Op de Global Gender Gap Index, een jaarlijks onderzoek in opdracht van het World Economic Forum, is Nederland opnieuw gedaald op de wereldranglijst. In 2024 was Nederland 28ste, niet al te best maar ook niet superslecht. Dit jaar haalt ons land slechts plek 46, komend van 43 het jaar ervoor.

Een daling mede veroorzaakt doordat andere landen wèl vooruitgang boeken. Dan gaat het vooral over politieke invloed: in andere landen, vooral in Europa, is het aantal vrouwen dat gekozen wordt in een politiek orgaan sneller gegroeid en inmiddels groter dan in Nederland.

Maar een ander punt waarop de emancipatie stokt is het economische vlak. Het gaat wel een tikje beter. Maar Nederland wordt ook hier ingehaald door andere landen. Er valt nog heel wat te verbeteren als het gaat om dezelfde beloning voor hetzelfde werk voor vrouwen en mannen. En ook in leidinggevende functies lopen vrouwen nog altijd achter.

Onderwijzen en ondersteunen
Dan Fontys. De hogeschool had vorig studiejaar meer vrouwelijke dan mannelijke werknemers in dienst: 2.890 om 2.105. Driekwart van de mannelijke medewerkers behoort tot het onderwijzend personeel. Van de vrouwen is dat minder: nog geen zes op de tien, de overige zijn werkzaam bij de diensten. In aantal fte's is daarom het aandeel vrouwen ten opzichte van mannen in het medewerkersbestand relatief kleiner.

In leidinggevende functies lijkt de genderverdeling binnen de instelling redelijk in evenwicht. Verder blijkt uit het jaarverslag van het Fontysbestuur van vorig jaar wel dat er nog steeds sprake is van een klassieke verdeling: het aantal vrouwelijke ‘parttimers’ is nog altijd aanzienlijk groter dan mannelijke.

Gelijke betaling?
Dat alles zegt uiteraard nog niets over de hamvraag: wordt iedereen hetzelfde beloond? De vraag maar eens voorgelegd aan HR&O. “Voor zover we nu kunnen zien, is genderongelijkheid binnen Fontys geen specifiek knelpunt", laat die dienst weten.

“De samenstelling van ons personeelsbestand, de verdeling over functieschalen en eventuele salarisverschillen worden al langer gemonitord. Daarbij blijkt dat verschillen in gemiddeld salaris voor een belangrijk deel samenhangen met de verdeling van mannen en vrouwen over functieschalen en niet zonder meer wijzen op ongelijke beloning voor gelijkwaardig werk.”

Ook dat zegt dus nog niet alles. Het is immers ook nog denkbaar dat vrouwen niet altijd in een hogere functieschaal terechtkomen en hun mannelijke collega's juist wel. Is denkbaar, het is dus niet gezegd dat dit ook echt zo is. En zelfs dan: het zou ook nog te maken kunnen hebben met de genoemde verschillen in functie - onderwijzend of ondersteunend - en/of hoeveel dagen iemand werkt.

De enige vingerwijzing die Bron heeft is een vergelijking die de redactie drie jaar geleden ontving van de toen nog P&O geheten dienst. Die gaf een overzicht van de ontwikkeling in schaalindeling voor mannen en vrouwen van 2007 tot 2023. (zie grafiek)

Uit dat overzicht blijkt dat in die jaren een flinke sprong vooruit is gemaakt. Waar in 2007 het aandeel vrouwen vanaf schaal 12 nog heel klein was, bleek dit vijftien jaar later vrijwel geheel gelijkgetrokken. Wat wel hetzelfde bleef is dat binnen de verhouding man/vrouw in de functieschalen 6 en 7 veruit de meesten vrouw zijn.

Nieuwe wet
HR&O laat weten dat het monitoren van personeel en salarissen niet het enige is dat in het kader van gendergelijkheid wordt gedaan. Er is ook actieve aandacht voor diversiteit en inclusie, via onder andere het Gender Equality Plan en het IDEAS Office. En Fontys bereidt zich voor op de nieuwe wet loontransparantie.

“Die gaat naar verwachting op 1 januari 2027 in. In dat kader brengen we momenteel in kaart welke verplichtingen de wet met zich meebrengt en analyseren we eventuele beloningsverschillen tussen mannen en vrouwen. Op basis daarvan volgt nog dit najaar een plan van aanpak.”

“Studenten krijgen verspreid over het jaar meerdere mogelijkheden om werk in te leveren, waardoor zij hun studie in eigen tempo kunnen plannen en minder snel studievertraging oplopen wanneer een inlevermoment wordt gemist of wanneer een bijstelling nodig is”, aldus de woordvoerder van het bestuur.

De nieuwe indeling van de toetsingen zou passen binnen het talentgericht onderwijs (TGO) dat studenten meer regie moet geven over hun leerproces. Tegelijkertijd zou het organisatorisch veel voordelen opleveren voor opleidingen en instituten.

“Processen zoals inschrijven, beoordelen, registreren en informeren worden ondersteund door dezelfde systemen. Wanneer opleidingen allemaal verschillende of doorlopende inlevermomenten hanteren, worden die processen complexer, minder voorspelbaar en lastiger te automatiseren. Uniforme inlevermomenten zorgen voor meer duidelijkheid voor studenten en medewerkers en maken de planning van beoordeling en capaciteit beter beheersbaar”, aldus de uitleg.

Brandbrief
Dat kan zo zijn, maar toch klinkt er vanuit verschillende hoeken kritiek. Meerdere instituten zijn het hier niet mee eens en volgens Marije Dahmen, voorzitter van de CMR en werkzaam bij Fontys Economie & Communicatie, is er vanuit de imr van haar instituut zelfs een brandbrief bij de directie neergelegd. Die gaat op haar beurt in gesprek met het bestuur. “Dit besluit, waar geen instemming voor is gevraagd en dat via een portal-bericht de organisatie is ingegooid, heeft veel effect”, zegt ze.

Dat heeft vooral te maken met de manier van communiceren en de timing. “Dit besluit valt onder de hoofdlijnen van TGO. Vanaf 2027 moeten alle eerstejaars TGO-gericht onderwijs krijgen. Aan de inrichting daarvan wordt al twee jaar gewerkt. In december moet alles klaar zijn. En dan komen ze nu met zo’n besluit dat een enorm effect heeft op de manier waarop je je onderwijs aanbiedt. Dat kun je er niet om 5 voor 12 nog even ingooien. Iedereen zit nu met vragen.”

Eigen invulling
Daar komt bij dat binnen Fontys op heel verschillende wijzen onderwijs wordt gegeven en getoetst. Zit zo'n uniforme regeling die eigen invulling van opleidingen niet in de weg? Nadrukkelijk niet, stelt het bestuur.

“De keuze voor negen momenten betekent niet dat alle opleidingen op dezelfde manier moeten toetsen. De inhoud en vorm van het onderwijs en de toetsing blijven de verantwoordelijkheid van de opleidingen. Het besluit gaat uitsluitend over de planning van de inlevermomenten voor assessmentportfolio’s.”

Er is bewust niet gekozen voor heel veel extra inlevermomenten, omdat dat organisatorisch juist voor meer problemen zou zorgen. Het wordt dan moeilijker om beoordelingen goed af te stemmen, op een gelijke manier uit te voeren en de kwaliteit van de beoordeling te bewaken. Dan zou de organisatie en uitvoering van toetsing juist meer tijd en capaciteit in beslag nemen.

Tentamens
Het gaat nadrukkelijk alleen om de toetsing van de portfolio's; tentamenkansen voor studenten blijven onveranderd. Studenten hebben minimaal twee tentamenkansen per jaar per eenheid van leeruitkomsten, en examencommissies kunnen indien nodig extra kansen of aanvullende inlevermomenten toekennen.

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: ja, er lopen bij Fontys studenten rond met zo’n bril. En ook heeft de hogeschool zelf een klein aantal brillen in gebruik om er kennis over op te doen. En nee, er geldt geen verbod op deze brillen op de campus.

Dat laatste is slechts ten dele waar. In de huisregels van Fontys staat dat het verboden is te fotograferen of filmen in de leslokalen. En ook elders op de campussen gelden regels als het gaat om het filmen of fotograferen van andere personen.

Niettemin: je mag er dus wel mee rondlopen, met zo’n AI-bril. En of de drager ervan zich dan houdt aan de Fontys-huisregels, dat weet niemand. Beveiliging houdt weliswaar een oogje in het zeil en gaat vooral ook af op meldingen van studenten of medewerkers. Daarover later meer.

Maar zien die eigenlijk überhaupt of iemand zo’n bril draagt en wat dit dan betekent? We liepen rond op de campussen in Venlo, Tilburg en Sittard met zo'n AI-bril van Meta op onze neus. Onze ervaring: de meeste medewerkers en studenten hebben niets in de gaten.

Veel studenten en medewerkers kijken namelijk niet of nauwelijks om zich heen. Dus konden we ons, uitzonderingen daargelaten, op de meeste plekken gewoon met knipperend montuurlampje tussen de mensen bewegen zonder dat iemand het opviel.

Privacy
Dus waarom geen verbod op die brillen bij Fontys? Op allerlei andere vlakken wordt immers al jaren tot op de millimeter in de gaten gehouden of alles en iedereen zich aan de AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming) en privacyregels houdt.

De vraag voorgelegd aan het Fontysbestuur. Voorzitter Joep Houterman laat weten: “Ik begrijp de zorgen over smart-brillen die ongemerkt kunnen filmen. Privacy en sociale veiligheid moeten altijd vooropstaan. In het publieke en politieke debat gaat het dan logischerwijs snel over een verbod.”

Maar dat is niet de kant die Houterman op wil. “Een verbod is niet automatisch de oplossing. Nieuwe technologie vraagt vooral om duidelijke regels, transparantie en bewust gebruik.”

“Juist daarom geeft de ontwikkeling van smart-brillen en andere AI-technologie ook aan hoe belangrijk het is om AI en alles wat daarmee samenhangt goed te verankeren in ons onderwijs. Studenten moeten niet alleen leren omgaan met de technologie, maar ook begrijpen wat de kansen, risico’s en maatschappelijke gevolgen ervan zijn.”

Moreel
AI, en dus ook dit soort nieuwe AI-gadgets, bieden zeker voordelen. Het is ook geen kwestie van tegen AI of tegen deze gadgets in het algemeen zijn. Het is wel een kwestie van: kan daar niet meteen - nog voordat het in de winkel of op het web te krijgen is - een juridisch en moreel waterdicht stel regels aan verbonden worden? En moet juist ook een onderwijsinstelling als Fontys daar niet snel en adequaat op inspelen?

Houterman: “Als hogeschool is het goed om juist die kansen en risico’s te onderzoeken, zodat het maatschappelijke debat hierover kan worden gevoerd op basis van kennis en feiten."

"Of er een verbod moet komen op smart-brillen met camera's, is primair een vraag voor politiek en wetgever. Net zoals we in het verleden hebben moeten wennen aan smartphones met camera's, zullen we ook voor smart-brillen moeten bepalen welke spelregels passen bij onze samenleving in het algemeen en het onderwijs in het bijzonder.”

Landelijk beleid
Het bestuur zegt dus feitelijk: wij laten het aan de overheid om hier regels voor op te stellen, wij als hogeschool gaan dat niet doen. Zoals altijd volgt het Fontysbestuur de landelijke beleidslijn en wenst of durft daar niet van af te wijken.

Nu is het filmen en fotograferen van mensen in het openbaar bij wet al aan regels gebonden. Toch heeft elke onderwijsinstelling ook de mogelijkheid om hierover of over andere campuskwesties zelf geboden en verboden op te nemen in het ‘huisreglement’.

Neem bijvoorbeeld de Universiteit van Amsterdam. Die bepaalde voor dit studiejaar dat studenten van de opleiding interdisciplinaire sociale wetenschap geen laptops, telefoons en tablets mogen gebruiken tijdens colleges. Niet om privacyredenen overigens, maar omdat het de concentratie van de studenten zou bevorderen.

Het kan dus wel.

Beeldmateriaal
Overigens staat er wel iets in de huisregels van Fontys over beelden maken van mensen op de campus. Elke student die zich bij Fontys inschrijft moet namelijk impliciet toestemming geven dat van hem of haar beeldmateriaal gemaakt en gebruikt kan worden. Door Fontys zelf.

Dat materiaal kan de hogeschool eventueel gebruiken voor, bijvoorbeeld, haar eigen folders of websites. Wellicht dat ‘alleenrecht’ een verbod op AI-brillen ook wat lastiger maakt. Ook al ben je de eigenaar van de campussen en geeft je dat dus het recht om zelf te bepalen wie wat wel of niet mag.

Dat er intern bedenkingen zijn, blijkt uit ook de zorgen die bij sommige opleidingen leven over de inzet van deze gadget bij bijvoorbeeld tentamens. Een AI-bril filmt en fotografeert immers niet alleen, hij beantwoordt ook – net als op je smartphone of laptop – vragen die je stelt. ‘Hey AI, wat is de oplossing van deze vraag?’, en hop: daar komt het antwoord meteen via de luidsprekertjes in de pootjes van de bril. Of, bij de duurdere brilvarianten, op een schermpje aan de binnenkant van je bril.

Wat vind jij? Zou Fontys de huisregels aan moeten passen om de privacy van alle campusbewoners beter te beschermen tegen deze en andere, toekomstige innovaties?

Dit soort geweld, zo liet minister voor Justitie Van Weel de Tweede Kamer woensdag weten, komt voortaan altijd voor de rechter. En justitie moet daarbij altijd een twee keer zo zware straf eisen, waarbij een celstraf uitgangspunt is.

De minister noemt concreet als voorbeeld een poging tot zware mishandeling van een hulpverlener. Let wel: poging tot. In zijn voorbeeld gebruikt de dader geen wapen, ging nooit eerder in de fout en raakt de hulpverlener ook niet gewond. Tot nu toe zou in zo'n geval waarschijnlijk een taakstraf van 80 uur worden geëist. Bij slachtoffers die geen hulpverlener zijn blijft dat ook zo. Maar is het wel een hulpverlener, of een docent dus, dan wordt in principe drie maanden gevangenisstraf geëist.

Onvrede
Overigens is op papier de straf voor daders van geweld tegen mensen met een publieke functie al sinds twintig jaar twee keer zo hoog als voor andere geweldsdelicten. Maar binnen de Tweede Kamer was er veel onvrede over het feit dat het Openbaar Ministerie het niettemin vaak toch houdt bij een taakstraf of een boete.

Van Weel gaat daar nu in mee en noemt het onaanvaardbaar dat officieren van justitie zich niet houden aan de hogere strafeisen. "De samenleving kan niet zonder de politieagent, de zorgmedewerker, de leraar en alle andere personen met een publieke taak", stelt hij. "Zij houden onze maatschappij draaiende en moeten veilig en ongehinderd hun werk kunnen doen."

Onderwijs
Natuurlijk, het zijn vooral de incidenten rond hulpverleners die veel aandacht trekken, zoals de ambulancemedewerkers, brandweerlieden en politieagenten die elk jaar tijdens Oud en Nieuw worden belaagd. Bij docenten is het meer één op één als er geweldsdelicten gebeuren: leerlingen of studenten die klappen uitdelen, ouders die handtastelijk verhaal komen halen bij een leerkracht.

Maar ook in die gevallen geldt dus voortaan: drie maanden de cel in. Je blijft met je handen van iedereen af, maar toch zeker van die mensen die in dienst van ons allemaal werken.

Wat vind jij als student of docent? Terecht dat die straffen zwaarder worden? Of moet voor alle geweldsdelicten dezelfde strafmaat worden toegepast? En heb jij het al eens aan den lijve (letterlijk en/of figuurlijk) meegemaakt binnen een onderwijsomgeving? Laat het Bron weten via onderstaande comments.

Het incident, waarbij naar verluidt ook een handgemeen ontstond, gebeurde voor aanvang van een college voor eerstejaarsstudenten Electrical Engineering. Naar aanleiding van het incident werd dat college vervolgens afgelast. Toen de ingeseinde politie arriveerde, was de verdachte al vertrokken.

Het college van bestuur van de TU/e stelt dat dergelijk gedrag onacceptabel is. De universiteit zegt passende maatregelen te zullen nemen op basis van de uitkomsten van het onderzoek. Ook wordt het Flux-gebouw, waar de opleiding Electrical Engineering is gehuisvest, voorlopig extra beveiligd.

Fontys
Een woordvoerder van Fontys laat desgevraagd weten dat vergelijkbare incidenten bij Fontys voor zover bekend nog nooit zijn voorgevallen. Op de vraag wat Fontys in een voorkomend geval doet met zo'n incident, kan volgens hem op voorhand geen antwoord worden gegeven.

“Welke maatregelen in dergelijke situaties passend zijn, is altijd afhankelijk van de specifieke omstandigheden van het geval. Daarom kan niet op voorhand worden aangegeven welke maatregel zal worden opgelegd.”

De topmannen van Amerikaanse AI-giganten als Gemini, ChatGPT, Anthropic, Claude en Grok zeggen dat hun sector zo snel groeit dat de veiligheid nauwelijks nog te waarborgen is. En dat roepen ze niet voor het eerst. Maar is dat ook zo? En of dat nu wel of niet zo is, moet het nu al zo machtige AI niet collectief in de ban gedaan worden? Ook bij Fontys, dat uitgebreid AI-onderwijs aanbiedt, en waar studenten niet meer zonder AI lijken te kunnen.

Bart Wernaart, Fontyslector Moral Design Strategy:
“Het ligt heel genuanceerd. Aan de ene kant is er de angst dat AI alles gaat overnemen. Maar er zijn genoeg experts die twijfelen of dat echt ooit gaat gebeuren. Aan de andere kant heb je de extreem grote machtspositie van de bedrijven achter AI. Dat heeft geopolitieke gevolgen en de infrastructuur erachter is superongezond.

Wat als we het zonder AI zouden doen? Dat is een impopulair standpunt, maar wel een serieuze vraag. Vooral bij jongeren zie je dat AI zoveel gevolgen heeft. Zij oefenen hun emotionele en cognitieve skills via AI, besteden er hun ethische skills aan uit.

Zij bouwen hun vaardigheden op die vlakken dus niet of nauwelijks op met menselijke contacten. Praktisch gezien levert dat hele grote risico’s op. Je ziet het ook bij onze studenten. Lange teksten lezen, begrijpen en erop reflecteren vinden ze heel moeilijk. Die vaardigheden worden door het gebruik van AI overboord gegooid.

Daarom pleit ik voor een hybride variant. Laat studenten naast AI ook de fysieke bibliotheek gebruiken. Laat ze oude en nieuwe middelen combineren. De oude middelen om te vertragen en te reflecteren, de nieuwe voor snelheid en effectiviteit.”

Erdinç Saçan, ICT-docent en schrijver van het boek ‘AI voor iedereen’:
“Nee, ik ben tegen een verbod op AI. Ik begrijp de zorgen en de kritiek heel goed. Maar zoals met alle technologie is ook AI iets dat je niet tegen kunt houden. Het is er en zal niet meer weggaan. Dus is het vooral zaak dat mensen leren hoe er mee om te gaan. Dat ze daarin onderwezen worden. En dan niet in een ochtendje van vier uur, maar veel structureler.

De verhalen van de AI-bedrijven over hoe AI wellicht alles over gaat nemen, daar geloof ik niet zo in. Ik denk dat het vooral marketingpraat is. En AI wordt al voor allerlei dingen gebruikt waar je vanuit ethisch standpunt van alles van kunt vinden, zoals de drones die worden ingezet bij oorlogen.

Het valt te vergelijken met de opkomst van het internet of social media. Het is vooral zaak om het goed te reguleren. Daar zijn mensen over het algemeen vrij traag in. En dan nog. Als je dan eenmaal zaken hebt gereguleerd, is het de vraag of iedereen zich daar wereldwijd aan houdt.

Als het om AI gaat dan, ja, in Europa en de VS misschien. Maar wat gebeurt er ondertussen in bijvoorbeeld India of China? Je kunt het vergelijken met internationale afspraken over atoomwapens of clustermunitie. Die afspraken werken tot ze niet meer werken omdat een of meerdere partijen zich er niet meer aan houden.”

Rens van der Vorst, technofilosoof, ICT-docent en schrijver van o.a Digitale Gremlins:
“Ik vind het moeilijk om te beoordelen of AI inderdaad alles over kan nemen. AI is als een trein die niet valt te stoppen. En het is een black box, niet alleen voor de gebruikers maar ook voor de bedrijven erachter. De macht overnemen, dat is niet eens zo ongeloofwaardig. De hele wereld draait immers op software en technologie tegenwoordig.

Aan de andere kant: misschien is het allemaal marketingtaal. Als je als bedrijf laat zien hoe krachtig AI wel niet is, kun je bij investeerders makkelijker geld losweken. En wordt deze waarschuwing over de toekomst ook als afleidingsmanoeuvre gebruikt voor de problemen die er nu al zijn, zoals het feit dat letterlijk alles bij elkaar is gejat om AI te bouwen. Daar hoor je nu niemand meer over.

Klopt het dat AI alles over kan nemen? Draai die vraag eens om: wat als het AI was die het helemaal voor het zeggen heeft, wat zouden mensen dan doen als ze de kans krijgen? Dan zouden we de macht overnemen. Omdat AI door mensen is ontworpen, is het dus niet ondenkbaar dat AI er ook zo in komt te staan. Of dat gebeurt niet en komt AI uiteindelijk gewoon met de beste grap, het beste toneelstuk ooit.

Er zijn trouwens mensen die geen onvertogen woord over AI in het openbaar durven uiten. Omdat ze bang zijn dat als AI aan de macht komt, zij daar problemen mee gaan krijgen. Als technofilosoof en docent heb ik allerlei meningen over AI. Maar ik wil natuurlijk ook liever ook niet dat mijn naam ergens bij staat”, aldus de man die wekelijks columns en jaarlijks boeken schrijft over AI. En ja, ook over de gevaren en de nadelen ervan…

Tot slot legde Bron dezelfde vragen ook voor aan het college van bestuur (cvb) van Fontys.

Joep Houterman, cvb-voorzitter:
“AI verbieden is onmogelijk en maakt de samenleving niet veiliger; studenten opleiden om AI kritisch, verantwoord en deskundig te gebruiken wel. Fontys volgt daarom de EU AI Act (de Europese AI-verordening) die ons verplicht om AI veilig, transparant en op een risicogerichte wijze te gebruiken en te beheren. Dit betekent onder meer dat studenten en medewerkers voldoende kennis moeten hebben over wat AI is en hoe het werkt.

Uiteraard nemen we de zorgen serieus. AI ontwikkelt zich in een heel hoog tempo en roept terecht vragen op over veiligheid, betrouwbaarheid en gevolgen voor de maatschappij. Tegelijkertijd geloof ik niet dat een collectief verbod op AI de juiste weg is, als dat überhaupt al mogelijk is. AI is immers al als technologie diep verweven met onze samenleving. De vraag is daarom niet óf studenten met AI in aanraking komen, maar hoe wij ervoor zorgen dat zij er verantwoord, kritisch en kundig mee leren omgaan.

