Op sociale media komen de gekste beweringen voorbij over klimaatverandering, vaccins, voeding, migratie en zo voorts. Je zou het soms willen uitschreeuwen: trap er niet in, hier zijn de feiten!

Maar volgens onderzoeker Anne-Floor Schölvinck van het Rathenau Instituut kun je beter op je tong bijten. Pas op voor alarmisme, staat in het rapport Wikken en weten. Roep niet: het is onzin dat je kanker krijgt van zonnebrandcrème. Ga liever in gesprek over de zorgen die mensen hebben.

Wat is er mis met een ‘alarmistische’ factcheck?
“Als je waarschuwt tegen bepaalde misinformatie, dan herhaal je die ook. Dan bereikt die misinformatie allerlei mensen die er eerder nog niet van hadden gehoord. En ze onthouden de feiten ook niet. Ze denken vooral: waar rook is, is vuur. Vaccins, zonnebrandcrème… Daar was iets mee, denken ze dan.”

Stelt het ze niet gerust?
“Nee, vaak niet. Aandacht voor het gevaar van misinformatie maakt vooral dat mensen al het nieuws gaan wantrouwen. Dat is de backlash. Ze denken: er gaat zoveel rommel rond, ik geloof wel niets meer.”

Moet je dan maar je schouders ophalen als je misinformatie tegenkomt?
“Dat is het andere uiterste. Het is gevaarlijk om misinformatie helemaal te negeren, want dan negeer je eigenlijk ook de mensen die zich zorgen maken. Onze oproep is: neem hun zorgen serieus.”

Wat verstaan jullie onder serieus nemen?
“Je kunt kijken wat mensen met elkaar gemeen hebben. Of ik mijn kinderen wel of niet vaccineer, hangt af van mijn geloof in de wetenschap achter vaccinaties en de werking van instituties. Maar alle ouders willen het beste voor hun kind. Daar kun je je meer op richten dan op de feitelijke claim. Vertel bijvoorbeeld waar je goede informatie kunt vinden.”

Helpt dat wel, als iemand de vreemdste berichten op sociale media gelooft?
“Uit ons onderzoek blijkt geen samenhang tussen wantrouwen tegen de wetenschap en de tijd die mensen op sociale media doorbrengen. Het gaat om de voedingsbodem waar die berichten op landen: hun ervaringen en hun basishouding in het alledaagse leven. Soms zeggen mensen: sociale media reduceren de wetenschap tot ‘zomaar een mening’. Maar daar hebben wij geen bewijs van gevonden.”

Sociale media zijn dus het probleem niet?
“Het helpt als mensen niet alleen maar op sociale media zitten. Het is goed als ze bijvoorbeeld ook kranten en tijdschriften lezen of naar de radio luisteren. Een divers ‘mediadieet’ kan helpen om mensen weerbaar te maken tegen misinformatie.”

Stemt het niet moedeloos dat mensen zoveel gekke berichten delen?
“Zelf ben ik optimistisch ingesteld. We voeren in focusgroepen veel gesprekken over wetenschap. In die groepen zitten willekeurig gekozen mensen, een doorsnee van de samenleving, en het valt me altijd op hoe genuanceerd, open en weldenkend ze over wetenschap denken. Hun argumenten zijn ook heel logisch, en zeker niet zo schreeuwerig als je soms online of in de media ziet.”

Toch krijg je weleens de indruk dat nuance geen kans maakt in de strijd om aandacht.
“Het discours in de media is vaak alarmistisch, maar er is een grote groep mensen die de schreeuwerigheid vreselijk vindt.”

Hoe herstel je het vertrouwen in de wetenschap bij iemand die al wantrouwig is?
“Het frustrerende antwoord van een onderzoeker is: dat hebben we nog niet onderzocht, dus dat kunnen we niet zeggen. Maar ik geloof dat je interesse moet hebben in de vraag waarom mensen bepaalde dingen zijn gaan geloven. Kijk niet naar die ene claim, maar naar hun hele referentiekader.”

De awards worden net als vorig jaar uitgereikt tijdens het Fontys for Society event op campus Rachelsmolen. Het zijn er twee, één voor Fontys-studenten en één voor Fontys-medewerkers. Om in aanmerking te komen voor de prijzen moet het initiatief bijdragen aan de oplossing voor een maatschappelijk vraagstuk.

