Met een aanscherping in de Bibliotheekwet stelt de overheid 60 miljoen euro extra beschikbaar en wordt een zorgplicht ingevoerd. Daarmee worden gemeenten en ook de Caribische eilanden verplicht om te zorgen voor voldoende bibliotheken.

In 2023 besloot Fontys om de mediatheken volledig digitaal te reorganiseren. “Aanvankelijk was er weerstand en onrust, maar uiteindelijk werd in 2023 de reorganisatie definitief, na akkoord van medezeggenschapsraden en vakbonden.” Dat laat woordvoerder Wim Pleunis weten. 

De woordvoerder zegt ook dat Fontys niet van koers zal veranderen na de aanscherping van de Bibliotheekwet. “De aanscherping voor de wet geldt voor de gemeenten. Voor Fontys zit hier geen reden voor heroverweging in.” 

Kritisch denken
Tegelijkertijd ziet lector Moral Design Strategy Bart Wernaart juist wel duidelijke redenen om de rol van fysieke mediatheken opnieuw te bekijken. De huidige mediatheken zijn volgens Wernaart namelijk vooral ingericht op snelheid en efficiëntie, met duidelijke gevolgen voor hoe mensen lezen en leren.

“Veel online platforms lokken uit dat je steeds kortere teksten leest en daardoor sneller afhaakt. Je wilt eigenlijk het tegenovergestelde bereiken.” Het vermogen om langere teksten te begrijpen, staat daarmee onder druk, legt hij uit: “Ik denk dat het heel belangrijk is om een vakinhoudelijke tekst tot je te kunnen nemen, daar een mening over te vormen en er kritisch op te reflecteren. Juist die kritische houding is in tijden van desinformatie en AI-gegenereerde, vaak ongecontroleerde content heel belangrijk.”

Dat vraagt om focus en rust, vindt Wernaart. “Dan moet je mensen dus in staat stellen om lange stukken tekst onafgebroken te kunnen bestuderen, zonder dat je wordt afgeleid.” Iets wat volgens hem lastig is in een volledig digitale omgeving waarin leren, sociale media en entertainment vaak via hetzelfde apparaat lopen.

Maatschappelijke functie
Zowel bibliotheken als mediatheken kunnen meer zijn dan een plek om enkel boeken op te slaan. Het zijn fysieke kennisomgevingen met een maatschappelijke functie. Wernaart noemt de LocHal en de verbinding met Mindlabs in Tilburg als voorbeeld. 

“Je bent omgeven door boeken en dat heeft een aantoonbaar inspirerend effect. Het is daar altijd druk, er worden workshops gegeven, lezingen, mensen komen voor ontmoetingen, het leeft. Het heeft een overduidelijke maatschappelijke functie én een positief effect op kennisdeling.”

De keuze voor digitale mediatheken had wat hem betreft daarom ook anders uitgedacht kunnen worden. “Bij de mediatheken die we voorheen hadden, konden we ook denken: hoe kunnen we die herontwerpen zodat ze beter bezocht worden en een spilfunctie op de campus krijgen? We willen tenslotte een ‘Sticky Campus’, maar in plaats daarvan hebben we gezegd: ‘digital first’.”  

Technologische ontwikkelingen
De opkomst van AI en andere technologische ontwikkelingen maken een heroverweging volgens Wernaart nog urgenter. Waar ooit werd gedacht dat alles online kon, ziet hij nu duidelijke grenzen: “Je hebt te maken met techbedrijven die dolgraag je aandacht willen voorspellen en vangen. Tegelijkertijd wijzen veel studies erop dat leren effectiever is in een fysieke, tastbare omgeving. Bovendien kunnen fysieke kennisomgevingen ook helpen om technologie op een verantwoorde manier te gebruiken.”

Daar komt bij dat de samenleving veranderd is, zegt Wernaart. “Er is een probleem met desinformatie, met onze afnemende spanningsboog en met de capaciteit om langere teksten te lezen. Vooral de reflectieve stof, denk aan moraliteit, iets in historische context kunnen plaatsen, of nadenken over samenlevingen is belangrijk om mee te geven.” 

Vertragen
De lector pleit voor een hybride mediatheekstructuur, waarin inspiratie en technologie samenkomen. Digitaal op zichzelf is helemaal niet verkeerd, zegt hij, maar moet wel een keuze zijn en geen doel. "Afwisselen tussen digitaal en fysiek is essentieel, daar geloof ik heel sterk in.” 