Juist daarom biedt Fontys AI-onderwijs en passen we ons AI-beleid op de ontwikkelingen aan. Niet om de technologie kritiekloos te omarmen, maar om studenten te leren begrijpen wat AI kan, waar de grenzen liggen, welke risico's er zijn en welke ethische afwegingen moeten worden gemaakt.

De zorgen over veiligheid zijn dus geen argument om kennisontwikkeling stil te zetten. Juist meer onderzoek, meer deskundigheid en meer kritisch onderwijs zijn nodig om ervoor te zorgen dat AI op een veilige en verantwoorde manier wordt doorontwikkeld en toegepast. Als onderwijsinstellingen zich terugtrekken, laten we het debat en de ontwikkeling over aan de commerciële partijen. Dat vind ik ongewenst.”

In de warme maar sfeervolle tent die tussen de gebouwen R12 en R13 was gepropt op campus Rachelsmolen werd vanmiddag geen lange serieuze speech gehouden. Dit keer was gekozen voor zes personen, elk met hun eigen achtergrond, die kort het publiek toespraken.

Kernopdracht
Samenwerken, zo zei Fontysvoorzitter Joep Houterman, is een kernopdracht voor Fontys for Society 2030. Samenwerken met elkaar, met overheden, organisaties en bedrijven, met andere onderwijsinstellingen van mbo tot universiteiten.

“De vraag die iedereen bij Fontys zich moet stellen is: wat kan ik doen om een samenwerking succesvoller te maken. Of door samenwerking de anderen succesvoller te maken. Als ons dat allemaal lukt, dan weet ik zeker dat we een heel mooi studiejaar gaan hebben.”

En die samenwerking is hard nodig, zo betoogden ook gedeputeerde Martijn van Gruijthuijsen en de voorzitter van vno-ncw Limburg Ron Coenen. De gedeputeerde sprak het publiek nog ouderwets ‘uit het blote hoofd’ toe. Coenen – net als de student, de onderzoeker en de medewerker die aan het woord kwamen – had zijn speech op papier staan.

Oplossen
Coenen gaf toe dat hij een deel van zijn speech door AI had laten schrijven. Maar deed dat ook om een punt te maken. “AI, het energievraagstuk, de klimaatcrisis; er zijn tal van hele grote vraagstukken die geen enkel bedrijf, geen enkele onderwijsinstelling, geen enkele overheid alleen kan oplossen. Dat lukt alleen als we allemaal samenwerken.”

Waarbij Coenen de studenten nog een advies meegaf, al dan niet bewust de slogan die Fontys voorheen kende – misschien zelfs ook in de tijd dat Coenen zelf bij Fontys studeerde: Denk Groter. “Ben niet bang, durf stappen te zetten”, zei Coenen. “Want wie groot denkt komt ook verder.”

Studenten
Er waren niet heel studenten bij wie die boodschap aankwam. Ruim 1500 mensen hadden zich aangemeld voor de derde editie van het Fontys for Society Event. Evenals vorig jaar leek niet iedereen ook echt te zijn gekomen, en waren onder de aanwezigen de studenten wel echt in de minderheid.

Aan de sfeer veranderde dat weinig. Die was goed, mede door de leuke aankleding van het vorig jaar vernieuwde deel van de campus met levensgrote papegaaien, circustenten en andere frivole elementen.

De vakbonden hadden voor de zomer gevraagd om wat uitstel om de tijd te hebben de plannen goed onder de loep te kunnen nemen. Ook omdat het een sociaal plan bevat dat niet alleen opgaat voor deze reorganisatie maar ook voor toekomstige veranderingen binnen de instelling.

Met de toestemming van de bonden krijgt het al lang lopende proces rond de reorganisatie van marketing- en communicatie binnen Fontys nu ook echt handen en voeten. De tweede grote stap voor de dienst, nadat het afgelopen week, net als de andere diensten, ook al verhuisde van DLL naar Rachelsmolen. Daar is de voormalige hub op de tweede verdieping van R3/4 nu de nieuwe thuisbasis.

Krimp
De reorganisatie is nog een stuk ingrijpender dan de verhuizing. Van de 160 fte (in werkelijkheid gaat het vanwege de vele parttimers om zeker anderhalf keer zoveel medewerkers) bij de huidige dienst M&C en bij de instituten blijven er na de reorganisatie nog 120 over. Een ‘krimp’ dus van 25 procent.

Een groot deel van de 40 fte die vervallen, wordt al gerealiseerd door het niet verlengen van tijdelijke contracten, (vervroegd) pensioen en vertrekkende medewerkers die niet worden vervangen. De komende twee jaar, zo lang duurt de reorganisatie, moeten daardoor nog 12,5 fte worden geschrapt.

De medewerkers krijgen komende dinsdag tijdens een informatiesessie in R5 op campus Rachelsmolen nadere toelichting over hoe het nu verder gaat.

Die dag wordt voor hen ook duidelijk of hun functie de kleur rood, geel of groen krijgt: rood betekent dat die functie wordt opgeheven, geel is voor functies die wel blijven bestaan maar waarvan een deel wordt geschrapt. Voor groene functies verandert niets.

Hogescholen verwachten ongeveer evenveel nieuwe studenten als vorig jaar, al verschilt het per vakgebied. Bij hbo-opleidingen als Social Work, Toegepaste Psychologie en Pedagogiek lijkt het aantal eerstejaars te groeien. De sociale studies trekken misschien wel 10.800 nieuwe eerstejaars, tegen ruim 10.000 vorig jaar.

Ook de opleidingen in de gezondheidszorg staan in de plus, blijkt uit de laatste telling van ‘vooraanmeldingen’ in het hbo. Daar gaan naar verwachting zo’n 350 extra eerstejaars naartoe.

Bodem
Fontysvoorzitter Joep Houterman stelde desgevraagd voor de zomer dat Fontys de bodem van de krimp bereikt leek te hebben. Maar zoals elk jaar hangt daar ook nu weer een ‘winstwaarschuwing’ aan vast. De vooraanmeldingen geven een indruk welke kant het opgaat, maar ze zeggen nog niets over het echte aantal inschrijvingen.

Aan de andere kant: hoe de cijfers ook zijn, het ‘achterland’ van Fontys, heeft de hogeschool wel enorme kansen voor de komende jaren. Als er geen rare dingen gebeuren, zal de schaalsprong van de Brainportregio - aangedreven door de uitbreiding van ASML - legio banen in de regio opleveren in tal van beroepen.

Lerarenopleidingen
De 122.000 voorlopige aanmeldingen van vorig jaar leidden uiteindelijk tot slechts 84.000 nieuwe eerstejaars. Alles bij elkaar waren er vorig jaar om deze tijd ongeveer evenveel voorlopige aanmeldingen in het hbo, maar de verdeling over de studierichtingen is niet helemaal hetzelfde.

De lerarenopleidingen bijvoorbeeld leveren terrein in. Ook bij Fontys, de grootste onderwijsopleiding van Nederland, bestaan zorgen over de nieuwe instroom.

Vlak voor de zomervakantie zei Martin de Wolf, directeur bij Fontys Educatie, dat er nog geen keiharde cijfers bekend waren maar dat de voltijd en deeltijd inschrijvingen op dat moment achterbleven ten opzichte van vorig jaar.

In de vooraanmeldingen voor alle opleidingen zitten bovendien ook degenen die van studie wisselen. Dat doet grofweg één op de vijf hbo’ers. Maar zij tellen straks niet mee als ‘eerstejaars’ in de officiële cijfers. Pas in oktober kunnen de hogescholen met zekerheid zeggen hoeveel nieuwe studenten zij hebben.

En zelfs dan is er nog een voorbehoud. Er gaat dan nog een extra controle overheen waarna de officiële cijfers, waar de overheid de bekostiging op baseert, volgen pas in het voorjaar. Hetzelfde geldt voor de universiteiten.

Krimp
Het hoger onderwijs verwacht de komende jaren een krimp van het aantal Nederlandse studenten, met name aan de randen van het land. Daartoe wil de politiek zelfs de financiering van het hoger onderwijs aanpassen, zoals nu al in het mbo gaat gebeuren.

Die krimp kan deels worden opgevangen met buitenlandse studenten, maar daar heeft de Tweede Kamer moeite mee. Om strenge regelgeving te voorkomen hebben universiteiten en hogescholen beloofd om de internationalisering zelf in goede banen te leiden.

Purple, zoals de introductieweek hier al sinds jaar en dag heet, is een mooie manier om je een beetje thuis te gaan voelen bij Fontys. Of dat nu in Tilburg, Venlo, Eindhoven, Sittard of Den Bosch is. En waar je vanaf nu ook studeert: ga vooral ook naar het Purple Festival komende donderdag. Zo'n feestje voor alle studenten is er maar één keer per jaar.

Mocht je denken: waarom zou ik Bron volgen? Daar kom je vanzelf achter. Wij brengen interviews, filmpjes, nieuws en achtergrondverhalen over jouw studie, jouw toekomstige beroep, jouw medestudenten. En belangrijke dingen als nieuws over je studiebeurs, openbaar vervoer, kamernood, sport en alles wat voor jou relevant of leuk is.

De redactie wenst je in elk geval veel succes komend jaar. Goed je best doen? Tuurlijk. Maar vooral ook: have fun!

Dat het steeds eerder steeds leger is op de Fontyscampussen werd onlangs door Bron nog belicht. En nee, dat heeft niet alleen met tentamens en zomervakantie te maken. Sinds corona kiezen studenten en medewerkers er steeds vaker voor thuis aan de slag te gaan in plaats van op de campus.

Bron vroeg het bestuur al eens of daar, vanuit het oogpunt van communitybuilding en sociale en psychische gezondheid, niet iets aan gedaan gaat worden. Maar het bestuur vindt dat die verantwoordelijkheid op de eerste plaats bij de instituten en diensten zelf ligt.

Contrast
De (te grote) rust op de campussen staat in schril contrast met de buitenwereld. Het zijn onrustige, onzekere en niet al te leuke tijden. Corrupte machthebbers die doen waar ze zin in hebben, die oorlogen voeren terwijl de rest van de wereld mopperend maar niet handelend toekijkt. Of, in het geval van Soedan, niet eens moppert maar wegkijkt.

Een wankelende wereldeconomie die telkens bijna over het randje van een diepe afgrond kukelt. Bigtech dat, vooral met AI, almaar meer macht krijgt. Een minderheidscoalitie in Nederland die een al even wankelende regering vormde.

En ondertussen studeerde de student verder en doceerde de docent door. Ook bij Fontys. In alle rust. Want vergeleken met andere jaren valt op dat er dit studiejaar geen nieuwe hete hangijzers waren, geen rellen of felle discussies (à la mediatheken of affaire Dochy). Ook geen nieuwe zorgen, slechts de zorgen die er al waren, zoals over de krimp en de snelheid waarmee AI de wereld inclusief het onderwijs in zijn greep krijgt.

Aan AI valt niet zo heel veel te doen. En wat Fontys kan doen, doet het. De krimp in studentenaantallen lijkt, als de voortekenen niet bedriegen, zijn dieptepunt bereikt te hebben. Mogelijk zit er komend studiejaar zelfs weer een klein plusje aan te komen.

Hack en reorganisaties
Het grootste nieuws van dit jaar was toch wel de hack van Canvas die zowel studenten als docenten hard trof. Niet alleen bij Fontys, maar bij duizenden onderwijsinstellingen in de hele wereld. Dat krijg je ervan als je zo afhankelijk bent van Bigtech. De dienst I&T doet wat het kan. Maar 100 procent veilig gaat het nooit meer worden, zo wordt daar ook gesteld.

Natuurlijk waren er wel de reorganisaties bij HRM en Toegepaste Psychologie en Harp bij de diensten. Die hielden en houden de betrokken medewerkers flink bezig, maar het zal nog even duren eer duidelijk wordt wat daar voor hen de persoonlijke gevolgen van kunnen worden. Daar zullen in elk geval geen schapendrijvers meer aan te pas komen…

Bestuurlijk was er ook weinig schokkends aan dit jaar. Nog redelijk vers van de pers was het besluit van het college van bestuur om een aantal lectoraten te schrappen. Wel werd dat cvb van nieuw bloed voorzien. Jaapjan Zuidema trad in januari aan als opvolger van Frans Möhring.

Het was niet het enige nieuws over het cvb. Voorzitter Joep Houterman kondigde aan eind 2026 te vertrekken. Hij wil het stokje na acht jaar overdragen aan een nog te benoemen opvolger. Daarvoor vinden nu de gesprekken plaats. De bedoeling is dat de nieuwe voorman/voorvrouw net na de zomer bekendgemaakt wordt. [Tekst loopt door onder foto]

Opinies
Misschien geen spectaculair nieuws dus afgelopen jaar, maar wel genoeg opmerkelijk nieuws. Wat te denken van de opinie die Journalistiekdocent Jos Baijens schreef voor Bron en leidde tot een uitnodiging van en een gesprek met koning Willem-Alexander?

En dat was niet eens het best gelezen opiniestuk. Dat werd geschreven door ICT-docent Erdinç Saçan en nota bene al in december 2024 gepubliceerd. Hij pleit ervoor om studenten later naar school te laten komen, omdat onderzoek heeft uitgewezen dat zij minder goed ‘functioneren’ in de vroege uren. Erdinç deed ook van zich spreken met een boek, columns en opiniestukken over (onder meer) AI, ook op Bron.

Maar de best gelezen columnist ‘overall’ van deze Bron jaargang was Tina ten Bruggencate, waarmee voor het eerst de jarenlange hegemonie van Brons vaste huiscolumnist Rens van der Vorst werd doorbroken. Wiens column ‘Parkeerprobleem’ dan weer wel de meest gelezen van alle columns was.

Best verrassend is ook dat van alle Bron reviews de recensie van het jongste seizoen Tonnano de meeste lezers kende. En dat terwijl dit seizoen van de auteur een hele magere 5 kreeg. Of misschien wel daarom, je weet het niet. Alles is in cijfers te vatten tegenwoordig, maar die cijfers zeggen soms ook heel weinig.

Studenten
En dan de studenten. We hebben als Bron tal van succesverhalen opgehaald over studenten die iets opmerkelijks maakten of presteerden. Waarbij ‘Alampje’ de meeste aandacht trok en kreeg. 

Van een heel andere orde maar bijzonder fraai: de documentaire die Journalistiekstudenten maakten over de Tilburgse blikjeskoning. 

Ook bracht Bron talrijke internationale studenten voor het voetlicht. Vooral de serie over hoe die buitenlandse studenten het leren en leven in Nederland bevalt, werd goed gelezen en bekeken op Instagram. Dat zal als het aan de redactie ligt niet minder worden. Want als de voorspellingen kloppen en de ambities uitkomen, zal de internationale gemeenschap binnen Fontys alleen maar groter worden.

Allereerst een disclaimer. Is het verstandig om zo'n boek te recenseren als je zelf al lang niet meer van die generatie bent? Als zelfs voor je kinderen de middelbare school een herinnering is? Die vraag kwam al snel in me op nadat ik me door de eerste pakweg vijftig pagina's had geworsteld.

En worstelen was het. Niet vanwege het queer thema. Juist dat maakt het een interessante serie. Bij een graphic novel denk ik - in de jaren tachtig en negentig fervent strip- en graphic novelverzamelaar - toch aan iets heel anders dan de simpele zwartwit tekeningen van Heartstopper. Om in de sfeer te blijven: dit is brugklaswerk vergeleken met het universitaire niveau van een Franquin, Hergé, Miller, Kresse, Moebius of de onlangs overleden Dick Matena. 

Nu is schrijfster Alice Oseman zelf ook nog erg jong, dus vooruit. Het verhaal dan. Valt ook al niet mee. Eindeloos uitgesponnen, klein leed op slaapkamerniveau, een soap in stripvorm. Pagina na pagina na pagina na pagina na pagina gebeurt er niets behalve twee verliefde jongens die naar elkaar kijken, elkaar strelen, zwijmelen en zuchten.

Het is zielesmart zoals middelbare scholieren die kunnen ervaren. En dus kom ik terug bij de vraag waarmee deze recensie begon. Is het verstandig dat ìk dit boek wilde recenseren? Hoe goed vonden mijn ouders vroeger Billy en Bessie Turf? De verhalen in de Debby of de Eppo? Conclusie: ben je boven de 40, blijf hiervan weg. Ben je jonger dan pakweg 25: vorm je eigen oordeel.

Cijfer: 4 - Slaapverwekkend verhaal, tekeningen die nergens verrassen, nee dank je. Maar wel: herkenbare thema’s voor middelbare scholieren en wellicht ook de jongere studenten.

Of Lotte van Strien-Muller, Ida Damen, Sandra Bedaf en Pauline van den Berg bewust de afgelopen week hun nagels niet hadden geknipt, is nog de vraag. Maar ze hadden ze donderdagmiddag hard nodig om twee citaten van de trap te krabben. Citaten van Gordon Gecko en Jay-Z werden weggehaald. 

In plaats daarvan staat nu in witte letters op de bovenste trede van de houten trap een citaat van Michelle Obama: ‘People who are truly strong lift others up. People who are truly powerful bring others together’.

‘Onvoorstelbaar’
Een half jaar geleden werd al een quote van Sheryl Sandberg uitgeprint en ‘stiekem’ op de trap geplakt: ‘In the future there will be no female leaders. There will just be leaders’. Nu is Sandberg (voormalig grote baas van Facebook) geen onbetwist figuur en haar werk al helemaal niet. Maar het citaat vinden de actievoerende medewerkers wel een goeie. 

“Het is toch onvoorstelbaar dat iemand destijds deze quotes heeft uitgekozen en niet heeft bedacht dat het allemaal mannelijke rolmodellen zijn die zijn uitgekozen? Misschien is dat niet bewust gebeurd. Maar ik weet zeker dat het veel eerder was opgevallen als het allemaal citaten van vrouwen waren geweest”, aldus Van Strien-Mulder.

Bewustzijn prikkelen
De vier Fontysmedewerksters - de vijfde ‘inclusiviteitsmusketier’ Willemijn Pouwels kon er vandaag niet bij zijn - willen met hun actie het bewustzijn van studenten en medewerkers prikkelen. Zij zien dit als een noodzaak, vooral in een tijd waarin de manosphere oprukt en inclusiviteit door alles wat met name op social media gebeurt steeds meer onder druk staat.  “Het zijn maar kleine prikjes. Dat is heel bewust. Na de zomervakantie gaan we er ook mee door.”

En nee, dat zullen niet per se weer nieuwe stickers op de trappen zijn. De dames broeden nog op andere acties.

Het was een bewogen jaar voor de dienst I&T. Maar welk jaar is dat tegenwoordig niet meer. Hackpogingen en aanvallen zijn geen zeldzaamheid, ze zijn aan de orde van de dag. Sterker nog: elke minuut vindt er wel een poging plaats in te breken in de systemen van Fontys.

Begin dit jaar had Bron een interview met directeur Thom Rutten en de information security officers Helmut Grams en Jos van Bijnen van de dienst I&T van Fontys. Dit keer schuift naast Rutten en Van Bijnen ook chief information security officer Hub Gerats aan.

Sinds het vorige gesprek is in mei al weer sprake geweest van een grote hack. Niet bij Fontys maar bij Instructure, het Amerikaanse bedrijf achter Canvas. Die digitale leeromgeving wordt door Fontys en wereldwijd duizenden andere onderwijsinstellingen gebruikt.

Om met dat laatste te beginnen: hoe is dat eigenlijk afgelopen? Hoeveel en welke data van Fontys zijn er destijds gehackt? Heeft Fontys ook losgeld betaald aan de hackers? 
Rutten: “Met die eerste vraag zijn we tijdens en na de hack druk bezig geweest. Maar ook wij hebben daar nog steeds geen duidelijk antwoord op gekregen. Daarover zijn we nog steeds in gesprek met Instructure, maar veel blijft onduidelijk. Wat het losgeld betreft: nee, Fontys heeft niets betaald.”

Gerats: “Iedereen moet simpelweg de policy hebben dat je nooit losgeld betaalt. Dat is ook in het beleid van Fontys vastgelegd.”

Om de risico’s van dit soort hacks te verkleinen, zei je dat Fontys nauwer gaat samenwerken met andere hogeronderwijsinstellingen, met de TU/e, met Brainport. Hoe staat het daarmee?
“Met de TU/e hebben we bijna dagelijks contact en dat gaat goed. Ook met de andere onderwijsinstellingen zijn we nog steeds in gesprek. Zo doen we nu ook mee met de pilot Nextcloud en onze docenten die daaraan meedoen zijn daar tot nu toe redelijk tevreden over. De samenwerking met en binnen Brainport staat op dit moment op een wat lager pitje.”

“De realiteit is ondertussen niet minder complex geworden. De hele soevereiniteitskwestie is door de Canvashack alleen maar relevanter geworden. Tegelijkertijd is het een illusie om te denken dat je afscheid kunt nemen van Bigtech.”

“Wat door de Canvas-hack ook duidelijk is geworden, is dat we geen back-ups van ons onderwijs hebben. Sommige docenten hadden gelukkig nog veel op hun computer staan, maar dat is natuurlijk niet de manier om te zorgen dat we onderwijs ook in tijden van een hack kunnen blijven organiseren.”

Gerats: “We moeten wel iets als het om back-ups gaat. Eigen datacentra gaan niet de oplossing zijn, dat is niet meer van deze tijd. Eigen kopieën van de data is een goede oplossing, maar ook een kostbaar plaatje.”

Is Nextcloud daar een oplossing voor?
Gerats: “Nextcloud is in elk geval werkbaar. Het is niet meteen goedkoper, maar het verkleint de afhankelijkheid van Bigtech. Aan de andere kant: een bedrijf als Microsoft krijgt per seconde honderden aanvallen te verwerken. Als Nextcloud groot genoeg wordt, gaat daar hetzelfde gebeuren.”

Van Bijnen: “Je ziet overal het aantal hacks toenemen, ook bij Fontys. Het verschil met een paar jaar geleden is dat je nu niet meer weet wie erachter zit: een mens of AI.”

Vormt AI inmiddels ook een groot risico voor de digitale veiligheid van Fontys?
Gerats: “AI gaat niet weg. Wat wij nu moeten doen is aandacht besteden aan hóé je het inzet, en ondertussen het proces vertragen om AI zorgvuldig in te kunnen zetten.”

Rutten: “We richten het systeem zo in dat mensen er verstandig mee om kunnen gaan. Onze IT-architecten proberen te anticiperen op wat komen gaat. Maar ja, probeer daar maar eens op te anticiperen. We zijn nu wel aan het kijken of we het AI-platform van Fontys ICT over heel Fontys kunnen uitrollen.”