“For Society, dus,” legt Mandy van Baardwijk, coördinator content & events bij Fontys uit. “Deze awards zijn bedoeld om betekenisvolle projecten in het zonnetje te zetten en tegelijkertijd een extra boost te geven om het goede werk voort te zetten.”

Erkenning en aanmoediging
Een prijs voor erkenning en aanmoediging dus die bestaat uit een award, gemaakt door Fontysstudent Floor en een geldbedrag van duizend euro. Maar Van Baardwijk hoopt op meer. “Het zou mooi zijn als de extra aandacht voor deze maatschappelijke projecten er ook voor zou zorgen dat er binnen Fontys nieuwe samenwerkingen ontstaan.” Dat is nodig vindt ze. “Instituten zitten soms erg in hun eigen cocon en mensen zijn over het algemeen erg bescheiden. Soms zijn er kruisbestuivingen nodig om een project naar een hoger niveau te tillen.”

Een externe jury nomineerde zes uiteenlopende projecten, drie van studenten en drie van medewerkers, die wat hen betreft voldoen aan de gestelde criteria. Initiatieven met aantoonbare maatschappelijke impact, die bijdragen aan een betere samenleving.

Categorie Studenten
Fontys Caribbean Connection (FCC)
Het doel van dit studenteninitiatief is een warm welkom en betere begeleiding voor studenten uit het Caribisch gebied. Door onboardingprogramma’s, taalondersteuning, peer-begeleiding en workshops voor docenten bevordert FCC inclusie, welzijn en studiesucces met aandacht voor culturele verschillen en sociale verbinding.

Kijk Vooruit 
Schermgebruik bij jonge kinderen leidt tot een stille bijziendheidsepidemie. Deze campagne van vier studenten Communicatie maakt ouders bewust van de gevolgen van overmatig schermgebruik en biedt alternatieven met spelelementen. Door middel van krachtige beelden én concrete oplossingen zet dit project aan tot gedragsverandering. Het project won eerder al een prijs bij de Dutch Creativity Awards.

Opposites Attract 
Polarisatie tegengaan via technologie? Deze datingapp van drie ICT-studenten matcht mensen op verschillen in plaats van overeenkomsten en laat zien hoe AI kan bijdragen aan maatschappelijke verbinding. Met dit vernieuwende concept sleepten de studenten begin dit jaar een geldprijs van duizend euro binnen tijdens de Polarisation Challenge.  

Categorie Medewerkers
Straatroute 
Met dit initiatief leren Social Work-studenten tijdens een wandeling door Eindhoven van ervaringsdeskundigen die zelf dakloos zijn geweest. Door studenten met deze unieke onderwijspraktijk onder te dompelen in een andere leefwereld kunnen ze een dieper begrip ontwikkelen voor het leven van anderen en draagt het bij aan het doorbreken van stigma’s.

Prebachelor voor vluchtelingstudenten 
Tijdens deze prebachelor worden vluchtelingstudenten geholpen bij hun inburgeringsproces en worden zij voorbereid op het behalen van het staatsexamen Nederlands als tweede taal (Nt2). Studenten krijgen in dit schakeljaar niet alleen taallessen, maar worden ook bijgespijkerd in andere vakken. Naast les krijgen ze ook sociale begeleiding via buddy’s.

Versterk je Veerkracht 
Versterk je Veerkracht is de titel van een digitaal werkboek op basis van ACT-methodiek, ontwikkeld voor Fontys-studenten. Het biedt toegankelijke oefeningen en inzichten om studenten te helpen met mentale veerkracht, zingeving en zelfkennis. Het werkboek is inmiddels ook buiten Fontys in gebruik.

Het is de tweede keer dat de Fontys For Society Awards worden uitgereikt en ze zijn een blijvertje aldus Van Baardwijk. Ook als de slogan van Fontys ooit mocht veranderen. “Het idee voor deze awards valt natuurlijk perfect samen met de gedachte achter Fontys for Society, dus ik zou er wel van balen als er een andere pay off zou komen. Maar ik verwacht niet dat dat snel zal gebeuren en anders vinden we daar vast wel weer wat op.”