Hoewel hij zelf veel digitaal werkt, ziet hij ook wat er verloren dreigt te gaan. “Het vermogen om een paar stappen terug te zetten, even diep adem te halen, je af te sluiten van de rest en na te denken over wat je net gelezen hebt, dat zijn we aan het verliezen.” 

Daaraan toevoegend: “Verhalen lezen en jezelf onderdompelen, gecombineerd met bijvoorbeeld AI om samen te sparren, gepersonaliseerd te leren of gepersonaliseerd je data te structureren: die combinatie lijkt me geweldig.”

“Op dit moment inventariseer ik, samen met mijn collega’s, ons antiquarisch boekenbestand met eeuwenoude boeken. Denk daarbij aan exemplaren van voor het jaar 1800, zoals de vijftiende en achttiende eeuw, maar ik ben ook al wat boeken uit begin negentiende eeuw tegengekomen.

We inventariseren deze boeken omdat ze helaas in de verkoop moeten. Ze maakten ooit deel uit van de mediatheekcollectie. Of er bijzondere exemplaren tussen zitten? Ik vind zelf van wel. Zoals de oude Encyclopédie van Diderot en d’Alambert bijvoorbeeld, of een wiegendruk uit de vijftiende eeuw. Dat zijn mijns inziens toch wel bijzondere boeken.

Om hoeveel boeken het precies gaat weet ik niet, maar reken maar op duizenden titels. Zelf ga ik geen van deze antiquaren kopen. Ik ken ze namelijk allemaal al en het is ook niet zo dat ze dadelijk voor ons beschikbaar zijn. Wij inventariseren nu zodat anderen ze daarna kunnen taxeren. Uiteindelijk komt de collectie terecht in het verkoopcircuit, maar bij dat proces ben ik niet betrokken.”

Vanaf 2025 gaat de Bibliotheekwet in, wat betekent dat gemeenten de wettelijke taak krijgen om ervoor te zorgen dat iedereen toegang heeft tot een bibliotheek. Volgens de rijksoverheid geven openbare bibliotheken niet alleen toegang tot kennis en informatie, maar hebben ze ook een sociale functie, via ontmoetingen en debatten, workshops en trainingen, exposities en voorstellingen.

Daarmee keert de rijksoverheid op haar schreden terug. Jarenlang is er flink bezuinigd op openbare bibliotheken en zijn veel vestigingen verdwenen. Nu komen ze terug. Die groei gaat gelijk op met de uitbreiding van de online openbare bibliotheken. 

Ook bij Fontys leeft bij sommige medewerkers en studenten nog altijd de wens voor een terugkeer van de mediatheken. Maar dat gaat niet gebeuren, laat het college van bestuur (CvB) van Fontys in een reactie weten. Volgens bestuurder Arian Steenbruggen zet Fontys zeer bewust en weloverwogen in op de digitale bibliotheek. 

“Het plaatsonafhankelijk beschikbaar stellen en ontsluiten van kennisbronnen en media is een essentieel onderdeel van de realisatie van de ambities rond onderwijs en onderzoek binnen onze hogeschool. Fijn dat onze studenten ook meer mogelijkheden krijgen voor wat betreft een bezoek aan openbare bibliotheken.”

Gevoelig
De keuze van het bestuur om volledig over te gaan naar digitale mediatheken is destijds ingegeven door maatschappelijke en technologische ontwikkelingen en het feit dat studenten die nu instromen zijn opgegroeid in een samenleving waar informatie altijd en overal binnen handbereik is. Bovendien vraagt de steeds sneller veranderende arbeidsmarkt om professionals die kennis kunnen vinden, beoordelen en verwerken.

Niettemin ligt het verdwijnen van de mediatheken bij een aantal medewerkers en studenten nog altijd gevoelig. “Daar besteden we aandacht aan, maar niet door steeds weer uit te leggen waarom we hiervoor gekozen hebben. Dat hebben we al gedaan, en we staan volledig achter deze keuze”, aldus Steenbruggen. “Bij het overgrote deel van de medewerkers speelt deze emotie niet, zoals dat gaat.”