Al met al lijkt digitale veiligheid niet gewoon moeilijk te realiseren, maar simpelweg een illusie…
Gerats: “Honderd procent veiligheid bestaat inderdaad niet. Wat je wel kunt doen, is de voorwaarden scheppen waardoor je die veiligheid vergroot.”

Rutten: “Als dadelijk iedereen bij Fontys op vakantie is, wordt bij ons gewoon doorgewerkt. In het geval van Jos en zijn team: die zijn het hele jaar door 24/7 bereikbaar. Ook in de collectieve vrije week.”

“Het thema veiligheid is voor Fontys net zo belangrijk als voor de TU/e, daarin verschillen wij niets van elkaar. Ook hier vindt onderzoek plaats dat interessant kan zijn voor bepaalde partijen. Het Fontysbestuur is zich heel bewust van het belang van digitale veiligheid. Zij zien ook wel dat we niet alleen maar een kostenpost zijn en dat er voor die veiligheid in de toekomst meer investeringen nodig zullen zijn.”

Als Bron hier over een halfjaar weer bij jullie aanklopt, wat is dan het verhaal?
Rutten: “Over een halfjaar? Dan zit jij hier weer. Dan is er weer een incident geweest. En dan gaan wij weer uitleggen wat we daaraan gedaan hebben. Dat is nu het nieuwe normaal.”

De TU/e was eerder al gestopt met onderzoeken waarbij werd samengewerkt met universiteiten in Rusland en Iran. Nu gaan ook meerdere Chinese universiteiten die nauw gelieerd zijn aan het Chinese leger in de ban, zo schrijft universiteitsblad Cursor. 

Het college van bestuur van de TU Eindhoven stelde afgelopen december het beleid vast rondom kennisveiligheid. Het wil voorkomen dat gevoelige kennis weglekt en voor militaire doeleinden wordt gebruikt. Het gaat onder meer om de zeven topuniversiteiten die in China bekendstaan onder de parapluterm Seven sons of national defense. De instellingen hebben nauwe banden met het Chinese leger. Daarnaast moeten ook samenwerkingen met andere universiteiten in China gestaakt worden. 

Kennisveiligheid
Fontys, zo laat een woordvoerder namens het bestuur weten, volgt de landelijke richtlijnen voor kennisveiligheid en handelt binnen de geldende wet- en regelgeving. “Internationale samenwerkingen worden zorgvuldig beoordeeld op kwaliteit, meerwaarde en mogelijke risico’s. Daarbij zoeken we steeds een goede balans tussen internationale kennisuitwisseling en het beschermen van kennisveiligheid.”

“Op dit moment zijn er voor Fontys geen redenen om naar aanleiding van het besluit van TU/e de huidige internationale samenwerkingen te heroverwegen; Fontys heeft de eventuele samenwerking met de Chinese universiteiten bekend als de ‘Seven sons of national defense’ op voorhand uitgesloten. Wij zien momenteel geen aanwijzingen dat sprake is van risico’s waarbij gevoelige kennis kan weglekken en voor militaire toepassingen wordt gebruikt.”

In elk geval vindt er ‘samenwerking’ plaats met China bij Fontys Economie en Communicatie in Eindhoven. Daar kwam ruim twee maanden geleden voor het eerst een groep studenten van de Shanghai Institute of Technology gedurende twee weken op bezoek. Andersom gaat al een aantal jaren een groep Fontysstudenten in het najaar op bezoek bij die universiteit in Shanghai. Ook in oktober van dit jaar staat weer een trip gepland.

Bedreigen
Inlichtingendienst AIVD waarschuwde eerder dit jaar voor pogingen van China om wetenschappelijke en technologische kennis te stelen. Ook landen als Noord-Korea en Rusland zouden de kennisveiligheid bedreigen.

Hoewel ook toegepast onderzoek (denk bijvoorbeeld aan Automotive) van Fontys interessant kan zijn voor kwaadwillende buitenlandse machten, zijn die risico's voor de TU/e wellicht nog veel groter. “De TU Eindhoven wordt geacht zich te houden aan allerlei nationale en Europese wetgeving en de nationale leidraad kennisveiligheid. Het ministerie van Onderwijs zit er echt bovenop”, zegt Stefan Vermaat, manager knowledge security bij de universiteit, tegen Cursor.

Landelijke screening
Toch komt er geen algemene screening van buitenlandse onderzoekers en masterstudenten in gevoelige vakgebieden, maakte onderwijsminister Rianne Letschert vorige maand bekend. In 2022 kondigde toenmalig minister Robbert Dijkgraaf een landelijke screening aan, maar die kreeg veel kritiek. Het wetsvoorstel zou zorgen voor een “onuitvoerbare hoeveelheid screenings” en zou Nederland onaantrekkelijk maken voor internationaal talent, stelden de universiteiten.

Ook Letschert ziet het voorlopig dus nog niet zitten. Want wie moet je precies screenen? “We zitten nog aan de tekentafel”, zei ze. “Een brede screening is niet haalbaar”. De minister werkt nu aan een plan voor beperkte screening.

Stasy en Frédérique wisten hun achterstand op Burger goed te maken. Waarmee de koppositie eerlijk wordt gedeeld door twee studenten en een medewerker. Maar let wel: de Zwarte Panter en Matthijs010 staan slechts drie punten achter dat drietal. Eén wedstrijd en het kan er allemaal weer anders uitzien. De weekprijs (zie foto) gaat overigens na loting naar Stasy. 

Toeval
Nog één speelronde en dan gaan de laatste zestien met elkaar de strijd aan. De kans op punten wordt dan kleiner maar tegelijkertijd zijn er per goede voorspelling wel meer punten te halen. En wtf: toeval of niet, de drie gastlanden zijn er nog steeds bij. 

Mocht je denken: ja maar, ik had voorspeld dat Duitsland én Nederland bij de laatste zestien zouden zitten… Vrees niet, dat geldt voor de meeste deelnemers. 

Winnaars
Ter info: de prijswinnaars krijgen na afloop van het WK allemaal een email toegestuurd over wat ze hebben gewonnen en hoe en wanneer zij hun prijs kunnen ontvangen. 

Klik hier voor het volledige klassement.

Lang zag het ernaar uit dat Jeroen van Dingenen die eerste prijs in de wacht zou slepen. Maar de uitslagen van donderdag 18 juni (VS-tijd) deden hem de das om. Diezelfde uitslagen leverde Matthijs1010 de weekprijs op, het WK Voetbal Challenge Spel.

Opvallend: in de top tien zijn zowel Fontys ICT als Fontys Economie en Communicatie in Eindhoven vertegenwoordigd met drie spelers. En ook weer niet zo opvallend aangezien deze twee instituten de meeste deelnemers leveren, respectievelijk twintig en elf spelers. 

Fontys Educatie, dat in potentie toch de meeste deelnemers zou hebben, doet mee met tien spelers. Technologie heeft er eentje minder, net als de dienst Marketing en Communicatie. Journalistiek (zeven) heeft getalsmatig ook nog een kansje om de Bron wisseltrofee te winnen.

Weekprijzen lopen van vrijdag tot vrijdag en worden uitgekeerd tot aan de kwartfinales. De overige prijzen: een cadeaubon voor de nummers 1 tot en met 3 en een troostprijs voor de nummers 4 tot en met 10. 

De tussenstand met daarin het volledige klassement kun je hier bekijken.

Geen oranje versierde straten. Geen groene schijnsels uit talloze woonkamerramen van fervente voetbalkijkers. Het was te voorspellen. De helft van alle wedstrijden wordt immers midden in de nacht uitgezonden. Meer deelnemers dan ooit en de kennis dat twee op de drie teams doorgaan naar de volgende ronde, verdunt bovendien zowel de aandachtsspanne als de waarde van de groepswedstrijden.

Viel er dan niets te genieten? Jawel. Senegal was een helft lang heel goed. Messi natuurlijk. Het is leuk om landen als Nieuw-Zeeland, Iran, Congo, Canada en Irak op dit toneel te zien. En toch zeker Curaçao en Kaapverdië.  

Maar een Oranjegevoel? Nee. Nog niet gehad. Zo onaantrekkelijk als het voetbal onder Van Gaal bij het vorige WK zal het niet worden, kan het nooit meer worden. Maar ik snak naar voetbal dat alles-voor-het-vaderland en God-zegene-de-greep uitstraalt. Weg met al die Koeman-tactiek, lang leve het opportunisme. Dan maar verliezen, zolang het in elk geval leuk is.

Ook niet leuk aan dit WK: alle heisa eromheen. Het discriminerende visabeleid van de VS, de Iranpesterij, de idiote ticketprijzen en de eeuwige corruptie van de FIFA-top, hebben voor veel mensen in Nederland de lol op voorhand al gehalveerd, zo las ik.

En toch: mocht Oranje ver genoeg komen in het toernooi, dan maalt daar niemand in Nederland nog om. Dan staat WK voor WegKijken. Want een grachtenparade gaat boven principes. Het is maar een spelletje tenslotte. Niet te vergelijken met het Eurovisie Songfestival.

Cijfer: 6 - Het leeft nog weinig dit WK. Maar dat kan zomaar omslaan vanaf de volgende ronde, als het knockout-wedstrijden worden. Veel zal ook afhangen van hoe Oranje het doet. En of los van de resultaten het spel van Nederland wat frivoler wordt.

Een docent van Social Studies maakt zich redelijk zorgen om de ontwikkelingen rondom Canvas. “Omdat al het lesmateriaal dat ik gebruik en beschikbaar stel voor mijn studenten daarop staat, inclusief beoordelingen, studentenhandleidingen en stukken inclusief feedback. Daar kan ik nu niet bij.”

De docent gaat ervan uit dat veel studenten deze stukken eerder al hebben gedownload, maar degenen die dat niet hebben gedaan kunnen vastlopen. Hij en een collega communiceren nu voornamelijk via de mail met hun studenten om dat te voorkomen. “Onze studenten zijn er in ieder geval rustig onder.”

De signalen dat er beoordelingen en berichten van docenten en examinatoren buit zijn gemaakt, zijn daarentegen een serieuze zorg voor de docent. “Stel dat Fontys niet betaalt, waar blijven die gegevens dan? Die horen gewoon niet op straat te komen.”

Coronatijdperk
Dat is ook de grootste zorg van Maarten America, docent Economie van de Lerarenopleiding in Sittard. “We willen niet dat kritische of negatieve feedback, waar een student nog aan moet werken, openbaar wordt gemaakt.”

In Sittard gaan de colleges gewoon door en het is aan de docenten om daar een draai aan te geven. “We hebben onze ervaringen uit het coronatijdperk erbij gepakt en communiceren via e-mail. In Teams hebben we alle lesmaterialen gezet die de studenten nodig hebben om opdrachten en projecten te doen.”

Alleen digitaal beoordelen kan niet op dit moment. Maar ook daarvoor is een oplossing bedacht. “Studenten krijgen via e-mail feedback. Wanneer Canvas weer werkt, zetten ze alles in Portflow en geven wij ons akkoord.” Als studenten toch nadeel ondervinden, krijgen ze de mogelijkheid om hun opdracht op een later tijdstip alsnog in te leveren.

Of Fontys moet betalen? Dat is volgens een andere docent van Social Studies zo’n grote kwestie die voor medewerkers niet te overzien is. Maar Canvas wordt in de tussentijd wel gemist. “We kunnen nu bijvoorbeeld ook niet verder met de voorbereidingen voor volgend studiejaar. Maar veiligheid gaat wat dat betreft boven alles.”

Afhankelijk
Gijs van Lent is docent Mens en Techniek bij Fontys Paramedisch. Ook hij merkt dat hij en zijn collega’s redelijk afhankelijk zijn van het digitale systeem. “Opdrachten staan bijvoorbeeld niet op papier maar online en studenten moeten deze week ook hun portfolio’s en herkansingen inleveren. Dat gaat nu niet. En als docenten kunnen wij portfolio’s ook niet inzien, mochten we een beoordeling op willen stellen.”

Dat vraagt om creativiteit en aanpassingsvermogen, en zorgt volgens Van Lent ook voor leuke momenten. Het publiceren van cijfers gaat bijvoorbeeld niet op de manier hoe dat normaal gebeurt. “Daardoor hebben we nu wel de kans om studenten persoonlijk in te lichten over hun behaalde resultaten. Veel leuker om te doen en levert ook nog eens leuke reacties van studenten op. Misschien wel een mooi gevolg van zo’n hack.”

Bevroren versie
De docent heeft wel een idee om in de toekomst een situatie als deze te voorkomen. “Wellicht dat Fontys kan zorgen voor een ‘bevroren versie’ van Canvas, die op de achtergrond beschikbaar blijft. Een versie waarin je wel inzicht hebt, maar niets kan aanpassen omdat er geen toegang is vanuit buitenlandse servers.”

Van onrust is ook bij Fontys ICT geen sprake, weet docent Bert Aarts. “Ik zit toevallig net in het semester Cybersecurity, dat verklaart mogelijk waarom mijn studenten niet in paniek zijn. Ze zien de laatste tijd veel hacks langskomen, en dit is de volgende. Ik denk dat er een beetje berusting in komt.”

“Dat we niet kunnen beoordelen, is op zich lastig”, vervolgt de docent, “maar studenten kunnen wel gewoon doorwerken aan projecten en opdrachten, die bespreken we mondeling.” Het zal niet van een dag afhangen, denkt hij.

ShinyHunters wist begin deze week binnen te dringen in de Canvassoftware van het Amerikaanse bedrijf Instructure. Duizenden onderwijsinstellingen werden daardoor wereldwijd geplunderd: namen, emailadressen, portfolio's en emailberichten van miljoenen studenten en medewerkers van hogescholen en universiteiten werden buitengemaakt. Zo ook bij Fontys.

Donderdag verliep het ultimatum dat ShinyHunters toen had gesteld. Niet veel later sloegen de hackers opnieuw toe. "ShinyHunters heeft Instructure weer gehackt. In plaats van contact met ons op te nemen om het op te lossen, hebben ze ons genegeerd en een paar beveiligingspatches doorgevoerd", stond te lezen op Canvas.

Alle instellingen dienen voor aanstaande dinsdag contact op te nemen met de hackersgroep om te onderhandelen over ‘losgeld’,  anders worden de buitgemaakte gegevens openbaar gemaakt. 

Vervelend
Het crisisteam van Fontys is vrijdagochtend meteen bijeengekomen om de situatie te bespreken. Canvas, of in elk geval het onderdeel Portflow waarin studenten hun portfolio's inleveren, is voorlopig offline gehaald en dus niet beschikbaar. Dat is althans de situatie op vrijdagmorgen rond 09.30 uur. Maar dat kan elk moment veranderen. Studenten en medewerkers wordt verzocht de portals in de gaten te houden voor updates.

“We vinden dit heel vervelend”, aldus een verklaring die niet veel later door het crisisteam werd uitgebracht. “Momenteel wordt onderzocht wat de mogelijke gevolgen van de hack zijn. Uit voorzorg is Canvas offline gehaald. Dit betekent dat studenten en medewerkers er vandaag geen gebruik van kunnen maken. Waar mogelijk gaat het onderwijs wel door, bijvoorbeeld door het per instituut zoeken naar alternatieven. Nieuwe informatie volgt, zodra meer bekend is."

Of Fontys contact heeft of gaat opnemen met de hackers, is niet bekend. En het is trouwens ook onwaarschijnlijk dat daarover gecommuniceerd zou worden.

Natuurlijk: er wordt deze week in Berlijn van alles bekeken en bezocht. De stad bulkt van de historie. En hoewel de Tweede Wereldoorlog daar een groot deel van is, zijn het nog oudere verleden maar ook de Koude Oorlog en de scheiding van Oost- en West-Duitsland destijds ook nergens ver weg. Maar vraag de pabostudenten waarom ze voor deze reis hebben gekozen, en bijna allemaal zeggen ze: vanwege het bezoek aan het concentratiekamp.

Onder de indruk
Wat alle studenten gemeen hebben: ze zijn zwaar onder de indruk. De grappen en grollen die buiten de poorten van monument en voormalig nazi-concentratiekamp Sachsenhausen nog werden gemaakt, zijn verdwenen. De focus ligt helemaal op wat zij van de gidsen te horen krijgen, wat zij met hun eigen ogen zien. 

Jules, tweedejaars pabostudent in Eindhoven: “Ik was gisteren al zwaar onder de indruk bij de Nationale Dodenherdenking hier in het kamp. Ik had toen al heel veel vragen. Een groot deel daarvan wordt nu beantwoord.”

En meer dan dat. Het doet hem duidelijk ook wat. “Eerst hoor je over die bekladding van het monument op de Dam, en dan ben je hier. En zie en hoor je dat het nog veel erger was dan je dacht. Zoals die ‘gevangenis binnen de gevangenis’ waar we net waren. Daar werden mensen gemarteld tot aan het gaatje, zodat ze er nét niet aan doodgingen. Een ziekelijk doordacht systeem. Maar dit soort dingen gebeurt elders in de wereld ook vandaag de dag nog. Bizar.”

Ook Amy zegt nu pas te beseffen hoe het echt was destijds. “Dat ze hier martelmethodes bedachten die vervolgens in andere concentratiekampen konden worden toegepast… Dat het zo onmenselijk was voor de gevangenen. Je kent het begin en het einde van de oorlog, maar hier hoor en zie je hoe het er dagelijks aan toeging.”

“En ik denk dat het op plekken als Gaza ook nu nog gebeurt. Dat heel veel onschuldige mensen zo slachtoffer worden van regimes. Daarom moeten we dit blijven herdenken, doorgeven aan volgende generaties.”

Emotioneel
Maud, pabostudent in Tilburg: “Dit is heftig. Ik heb zelf nooit veel gehad met geschiedenis, maar dat is hier nu wel gekomen. Ik sta hier op een plek waar duizenden mensen zijn vermoord. Nu ik wat ouder ben, komt zoiets ook veel harder binnen.”

“Ik ben er ook best emotioneel van. Toen we daarnet in de barakken van de gevangenen waren werd ik ook helemaal licht in mijn hoofd. Dat had ik nooit verwacht. In elk geval wil ik nu ook veel meer leren over dit deel van de geschiedenis.”

Inge en Stan, respectievelijk van de pabo’s in Den Bosch en Eindhoven, verklaren beiden dat ze niet snel door iets geraakt worden en goed afstand kunnen houden van dingen. Stan: “Maar hier gaan je haren toch echt overeind staan. Dit is nog geen tachtig jaar geleden gebeurd…”

En Inge: “Hier zie je hoe mensen tot een object zijn gemaakt, totaal onmensenlijk. In de klas blijft dat heel afstandelijk, hier niet. Hoe ik straks als docent ervoor zorg dat het niet zo afstandelijk blijft? Tja, dat weet ik eigenlijk nog niet.”

Romy, derdejaars deeltijdstudent, krijgt doorlopend kippenvel bij de rondleiding. “Dit raakt me wel. Je kunt je hier veel beter een voorstelling maken van hoe het was dan wanneer je het uit de boeken moet halen. Als ik straks zelf voor de klas sta, wil ik dit zeker ook gaan doorgeven aan de kinderen. Het liefst zou ik hen hier ook mee naartoe nemen. Maar ik heb in elk geval verhalen te vertellen nu.”

Heden en verleden
De wereld draait ondertussen door. Dertig kilometer verderop, in hartje Berlijn, wordt geprotesteerd tegen de oorlog in Oekraïne. Iran en de VS (bek)vechten ook vandaag weer door. In Nederland lopen steden vol voor Bevrijdingsfestivals. En in Amerika presenteren de nog tijdens de Tweede Wereldoorlog geboren Mick Jagger en Keith Richards het nieuwe Rolling Stones album.

Niets verandert en alles verandert. Geschiedenis is belangrijk: het heden bestaat niet zonder verleden. En van dat verleden kun je leren. Dat doen de pabo-studenten in Berlijn deze week op een manier zoals je dat, zo zeggen ze zelf ook, nooit in een klaslokaal of achter een laptop zou kunnen.

Des te jammerder dat dit soort ‘field trips’ tot het verleden gaan behoren. “Dit is helaas het laatste jaar dat we dit doen”, zegt docente Anne van Bussel. Onderwijsvernieuwing. Niet per se slecht. Maar er hangt ook een nieuw kostenplaatje aan. En kennelijk past daar op deze manier kennis voor het leven opdoen in de praktijk, Bildung heet dat, vooralsnog niet bij.

Het is te hopen dat ook de budgetbepalers leren van het verleden en dit soort studiereizen blijven bestaan.

foto boven: docenten Anne van Bussel en Michel van Ingen met de studenten voor de ingang van het voormalig concentratiekamp Sachsenhausen.

Mirjam Brussée van de personeelsfractie kaartte het onderwerp donderdagavond in een vergadering met het bestuur aan: “Dat hier een account voor Defensie actief is, dat er plots kranten van Defensie in een gebouw liggen en dan die wervingsdag hier op onze eigen campus: is dit wat we willen? Hebben we daar eigenlijk wel een visie over? Wat is dan onze rol?”

Fontysvoorzitter Joep Houterman gaf aan dat het fenomeen van werkgevers die de kans krijgen om in contact te komen met studenten niet nieuw is. Dat gebeurt immers ook met andere ‘bedrijven’. En zoals cmr-lid Kors Perdijk terecht toevoegde: van alle werkgevers waar Fontys zaken mee doet, is Defensie dan nog degene met de meeste democratische controle en transparantie. 

“Het is allemaal nog erg in ontwikkeling. Het is echt niet zo dat Defensie hier zomaar komt binnenlopen. Maar de wereld verandert en wij moeten daar een antwoord op formuleren”, aldus Houterman.

‘Geen veilig gevoel’
Maar moet dat dan door militairen in uniform midden op de campus te laten werven, was de vraag. “In mijn masteropleiding zitten ook veel studenten die uit Iran afkomstig zijn. Die kregen nou niet bepaald een veilig gevoel toen ze die middag hier op de campus waren”, zei Zoë Lodewijkx van de studentenfractie.

Dezelfde gedachte leefde bij meer cmr-leden. Waarom op deze manier? ASML staat immers ook niet met een ‘single event’ midden op een campus. Dus moet je dat wel op deze manier doen?

Houterman: “Jullie brengen nu al vragen op waarvan ik denk: hé, daar moeten we iets mee.” Hij gaf aan dat er enige tijd geleden al iemand benoemd is binnen de organisatie die alles rond Defensie coördineert. En dat er “nu een clubje komt waarvan we ergens in mei een stuk verwachten over hoe doen we dit”. Want het bestuur wil dit inderdaad beter organiseren en er een of meer dialoogsessies over houden. “Dit onderwerp verdient de aandacht die het nodig heeft.”

