgde hij gastcolleges, lezingen en cursussen. Omdat een veilig leer- en werkklimaat misschien wel de belangrijkste pijler onder Fontys is, zijn we onmiddellijk in actie gekomen.

Onderzoek
De eerste stap was eenvoudig. Per direct hebben we alle banden verbroken met Dochy. Dat betekent uiteraard geen bezoeken en optredens meer (wat sowieso natuurlijk niet mogelijk was geweest, gezien zijn detentie). Maar het betekent ook: alle banden met ‘zijn’ organisatie, de HILL Academy, verbreken. Waarom? Deze organisatie viel in hoge mate samen met de oprichter en ‘bedenker’ van de gelijknamige leersystematiek.

Stap twee was vervolgens ook logisch: we zijn een intern onderzoek gestart. Hoofdvraag: is de veiligheid van onze studenten en medewerkers in het geding geweest binnen Fontys? Zijn er misstanden voorgevallen tijdens de samenwerking met Dochy? We hebben dit onderzocht; voor zover nu bekend is er niets onoorbaars voorgevallen.

Goed gesprek
Vervolgens rees de vraag: hebben de gebeurtenissen consequenties voor de manier waarop we omgaan met de inhoudelijke bijdrage van Dochy: de HILL-methodiek? Eigenlijk is het antwoord simpel: het feit waar hij voor veroordeeld is, heeft niets te maken met de werkwijze die hij heeft ontwikkeld. En zou dus ook geen aanleiding hoeven zijn om die werkwijze ter discussie te stellen. Precies dat is echter wel gebeurd, zo bleek vorige week uit de reacties op een eerder opiniestuk in Bron.

Waar het wél aanleiding voor zou kunnen zijn, en dat juich ik zeer toe, is een goed gesprek over onze visie op onderwijs, onze ambities en de manier waarop we studenten onderwijs aanbieden binnen onze opleidingen en instituten.

Ambities Fontys
We kunnen ons in dat gesprek natuurlijk baseren op de doelen die we in Fontys for society hebben beschreven en op de vijf uitgangspunten van leren die we in 2018 hebben opgesteld. Dat zijn achtereenvolgens: talentontwikkeling en –ontplooiing, authentieke leeromgevingen, samen kennis en vaardigheden opdoen (en onderzoeken en ervaren), de student is eigenaar van zijn leerproces, en studeerbaarheid. Zowel onze strategische ambities als de uitgangspunten bevatten overigens nogal wat overeenkomsten met de bouwstenen van de HILL-systematiek.

Continue dialoog
Ja, de Fontysbrede doelen en uitgangspunten zijn dus belangrijk. Maar het is minstens zo belangrijk dat deze onderwijsontwikkeling plaatsvindt binnen de opleidingen. Dit vergt best veel van zowel studenten als docenten. Het vraagt in elk geval aandacht, scholing en tegelijkertijd kort-cyclisch leren. 

En dan nog moeten we een continue kwaliteitsdialoog blijven voeren en ons onderwijs blijven ontwikkelen, want er bestaat nu eenmaal geen methodiek met slechts voordelen en geen nadelen. Ik heb er het volste vertrouwen in dat we hier uitkomen, binnen deze club vol verstandige experts met hart voor het onderwijs en de student.

Joep Houterman is voorzitter van het college van bestuur van Fontys Hogeschool. 

Sommige opleidingen tot leraar in het basisonderwijs (pabo) experimenteren sinds september 2020 met specialisaties in het jonge en oudere kind. Deze pilots komen voort uit een politieke wens van met name CDA en VVD.

Er is een flink lerarentekort, dus wil de politiek van alles verzinnen om meer jongeren voor de lerarenopleidingen te laten kiezen. Nogal weinig jongens kiezen voor de pabo, zien de partijen. Hebben die jongens misschien geen zin in een stage in de kleuterklas?

Een meerderheid van de Tweede Kamer vond dat je ook een opleiding zou moeten hebben die zich helemaal op het jonge of het oudere kind richt. Vroeger had je immers de opleiding tot kleuterleidster: kan die niet terugkeren?

Bevoegdheid
Maar dan zouden de afgestudeerden een beperkte bevoegdheid krijgen als ze eenmaal aan het werk gaan. Ze zouden dan minder breed inzetbaar zijn dan hun collega’s van een gewone pabo, die aan groep 1 tot en met 8 kunnen lesgeven.

Die beperkte bevoegdheid zien de pabo’s én de studenten niet zitten. “Zeer weinig betrokkenen bij de pilots zien heil in een splitsing van de pabo-opleiding of een gesplitste bevoegdheid”, is een van de conclusies. “Bijna iedere pabo zit op de lijn om de specialisaties aan te bieden naast het reguliere curriculum.”

Fontys
Ook Fontys Hogeschool is die mening toegedaan, staat in de evaluatie. Fontys wil net als NHL Stenden en iPabo de specialisatie Pabo Jonge Kind Specialist integreren in de reguliere opleiding. Naast de specialisatie volgen de studenten het reguliere curriculum voor Pabo-studenten. Na hun afstuderen zijn ze daardoor toch breed inzetbaar.  Daarmee houdt Fontys vast aan het standpunt dat ze had bij de start van de pilot. 

Fontys heeft er nadrukkelijk voor gekozen om mee te doen aan de pilot Jonge Kind Specialist en niet aan die van het oudere kind. De onderwijsinstelling vindt dat er in het reguliere curriculum voldoende aandacht aan het oudere kind wordt besteed. Wel biedt Fontys nog meer specialisaties aan, zoals Learning College, Academische Pabo Tilburg en Leraar Basisonderwijs ALO.

Wetsvoorstel
De vorige minister, Ingrid van Engelshoven, had al een wetsvoorstel in de steigers staan om de splitsing van bevoegdheden mogelijk te maken – het stond zelfs al online voor commentaar van geïnteresseerden – maar na de val van het kabinet is het wetsvoorstel op de plank beland. In een brief over de ‘lerarenstrategie’ van ministers Wiersma en Dijkgraaf staat ook niets over een mogelijke wetswijziging. 

Naar aanleiding van de pilots gaan de Vereniging Hogescholen en de pabo’s de specialisaties nader uitwerken. Het kabinet verwacht dat hierdoor meer specialisten in het jonge en oudere kind worden opgeleid. “Het onderwijs aan leerlingen wordt hier beter van.” Andere voordelen zouden zijn dat meer mensen zich tot de opleidingen voelen aangetrokken en dat leraren minder snel het onderwijs verlaten dankzij “duidelijkere carrièreperspectieven”.

Nadelen zijn er ook, blijkt uit de evaluatie. Zo dreigt het gevaar dat de specialisatie voor het jonge kind als de makkelijke route wordt gezien. Studenten zouden kunnen denken dat ze minder van rekenen en taal hoeven te weten. Verder blijken studenten die zich specialiseren minder gemotiveerd om iets te leren over de andere leeftijdscategorie, waar ze toch ook iets van moeten weten. Of het omgekeerde: soms komen ze tot de ontdekking dat ze zich liever in die andere leeftijd zouden specialiseren en dan dreigt uitval.

195 studenten
Verspreid over jaar 1 en 2 zitten er 195 studenten in de specialisaties, verspreid over zeven pabo’s. Dat is een kleine groep. In totaal verzorgen vierentwintig hogescholen een opleiding tot leraar in het basisonderwijs. Afgelopen jaar gingen er 5.300 eerstejaars van start. Bij Fontys volgen in totaal twintig studenten de richting Jonge Kind Specialist. In 2020 telde de specialisatie vier studenten, in 2021 zestien. [HOP/Bron]