Het bestuur zegt liever vooruit te kijken, benadrukt Steenbruggen. “We hebben eerder aangegeven dat de digitale bibliotheek van Fontys veel meer en beter kan worden benut. Dat wil helemaal niet zeggen dat er nu geen of nauwelijks gebruik van wordt gemaakt. Integendeel. Maar het gebruik kan nog wel groeien. Daar werken we hard aan.”

Wennen
Om meer bekendheid te geven aan de digitale mediatheek worden berichten hierover verspreid via nieuwsbrieven, het intranet, de beeldschermen in de gebouwen en via informatie op de website van de digitale bibliotheek zelf. Op dit moment gaat het team Kennis en Informatie bij alle instituten langs om de dienstverlening af te stemmen op de wensen die er bij medewerkers en studenten leven.

“En natuurlijk moet iedereen ook even aan deze nieuwe voorziening wennen en er de weg in weten te vinden”, vult Steenbruggen aan. Dat blijkt wel uit het feit dat enkele medewerkers bij Bron hebben aangegeven dat de Fontys-abonnementen op digitale kranten nu ook zijn opgezegd. “Dit is niet het geval”, zegt Steenbruggen. “Digitale kranten zijn al enkele jaren beschikbaar via Fontys Finder.”

Dan is er nog een ander puntje van kritiek. Sommige medewerkers menen dat Fontys met het digitaliseren van de mediatheken een kans op verbinding mist. Of zoals de rijksoverheid zegt: openbare bibliotheken geven niet alleen toegang tot kennis en informatie, maar hebben ook een sociale functie, zoals het organiseren van debatten en bijeenkomsten. Met het opdoeken van de mediatheken is volgens critici deze kans verkeken.

Maatschappelijke positie
Het bestuur is zich volgens Steenbruggen zeer bewust van de rol die het kan en moet vervullen en doet dat op allerlei manieren. “Net als bij de openbare bibliotheken is verbreding van de functies van hoger onderwijsinstellingen volop in ontwikkeling. Een deel van de genoemde activiteiten is ook al terug te vinden binnen Fontys. Deze laten zich echter niet beperken tot specifieke ruimtes in de onze gebouwen.”

Daarmee bedoelt de bestuurder dat activiteiten niet per se samenhangen met een mediatheek. Ze somt op: “We hebben koffiecorners, plekken binnen gebouwen die geschikt zijn voor debatten, ruimtes met studieplekken, gewone zalen, een restaurant, et cetera. Op veel plekken is er vanwege de inrichting al als vanzelf voldoende activiteit. En soms kan dat nog wel ietsje meer van de grond komen.”

Digital first. Dat was het uitgangspunt toen het Fontysbestuur eind 2022 besloot tot centralisatie en digitalisatie van de mediatheken. “Ook elders binnen het hoger onderwijs zie je dat fysieke collecties steeds minder van waarde worden. Thema’s als open access, open science en open education vragen de komende jaren veel meer en andere aandacht. Juist ook met behulp van de mediatheek-dienstverlening”, motiveerde oud-bestuurder Hans Nederlof destijds het besluit.

Het draagvlak binnen de organisatie was van meet af aan niet groot. Het zorgde voor onrust en polarisatie onder medewerkers. Onderzoekers en studenten gingen tegen het besluit in verweer. Met name het feit dat ze nooit bevraagd of betrokken zijn geweest in het besluitvormingsproces stuitte hen tegen de borst. Het plan werd toch doorgezet en de mediatheken werden ontmanteld.

24/7
De Transitie Dienstverlening Mediatheken wordt vrijdag 1 maart definitief afgerond. Maar bijna een jaar na het opheffen van de mediatheken blijkt dat de onlinebibliotheek - de digitale ingang tot informatiebronnen, hulpmiddelen en persoonlijk advies - onvoldoende wordt benut. Möhring kijkt daar niet van op. “Veel andere hogescholen gingen ons natuurlijk al voor in de overstap naar een 'digital first'-benadering. En steeds zie je dan dat het even duurt voordat iedereen de weg gevonden heeft naar de online beschikbare bronnen.”

De bestuurder gaat ervan uit dat er niet zozeer onvoldoende gebruik wordt gemaakt van de digitale bibliotheek, maar dat er nog veel meer gebruik van kan worden gemaakt. “De onlinebibliotheek is 24/7 open voor iedereen binnen Fontys. Er is een schat aan informatie te vinden en je kunt er terecht met vragen, die het team Kennis en Informatie graag zal beantwoorden.”