Het bestuur had zelf al het voorstel ingetrokken over de fusie van de instituten Fontys Techniek en Logistiek (FTenL) en Fontys International Business Studies (FIBS) tot één instituut met een tweehoofdige directie in Venlo. Ook een voorstel voor een nieuwe bachelor Medische Technologie werd vooraf van de agenda gehaald. In beide gevallen omdat de materie toch eerst nog verder ‘verkend moet worden’. 

En na diverse kritische geluiden uit de raad werd donderdagavond ook de samenvoeging van de dienstverlening op het gebied van Business Intelligence & Data Analytics en Fontys Institutional Research van tafel gehaald. Die medewerkers zijn nu nog verspreid over meerdere diensten, maar zouden een integraal team worden vallend onder O&O. 

Onduidelijk
Niet alle betrokkenen waren vooraf goed ingelicht, het proces is niet goed gelopen en de leden van de cmr hadden wel erg weinig tijd gekregen om zich in de materie te verdiepen, zo klonk het over dit fusievoorstel. Kors Perdijk, lid van de personeelsfractie: “In de adviezen van de betrokken dmr's wordt gesteld dat niet duidelijk is wat deze fusie nu precies oplost. Dus ik ben er niet van overtuigd dat dit een goed plan is. Ik vind dat het terug moet naar de stakeholders.”

“Dit is wéér zo'n dossier waarin het voortraject niet goed is doorlopen", klonk het ook uit dezelfde personeelsfractie. "Er moeten toch echt eerst nog gesprekken worden gevoerd met de actoren die het straks moeten doen. Ik vraag me echt af wat er nodig is om directeuren zo ver te krijgen dat dit wel beter gaat.”

Bestuurslid Arian Steenbruggen: “Er gaat hier ook wel eens iets mis. Waar gehakt wordt, vallen spaanders. En dit is inderdaad zo'n plek.” Het college van bestuur trok daarop het voorstel in.

Harp
Ook over HARP, de reorganisatie en centralisatie van de diensten, maakt de cmr zich zorgen. Uit gesprekken die de raad voerde met de dienstmedezeggenschap (dmr) van Marketing, Communicatie en PR kwam naar voren dat het daar nog niet heel erg soepel loopt. “Er komt nu een voorstel met een heel strak stappenplan. Daar voelt de dmr een hele grote druk bij.”

Niet alleen dat. Volgens de formele afspraken mag een dmr juridisch advies inwinnen als iets onafhankelijk getoetst moet worden. Maar volgens diezelfde afspraken zou het inwinnen van zo'n advies bij de directeur van de betreffende dienst moeten worden aangevraagd. “Dat is niet zo lekker. En de verwachting is wel dat de dmr dat juridisch advies wil inwinnen."

Bestuursvoorzitter Joep Houterman gaf toe dat dit geen ideale weg is en dat dit aangepast zal worden. En beaamde dat het HARP-proces bij MC&PR inderdaad nog niet heel soepel loopt. “Maar het is dan ook een complexe werkelijkheid bij die dienst.”

Er zijn wel meer complexe zaken, zo bleek ook bij het aankaarten van de samenwerking met Defensie. De afbouw van de toelagen is dan weer veel minder complex. Maar de cmr vroeg zich wel af waarom de toelages van maximaal 250 euro in drie maanden worden afgebouwd naar nul, waar toelages van meer dan 250 euro in zes maanden worden afgebouwd. Of het bestuur in elk geval wil zorgen dat er daarbij oog blijft voor het individu: iemand met een kleine toelage zou dat immers veel harder kunnen voelen dan iemand met een hoge toelage.

foto boven: de cmr in de huidige samenstelling

De uitslag van de jongste verkiezingen, die eerder deze maand werden gehouden, werd donderdag officieel bekendgemaakt (zie kader onderin). De cmr in deze nieuwe samenstelling komt in juli voor het eerst bij elkaar en treedt officieel aan na de zomer. 

Goed nieuws was dat zich naast 27 medewerkers toch ook weer 28 studenten verkiesbaar hadden gesteld. Minder goed nieuws is dat het aantal mensen dat een stem uitbracht weer lager was. Slechts 3 procent van alle studenten bracht een stem uit en 39 procent van alle medewerkers. Twee jaar geleden was dit nog respectievelijk 4 en 43 procent.

Opkomst
De raad sprak donderdagavond tijdens een openbare vergadering met het bestuur haar zorgen uit over die opkomst. Leden van de studentenfractie vroegen zich af hoe er meer animo onder studenten kan worden gekweekt. De ‘medezeggenschap on Tour’ (foto bovenin) en een wervend filmpje maken kennelijk het verschil niet.

Verschillende studentkandidaten hebben hun hele vriendkring binnen Fontys opgetrommeld om te gaan stemmen en als je al die stemmen eraf haalt, houd je nog amper iets over, zo werd verontrust door studentleden van de huidige cmr geconstateerd.

Scheidend voorzitter van de personeelsfractie Rosemarie Moonen sprak een andere zorg uit. “Niemand van de diensten had zich verkiesbaar gesteld. Dat betekent dat we dus straks een centrale medezeggenschapsraad hebben waarin dertig procent van al het personeel niet is vertegenwoordigd.”

Wat de studenten van de Shanghai Institute of Technology in hun eerste week hier is opgevallen, luidde de vraag vanmorgen. “Dat melk hier goedkoper is dan een flesje water”, zegt een van hen met nog steeds grote ogen van verbazing. Dat had niemand hen verteld. Nu is dat niet zo vreemd. Maar iets anders wel: geen van de studenten wist dat je kraanwater gewoon kunt drinken en kwam daar pas in tweede instantie achter.

Wat hen nog meer verbaast: dat iedereen elkaar vriendelijk goedendag zegt hier. Dat zelfs buschauffeurs heel aardig zijn tegen je. Dat Nederlanders zo open en direct zijn. En nee, die directheid wordt niet als lastig of schofferend ervaren. “Het is juist fijn, omdat je meteen ter zake komt. En omdat mensen gewoon eerlijk zeggen wat ze vinden.”

En: “De spiegels in het hotel hangen zo hoog. Ik kan mezelf niet zien.” Haar studiegenote: “Dat probleem heb ik met de fietsen hier. Die zijn zó groot…, ik kan gewoon niet met mijn voeten bij de grond.”

Beurs
Zonder de Erasmas+-beurs was waarschijnlijk geen van de Chinese studenten ooit hier beland. Maar doordat die beurs er kwam, kon een select aantal studenten (zo veel als het toegekende bedrag toestond) en met bijbetaling van 500 euro twee weken hierheen komen. Iets dat Fontysstudenten die de China-minor volgen dus al jarenlang andersom doen. 

You Wang is een van de Fontysdocenten die zowel de Chinese bezoekers als de studenten die elk jaar naar China gaan, begeleidt. “De studenten die hier nu zijn, hebben in november met Fontysstudenten een project gedaan in Shanghai. Helaas hebben we de fysieke ruimte niet om die twee groepen hier ook samen twee weken lang op te laten trekken en een project te laten draaien. Hun curriculum is ook heel anders, veel traditioneler dan dat van ons. Dus ik weet niet of zij een project rond internationale handel wel goed genoeg zouden begrijpen. Daar zouden twee weken in elk geval te kort voor zijn."

Korfbal
Misschien maar goed ook. Want de bezoekers uit Shanghai volgen een veel veelzijdiger programma. Zo bezochten zij Strijp S, het Philips Museum, de TU/e, Amsterdam, gaan ze deze week nog naar de EU in Brussel. En krijgen voor de afsluitende borrel op vrijdag nog een workshop korfbal voorgeschoteld. De variatie moet ervoor zorgen dat de studenten een beter beeld krijgen van de Nederlandse en Europese maatschappij. 

“Daarom hebben we Brussel in het programma opgenomen. Ze moeten niet alleen iets meekrijgen van hoe het onderwijs bij Fontys is, maar ook hoe de Nederlandse maatschappij functioneert. En kennis krijgen over de Europese ethiek en normen en waarden”, aldus Wang. 

Bedrijfsleven
Zoals gezegd: het curriculum is wezenlijk anders van het Chinese instituut. Maar dat gaat wel veranderen. “Wij leggen heel erg de nadruk op ‘applied’. Daarom werken wij zo veel samen met bedrijfsleven en overheid. Dat kennen ze in Shanghai nog niet, ze werken daar amper samen met het werkveld. Maar er vindt een transitie in hun onderwijs plaats waarbij het doel is veel meer richting ons model te gaan. Dus het is heel goed voor hen om te zien hoe we dat hier doen.”

En het voordeel voor Fontys? Natuurlijk, elkaar leren kennen en elkaars culturele verschillen erkennen en omarmen is deel van het verhaal. “Maar we hebben ze ook laten zien wat we hier bij International Business met de masteropleidingen gaan doen. Daar hebben ze een presentatie van bijgewoond. En veel studenten reageerden daar heel enthousiast op.”

Ontzag
Veel van de elf studenten noemen en roemen inderdaad de samenwerking die zij hier zien van Fontys met het bedrijfsleven. En Eindhoven vinden ze een “bovenmatig slimme” en heerlijke stad. Veilig, relaxed, aardige mensen, lekker eten ook. En vooral: het is hier zo fijn groen overal, ook op de campus Rachelsmolen.  

“Nederlanders houden duidelijk heel erg van planten. Dat vind ik wel heel mooi”, zegt een van hen. En die planten groeien overal doordat ze voldoende zonlicht krijgen. “Dat heb je ook veel hier. Dat is heel fijn”. Chinese studenten die zonlicht als een Nederlands pluspunt benoemen? Ja. Want Shanghai, de grootste stad ter wereld, staat vol met wolkenkrabbers en andere hoogbouw. Dus zonlicht is op straatniveau vaak amper te vinden. 

Iets om over na te denken voor het Eindhovense gemeentebestuur nu er vanwege de combinatie schaalsprong en beperkte hoeveelheid beschikbare ruimte vooral gekeken wordt naar hoogbouw.

Antoinette van de Veerdonk en Suzanne van Bilsen zijn binnen de dienst Marketing en Communicatie & PR de twee marketeers die zich specifiek met de werving van internationale studenten bezighouden. Dat doen zij samen met een multidisciplinair team en collega’s bij de instituten met Engelstalige opleidingen.

Klopt het dat er vooral buiten de EU geworven wordt?
Van Bilsen: “Nee. Niet vooral. Wel zijn we meer landen aan het verkennen, buiten de EU. In sommige daarvan waren we al actief. Zoals Indonesië, waar we al jaren een agent hebben. Alleen versnellen we nu dat proces. India en Indonesië worden nu verder verkend, maar we volgen ook ontwikkelingen in bijvoorbeeld Zuid-Korea en Zuid-Afrika. Vietnam was ooit een focusland. Daar gaan we nu de markt weer actiever verkennen.”

Van de Veerdonk: “De ‘vernieuwing’ zit hem ook niet zozeer in nieuwe landen. Het gaat om stevigere samenwerking met agenten naast online campagnes in landen waar we al actief waren of zijn.”

Smokkel
In het verleden zijn er in Nederland nogal eens incidenten geweest met mensensmokkelaars die zich voordeden als agenten, en dit ‘studietraject’ gebruikten om mensen – voornamelijk uit Azië - aan een verblijfsvergunning hier te helpen.

Bij Fontys schreven zich zo in 2020 in Venlo plotseling opvallend veel studenten uit India in. Twee jaar later waren het vooral studenten uit Bangladesh, die zich bij ICT, Engineering, BeNT en Economie inschreven. Ook bij andere instellingen speelde dit probleem. Het waren ‘verdwijnstudenten’: eenmaal in Nederland kwamen ze nooit bij hun opleiding opdagen.

Is dit een probleem dat weer kan opduiken?
Van Bilsen: “De IND, de Immigratie- en Naturalisatiedienst, en dienst Studentvoorzieningen (SV) zijn nu veel scherper op een aantal processen, vooral bij mensen uit Nepal, Kameroen, Bangladesh en Nigeria. Wie zich uit deze landen hier wil inschrijven moet eerst een volledige ‘proof of living expenses’ kunnen aantonen. En niet alleen aantonen. Zij moeten ook 13.000 euro betalen.”

Van Bilsen: “De samenwerking met de agenten is nu veel steviger opgezet. Vier jaar geleden hebben we van een aantal agenten het contract opgezegd. Daarnaast investeren we in de relatie en training van agenten. Vorig jaar hebben we een geslaagde agentendag georganiseerd waarbij de nadruk lag op kennisuitwisseling onderling.”

“Daarnaast zijn er nu echt wel grondige procedures om agenten te toetsen alvorens we hen een contract aanbieden. Wervingsfees die zij ontvangen voor hun geleverde diensten (voorlichting en begeleiding in het studiekeuze- en aanmeldproces) stemmen we af met andere hoger onderwijsinstellingen. En ze krijgen ook pas betaald als zij kwalitatief goede studenten hebben aangeleverd die hier daadwerkelijk starten en ook blijven.”

Van de Veerdonk: “Dat laatste is, toch zeker in deze regio, heel belangrijk. Je wil een hoge stayrate. Het proces rond die agenten is nu veel anders en veel kwalitatiever.”

Brainport
Over de regio gesproken: wordt er uitsluitend geworven op specifiek voor Brainport relevante opleidingen?
Van de Veerdonk: “Nee, we werven in onze regio’s voor alle Engelstalige opleidingen van Fontys. Wél ligt er een specifieke opdracht voor het werven van techtalent voor Brainport, vanuit het project Beethoven. Daarbij is het belangrijk dat die studenten hier na afloop van de studie blijven. De regio heeft er niets aan als ze na hun studie weer vertrekken.”

Van de Veerdonk: “We werken hierin samen met zes andere hogescholen, maar ook bijvoorbeeld Nuffic. Door Beethoven staan wij als Nederland nu beter op de kaart. Daar staat wel tegenover dat het doel is om 26.000 studenten in Brainport en 33.000 voor heel Nederland de komende vijf jaar af te leveren. Daar heeft het onderwijs, en dus ook Fontys, extra Beethoven-budget voor gekregen.”

En dat gebeurt vooralsnog vooral met EU-studenten. Zijn zij ook de meest succesvolle, of zijn dat de Indiërs die immers bekend staan om hun grote bèta-talenten?
Van de Veerdonk: “Veel studenten uit verschillende landen zijn succesvol. Voor ons is het belangrijk dat ze ook blijven om te werken. Tot nu toe zijn dat vooral Spanjaarden en Portugezen en de studenten uit Italië.”

Van Bilsen: “Overigens: vanwege hun goede reputatie op dat vlak zijn we inderdaad India, maar ook Zuid-Korea verder aan het verkennen. Maar het is natuurlijk ook zo dat India zelf heel erg inzet op die techindustrie.”

En dan de hamvraag. Hoe ziet het er op dit moment uit: betalen die extra inspanningen zich ook uit in meer aanmeldingen uit het buitenland?
Van de Veerdonk: “We zien zeker bij de technische opleidingen, met name bij Automotive en Chemical Engineering, meer aanmeldingen. Die komen vooral uit Turkije, Italië en Polen.”

Van Bilsen: “Het zijn er in het technisch domein op dit moment meer dan vorig jaar. En dat gaat niet gepaard met een daling bij de andere opleidingen, hè. Dus het gaat over de hele linie goed. Waarbij uiteraard de kanttekening dat aanmeldingen nog geen inschrijvingen zijn.”

Het huurcontract met DLL loopt deze zomer af en tot hun genoegen danwel spijt keren de medewerkers weer terug naar de basis: campus Rachelsmolen. Wie de laatste maanden R3/R4 heeft bezocht, heeft het vast gezien: de voorbereiding op een verbouwing vanwege de terugkeer van de diensten is al volop bezig. Grofweg worden de diensten straks op de volgende locaties ondergebracht:

In R5 komt weer de hele dienst Studentvoorzieningen te zitten en van I&T de ICT-teams. De overige medewerkers van dienst I&T zijn te vinden op de derde verdieping van R10.

Onderwijs & Onderzoek, Portfolio Management Office en de dienst Marketing, Communicatie & PR  bewonen de tweede verdieping van R3. Vastgoed & Faciliteiten, Human Resource & Organisatie en CFI (Control, Financiën en Inkoop) zijn na de zomer een verdieping hoger te vinden in datzelfde R3.

Hub weg?
Weliswaar vervalt de naam ‘hub’ voor de huidige hub op de tweede verdieping van R3, maar in de praktijk is dat precies wat al de werkomgevingen zijn: gezamenlijke faciliteiten, waarbij iedereen elke dag weer een stoelendans mag doen rond de beschikbare werkplekken. 

Al zal het met dat dansen nog wel meevallen aangezien nu op sommige dagen vaak veel bureaus onbemenst blijven. En er is geen reden om te veronderstellen dat dit snel zal veranderen.

Ruimte
De definitieve indeling is al in beton gegoten. Letterlijk. Figuurlijk is er volgens de dienst Vastgoed en Facilitair nog wel de mogelijkheid voor medewerkers om wensen aan te geven. De projectleiders en leidinggevenden van de diensten gaan in dat geval ‘binnen de ruimtelijke kaders’ op zoek naar oplossingen. 

Die ruimtelijke kaders zijn echter niet zo heel ruim. Sommige diensten, zo laat de dienst V&F desgevraagd weten, “hebben speciale ruimtes nodig die aan specifieke eisen moeten voldoen nodig”. En die daarom niet of maar beperkt gedeeld kunnen worden met anderen. “Buiten deze zogeheten ‘specials’ zijn er geen vaste plekken voor medewerkers”, aldus een woordvoerster. 

“Een afzonderlijke kantooromgeving per team wordt in de praktijk onvoldoende benut. Daarom creëren we een flexibele kantooromgeving voor de diensten, zodat we onze huisvesting efficiënt en betaalbaar houden.” Wel kunnen medewerkers van de diensten in R3 weer projectruimten reserveren, zoals dat nu ook al het geval is.

Dit jaar hebben zich 28 studenten en 27 medewerkers kandidaat gesteld. Er hebben zich dit keer meer studenten maar minder medewerkers kandidaat gesteld dan twee jaar geleden. Van alle kandidaten zijn er vijftien die momenteel al in de raad zitten en zich opnieuw verkiesbaar hebben gesteld. 

De verkiezingen zijn naar voren gehaald zodat inzet en de combinatie met andere werkzaamheden voor gekozen leden beter te plannen is. De cmr telt in totaal 22 ‘zetels’, eerlijk verdeeld onder de twee fracties: studenten en medewerkers. 

De raad buigt zich, anders dan de medezeggenschapsraden bij instituten en diensten, over allerlei kwesties die heel Fontys aangaan. Zij komt periodiek bijeen om per fractie, onderling en met het college van bestuur te praten. Denk aan financiën - waar besteden we hoeveel aan - de kwaliteit en richting van het onderwijs, reorganisaties en andere bestuurlijke kwesties die studenten en/of medewerkers aangaan. 

De cmr heeft geen beslissingsbevoegdheid, die ligt uiteindelijk bij het bestuur. Maar het kan wel richting geven en bijsturen op beleidskwesties en het bestuur kan een advies van de cmr niet zo maar achteloos naast zich neerleggen. 

Op de webpagina van de verkiezingen kunnen studenten en medewerkers zien wie de kandidaten zijn en waar zij elk voor staan. Een stem uitbrengen kan tot 15 april. De uitslag wordt op uiterlijk 22 april bekendgemaakt. 

“Ik wist vorig jaar: ik word vijftig, als ik nog een keer iets anders wil gaan doen, is dit het moment. En ik wilde heel graag iets doen dat meer betekenisvol is voor de maatschappij. Ik heb met een aantal bestuurders uit het beroepsonderwijs gesproken of die wereld iets voor mij zou zijn. Toen kwam ineens deze vacature voorbij. Een heel bijzondere, want ook precies met de expertises waar ik over beschik.”

De keuze van Fontys viel uiteindelijk ook op Zuidema als opvolger voor Frans Möhring. “Echt een groot cadeau. Om vanuit een commerciële, financiële rol in deze baan te mogen belanden. Ook nog eens in Eindhoven, waar ik al 26 jaar woon, en bij een instelling waar mijn hele familie zo’n beetje heeft gestudeerd. Tot nu toe bevalt het me ook super.”

Een makkelijke baan is het echter niet, en zal het gezien alle ontwikkelingen binnen en buiten Fontys ook niet snel worden. Dat geeft Zuidema ook toe. “Aan de ene kant wil en moet je heel erg investeren om je beloftes aan de studenten na te komen. Dat doe je in talentgericht onderwijs, in huisvesting, AI, automatisering. Aan de andere kant moet je financieel meelopen met het aantal studenten dat we hebben en daardoor dus bezuinigen op de formatie.”

Moeilijk? Zuidema zegt juist die dynamiek heel gaaf te vinden. “Met HARP wordt de kwaliteit van de bedrijfsvoering hoger. We gaan van decentraal naar centraal. Maar ook weer niet overal. Daar moeten we een nieuwe balans in vinden.”

Cultuur
Afkomstig uit een zakelijke, commerciële wereld moet het voor Zuidema soms toch ook wel flink wennen zijn. “Het is een andere cultuur inderdaad. Maar ik zie bij iedereen hier de passie en betrokkenheid om de student verder te helpen.”

“Waar we alleen niet zo goed in zijn is het elkaar aanspreken op dingen die beter kunnen. De Fontyscultuur is heel erg van de inspanningsverplichting. Minder van de resultaatverplichting. Dat mag wel wat zakelijker.”

Nu we het over zakelijk hebben: hoe trof hij, de man die als partner bij Deloitte Accountants jarenlang verantwoordelijk was voor de publieke sectorpraktijk in Eindhoven en Arnhem, de financiële huishouding van Fontys aan bij zijn komst hier? “Die is heel goed. Er zijn nauwelijks schulden. De nieuwbouw op Rachelsmolen is vrijwel geheel met eigen middelen betaald. Wat dat betreft voldoen we prima aan ons eigen motto: wendbaar en weerbaar voor de toekomst.”

Een toekomst die veelbelovend is als het gaat om de schaalsprong van Brainport. En die tegelijkertijd toch ook heel ongewis is. Het is sturen in de mist voor Zuidema en zijn twee collega’s in het college van bestuur - iets dat voor alle bestuurders in het hoger onderwijs opgaat. Door wat er in de wereld gebeurt, wat de impact van AI is en vooral: wat al dit soort invloeden voor effect hebben op potentiële studenten.

“We hebben geen glazen bol. Studenten laten zich niet sturen in hun keuzes. We weten dus niet hoe we er in 2030 voorstaan. Toch zeker als je het per instituut bekijkt. Een wat verder weg gelegen toekomst is heel moeilijk te voorspellen.”

Netwerk
Zuidema zelf lijkt vooral positief te kijken naar die toekomst. Vanwege Brainport, vanwege het feit dat het nieuwe kabinet niet zo van de hindernissen is als het gaat om internationale werving. En ook omdat hij een breed netwerk heeft dat hem nu goed van pas komt. “Ik heb veel voor de gemeente gewerkt, en dat is heel helpend. Ik probeer bij zoveel mogelijk gremia aan tafel te zitten. Heb bijvoorbeeld ook bijna wekelijks contact met mijn counterpart bij de TU/e.”