Dit team, dat is ondergebracht bij de dienst Onderwijs en Onderzoek, moet de zichtbaarheid en het gebruik van de digitale bibliotheek vergroten. Daarvoor gaan teamleden ondersteuning bieden aan de instituten en behoeften ophalen. Was het niet beter geweest om dit te doen voor het opheffen van de mediatheken? Volgens Möhring is dat ook gebeurd. “Dat gaf een beeld van hoe het op de verschillende plekken was georganiseerd. Vaak was dat historisch zo gegroeid en er waren best grote verschillen.”

Vaardigheden vergroten
Het team Kennis en Informatie gaat ook aan de slag met de informatievaardigheden van docenten en studenten. Deze moeten een vast onderdeel krijgen in het curriculum. Möhring: “Bij deze transitie hebben we de fundamentele keuze gemaakt om ons bij het ontwikkelen van kennisvaardigheden bij studenten te richten op de docent, daar waar vroeger vanuit mediatheken soms ook cursussen voor studenten werden aangeboden. We zien de docenten als degenen die primair deze vaardigheden overbrengen op hun studenten, op een manier die past bij de opleiding en de doelgroep. Met deze ronde willen we zorgen dat het aanbod van ondersteuning en professionalisering goed is afgestemd op wat docenten nodig hebben.” [Marieke Verbiesen]

De maatregel staat bekend als de remplaçantenregeling en is opgenomen in het sociaal plan van de transitie dienstverlening mediatheken. De regeling is al ingegaan en alle medewerkers van Fontys kunnen er tot 1 juli 2024 gebruik van maken. De regeling vervalt automatisch als er geen medewerkers meer te herplaatsen zijn. 

Aanleiding voor de regeling is het bestuursbesluit om de mediatheken op te heffen en te digitaliseren. “Bij het afbouwen van de mediatheken verliest een aantal collega’s hun werk. Voor sommigen is vergelijkbaar werk op een andere plek in de nieuwe organisatie beschikbaar, voor anderen geldt dat niet. Die laatste medewerkers zitten dus zonder werk en als ze geen andere baan vinden binnen Fontys worden ze uiteindelijk ontslagen”, licht Möhring toe.

De remplaçantenregeling richt zich op medewerkers op andere plekken - dus ook buiten de mediatheken - die hun baan bij Fontys wel zouden willen opgeven, zodat een collega die met ontslag bedreigd wordt hierop kan worden aangenomen en kan blijven. Zo’n remplaçant - degene die plaatsmaakt - krijgt dan een vergoeding. Die kan volgens Möhring best oplopen. “Tot maximaal tweemaal de wettelijke transitievergoeding. De hoogte daarvan hangt af van je salaris en dienstjaren.”

Haken en ogen
Er zitten wel wat haken en ogen aan de remplaçantenregeling, stelt de directeur. “In de praktijk is het nog best ingewikkeld, omdat de vergoeding alleen geldt als de betreffende mediatheekmedewerker ook echt geschikt is voor het werk dat vrijkomt en dezelfde arbeidsomvang heeft. Je moet een vast contract hebben en volledig arbeidsgeschikt zijn. In essentie gaat het erom dat we mensen die toch al wilden stoppen financieel belonen als hierdoor een collega van wie het werk ophoudt, kan blijven.”

De remplaçantenregeling is een van de vele instrumenten die Fontys inzet voor de voormalige mediatheekmedewerkers. Er zijn in theorie ruim dertig mensen voor wie een passende oplossing wordt gezocht. “Een aantal van hen heeft al aangegeven van de eigen vertrekregeling gebruik te willen maken”, weet Möhring. “Zij hebben dus geen belangstelling voor de remplaçantenregeling en vallen af. Anderen zullen naar verwachting zelf een plek vinden binnen of buiten Fontys, al dan niet geholpen door de ondersteuning die Fontys daarvoor biedt.”