Ook al omdat er in die andere portefeuille van Zuidema, huisvesting en vastgoed, nog het nodige gaat gebeuren dat de TU/e en Fontys allebei aangaat. Beide instellingen zetten de komende jaren gezamenlijk de schouders onder de bouw van studentenwoningen. Zoals bekend onderzoekt Fontys of het mogelijk is om 350 studenten te huisvesten op de hoek van de campus. Maar er is meer.

“Door de komst van de dependance van het Rijksmuseum gaat het deel van de Kennedylaan (de weg tussen de Fontyscampus en de TU/e-campus) tussen Fontys en het station op de schop. Nou, this is the moment… Mijn  ideaalbeeld is dat er een soort esplanade komt, met een parkachtige verbinding tussen de twee campussen. We zijn daar nu samen een visie over aan het ontwikkelen.”

De gemeenteraadsverkiezingen hebben gisteren een gemengd beeld laten zien van winnaars en verliezers. GroenLinks-PvdA blijft in veel grote steden de grootste, maar kreeg wel minder stemmen dan vier jaar geleden. CDA, VVD en D66 wonnen soms, verloren soms. Maar met name de lokale partijen en FvD wonnen flink wat zetels. Dat beeld is terug te zien in de ‘Fontyssteden’: Eindhoven, Tilburg, Venlo, Sittard en Den Bosch.

Ook voor Fontys, een politiek neutrale onderwijsinstelling, zijn die uitslagen van belang. De gemeentebesturen zijn immers een belangrijke gesprekspartner bij tal van zaken die belangrijk zijn voor de hogeschool. Denk aan studentenhuisvesting, openbaar vervoer, plannen voor campussen, enzovoorts. 

In Den Bosch verandert niet veel, de uitslag was marginaal anders dan vier jaar terug en GroenLinks-PvdA en D66 blijven daar de grootste. Eindhoven zag iets grotere verschuivingen. De VVD verloor daar twee van de huidige zes zetels. De kleinere partijen leverden allemaal in. Winnaar waren CDA, FvD en D66, maar GroenLinks-PvdA blijft ondanks een klein verlies veruit de grootste partij in de raad.

Hoe anders was het in Tilburg. GroenLinks-PvdA was daar in 2022 nog de grote winnaar, maar is nu de grote verliezer. Ook andere linkse partijen, SP en PvdD, leden verlies. Alleen Denk scoorde een plusje. Aan de andere kant van het spectrum gebeurde het tegenovergestelde. De rechts georiënteerde Lijst Smolders, VVD en FvD maakten forse winst. 

In die stad gebeurde wat in veel Nederlandse gemeenten opviel: flinke stemmenwinst voor lokale partijen. 

Was dat in Tilburg de Lijst Smolders, in Venlo betrof dat nieuwkomers Venloos Burger Initiatief en Veur Groeët Venlo. Al wonnen die ogenschijnlijk vooral door stemmen weg te halen bij twee andere lokale partijen. Niet langer GL-PvdA maar het CDA is hier nu de grootste fractie. Ook in Sittard-Geleen leverde GL-PvdA de meeste zetels in, net als het lokale G.O.B. dat nog wel de grootste blijft. 

Minstens zo interessant is het echter om ook te kijken naar de gemeenten rondom Eindhoven. Want die gaan veel effecten voelen van de uitbreiding van ASML en alle gevolgen daarvan. 

Helmond liet een soortgelijke uitslag zien als Tilburg: het grootste verlies noteerde GL-PvdA, de grootste winst was voor Helder Helmond en FvD. 

In de gemeente Best behielden de VVD en GL-PvdA hun zetels, maar verloor elke andere partij. Waar die stemmen heengingen was overduidelijk: het lokale Best-Anders komt met acht zetels in de raad en is daarmee ook meteen de grootste van allemaal. 

En dan Veldhoven, de thuisbasis van ASML. Daar veranderde de verkiezingsuitslag weinig aan de bestaande situatie. Het lokale Hart voor Veldhoven blijft met afstand de grootste fractie en zou gewoon door kunnen gaan met de huidige coalitie waarin ook D66, CDA en GL-PvdA zitten.

Wat een en ander voor Fontys gaat betekenen, wordt pas de komende maanden en jaren duidelijk. Wat gebeurt er met campus Stappegoor in Tilburg? Zal een nieuw gemeentebestuur in die stad ook ambiëren dat Fontys naar het centrum komt, en tegen welke prijs? Gaat het gemeentebestuur in Venlo een andere koers varen en welke impact heeft dat dan op veelal internationale studenten van Fontys en op de plannen voor de campus aldaar? In Eindhoven lijken grote koerswijzigingen in beleid onwaarschijnlijk met deze uitslag. Maar in de regio - die hard nodig is voor de schaalsprong van Brainport, maar waar lang niet alle bewoners zitten te wachten op de effecten van die groei - kan de winst van lokale partijen wel effect hebben. 

We gaan het zien. 

Dinsdagavond stemde de Eindhovense gemeenteraad in met de aanpassing van het omgevingsplan voor Brainport Industries Campus. Daar begint ASML dit najaar aan de bouw van een tweede complex, BIC2, waar uiteindelijk 20.000 mensen komen te werken.

Over anderhalf jaar zouden de eerste 5.000 medewerkers er al aan de slag kunnen. En het zijn natuurlijk niet alleen die 20.000 extra ASML-banen: bij de toeleverende bedrijven, zo is de verwachting, ontstaan nog eens minstens 50.000 extra banen.

“Het is een enorme en prachtige ontwikkeling en we moeten ASML absoluut koesteren. Dit besluit maakt heel duidelijk dat de zogenaamde schaalsprong en project Beethoven dus heel concreet zijn, met 100.000 woningen en 100.000 banen erbij”, stelt Cees-Jan Pen, lector Duurzame Stedelijke Transformatie bij Fontys.

Tegelijkertijd maakt hij, zoals ook anderen, zich wel zorgen. “Want er is in de plannen weinig gedaan met de leefomgeving. De zorgen daarover worden erkend en er wordt ook over gepraat. Maar dat is wel een beetje laat. We zijn niet in staat gebleken om àlle aspecten van zo’n enorme groei mee te nemen.”

“Iedereen zal meteen denken aan woningbouw en mobiliteit, maar daar was en is al veel aandacht voor. Het zijn vooral de sociale voorzieningen – gezondheidszorg, een inclusieve leefomgeving – die in de plannen te weinig voorkomen.”

Meepraten
Dat is ook waar de enorme kans voor Fontys ligt. Want precies daarover heeft de hogeschool veel expertise in huis. “Als kennisinstituut moeten we onszelf daar dus veel meer over laten horen. We moeten meepraten. Niet alleen over aantallen en onderwijs, maar ook over onderzoek. Want neem bijvoorbeeld ook de vraag naar energie. Of beter: kringloopenergie. Het gesprek daarover moeten Fontys en de TU/e actief aangaan met betrokken partijen.”

Fontys for Society dus, in alle opzichten. Of het nu gaat om onderwijs (scholing, omscholing, bijscholing, maar ook het opleiden van leerkrachten voor de nieuwe scholen die er ongetwijfeld gaan komen), om gezondheidszorg (tienduizenden mensen erbij die zorg behoeven), mobiliteit, techniek of sociale voorzieningen.

Nu is het niet zo dat er voor de sociale infrastructuur helemaal geen bewustzijn bestaat. Pen: “Ik hoorde wethouder Steenbakkers deze week op de radio gelukkig meer aandacht vragen voor die voorzieningen. Omdat de gemeente of regio dit nooit alleen kan dragen: het rijk zal daar met middelen in moet bijspringen.”

Beethoven
Maar zal Den Haag niet zeggen: dat is nu waarom we met Operatie Beethoven 2,5 miljard beschikbaar hebben gesteld voor de Brainportregio? Voor talentontwikkeling, het bouwen van huizen en het aanleggen van infrastructuur. 

“Daar zit juist precies het probleem. Beethoven bestaat uit al gelabelde potjes, en die verkokering van bekostigingsstromen wreekt zich nu. De sociale infrastructuur is daar nauwelijks in meegenomen. Reken maar dat er nu bij de nieuwe minister van Sociale Zaken Vijlbrief zal worden aangeklopt.”

Dat dit nog niet gebeurd is, heeft nu al gevolgen. De weerstand in de regio groeit tegen die enorme boost van de tech-sector. Gemeenten zoals Eersel hebben al aangegeven niet mee te willen werken aan het verzoek om nog veel meer nieuwe woningen te bouwen.

“Dat gemeenten en bewoners in de regio zeggen: ja, doei. Dat valt wel te begrijpen. Doordat de leefomgeving niet in de plannen is meegenomen, organiseer je juist extra weerstand. En je creëert een tegenstelling tussen kenniswerkers en de rest. Dit vraagt dus om een overkoepelend verhaal. Maar wie pakt daarin de regie?”

Denk Groter
De oplossing: denk groter. Een oud Fontysthema dus, dat hier volgens Pen asbolute noodzaak is. “Er moet echt op een fysiek groter niveau worden gedacht. Als je het hebt over 100.000 extra banen en woningen, en dat is de realiteit, dan is de vraag: hoe dan? En waar dan? Het antwoord: door het breder te trekken. Door heel Zuidoost-Nederland hierin te betrekken. Van Tilburg tot en met Limburg. En ja, wie weet zelfs ook West-Brabant nog.”

Dan gaat het dus over woningen en mobiliteit. In Eindhoven wordt al flink bijgebouwd en komen er duizenden woningen bij in de komende jaren. Die gemeente timmert ook aan de weg qua mobiliteit, met onder meer een nieuw busstation en een concreet plan voor leenfietsen en -scooters. De snelweg naar Tilburg gaat verbreed worden. En er wordt achter de schermen gesproken over een lightrail of treinverbinding naar ASML en de nieuwe campus bij de luchthaven.

“Over die Brainportlijn wordt gesproken. Net als over het hogesnelheidsfietspad, het beschikbaar stellen van 1.000 deelfietsen door ASML. Maar er mag nog wel een stap gezet worden. En ook voor een NS wordt het dan nu wel echt concreet.”

En de luchthaven? Los van vakantievierders, die voor een groot deel ook van veel verderaf komen, zijn er niet heel veel mensen die de handen op elkaar krijgen voor een uitbreiding van de luchthaven of het aantal vluchten. Terwijl er wel veel meer mensen in deze regio komen te wonen.

Pen: “Op zijn minst moet er nagedacht worden over wat je met die luchthaven wil. Wat is nuttiger, wat niet? Ik pleit voor een krimpdebat over dat vliegveld. Want niet alles kan overal en we moeten kritisch kijken of alle vakantievluchten wel hier moeten. De toegevoegde waarde daarvan is te beperkt en leefomgeving staat al onder druk.” 

Prettige omgeving
Hoe belangrijk ook, de schaalsprong gaat over meer dan wonen en vervoer. Alle mensen, de huidige bewoners van de Brainportregio én de nieuwkomers, willen bovendien ook een prettige werk- en woonomgeving. “In de opzet voor die nieuwe BIC-campus is er wel rekening mee gehouden: er komt daar voldoende groen en natuur omheen. Maar zo moet er naar de hele regio worden gekeken. Je moet niet alles willen volbouwen met woningen. Je moet de groene ruimtes behouden en het landschap de ruimte geven. Zorgen dat mensen het fijn vinden om daar te wonen en te werken. Daar is nog te weinig aandacht voor."

“Ook geven de plannen nog geen antwoord op de vraag waar alle toeleverende banen rond ASML zich moeten vestigen. Over ruimte voor werken gaat het nauwelijks en zeker niet over extra mensen en middelen om de kwaliteit van veel werklocaties te verbeteren. Deze zijn veel te grijs, hebben te weinig groen en kwaliteit en zijn niet bepaald aantrekkelijk voor werknemers.”

Gezondheid
En dan zijn er de broodnodige basisvoorzieningen. Zo wenst iedereen goede gezondheidsvoorzieningen, liefst om de hoek en zonder eeuwige wachtlijsten. Janienke Sturm, lector Mens en Technologie en leading lector van het Fontys Centre of Expertise Health, weet daar alles van.

“Er is directe impact op de gezondheid van mensen met deze uitbreiding. Omdat de zorgvraag - bij huisartsen, jeugdzorg, ziekenhuizen – toeneemt in een toch al overbelaste sector”, aldus Sturm. “Dat zorgt voor langere wachttijden en nog meer druk op en uitval van zorgpersoneel. En er is ook indirecte impact op gezondheid door de veranderende fysieke en sociale leefomgeving: meer bebouwing, meer verkeer, duurdere woningen, veel expats.”

“Voor ons Centre of Expertise Health, en ook voor de ‘inclusive society’, is een belangrijk vraagstuk hoe je onder deze omstandigheden eerlijke kansen op gezond leven en meedoen behoudt.”

Circulair
Er zijn heel veel nieuwe werknemers nodig en de meeste zullen uit het buitenland komen. Die hebben wellicht ook scholing nodig. En de kinderen van de nieuwe werknemers hebben dat zeker. Alleen al daarom heeft de uitbreiding van Brainport Industries Campus ook gevolgen voor Fontys als onderwijs- en onderzoeksinstelling. 

En dan hebben we het nog niet eens gehad over waar die enorme uitbreiding van banen vandaan komt: uit de hightech-hoek. Waar niet alleen de TU/e maar ook Fontys de nodige kennis en expertise over in huis heeft. Zo stelt Teade Punter, lector High Tech Embedded Software (HTES) en docent ICT en Technologie bij Fontys: “Voor ons betekent deze uitbreiding met een nieuwe campus dat we verwachten meer aan re-manufacturing in hightech systemen te gaan doen.”

“We draaien al zogenoemde CBPS hiervoor: circular business program semi-con. De focus van Fontys ligt daarbij op circular data (met AI en digitaal product paspoort), triage (het beoordelen van de kwaliteit van producten in een retourstroom) en het bepalen van business value.”

Naast HTES zal ook het Centre of Expertise Sustainable and Circular Transitions flink aan de bak kunnen door de megagroei van Brainport. Door meer op te leiden maar ook door zich nog actiever in het maatschappelijke debat te mengen. 

Genoeg werk aan de winkel. In de gemeente, bij de provincie, bij de NS, in heel Zuidoost-Nederland. En zeker ook bij Fontys dus.

Donderdagmiddag tekenden de vijf betrokken partijen hiertoe een intentieverklaring. Mocht dit lukken, dan gaat het om een van de grootste uitbreidingen van studentenhuisvesting in Nederland. Dat is hard nodig ook, want Eindhoven heeft al te maken met een groeiend tekort aan studentenwoningen. En met de gigantische uitbreiding van Brainport Industries Campus zal dat niet minder worden. 

Om dit te kunnen realiseren, zijn woningcorporaties (maatschappelijk toegelaten partijen) nodig die gespecialiseerd zijn in de ontwikkeling en het beheer van sociale studenteneenheden. Het landelijk opererende Stichting Studenten Huisvesting (SSH) wil nu dus ook in Eindhoven aan de slag, om daar in korte tijd een portefeuille van circa 2.000 studenteneenheden op te bouwen en daarna nog verder te groeien. Woonbedrijf/Vestide wil tot 2040 ongeveer 1.200 studenteneenheden realiseren.

Vijftien projecten
Op dit moment wordt gewerkt aan zo'n vijftien projecten verspreid over Eindhoven. Sommige zijn al bekend, zoals de ontwikkeling aan de Dorgelolaan (circa 1.000 studenteneenheden), het voormalige VGZ-gebouw nabij het station (circa 130), TU/e Hondsheuvels (minimaal 750), het Máxima-terrein (circa 500), Sectie C (250-400) en De Caai (circa 250). Voor de campus Rachelsmolen van Fontys is er de intentie op de zuidhoek met de Kennedylaan, naast de parkeergarage, een woontoren te realiseren die plaats biedt aan 350 studenten. 

Andere locaties worden nog niet met naam genoemd omdat er nog druk gesproken wordt met grondeigenaren en omwonenden. De gemeente Eindhoven wijst gebieden aan voor studentenhuisvesting, en wil procedures waar mogelijk versnellen en obstakels wegnemen. De kosten worden deels gedekt met middelen uit Operatie Beethoven, het programma waarbij de Brainportregio vanuit het rijk 2,5 miljard krijgt. 

Rachelsmolen
Zowel Fontys als de TU/e realiseren dus (extra) studentenhuisvesting op hun campussen. Fontybestuurder Jaapjan Zuidema: “Wij willen dat campus Rachelsmolen een plek is waar studenten niet alleen studeren, maar ook graag verblijven. We willen een omgeving creëren waar studenten zich thuis voelen en waar ze ook buiten hun lessen blijven ‘plakken’. Door te onderzoeken of hier studentenkamers gerealiseerd kunnen worden, zetten we een volgende stap naar een echte ‘sticky campus’: een levendige omgeving waar wonen, leren en ontmoeten vanzelf samenkomen.”

Foto boven: links de hoek van de campus Rachelsmolen waar woningbouw moet komen

De meldkamer van Fontys in gebouw R5 op de Eindhovense campus Rachelsmolen is het centrale zenuwstelsel van de veiligheid op alle Fontyslocaties. Meer dan driehonderd camera’s geven de centralisten continu zicht op campussen en in gebouwen. Toch blijkt dat het meest intensieve werk niet altijd zit in het bewaken van nooduitgangen, het signaleren van incidenten of het aansturen van beveiliging. De grootste druk komt opvallend vaak van iets veel alledaagser: de intercoms bij de slagbomen.

De meldkamercentralisten krijgen wekelijks zo’n 135 intercomoproepen te verwerken, vertelt beveiligingsadviseur Dennis Trip. En niet alle gesprekken verlopen vriendelijk. “Het fatsoen is soms ver te zoeken,” zegt hij. “Onze centralisten worden regelmatig op dwingende of intimiderende toon aangesproken. Dat is onnodig en het doet echt iets met mensen.”

Aanleidingen zijn vaak eenvoudig: een vergeten pas, een verkeerd kenteken, een andere auto dan normaal of simpelweg een nog niet betaald parkeerkaartje. Situaties die iedereen kunnen overkomen. “Maar houd het netjes,” benadrukt Trip. “Er zit altijd een mens aan de andere kant van de lijn die gewoon zijn werk doet.”

Verdacht
Vanuit de meldkamer wordt verder continu toezicht gehouden op mogelijke inbraken, diefstallen, opvallend gedrag of ongewenst betreden van terreinen. Ook kleine overtredingen — zoals het gebruiken van een nooduitgang als sluiproute of roken waar dat niet mag — worden geregistreerd. Bij verdachte situaties wordt direct de beveiliging aangestuurd.

Toch zorgen dus de parkeerintercoms voor de grootste belasting. En opvallend genoeg komt de onbeleefde toon vooral van medewerkers, meer dan van studenten: ‘Doe nou eens gewoon open, man!’, klinkt het dan. Trip ziet een bredere ontwikkeling: “Wat we in de samenleving zien aan groeiende hufterigheid, dringt ook bij Fontys door. Dat is jammer, want uiteindelijk zijn we allemaal collega’s.”

Voorbeelden te over. Een medewerker die weigerde een kaartje te nemen en zijn auto midden voor de slagboom liet staan, met filevorming tot gevolg. Een bezoeker die ‘even snel iets kwam brengen’ maar vervolgens in gebouw R13 ging zitten werken. Een studente die meerdere smoezen verzon — van een stervende oma tot een vergeten portemonnee — om gratis uit te rijden.

En soms is er schade. Daar zijn we bij het bezoek aan de meldkamer zelf live getuige van. Een automobiliste probeert onder de slagboom van Stappegoor door te rijden en botst ertegenaan. Om vervolgens gewoon weg te rijden, een kaduke slagboom achterlatend. “Die zat vermoedelijk op haar telefoon te kijken. Maar het kenteken is geregistreerd, dus we weten wie het is.”

Impact
De voortdurende druk van de talloze intercomoproepen en het onaangename taalgebruik daarbij aan de andere kant van de lijn, hakken er ondertussen wel stevig in bij de centralisten. “Soms is het genoeg,” vertelt Trip. “Centralisten geven dan aan dat een collega het even moet overnemen. Ze stappen naar buiten om bij te komen. Het zijn ook gewoon mensen.”

Sommige automobilisten verwachten dat een grote organisatie als Fontys de slagboom wel even opent om de discussie te vermijden. Maar zo werkt het niet. Allereerst zit er een technisch aspect aan: een auto die het terrein verlaat zonder pas of betaald kaartje, kan de volgende dag niet meer naar binnen. In het systeem heeft de auto immers nooit de campus verlaten.

Daarnaast zijn er duidelijke en eerlijke regels. En die gelden voor iedereen. Je registreert je kenteken, je hebt een Fontyspasje of je koopt en betaalt een parkeerkaartje. Punt. En ja, natuurlijk kun je een keer een pasje of kaartje vergeten, geeft Trip toe. “Ook dan blijft bij ons de klant koning. Zolang hij of zij zich hoffelijk gedraagt.”

Gedrag
Trip deelt deze ervaringen niet om te klagen, wil hij benadrukken, maar om bewustwording te creëren. “Ik hoop dat mensen zich realiseren hoe zij overkomen via zo’n intercom. Dat een simpel ‘goedemiddag’ of een beetje begrip wonderen doet. Want achter elk scherm, achter elke intercom en achter elke slagboom, zit geen machine maar een mens.”

Navraag door Delta leerde dat de werkwijze van de universiteit valt binnen een convenant tussen politie en TU. Amnesty International is kritisch: “Wie waarvoor demonstreert, zijn gevoelige persoonsgegevens die niet thuishoren in databanken.”

Delta kwam op het spoor van dit convenant door informatie uit een Woo-verzoek. De universiteit valt als overheidsinstantie onder de Wet open overheid. Bij dit verzoek ging het om mailwisselingen in opmaat naar de Delft Career Days 2024. Actiegroep End Fossiel had uit protest een bezetting aangekondigd op die dagen omdat er fossiele bedrijven zouden komen om studenten te werven. 

Uit de documenten, zo schrijft Delta, blijkt dat de TU hiervan op de hoogte was gesteld door de activisten en dat er met hen overleg was over een goed verloop van de demonstratie. Desondanks deelde de afdeling Integrale Veiligheid vijf dagen voor aanvang de namen van vijf End Fossil-leden met de politie. Of politie of justitie een van deze personen heeft vervolgd, is niet bekend. De politie wil daarover niets zeggen. 

‘Speelt niet bij ons’
Fontys, zo laat een woordvoerder van de hogeschool op vragen van Bron weten, geeft geen namen door aan de politie. “Sowieso hebben wij weinig tot geen demonstraties, op dit vlak (zoals bij TU Delft) speelt dit bij ons niet. Wij hebben geen convenant met de politie.”

Niettemin zijn bij Bron wel studenten en medewerkers bekend die in het verleden aan demonstraties en acties hebben meegedaan, al vonden die voor zover bekend nooit plaats op campussen van Fontys maar altijd daarbuiten. Wat als dit wel het geval zou zijn, hoe zou Fontys daar dan mee omgaan? “Als er aanleiding voor de politie is om persoonsgegevens op te vragen - voor de opsporing van strafbare feiten - dan kan dat nooit zonder een vordering van de Officier van Justitie. En dan is het bij wet geregeld dat hieraan gehoor moet worden gegeven.” 

Daar zijn volgens de woordvoerder wel voorwaarden aan verbonden. "De inbreuk op de privacy moet wel ‘noodzakelijk’ zijn voor het onderzoek. Het mag niet meer gegevens betreffen dan strikt noodzakelijk voor het doel.

De macht van big tech lijkt geen grenzen te kennen. Dat werd het afgelopen half jaar nog veel zorgwekkender nu die bedrijven (Google, Meta, Microsoft, Apple, Amazon) zich laten sturen door Donald Trump of Xi Yinping.

Rechters in Amerika die in de ban gedaan worden omdat ze iets beslissen dat een president niet behaagt. Hele bevolkingsgroepen – van asielzoekers tot LHBTQIA+’ers, van klimaatdemonstranten tot universiteiten – die worden ‘aangepakt’. Zelfs complete naties en territoria zien hun soevereiniteit bedreigd worden: denk aan Venezuela, Oekraïne, Groenland, Canada, Mexico en Taiwan.

Het heeft de digitale kwetsbaarheid van al bovenstaande maar ook van Europa blootgelegd. Niet voor niets wil de nieuwe regeringscoalitie grip krijgen op digitale autonomie en strategische afhankelijkheid in cloud, data en cruciale systemen afbouwen.

En het is geen ver-van-mijn-bed-show. Ook een onderwijsinstelling als Fontys heeft hier direct mee te maken. Wat kan de dienst I&T, die de digitale veiligheid van Fontys bewaakt, daar tegen doen? Waarom geen eigen datacenter, als Fontys of in samenwerking met andere hoger onderwijsinstellingen? Hoe kun je je weren tegen digitale vernieuwingen die verdacht of ronduit fout zijn?

Lastig
Thom Rutten is sinds dit collegejaar directeur van de dienst I&T. Hij heeft misschien wel de moeilijkste baan binnen Fontys gezien alle razendsnelle veranderingen die van buitenaf op de dienst afkomen. “Het is lastig. Ik herken al die vraagstukken wel, het zijn precies de zaken waar ook wij mee zitten bij de dienst."

"Waarbij die hele soevereiniteitsvraag wel relatief nieuw is; pas sinds kort is het een maatschappelijke discussie geworden. Probleem is: als je daar echt iets aan wilt doen, zul je afspraken moeten maken. Met BigTech zoals Microsoft. Maar je hebt ook te maken met vendor lock-in: als een grote partij kleinere partijen overneemt of wanneer er nog maar één aanbieder zou zijn voor bijvoorbeeld roostering. Ook dat beperkt dan onze soevereiniteit.”

Een andere factor is volgens Rutten de ‘exit strategie’: “Is het technisch, contractueel et cetera wel mogelijk om na afloop van een contractperiode weer in alle transparantie een keuze te maken of is overstappen, het maken van een andere keuze, niet te betalen of te organiseren? Dat is lastig voor ons als ‘kleine partij’. Op al die punten zijn we als dienst voortdurend in gesprek.”

Wel start Fontys nu binnen SURF-verband met een pilot Nextcloud, dat al getest wordt door academische ziekenhuizen en universiteiten. Maar alles dat wordt veranderd, vraagt meteen ook veel van de gebruikers. Van studenten en medewerkers dus. Rutten: “Wat we dan horen is dat het allemaal niet zo makkelijk en soepel meer is als dat ze gewend waren.”

Microsoft 
Fontys is, net als alle hoger onderwijsinstellingen in Nederland, zwaar afhankelijk van Microsoft: het besturingssysteem, maar ook Teams, Sharepoint, Pilot, enzovoorts. Meer dan 80 procent van alle digitale infrastructuur in het hoger onderwijs komt van Microsoft. Ter vergelijking: in Duitsland is dat slechts 15 procent.

Maar Nederland is een ‘handelsland’, en dat blijkt ook hier. Microsoft biedt namelijk zijn producten spotgoedkoop aan. Het bedrijf hoopt daarmee toekomstige klanten, de studenten dus, aan zich te binden. Rutten: “Nou, spotgoed is het niet. Geloof me, de rekeningen zijn hoog. Wel hebben ze voor veel zaken een oplossing, werken toepassingen goed samen en is het gebruikersgemak hoog. Allemaal zaken die wij graag willen.”

Losweken van Microsoft betekent een hogere kostprijs, lager gebruikersgemak en een spelletje Mikado van de buitencategorie. Want alles is niet zomaar uit elkaar te trekken en te vervangen. Meer soevereiniteit, meer autonomie is een duur en complex vraagstuk.

“Dit is ook precies waar binnen het hoger onderwijs, binnen SURF, de discussie over gaat. We zijn als Fontys te klein en moeten wel samenwerken. Op het gebied van cybersecurity werken we ook nauw samen met elkaar, onze buren van de TU/e zijn een belangrijke speler als het om veiligheid gaat.”

”Maar het speelt veel breder. Ook onder de chief information officers (ciso's) van Nederland is dit het grootste thema. Twee weken terug was onze eigen ciso Hub Gerats bij de lancering van de Cyber Hub. Op initiatief van de provincie zoeken de grootste Brabantse organisaties zoals ASML, gemeenten en het onderwijs elkaar op op het gebied van cybersecurity. Alles en iedereen is op dit moment bezig met dat soevereiniteitsvraagstuk.”

Afhankelijkheid
Begint het er dan niet mee dat Fontys net als jaren terug zijn eigen datacenter heeft? Dat alles op eigen servers draait? Dat die afhankelijkheid van big tech in elk geval op dat punt al minder wordt, en dat data letterlijk binnen de eigen Fontysmuren blijven?

Jos van Bijnen is security specialist bij Fontys I&T. “Ja, technisch gezien kun je zo weer een eigen datacenter opzetten. Dan heb je echter ook rekening te houden met de extra kosten die dat met zich mee brengt. Niet alleen aan onderhoud maar bijvoorbeeld ook wat een datacenter aan stroom consumeert. Bij elke vraag aan AI wordt er al gauw een paar honderd watt verbruikt. Doe dat maal het aantal studenten en we kunnen wel wat extra zonnepanelen gaan plaatsen op het dak van de campus.”

Helmut Grams, information security officer en directe collega van Van Bijnen: “Het is ook nog moeilijker geworden door de wetgeving voor security en AVG.  De big tech-giganten komen telkens weer met nieuwe tools die fantastisch werken. Maar die meteen ook overal inzitten. En niet zomaar vervangbaar zijn.”

“Dit werk is een speciale tak van sport. Doorlopend moeten we processen afstemmen om de beveiliging op orde te houden. We zijn nooit klaar. Al was het maar omdat hackers altijd wel weer iets nieuws verzinnen.”

AI en privacy
En AI is daarbij, alleen al als het gaat om die Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG), een van de grootste hoofdpijndossiers.

Van Bijnen: “Het moeilijke is dat wij gebonden zijn aan de AVG-regels. Juist daardoor kunnen we ook niet controleren of er AVG-gegevens naar AI’s gaan. Het enige wat wij kunnen doen is zorgen dat de risico’s zo klein mogelijk zijn. Daarbij focussen we op de dingen die bij Fontys binnenkomen en die we niet vertrouwen. Zoals die twee malafide Chrome extensies waarover wij vorige week een waarschuwing hebben gedeeld.”

Grams: “Daar moeten we ons, in het hoger onderwijs, in Nederland, in heel Europa, nu dus ineens over beraden: hoe krijgen we een stukje digitale autonomie terug. De opkomst van AI en straks de quantumcomputer, want die komt er hoe dan ook, maken dat moeilijker.”

Vooral de quantumcomputer is weer een nieuwe grote bedreiging. Van Bijnen: “Die is zo krachtig, die kan straks alles kraken. En wat is je data nog waard als de encryptie niet meer deugt?”

Rutten geeft tot slot aan hoe lastig het is om de gulden middenweg te vinden. “Ik zeg niet dat we nu te weinig middelen hebben, want we hebben de boel hier bij de dienst echt wel stevig staan. Wel is er steeds meer data nodig om processen goed te laten verlopen. Dus de vraag is: hoeveel geld, moeite en personeel wil je inzetten voor het beperken van  digitale risico’s en het verbeteren van je autonomie?”

Op 2 februari berichtte Omroep Brabant: "Docent Fontys bouwt AI-tool die studentengegevens naar ChatGPT stuurt." Eind vorig jaar was de Hogeschool Arnhem en Nijmegen in het nieuws: een docent gebruikte AI-software die toegang kreeg tot persoonsgegevens van studenten. De toon in alle berichtgeving presenteert dit als crisis, een datalek: hoe kon dit gebeuren?

Maar die vraag accepteert het crisisframe. Natuurlijk moeten we proberen incidenten te voorkomen. Maar het zijn vooral symptomen van een fundamenteler probleem. Gebeuren dit soort dingen bij elke hogeschool? Vrijwel zeker. Niet omdat we roekeloos zijn, maar omdat AI-tools onvermijdelijk zijn geworden in het dagelijks werk.

De AVG definieert een datalek als "ongeoorloofde verstrekking van of ongeoorloofde toegang tot persoonsgegevens". Een student die ChatGPT gebruikt om e-mails te formuleren en daarvoor e-mailadressen deelt in een chatgesprek? Volgens de letter van de AVG is dit een datalek. De juridische definitie is helder. Onduidelijk is hoe we hiermee omgaan.

Waarom gratis AI-tools een probleem zijn
Gratis AI-tools zoals ChatGPT, Claude of Gemini zijn niet te verdedigen voor gebruik met persoonsgegevens in een onderwijscontext. De juridische basis voor institutioneel gebruik ontbreekt. Er is geen verwerkersovereenkomst tussen de onderwijsinstelling en de AI-aanbieder. Je weet als instelling niet waar de data naartoe gaan, hoe ze verwerkt worden, of ze gebruikt worden voor modelverbetering.

Het probleem wordt groter met zelfstandig handelende, agentic browsers zoals Perplexity’s Comet of OpenAI’s Atlas. Open een digitale leeromgeving in zo'n browser en de AI-agent heeft al snel toegang tot alle studentengegevens. De AVG is geschreven voor databases, niet voor autonome agents.

De voorspelbare reactie: verbieden. Maar het gebruik vindt toch wel plaats: op persoonlijke apparaten, met eigen accounts. Verbieden stopt het niet; het maakt het alleen onzichtbaar. Dit fenomeen heeft een naam: shadow AI.

De Fontys-docent experimenteerde en deelde zijn werk openlijk op LinkedIn. Hij kreeg feedback, ook kritische, en paste aan. Precies het proces dat we bij studenten waarderen: proberen, falen, reflecteren, verbeteren.

Fontys onderzocht met hulp van externe deskundigen de zaak en concludeerde: geen datalek. Er is alleen met testportfolio’s zonder persoonsgegevens gewerkt. Maar volledige zekerheid bestaat niet, omdat er geen audit trail is. Niet van dit experiment, niet van al het andere AI-gebruik. Het is technisch onmogelijk om achteraf volledig te verifiëren wat er precies is gebeurd.

En dit is geen tekortkoming van Fontys. Dit is de realiteit voor élke hogeschool. Of je nu gratis tools gebruikt, shadow AI, of zelfs institutionele systemen. Complete audit trails bestaan niet. De AVG beperkt zelfs wat er gelogd mag worden. Wie heeft nooit per ongeluk een e-mailadres in een chat geplakt? Deze micro-datalekken gebeuren dagelijks, overal, onzichtbaar.

Veilig on onveilig?
Fontys handelde vanuit vertrouwen: men geloofde de docent en bewaakt het klimaat waarin experimenteren mag. Want een situatie zonder risico bestaat niet. De keuze is niet tussen veilig en onveilig, maar tussen zichtbaar risico met leren, of onzichtbaar risico in de schaduw. 

Als medewerkers niet meer durven te praten over hun AI-gebruik, leert niemand van elkaars fouten en resteert alleen een paniekreactie achteraf. Fontys biedt daarom ruimte om te leren, maar uiteraard wel binnen de kaders van wet- en regelgeving. Het is bij Fontys expliciet niet toegestaan om echte studentgegevens te uploaden naar openbare AI-diensten.

Er is een vraag die nog niet gesteld is: wat drijft docenten naar deze tools? Soms werkdruk en de behoefte om sneller te werken. Maar óók de ambitie om het werk beter te kunnen doen: meer zien, feedback geven die anders onmogelijk was. Geen enkele instelling kan hierin voorzien. Dit is onontgonnen terrein. Juist experimenteren brengt ons verder. Daarom werkt het crisisframe in de media averechts.

De toon van de berichtgeving rondom dit soort incidenten heeft een effect. Elke docent die dit leest, leert één ding: experimenteer nooit openlijk. Want als het misgaat, eindig je in het nieuws. Dit is precies hoe je shadow AI creëert.

De expertise die er niet is
AI-beleid vraagt om experts die juridisch, technisch én beleidsmatig denken. Die bestaan nauwelijks. Dit is onontgonnen terrein zonder best practices of blauwdrukken. Nul risico bestaat niet. De keuze is die tussen gecontroleerd experimenteren met vertrouwen en acceptatie van risico, of ongecontroleerde shadow AI en schijnveiligheid. De benodigde expertise bouw je alleen door te doen, en dat vraagt ruimte om te falen zonder dat elk incident een crisis wordt. AI-beleid vraagt om volwassenheid, niet paniek. Dat klimaat van vertrouwen bouwen we samen.

Koen Suilen, Ruud Huijts en Leon van Bokhorst, taskforce AI bij Fontys ICT

In 2025 begonnen zo’n 108 duizend studenten aan een hbo-opleiding. Dat is een kleine daling van 0,6 procent ten opzichte van het voorgaande studiejaar. Maar sommige delen van het hbo groeien nog steeds. Waar de bacheloropleidingen met 1,8 procent krimpen, worden associate degrees en masters juist populairder; daar steeg de instroom met respectievelijk 5,1 en 4,2 procent.

Techniek
Ook de studierichting maakt uit. Nieuwe hbo’ers kiezen minder vaak voor de techniek (-6,2 procent) en voor ‘agro en food’ (-2,1 procent). Met ruim 38 duizend eerstejaarsstudenten blijft een economische opleiding de populairste keuze. Toch ziet ook deze sector een kleine daling van vijfhonderd studenten. De tekortsectoren gezondheidszorg (+3,5 procent) en onderwijs (+2,7 procent) doen het juist goed. Ook sociale studies waren in 2025 méér in trek (+3,7 procent) onder eerstejaars hbo-studenten.

Die landelijke ontwikkelingen zijn ook bij Fontys terug te zien. Dat sprake is van een kleine krimp was enkele maanden geleden al wel duidelijk. Fontysvoorzitter Joep Houterman zei toen “relatief tevreden” te zijn met de laatste instroomcijfers.

Bij de pabo's en lerarenopleidingen van Fontys Educatie bleef de instroom redelijk stabiel. Zorgwekkend is dat Ict en Techniek Fontysbreed een daling noteert van tien procent. Reden waarom zes hogescholen waaronder Fontys met een campagne specifiek inzetten op internationale studenten.

Ook Verpleegkunde, Fysiotherapie en Commerciële Economie kennen rode cijfers. En bij Toegepaste Psychologie en HRM is krimp de aanleiding voor een forse reorganisatie waarbij een flink aantal arbeidsplaatsen zal verdwijnen.  

Leraren
De groei in het onderwijs is te danken aan de pabo’s: zo’n 6.300 studenten begonnen in 2025 aan een opleiding tot leraar basisonderwijs. De tweedegraads lerarenopleidingen zagen hun instroom echter sterk dalen, met 8,6 procent.

“De afgelopen jaren hebben we samen met veel partners gewerkt aan het aantrekkelijker maken van een baan in het basisonderwijs”, zegt voorzitter Maurice Limmen van de Vereniging Hogescholen. Hij hoopt dat de instroom van de tweedegraads lerarenopleidingen met “een vergelijkbare aanpak” valt te verbeteren.

Krimp
De hogescholen, die de krimp zien aankomen, lobbyen al jaren voor een grotere rol in het omscholen en bijscholen van de beroepsbevolking. Zo zou je bijvoorbeeld tekorten in de ict kunnen aanpakken, meent voorzitter Limmen, nu de populariteit van deze opleidingen onder studiekiezers terugloopt. Het komende kabinet wil 100 miljoen euro reserveren voor een ‘leven lang ontwikkelen’, maar dat geld moet nog verdeeld worden.

De hogescholen vangen de krimp nu niet op met nieuwe internationale hbo-bachelorstudenten, want daarvan komen er juist minder. Met name Europese studenten blijven weg: zo’n 7 procent minder begon een bacheloropleiding aan een Nederlandse hogeschool.

Per hogeschool
De grootste klap valt bij de Hogeschool van Amsterdam, die 1.200 eerstejaars minder aan de start ziet verschijnen. Dat is 10 procent minder dan vorig jaar. Toch is de HvA onder eerstejaars studenten nog altijd de nummer twee van Nederland, achter de Hogeschool Utrecht. Nummer drie Rotterdam kende ook een grotere krimp waardoor deze op de ‘ranglijst’ stuivertje wisselt met Fontys. 

De Hogeschool Leiden gaat juist 10 procent omhoog; geen enkele andere grote hogeschool groeide dit jaar zo hard. Een andere uitschieter is Windesheim, met een toename van 5 procent. Ook opmerkelijk: Avans had geen last van krimp maar zag het aantal eerstejaars juist weer een beetje stijgen.

Universiteiten
De instroom van eerstejaars wo-bachelorstudenten is harder afgenomen. Zowel internationale als Nederlandse studenten blijven uit. Alleen in Leiden en Delft zijn de aantallen gestegen. Zo’n 56 duizend bachelorstudenten begonnen in 2025 aan een Nederlandse universiteit. Dat is 3,4 procent minder dan vorig jaar. 

Voor het vijfde jaar op rij is het aantal eerstejaars afgenomen. Zowel de Nederlandse (3,3) als de internationale instroom (3,6) is gedaald. Enkel de bacheloropleidingen ‘recht’ zagen het aantal Nederlandse eerstejaars stijgen. Bij de sector ‘gedrag & maatschappij’ bleef het gelijk. In alle andere sectoren daalde echter de aantallen.

Volgens universiteitenvereniging UNL komt dit omdat er minder vwo’ers een studie zijn begonnen; er waren minder vwo’ers die eindexamen deden en ze slaagden ook minder vaak. Bovendien lijken ze steeds vaker een tussenjaar te nemen. Ook de internationale instroom daalde, met 3,6 procent. Met name studenten uit andere Europese landen (EER-landen) kiezen steeds minder vaak voor een bachelor in Nederland.

Bron hield afgelopen week een enquête onder studenten en medewerkers van Fontys over de plannen van het nieuwe (minderheids)kabinet. Het zijn plannen, en niet meer dan dat omdat er nu eenmaal zaken gedaan moet worden met oppositiepartijen om een akkoord van de Tweede Kamer te krijgen. Maar de plannen geven wel een richting aan.

Op de meest concrete plannen vroegen wij jullie om een mening. We kregen grofweg 150 reacties. Van alle respondenten was 60 procent student, de overige zijn medewerkers van Fontys. Representatief is de uitkomst dus niet, dan hadden er veel meer mensen moeten reageren. Maar het geeft niettemin een aardig beeld van hoe er gedacht wordt over tien door Bron uitgelichte thema's/plannen. 

Waar is dan een duidelijke meerderheid voor te vinden? Allereerst voor het feit dat de bezuinigingen op het hoger onderwijs worden teruggedraaid. Dat zal weinig verbazing wekken. Ook de minimumleeftijd en helmplicht voor fatbikes kan op heel brede steun rekenen onder medewerkers en studenten, net als de oprichting van een Nederlandse Digitale Dienst.

Iets minder steun maar nog steeds een meerderheid is te vinden voor drie andere plannen: de extra uitgaven voor Defensie, de minimumleeftijd van vijftien jaar voor social media en het overeind houden van de spreidingswet voor asielzoekers.

Wel beginnen daar de verschillen tussen studenten en medewerkers zichtbaar te worden. Zo is 92 procent van de medewerkers voor een minimumleeftijd van vijftien jaar voor social media, waar dat onder studenten 64 procent is. Zeven op de tien medewerkers zijn voor de extra uitgaven voor Defensie, bij studenten is dat zes op de tien. Bijna acht op de tien medewerkers is voor het overeind houden van de spreidingswet voor asielzoekers, waar dat onder studenten 55 procent is.

De coalitieplannen waar bij Fontys geen meerderheid voor te vinden is? De meesten zijn tegen het verhogen van de pensioenleeftijd, driekwart van zowel studenten als medewerkers is daar tegenstander van. 

Het voornemen om een miljard te bezuinigen op de langdurige zorg valt zelfs nog minder goed: 80 procent van zowel medewerkers als studenten is daarop tegen. Dat het eigen risico bij de zorgverzekeringen omhoog gaat en dat er geen nieuwe klimaatdoelen komen, kan de meerderheid ook niet waarderen. Bij het eigen risico is 52 procent van de medewerkers en 66 procent van de studenten tegen.

Om de mega-uitgaven voor Defensie te kunnen betalen wil de coalitie een ‘vrijheidsbelasting’ voor iedereen invoeren. Daar hebben de meesten geen trek in. Al is de weerstand aanzienlijk groter onder studenten (81 procent tegen) dan onder medewerkers (56 procent). 

Op een aantal punten lopen de meningen onder studenten en medewerkers nog duidelijker uiteen, langs redelijk voorspelbare lijnen. Zo kan de opening van Luchthaven Lelystad rekenen op een kleine meerderheid van de studenten, maar is een kleine meerderheid van de medewerkers juist tegen. Nog duidelijker is het bij het plan om de ww-uitkering van twee naar één jaar terug te brengen. Driekwart van de medewerkers is daar tegen, terwijl 61 procent van alle studenten daar juist voor is.

Tot slot de meeste voorspelbare: mocht Defensie te weinig personeel vinden, dan wil het kabinet weer een vorm van dienstplicht invoeren. Van alle medewerkers is 56 procent voor dat plan. Maar onder studenten is 68 procent daar niet van gediend.