Handjevol
Hoeveel voormalige mediatheekmedewerkers met de regeling geholpen zullen zijn, vindt Möhring moeilijk in te schatten. “Bij eerdere reorganisaties, zoals bij Fontys Fydes en FHKE, is ook een remplaçantenregeling ingezet. In beide gevallen is een aantal medewerkers op deze manier aan een nieuwe baan geholpen. Zelf denk ik dat we maar een handjevol medewerkers zo aan nieuw werk kunnen helpen, maar elke plek die we kunnen bieden voor iemand die anders gedwongen afscheid zou moeten nemen is er een. En dat is het waard.” [Marieke Verbiesen]

‘Wat een studiejaar! Vlak voordat mijn vakantie begint, kijk ik eens terug. Een bewogen jaar vol ups-and-downs. In het begin denk je: ooh het zal wel loslopen. Valt wel mee, ze gaan het toch niet allemaal weg doen! Maar zo stilletjes aan wordt er meer duidelijk. Het gaat toch gebeuren. En nog steeds blijf je anders denken, je wilt het niet geloven. Mij nemen ze niet mee in het plan, laat los! Maar helaas….

Op alle fronten proberen de collega’s het tij te keren. Hoop houden. Als je dan hoort dat het transitieplan erdoor is, voelt het als falen. Niet meer vooruit te schuiven. De bal is aan het rollen, van die hele hoge berg naar beneden. Je kunt het als mediatheek-medewerker bijna niet meer bijbenen.

In 2003 ben ik via een uitzendbureau bij de mediatheek in Venlo komen werken. Een kleine side step gemaakt naar de copyshop voor 8,5 jaar en toen weer teruggekeerd. We waren een geoliede machine, vooruitstrevend. En ineens, twintig jaar later, zitten we in 2023. En dan begin je langzaam met de ‘afbraak’. Maand in maand uit stoppen zaken, worden tijdschriften opgezegd, ben je bezig adreswijzigingen door te geven. Verontruste medewerkers en studenten te woord staan en proberen duidelijk te maken wat er gaat komen. En dan toch maar proberen te blijven lachen.

Inmiddels is het april 2023. Het knaagt zo aan me dat ik klachten begin te krijgen. Voel me futloos en moe. De emoties klotsen tegen de rand aan, en soms loopt de emmer over. Ik probeer sterk te blijven, en ook positief. Mooi weer spelen heet dat. Maar het kost me meer en meer moeite. Ook de onduidelijkheid. Ik wil duidelijkheid hebben over mijn positie.  [Tekst gaat verder onder de foto]

Uiteindelijk komt het verlossende woord: “Beste Dave, het spijt ons om je te moeten vertellen dat je boventallig gaat worden, je functie houdt op met bestaan.” Je beseft het nog niet voor de volle honderd procent. Het gesprek gaat voort. Je bespreekt opties. Daarna, terug op de afdeling, daalt het langzaam in. De tranen zitten hoog. Is het nu echt zo dat ik na twintig jaar weg moet? Weg bij mijn fijne Venlose collega’s? Het kan toch niet waar zijn!

De emmer loopt over, tranen vloeien, het lukt niet meer. Ik ben naar huis gegaan. Probeer maar te ontspannen en denk: het komt wel goed. Morgen ga ik weer werken. Stiekem sta ik toch versteld van mezelf dat ik het in deze achtbaan (van emoties) zo heb kunnen volhouden. En zo zit ik een dag later weer aan de balie. En wederom glimlachen en vriendelijk zijn tegen iedereen. Maar in werkelijkheid zou ik het liefste… Vul het maar in.

Plannen voor de ontmanteling van de mediatheek in Venlo beginnen vorm te krijgen. Alles is klaar in juni. We verwachten de eerste afgevaardigden van de instituten. Want de boeken in onze goede up-to-date collectie krijgen een nieuw leven, een nieuwe thuishaven. Het voelt dubbel. Ik ben blij dat ze een goede plek krijgen, dat ze nog gebruikt gaan worden. Een bevestiging dat we een goede collectie hadden. Maar aan de andere kant denk ik: ‘Neeeeeee, stop! Dit kan toch niet!’.

Daarna mag iedereen gezellig komen winkelen. Ik zou bijna zeggen, als het maar gratis is! Er wordt gretig geshopt door onze collega’s. Tassen vol. Gevuld met onze mooie boeken. Het verloopt vlot. Een aantal dagen later verdwijnen ook de laatste boeken. Op naar het goede doel. En dan…. De ruimte is leeg!

Ik denk dat ik spreek namens alle mediatheken binnen Fontys. Bedankt voor de samenwerking en de mooie ervaringen die we hebben gedeeld. Het einde van dit tijdperk markeert het begin van nieuwe kansen en uitdagingen voor ons allemaal.'