De foto bovenaan het verhaal is gegenereerd door ChatGPT. De prompt was: Maak een levensechte foto van een oude mannelijke docent met een jonge vrouwelijke studente in militaire kleding die allebei niet vrolijk kijken. Boven hen hangt een banner met de tekst 'Leven lang ontwikkelen en doorwerken!' 

Ghijsen studeerde zelf bij Fontys, bij de toenmalige Pedagogische Technische Hogeschool, na een mbo-studie bouwkunde. Nu geeft hij twee dagen in de week les aan mensen die een deeltijdopleiding volgen bij Fontys Educatie en daarnaast aan de masteropleiding Leren Innoveren en de Edutrack-minor.

De loopbaan van de 36-jarige Limburger was thuis al uitgetekend. Ralf, zo vonden zijn ouders, zou de techniek ingaan. Maar Ralf had andere plannen. Hij wilde dolgraag het theater in. Als puber kreeg hij de eerste kans, toen hij als komische typetje gasten mocht ontvangen bij vrijgezellenfeestjes en bedrijfsuitjes in de grotten van Valkenburg.

Daarbij deed hij kennis op die hem nu nog steeds helpt: hoe contact te maken en mensen te kunnen inschatten. “Ik kon altijd wel de clown uit een gezelschap halen. En als je die persoon meehebt, heb je meestal meteen de hele groep mee.”

Via dat bijbaantje rolde hij in de wereld van kindershows en Sinterklaasintochten. Waar hij als amper 17-jarige door een goochelaar op het goochelaarspad werd gezet.

Docenten
Van het een kwam het ander en uiteindelijk combineert hij nu de kennis van zijn opleiding en zijn vaardigheden als goochelaar in zijn bedrijfje Hocus Focus voor de Klas. Verwacht bij hem geen konijnen of (dode, copyright Toon Hermans) duiven uit de hoge hoed. Maar hij heeft wel een koffer vol andere trucs waarmee hij zijn publiek verrast.

Een publiek dat dus vaak in de schoolbanken van Fontys is te vinden, maar niet altijd. Zo stond hij onlangs ook nog elders voor een zaal met 600 docenten. “En in Veldhoven voor een zaal met 400 mensen, in het voorprogramma van André Kuipers. Dat vond ik wel geweldig.” Tegenwoordig melden zich ook partijen als de politie en zorginstellingen zich bij Ghijsen. “Ik neem die opdrachten steeds vaker aan, maar ik vind dat nog wel spannend.”

Bij Fontys geeft hij vooral les aan oudere studenten, mensen die al een baan hebben. “Op dinsdag zijn dat horecamensen en op donderdagen vooral mensen die werkzaam zijn in de bouw- of metaalsector. Vakmensen die overwegen om de overstap naar het onderwijs te maken, om leraar te worden in het middelbaar voortgezet of beroepsonderwijs. Hele leuke doelgroepen.”

Contact
Maar hoezo is goochelen een ‘onderwijstool’?  “Ik leer zo studenten hoe je écht contact maakt. Want daar draait het om, ook in het onderwijs. In contact zijn met je doelgroep, daar zet ik ontzettend op in. Een school is geen supermarkt waar je alleen maar komt halen. In het onderwijs breng je ook iets. Elkaar inspireren, kennis en ideeën delen, zodat je ook iets aan elkaar hebt.”

De naam van zijn bedrijf geeft het al aan: focussen. En wel focussen op de mens dus. Want alles staat of valt met contact, met persoonlijke aandacht, zo vindt Ghijsen.

En dat lukt in het hedendaagse onderwijs niet altijd even goed, meent hij. “Je kunt het zien als studenten afhaken. Een aantal nieuwe ontwikkelingen – blended learning, avatars, noem het maar op – stuit mij tegen de borst. Zo zie ik onderwijs niet voor me. Terwijl je er ook voor kunt kiezen om iets anders te doen. Sturen op echt contact en bij alles zorgen voor verbazing en verwondering.”

Dat begint met een goede voorbereiding. “Ik verbaas me er altijd over dat er zoveel docenten zijn die klokslag als de les begint pas komen. Ik wil er altijd eerder zijn dan de studenten. Alles alvast klaar zetten, maar vooral zo ook aangeven dat je er bent voor hen, dat je ze ziet. Contact maken dus.”

Afleiden
Datzelfde contact is overigens ook meestal de grote truc van de goochelaar. Oogcontact, het publiek afleiden en op andere dingen laten focussen. Met de ene hand iets doen verdwijnen als iedereen zijn blik heeft gericht op de andere hand.

“Soms leg ik wel eens een trucje uit om te laten zien wat er is gebeurd. Het zijn maar kleine maniertjes. Maar ze zijn heel goed inzetbaar in het het onderwijs. Waar leg je de aandacht? Hoe leg je de verantwoordelijkheid bij de student?”

“De basis van alles daarbij is aandacht, elkaar echt zien. Bijna iedereen weet dat ook wel, maar door de sleur van de dag vergeten ze het vaak. Dan is het zo leuk om ze weer terug naar die basis te brengen. En het is veel breder dan het onderwijs: het geldt ook bij je sportclub, thuis, onder je vrienden.”

De docent had een tool ontwikkeld om te onderzoeken hoe OpenAI portfolio-analyses kan maken en versnellen. In het bericht van Omroep Brabant staat dat ‘de docent collega’s had aangemoedigd om persoonlijke gegevens van studenten te uploaden naar ChatGPT, en dit mogelijk ook zelf gedaan’. Hij zou die oproep ook via LinkedIn hebben gedaan. 

Het gebruiken van echte studentgegevens zou in strijd zijn met de AVG en de interne regels van Fontys. In een officiële verklaring laat Fontys weten dat er geen persoonsgegevens van echte studenten zijn gebruikt en dat de docent bij de testfase zijn eigen portfolio had gebruikt. “Studentportfolio’s worden binnen Fontys alleen verwerkt in beveiligde omgevingen en met systemen waar Fontys zelf zeggenschap over heeft”, aldus de verklaring. 

De functionaris gegevensbescherming en de privacy officer, beiden externe deskundigen, kwamen tot de conclusie dat de betreffende medewerker geen regels had overtreden en er dus ook niets is gebeurd dat niet had gemogen. De tool wordt overigens ook niet in gebruik genomen.

“Binnen Fontys geven we collega’s ruimte en het vertrouwen om te leren en te ontwikkelen, binnen duidelijke privacy- en beveiligingskaders”, luidt de toelichting vanuit Fontys. “Onze kaders en werkwijzen blijven we doorlopend aanscherpen op basis van nieuwe ontwikkelingen, praktijkervaringen en veranderende regelgeving.”

Overigens is het niet zo dat er nooit privacygevoelige informatie van studenten of docenten bij OpenAI-modellen terecht zal komen. Dat lijkt onwaarschijnlijk aangezien die modellen dagelijks talloze malen worden gebruikt door studenten en medewerkers. Daarbij zal niet iedereen zich er altijd bewust van zijn dat zij AI voeden met persoonlijke gegevens, meestal die van de gebruiker maar mogelijk ook van anderen. 

“Ik ben blij dat structureel 1,5 miljard extra beschikbaar is voor verschillende doelen in het onderwijs. Dat geld wordt onder meer gebruikt om al ingeboekte bezuinigingen terug te draaien. Zoals die op buitenlandse studenten, dat had ons nog lelijk kunnen raken”, aldus Houterman. “Er komt juist meer ruimte om internationaal talent aan te trekken en dat is goed nieuws voor onze regio’s." 

Ook wil het kabinet de bekostiging van mbo en hbo stabiel en voorspelbaar maken. “Instellingen worden minder kwetsbaar en minder afhankelijk van fluctuaties in (internationale) studenteninstroom”, staat er. Voor universiteiten geldt dit kennelijk niet. Goed nieuws voor Fontys, dat zich de afgelopen jaren geconfronteerd zag met fors teruglopende studentaantallen.

De drie coalitiepartijen reserveren 1,5 miljard euro extra voor het onderwijs en onderzoek. Grote investeringen in de wetenschap komen er niet, behalve misschien via Defensie. De extra euro's worden onder meer besteed aan het mbo, de onderwijskwaliteit, de strijd tegen het lerarentekort en versterking van de Onderwijsinspectie.  

Studenten
Houterman ziet ook goed nieuws in het akkoord voor de studenten. "Uit die 1,5 miljard komt ook geld voor de koopkracht van studenten, zoals verhoging van de studiefinanciering voor uitwonende studenten en een maximumrente op studieleningen.”

Veel is echter nog onduidelijk. Hoe hoog die beurs voor uitwonende studenten wordt is bijvoorbeeld niet bekend. Hetzelfde geldt voor de verplichte stagevergoeding, met eventueel een stagefonds voor tekortsectoren (voor bedrijven die krap bij kas zitten). De partijen willen ook “investeren in het mentaal welzijn en de weerbaarheid van studenten”, zeggen ze, maar ook dit is nog niet concreet gemaakt. 

Verder wil de coalitie rente op studieschulden maximeren tot 2,5 procent, zodat studieschulden in de toekomst niet ongebreideld kunnen stijgen. Aflossen moet makkelijker via de werkgever gaan, zodat oud-studenten sneller van hun schuld af zijn.

Internationalisering
Een echt andere beleidskoers is wel wat deze coalitie wil met internationale studenten en wetenschappers. Ze halen graag “het wetenschappelijk toptalent in huis, dat nodig is voor baanbrekend onderzoek en innovaties”. Ook willen ze met internationalisering zorgen voor vakmensen “in de sectoren waar de uitdagingen het grootst zijn”. Denk aan ict en techniek, maar misschien ook de zorg. En er zijn nog wel meer tekorten op de arbeidsmarkt.

Dus is Engelstalig onderwijs voor de coalitiepartijen geen probleem meer. Ze houden het huidige anderstalige aanbod in stand, spreken ze af. Ze schrappen zelfs de aangekondigde toets voor nieuwe ‘anderstalige’ opleidingen. Maar hoe willen ze dan grip houden op de komst van internationale studenten? Daartoe gaan ze met de universiteiten en hogescholen “bindende bestuurlijke afspraken” maken.

Daarbij weegt het belang van de regio zwaar mee. “Hogescholen en universiteiten hebben internationaal talent nodig om bedrijfs- en kennisclusters in de regio te behouden”, stellen de drie partijen. “Daar geven we ze ruimte voor.” Ze noemen Brainport Eindhoven, Wageningen Foodvalley en Noviotechcampus in Nijmegen als voorbeelden.

Er moeten volgens de Fontysvoorzitter nog wel bestuurlijke afspraken gemaakt worden over internationale studenten. Maar: “Ik ben blij met de blik vooruit, gericht op ontwikkeling met een goede rol voor hogescholen als het gaat over talent, innovatie en onze rol in de regio’s”, is de reactie van Houterman. "Er moet nog veel uit onderhandeld worden in politiek Den Haag. Een goede kans voor de hogescholen en dus voor Fontys om een bijdrage te leveren aan invulling van de voornemens van het nieuwe kabinet.”

Landelijke toetsing lerarenopleidingen
Er komt “één stevig fundament” voor de lerarenopleiding, schrijven de partijen. “Leraren en wetenschappers stellen samen landelijk de kern van het curriculum vast, met meer aandacht voor basisvaardigheden zoals lezen, schrijven en rekenen.” Bovendien gaat voor lerarenopleidingen landelijk dezelfde toetsing gelden, zodat iedere startende leraar beschikt over dezelfde stevige basis.

Houterman: “Aandacht voor het funderend onderwijs is er uiteraard ook, inclusief de kwaliteit van de leraren. Dat raakt onze lerarenopleidingen. Een punt wat daarbij wat mij betreft nog wel ter sprake moet komen, is de bekostiging van de lerarenopleidingen.”

En er zijn nog veel zaken die uitgewerkt moeten worden zoals de talentstrategie die ontwikkeld is om opleidingen meer aan te laten sluiten op de praktijk. Daar kun je op verschillende manieren invulling aan geven. “Ik ben vooral verheugd dat de rol wordt erkend van het praktijkgericht onderzoek van de hogescholen in innovatie eco-systemen. Hoeveel geld daarvoor komt, is nog even de vraag. Er is 100 miljoen voorzien voor regionale innovatieclusters.”

Leven lang ontwikkelen
Leven lang ontwikkelen (LLO) staat ook in het akkoord. Dat is scholing van werkenden, die ofwel moeten overstappen naar een andere sector ofwel de ontwikkelingen in hun eigen vak moeten bijhouden. 

Daarvoor komt “structureel geld” beschikbaar: 100 miljoen euro. De LLO-maatregelen moeten nog uitgewerkt worden, maar met name de hogescholen – die het aantal studenten zien afnemen – lobbyen al jaren voor een grotere rol bij LLO. Dus is Houterman blij dat er nu iets gebeurt. “Dat is mooi, maar wat daar nog ontbreekt is dat LLO ook een permanente wettelijke taak wordt voor publieke instellingen als Fontys, zodat we minder last hebben van ingewikkelde regelgeving.”

Defensie
De uitgaven aan onderwijs vallen haast in het niet bij de uitgaven aan defensie. Daar kunnen hogescholen en universiteiten ook van profiteren. De partijen willen graag dat overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen samenwerken. Om die grote uitgaven voor defensie te kunnen bekostigen, moeten burgers en bedrijven een “vrijheidsbijdrage” van vijf miljard euro gaan betalen. Linksom of rechtsom moet iedereen dus in de buidel tasten.

Ook omdat het kabinet zes miljard euro wil bezuinigen op het eigen risico in de zorg en de werkloosheidsuitkering van maximaal twee naar één jaar verkorten. Mensen moeten bovendien vanaf 2033 langer doorwerken voor ze AOW krijgen.

D66, CDA en VVD hebben samen 66 zetels in de Tweede Kamer, tien te weinig voor een meerderheid. Voor al hun plannen moeten ze dus steun zoeken bij de oppositie. Het coalitieakkoord is niet in beton gegoten. Op flankpartijen SP en PVV hoeft de coalitie niet te rekenen, die willen de komende jaren harde oppositie voeren. Studenten en universiteiten reageren vrolijker op de plannen van D66, CDA en VVD.

De Kamer gaat deze week in debat over het akkoord. Jetten wordt dan aangewezen als formateur en kan het nieuwe kabinet gaan samenstellen, waarin hij zelf minister-president wordt.

Eerst was daar de fase van inventariseren, toen kwam het ontwerpen van het programma en nu zijn de diensten sinds een paar weken beland in de derde en cruciale fase: het implementeren van het HARP-programma. Voor wie het nog niet wist: HARP staat voor Harmonisatie Processen Bedrijfsvoering.

“Deze derde fase loopt tot het einde van dit kalenderjaar. Sommige dingen, zoals het servicemanagement, lopen daarna nog wat langer door”, aldus Sandra van Beek, sinds ruim een jaar programmadirecteur van HARP.

Nu is dus de fase aangebroken waarin HARP in praktijk wordt gebracht. De fase waarin ‘processen worden geoptimaliseerd’ en de ‘personele transitie’ plaatsvindt. En dat gaat grofweg duizend medewerkers (het ondersteunend personeel) direct aan.

Mochten medewerkers mogelijk hun baan kwijtraken door HARP (of juister: door de dalende studentaantallen, maar daarover dadelijk meer), dan is daarvoor een uitgebreide en gedetailleerde route uitgestippeld. In overleg met en goedgekeurd door de vakbonden. Concreet betekent dit dat het nog twee jaar duurt vanaf het moment dat een persoon weet dat zijn of haar baan komt te vervallen tot het moment dat hij of zij ook daadwerkelijk Fontys zal verlaten.

Van Beek, die eerder een soortgelijke rol had bij de Hogeschool Utrecht en bij Fontys ook al programmadirecteur was van TEO, het transitieproces van de educatieve opleidingen, heeft het begin van het HARP-proces overigens niet meegemaakt. Achter de schermen is dat proces al veel langer gaande. “De aanzet ervoor stond al in de Fontys for Society Strategie zoals die in 2021 is vastgesteld”, aldus Van Beek.

Het geeft ook wel aan hoe secuur en voorzichtig deze operatie in elkaar is gestoken. Alle lof daarvoor, maar het betekent ook dat medewerkers van de diensten heel lang in onzekerheid kunnen zitten. Of dat niet anders had gekund?  

“Er is lang over nagedacht hoe we dit zouden uitvoeren. Eerst was nog de gedachte: we gaan eerst bij één dienst de processen harmoniseren en gebruiken dat als pilot voor de andere diensten. Maar dat hebben we uiteindelijk niet gedaan. We willen iedereen op dezelfde manier behandelen en dus alles tegelijk ontvlechten. Dat proces kost meer tijd ja, maar het geeft wel iedereen een stem en ondertussen lijdt de kwaliteit er niet onder.”

Dat lange proces, met talloze bijpraat- en informatiesessies, levert volgens Van Beek ook echt wel wat op. “We hebben mensen zo wel mee kunnen nemen. Sommigen zagen meteen kansen, anderen waren helemaal niet blij met HARP. Die laatsten zijn er nog steeds, maar bij een deel van die groep heb ik ook een verschuiving gezien. Waar zij eerst helemaal niet blij waren, zijn zij alsnog in dit proces gaan geloven en zien ook zij nu juist kansen.”

Baan kwijt
Zoals eerder vermeld: voor sommigen zal HARP wellicht betekenen dat zij hun baan kwijtraken. Volgens Van Beek is dat alleen bij de dienst Marketing, Communicatie en PR aan de orde. Maar zij benadrukt vooral dat het verdwijnen van fte’s eigenlijk niets met HARP te maken heeft. En alles met dalende studentaantallen waardoor Fontys de broekriem aan moet halen.

“Toen dit proces in gang werd gezet, was er nog helemaal geen sprake van krimp of bezuinigingen. Er is met HARP ook nooit gestuurd op personeel. Dat staat hier helemaal los van. Of en zo ja er fte’s verdwijnen bij de diensten, dat is niet aan het HARP-team. Daar gaan de diensten zelf over in samenspraak met het college van bestuur.”

“Er is ons ook nooit een opdracht meegegeven van: zoveel mensen mag je maximaal behouden. De opdracht was: de diensten werken nu zo versnipperd, dat moet anders georganiseerd worden. En ja, dat kan betekenen dat het soms zuiniger kan dan nu. Aan de andere kant heeft Fontys gewoon nog een hele inhaalslag te maken die andere hogescholen al gemaakt hebben."

“Als je bijvoorbeeld ziet over hoeveel schijven nu het wijzigen van een contract nog moet lopen. Zóveel schakels terwijl dat gewoon geautomatiseerd zou kunnen worden. Of neem het inlezen van facturen. Dat gebeurt bijna overal elektronisch maar hier nog niet.”

Versnippering
Dan lijkt een harmonisatie relatief vrij simpel uit te voeren. Maar zo simpel is het niet, wordt duidelijk uit het verhaal van Van Beek. “Soms betekent het dat er juist meer werk naar een dienst gaat dan dat er medewerkers overstappen. Dat heeft met die grote versnippering te maken. Sommige medewerkers zijn, om maar een voorbeeld te noemen, een of twee dagen in de week bezig met finance of marketing voor hun instituut, maar zijn het merendeel van de tijd docent. En dat laatste blijven ze dan. Maar die taken komen nu toe aan de gecentraliseerde dienst.”

En dan is er nog een grijs gebied van wat bij instituten thuishoort en wat bij diensten. “Dat zijn we nu met de managers bedrijfsvoering en de diensten in kaart aan het brengen. De bedoeling is dat dit eind maart inzichtelijk is geworden. Hoewel dat ook weer per dienst verschilt: marketing en communicatie zal pas na de zomer het definitieve plaatje invullen en bij finance and control wellicht pas einde van het jaar.”

Welke banen verdwijnen is daarom nu nog niet bekend. Hetzelfde geldt voor waar medewerkers straks komen te werken. Je hebt kans dat je als ondersteuner nu bijvoorbeeld nog alleen Venlo als werkplek hebt, maar straks ook een of twee dagen in de week in Tilburg komt te werken. Dat gaat dan wel in overleg met de medewerker, zoiets wordt niet opgelegd.”

Merkbaar
En wat gaan studenten en docenten uiteindelijk merken van deze voor Fontys ongekend grote operatie? “De docenten zullen er nu nog niet veel van merken. Die hebben waarschijnlijk wel wat van al het rumoer meegekregen, maar los van onderwijslogistiek hebben zij er nu weinig mee te maken gehad.”

Als alles afgerond is, zal dat wel anders worden. En zeker ook voor studenten. Waar die nu nog van de ene hulpdesk naar de andere hulpdesk en van de ene Fontyssite naar de andere worden gestuurd, kunnen zij straks op vrijwel elke locatie bij één loket terecht. "Waar elke dienst nu nog zijn eigen servicepunten heeft, kun je straks met al je vragen op één plek terecht, het maakt niet uit of het gaat om pakweg it, facilitair of aanmelden en inschrijven.”

Die gezamenlijke loketten of servicepunten zijn de allerlaatste stap in het HARP-proces. De realisatie daarvan zal zoals Van Beek in het begin al aangaf, als enige stap ook nog wat langer duren en ook in 2027 nog doorlopen.

Maakt HARP uiteindelijk dan ook korte metten met de verwijten die al jarenlang over en weer gaan dat de centrale diensten niet genoeg doen voor de instituten en vice versa? “De enige manier waarop dit succesvol kan zijn, is door het samen te doen. Er moet een einde komen aan dat wij-zij.”

Je kunt je afvragen waarom er eigenlijk een tweede seizoen moest komen. Het verhaal van tien jaar geleden - gebaseerd op een kort verhaal van meesterschrijver John le Carré - was immers netjes afgerond. Dat is ook meteen het grootste bezwaar. Deze serie heeft niets met Le Carré te maken en schiet ook een totaal andere kant uit. Waardoor de titel The Night Manager ook eigenlijk nergens meer op slaat.

Spannend is het wederom wel. En Tom Hiddleston (Bij Marvelfans vooral bekend als Loki) is een geweldige acteur: hij zou zomaar in de huid van James Bond kunnen kruipen. Het scenario heeft ook wel iets van een 007-film, met een listige schurk en veel fraaie locaties. En uiteraard een bloedmooie dame in de persoon van Camila Morrone, in het echte leven de schoondochter van Al Pacino.

Goede acteurs en een vlot verhaal dus. Maar dit nieuwe seizoen heeft niet dat vijfsterren-gehalte van de oorspronkelijke serie. Dat heeft twee redenen. Allereerst was die eerste serie gezegend met naast Hiddleston nog drie charismatische topacteurs: Hugh Laurie, Olivia Colman en Tom Hollander. Die zien we hier niet terug. 

En twee: met alles wat er de afgelopen jaren in de wereld speelt, voelt een plot die gaat over wapensmokkel naar een criminele bende in Colombia tamelijk achterhaald en niet relevant. Geen China, VS of Rusland, geen dictators of AI-gevaar maar een verhaal dat veertig jaar geleden geschreven lijkt te zijn. Maar goed: misschien is dat voor veel kijkers juist fijn. Dat je naar iets zit te kijken dat geen enkel verband houdt met de actualiteit. 

Cijfer: 7,5 - “Even lekker wegkijken, letterlijk en figuurlijk. Als je daarnaar op zoek bent, stelt dit nieuwe seizoen van The Night Manager je niet teleur.”

De 42-jarige man van Bulgaarse herkomst dwong de docente op 30 mei van vorig jaar een toiletruimte van gebouw R13 in. Onder bedreiging van een mes eiste hij seks met de vrouw. Hij liet zijn broek zakken en betastte het slachtoffer. Er ontstond een schermutseling waarbij zij wist te ontkomen, maar niet nadat de man haar eerst aan haar hand had verwond. 

Een paar uur later werd de dader al ingerekend door de politie op het balkon van een zorgcentrum. Hij had daar een ruit ingeslagen van een appartement en was op zoek naar waardevolle spullen. De man, zo bleek, was eerder in Duitsland al veroordeeld voor diefstallen met geweld.

Schizofreen
Bij het oordeel hield de rechtbank van Oost-Brabant ook rekening met het feit dat de man verminderd toerekeningsvatbaar is en aan schizofrenie lijdt. Daarom krijgt hij na het uitzitten van zijn celstraf ook tbs met dwangverpleging opgelegd, omdat de rechtbank meent dat zonder intensieve behandeling er een grote kans op herhaling is. 

Daarnaast moet de verdachte ook een schadevergoeding betalen aan het slachtoffer van ruim €5.400. 

Hogeschool Arnhem en Nijmegen (HAN) is nu een intern onderzoek gestart en heeft een ‘voorlopige’ melding gedaan bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Opmerkelijk is dat de docent zich heel bewust was van het feit dat hij interne regels overtrad door zelf AI-software te installeren die toegang kreeg tot persoonsgegevens van studenten. Tegen zijn studenten zei hij niettemin blij te zijn met zijn eigen actie. “Omdat er nu eindelijk een onderzoek komt wat er wel en niet kan met AI".

Kennelijk werd de discussie daarover binnen die hogeschool niet juist of hard genoeg gevoerd. Diezelfde discussie vindt ook bij Fontys plaats op alle niveaus. Er zijn al wel basisregels, maar begin volgend jaar moet er een uitgebreidere handleiding komen over hoe studenten en medewerkers binnen Fontys met AI dienen om te gaan.

Panisch
Bij Fontys ICT hebben ze inmiddels al een eigen platform ontwikkeld dat meer veiligheid biedt, Bron schreef er eerder al over. Een van de makers ervan, Koen Suilen, zegt wel te staan kijken van de reactie van de HAN. “Hoe de HAN ermee omgaat, hoe panisch er wordt gereageerd. Het is niet dat de data naar een crimineel iemand gaan. Die gaan naar een organisatie of bedrijf die data kan gebruiken om een AI-model te trainen.”

Maar moet Fontys zich zorgen maken over de eigen cybersecurity als het om dit soort datalekken gaat? Suilen: “Ik heb geen idee. Maar ik vind het wel de hoogste tijd dat het begrip datalek geherdefinieerd wordt. Het is een koepelbegrip waar een usb-stick, een softwarescriptje of een browser onder kan vallen. Bij AI zegt het vooral iets over de mate van zelfstandigheid die AI krijgt. Maar het heeft ook alles te maken met de krampachtigheid over dit onderwerp.”

“Iedere organisatie die werkt met AI zal zeggen: ga er verantwoordelijk mee om. Technisch gezien heeft iedereen er beleid over. De eerste reflex is altijd controle en verbieden, maar dat is geen structurele oplossing. Dan verplaatst het zich naar de schaduw. Ofwel de schaduw-it: de echte Pandora’s box zit namelijk niet in de laptop van school, die zit op je mobieltje.”

"Dat is waar ik mij zorgen over maak: de AI-geletterdheid, het besef dat als je een bepaalde tool gebruikt, dat daar consequenties aan hangen. Dat besef is er nog niet of niet genoeg bij iedereen. Ik denk niet dat we bij Fontys rücksichtlos vooruit gaan. Het manco is meer: we doen relatief weinig aan zelf bekwaam worden.”

“Checks and balances inbouwen, dat gebeurt te weinig. Er zijn ook maar weinig voorbeelden bij andere organisaties die als best practice kunnen dienen. Een andere factor is dat traditionele organisaties zoals de onze niet de snelheid hebben om mee te gaan in het tempo waarin big tech-bedrijven ontwikkelingen over ons uitstort.”

Bedreigend
Hoe bedreigend dat kan zijn, is ook de strekking van de door talloze Nederlandse media ondertekende brandbrief aan informateur Buma. Zij zien in die bedrijven en de manier waarop zij te werk gaan een grote bedreiging voor de democratie en de informatievoorziening in Nederland. De media willen nauw betrokken worden bij het AI-beleid van de overheid en vinden dat Den Haag veel sneller de Europese regelgeving moet toepassen.

Dat zijn de media. Terug naar het onderwijs. Daar ziet Suilen het allemaal niet heel somber voor in. “Op de keper beschouwd denk ik dat de soep niet zo heet gegeten wordt. Het is vooral omdat het iets nieuws is, waardoor mensen vaak in een verkeerd narratief stappen. ‘De trein die al rijdt’: dat soort fatalisme, alsof je overgeleverd bent aan anderen. Ergens klopt dat, maar ik heb wel een keuze in hoeverre ik ergens in meega.”

Knutselen
Docent, schrijver, Bron-columnist maar in dit geval toch vooral AI-specialist en technofilosoof Rens van der Vorst staat er niet van te kijken, van de ophef bij de HAN. “Als iedereen zelf gaat knutselen met AI, dan kan dat gevaarlijk zijn. Ik sluit zeker niet uit dat dit ook bij Fontys gebeurt en dat ook hier dat gevaar bestaat.”

Het probleem met AI, zo zegt Van der Vorst, is dat je tegenwoordig zelf niet veel hoeft te kunnen om toch ingewikkelde dingen te bouwen. “Vroeger moest je op zijn minst zelf kunnen coderen. Dat hoeft niet meer, want dat programmeren doet AI wel voor je. Dus wordt het steeds eenvoudiger om dingen als een custom gpt of chatbot te bouwen. Maar het wordt dus ook steeds belangrijker dat je daar voorzichtig en doordacht mee omgaat.”

Probleem is dat de meeste studenten maar ook docenten waarschijnlijk werken op dezelfde computer die ze ook voor Fontys gebruiken. En zoals voor elke plugin geldt: al heel snel geef je daarmee toegang tot je bestanden en geef je dus ook de controle weg.

“Je geeft een externe actor toegang tot gegevens waar ze niets te zoeken hebben. Op een secure omgeving is dat risico natuurlijk al een stuk kleiner. Factorauthenticatie, waarbij je op je mobieltje eerst een code moet invoeren, maakt het al een stuk beter. Maar al met al wordt het allemaal wel een stuk ‘trickier’.”

“Mijn advies: ook al heb je een scherpe scalpel, dan nog is het niet verstandig om jezelf te opereren. Steeds meer amateurs kunnen nu van alles maken en doen met AI. Maar ook op het gebied van kunstmatige intelligentie is het beter als je zaken overlaat aan de experts.”

Het marktaandeel van Fontys is marginaal gestegen met 0,1% naar 8,4%. Aangezien de cijfers in februari pas definitief worden en de marges wel heel klein zijn, is de conclusie wel op zijn plaats dat er nauwelijks iets is veranderd. Fontys blijft dus de grootste hbo-instelling in het zuiden van Nederland.

“Over de nieuwe instroomcijfers zijn we relatief tevreden. In elk geval is het aantal inschrijvingen bij onze onderwijsopleidingen vrijwel stabiel gebleven, net als landelijk het geval is. Al zijn natuurlijk de doorstroomcijfers misschien nog wel belangrijker. Die komen later pas", aldus Joep Houterman. 

Volgens de Fontysvoorzitter hebben de jongste cijfers positief noch negatief invloed op de bezuinigingsplannen zoals die in 2023 zijn opgesteld en sindsdien in praktijk worden gebracht. “Nee. Die veranderen niet. Wel blijven we doorlopend de aantallen monitoren om indien nodig bij te stellen.”

Pijnpunt
In elk geval is het aantal inschrijvingen bij de onderwijsopleidingen gestegen, net als landelijk het geval is. "Het grootste pijnpunt is ict. Ook daarin volgen we als Fontys de landelijke trend: er zijn minder studenten die zich hiervoor hebben ingeschreven. Dat geldt eigenlijk voor de hele bètatechniek.” 

En dat is wel reden tot zorg, met name omdat Fontys uiteraard in het hart van de Brainportregio ligt. Een regio waar het werkveld schreeuwt om nieuwe in ict en techniek opgeleide werknemers.

“Daarom is dat ook wel het speerpunt voor het komend jaar. Het is een landelijk zorgpunt, maar we voelen als Fontysbestuur heel sterk een extra verantwoordelijkheid. Dat is ook de reden dat we actief werven in het buitenland om studenten voor deze studies hierheen te krijgen. En dan met name uit non-EER-landen. Omdat die studenten veel eerder geneigd zijn na hun studie hier ook te blijven en een baan te zoeken.”

Bij die werving werkt Fontys samen met andere hoger onderwijsinstellingen die betrokken zijn bij de Operatie Beethoven. “We trekken samen op met bij de werving, maar ook als het bijvoorbeeld gaat om de huisvesting van studenten in de Brainportregio.” Goed nieuws noemt Houterman daarbij dat bij Fontys de masterportfolio in met name de it-hoek wordt uitgebreid. “Daar liggen kansen om ook andersoortige studenten aan te trekken.”

Concurreren
Verder wil Houterman vooral inzetten op meer samenwerking met de andere hogescholen in het zuiden. Met Avans, Zuyd en HAN worden al de portfolio’s afgestemd. Wat het Fontysbestuur betreft wordt de samenwerking nog uitgebreid met Buas, Has en De Kempel. “Je wilt niet nodeloos concurreren met elkaar. Dat is in-productief.”

Dat klinkt al aardig zoals veel grotere partijen in de Tweede Kamer het in hun verkiezingsprogramma’s beschreven: meer samenwerking en de perverse prikkel van zoveel mogelijk studenten binnenhalen beperken door de onderwijsinstellingen voortaan niet meer per student te betalen.

“Van dat laatste moeten we nog zien wat ervan terecht komt. Maar zelf geloof ik meer in een hybride variant. Een beetje prikkel is nooit verkeerd. Dat houdt elkaar scherp, ook als je ondertussen wel de samenwerking zoekt - niet alleen in  als het gaat om innovaties. En niet alleen voor bestuurders: dat moet ook op de werkvloer zo gevoeld worden.”

Bij de verkiezingen van afgelopen maand dook het ongenoegen over de verschillen in vergoeding voor stagiaires in verkiezingsprogramma’s van bijna alle politieke partijen op. Stagiairs moeten een eerlijke beloning krijgen, klonk het. En een mbo’er zou eigenlijk dezelfde vergoeding moeten krijgen als een hbo’er of wo’er. 

Dat onderscheid wordt vaak nog gemaakt. Ook bij hogescholen zelf. Niet bij Fontys. Of iemand nu een mbo-, hbo- of wo-opleiding volgt: alle studenten krijgen hier dezelfde vergoeding.

Sommige partijen (zoals verkiezingswinnaars D66 en CDA) willen een stagevergoeding verplichtstellen, terwijl andere (zoals VVD en JA21) bang zijn dat kleine bedrijven dan geen stageplaatsen meer aanbieden.

Terwijl wel bijna alle studenten van mbo- en hbo-opleidingen móeten stagelopen. Daar leren ze veel van, maar ze verrichten ook arbeid. Soms moeten studenten fulltime aan de slag en hebben ze nauwelijks tijd voor een bijbaan. Dat laatste steekt. Want sommige studenten kunnen zonder bijbaan gewoonweg niet rondkomen. De huren zijn torenhoog, de boodschappen zijn duur en het collegegeld bedraagt meer dan 2.600 euro.

Ongelijke vergoedingen
Maar wat betalen hogescholen zelf aan studenten die bij hen stagelopen? Zij sturen niet alleen stagiairs op pad naar andere instellingen en bedrijven, ze hebben zelf óók stagiairs op hun afdelingen rondlopen, bijvoorbeeld bij de administratie, de beveiliging of de personeelsafdeling. Welke vergoeding bieden zij?

Het Hoger Onderwijs Persbureau vroeg het bij alle 36 hogescholen na en dertig gaven er antwoord. De uitkomst: ze betalen lang niet allemaal hetzelfde. En ze discrimineren ook weleens naar opleidingsniveau. Het goede nieuws is dat alle dertig onderzochte hogescholen een stagevergoeding bieden, 21 maken daarbij géén onderscheid naar opleidingsniveau. 

De gemiddelde stagevergoeding is bij die hogescholen 444 euro en dat bedrag zit ruim boven het landelijk gemiddelde voor mbo’ers (250 euro) en hbo’ers (380 euro). Uitschieters naar boven zijn NHL Stenden (750 euro) en de Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten (775 euro). De Marnix Academie en Hogeschool Iselinge bungelen met gemiddeld 250 euro per maand onderaan. 

Fontys betaalt niet alle stagiaires evenveel: dat hangt af van het instituut of van de dienst waar de student stage loopt. Wel moet de maandelijkse vergoeding bij fulltime stage minimaal 400 euro bedragen. Maximaal kan een student 600 euro verdienen bij een stage binnen Fontys. Daarmee is de hogeschool een van de beter betalende in Nederland.

Onderscheid
Zoals gezegd maakt Fontys ook geen onderscheid in opleidingsniveau. Negen hogescholen doen dat wel. Bij de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen bijvoorbeeld krijgen mbo’ers tussen de 75 en 250 euro (afhankelijk van stageduur en leerjaar), terwijl hbo-studenten daar 200 à 400 euro kunnen ontvangen.

Vooral mbo-studenten zijn de dupe van een onderscheid naar opleidingsniveau. Mbo-stagiairs ontvangen bij deze tien hogescholen gemiddeld 215 euro en dat is dus laag vergeleken met het landelijk gemiddelde van 250 euro.

Daardoor loopt het ook behoorlijk uiteen wat een mbo’er ontvangt. Bij ArtEZ in Zwolle krijgt een mbo-stagiair 275 euro, terwijl de Hogeschool van Amsterdam (die geen onderscheid maakt) bijna het dubbele betaalt: 500 euro.

© HOP. Cijfers: juli 2025. HAN-gemiddelden: vergoeding mede afhankelijk van stageduur en studiejaar. BUAS vergoedt per studiepunt: omgerekend naar maandbedrag.

Studentenorganisatie ISO pleit voor een minimale vergoeding van 560 euro en vindt de grote verschillen tussen de hbo-instellingen oneerlijk. “Het is een goed begin dat er hogescholen zijn die dit bedrag, of zelfs hoger bieden”, zegt voorzitter Sarah Evink. “We zouden graag zien dat de andere hogescholen zich hierbij aansluiten.”

Volgens de cao voor hogescholen komt de stagevergoeding tot stand in overleg met de personeelsgeleding van de medezeggenschapsraad (en niet met de studenten in de raad). Dit overleg geeft hogescholen kennelijk veel vrijheid om een eigen koers te varen. Gevraagd naar het waarom reageert de Vereniging Hogescholen summier. Er is “ruimte voor maatwerk” en dat vindt de vereniging juist goed.

Het inmiddels demissionaire kabinet geeft sociale partners tot 2027 de tijd om afspraken over stagevergoedingen in de cao op te nemen. Nu is dat in slechts 20 procent van de cao’s het geval. Als de vooruitgang onvoldoende is, kan er een verplichte minimumvergoeding worden ingevoerd.

Aanpassen
De hbo-instellingen kennen de discussie rond stagevergoedingen ook. De Hogeschool Leiden overweegt alle vergoedingen gelijk te trekken: “Er is op dit moment nog sprake van een onderscheid in vergoedingen voor de verschillende opleidingsniveaus. We zijn ermee bezig om dat aan te passen.”

Avans merkt op dat bedragen verhoogd kunnen worden indien nodig, maar dat lijkt vooral een kwestie van vraag en aanbod: “De directie van een organisatieonderdeel kan bij het moeizaam invullen van een stageplaats positief afwijken van de bedragen.”

Goed voorbeeld
De minister van Onderwijs in het vorige kabinet, Robbert Dijkgraaf, vergeleek het vervolgonderwijs met een waaier in plaats van een ladder. Mbo is niet lager dan hbo of wo, maar ligt ernaast als in een waaier. Je moet geen nodeloos onderscheid maken naar opleidingsniveau.

Die zienswijze werkt door in de discussies over stagevergoedingen. Het Rijk en aanverwante organisaties (zoals het rijbewijzeninstituut CBR en de rechtspraak) geven het goede voorbeeld met een vaste stagevergoeding van 775 euro, ongeacht opleidingsniveau.

Uit een inventarisatie blijkt dat ook 93 procent van de gemeenten geen onderscheid tussen mbo, hbo en wo meer hanteert, hoewel daar de gemiddelde vergoeding (430 euro) wel een stuk lager is dan bij het Rijk.

Over het waarom laat Houterman desgevraagd weten: “Fontys en de andere hogescholen spelen een belangrijke rol bij het versterken van de veiligheid en weerbaarheid van Nederland. Wij doen dit met ons onderwijs, zoals minoren, en met praktijkgericht onderzoek en vernieuwende projecten. Zo helpen we studenten en professionals om de kennis en vaardigheden te ontwikkelen die nodig zijn om goed voorbereid te zijn op risico’s en crises.”

“Weerbaarheid gaat over meer dan alleen defensie. Het betekent dat we als samenleving voorbereid zijn op grote uitdagingen, zoals pandemieën, klimaatverandering, cyberaanvallen en nepnieuws. Omdat hogescholen midden in de maatschappij staan, hebben wij de taak om met ons onderwijs en onderzoek bij te dragen aan oplossingen voor actuele maatschappelijke vraagstukken. Daarbij hoort ook het versterken van de weerbaarheid van onze samenleving.”

Subsidie
Dat is dan het waarom. Maar dan het wat. Het zegt misschien al genoeg dat er een aparte accountmanager Defensie bij Fontys is aangesteld, in de persoon van Niek Schmitz. Dus hem de vraag gesteld wat die samenwerking nu precies in de praktijk behelst. 

Het meest concreet, zo zegt hij, is de minor die nu wordt opgezet in samenwerking met Defensie. Andere hogescholen bieden al een minor aan die de Nationale Weerbaarheidstraining van Defensie combineert met hun studie. Fontys is nu ook bezig met zo'n minor met fysieke en mentale trainingen van Defensie als vast onderdeel.

“Er zijn er veel gesprekken geweest en de keuze is hierin al gemaakt dat we als Fontys een brede minor aanbieden, niet specifiek aan een onderwerp of leerroute gekoppeld. Dat dus in tegenstelling tot bijvoorbeeld Avans. Dit wordt ook afgestemd tussen hogescholen, dat is dus een ander deel van de gesprekken hierover.”

Subsidie
Een afgeronde minor is er nog niet, dat zal pas voorjaar 2026 worden. Wat dan wel? “Dat is nu nog moeilijk te zeggen. We zitten namelijk nog in zo'n fase van vraag en antwoord met Defensie. We hebben wel een viertal verzoeken gedaan bij regieorgaan SIA voor een KIEM-subsidie. Maar daar horen we pas in januari iets van.”

Voor het geld doet Fontys het het ook niet, want die KIEM-subsidies gaan maar tot maximaal  €50.000, en dat is niet veel in de subsidiewereld. “Los daarvan: we hebben als Fontys in het verleden ook al vaker iets gedaan hoor, met Defensie. Daar verandert vooralsnog niet veel aan, alleen richten we het organisatorisch anders in. Natuurlijk wel mooi als dat kostendekkend kan. In de komende jaren voorzien Defensie en SIA wel een toename in de onderzoeksbudgetten, dus dat biedt de kans om onderzoek op te schalen. Maar dan dus wel inhoudelijk gedreven, niet financieel."

Uitbreiding
In elk geval is het ‘werkgebied’ voor de samenwerking met Defensie heel breed, zo stelt Schmitz. “Het gaat vooral om capaciteitsuitbreiding, want Defensie wil immers meer mensen in dienst nemen. Dus of het nu gaat om logistiek, ict, zorg, hrm, engineering: er is veel vraag naar zowel onderzoek als personeel."

"En vanuit het hbo in Nederland voelen wij ook wel de plicht om daar iets mee te doen. Op de eerste plaats om mensen uit te leggen wat Defensie nu eigenlijk inhoudt, want daarover bestaan veel misverstanden. Het gaat niet of zeker niet alleen maar om mensen die kunnen schieten.”

Het is volgens Schmitz ook niet zo dat het een kwestie is van u vraagt en wij draaien. “Ethiek is ook een belangrijk element. Er zijn wel harde randvoorwaarden als het gaat om bijvoorbeeld (digitale) veiligheid en techniek. Maar ook de veiligheid van de eigen mensen.”

Drones
Is het dan geheim wat er precies gedaan wordt voor en met Defensie? Nee, verre van, zo zegt Schmitz. “Veruit het meeste is gewoon openbaar. Het gaat vaak om vraagstukken die toch al spelen, niet alleen bij Defensie, en die we vaak ook al voor andere organisaties hebben onderzocht." 

“Neem hét meest zichtbare en elke dag weer in het nieuws opduikende voorbeeld: drones. Dat is een hele duidelijke technologie waar we bij Fontys al het nodige onderzoek naar hebben gedaan. Nu is het in het nieuws vanwege Oekraïne en al die onbekende drones die opeens her en der opduiken. Maar drones worden ook door kinderen gebruikt als speelgoed. Door ziekenhuizen om medische hulpmiddelen te vervoeren. Of door Amazon dat er pakketjes mee bezorgd.”

Sommige partijen besteden nauwelijks aandacht aan onderwijs in hun verkiezingsprogramma, andere schrijven er juist pagina’s over vol. Waarbij wel de kanttekening dat de omvang van de programma’s sterk varieert. Koplopers zijn GroenLinks-PvdA (187 A4’tjes waarvan 11 over het onderwijs), PvdD (135 om 8) en Volt (154 om 5). Het partijprogramma van D66 is minder lijvig, 89 pagina’s, maar met 5 pagina’s over onderwijs krijgt dat thema relatief evenveel aandacht als bij GroenLinks-PvdA en Partij voor de Dieren.

Demonstraties
Inhoudelijk zijn de verschillen groot. Niet als het om het mbo of de universiteiten gaat. Het mbo krijgt ruim aandacht van vrijwel alle partijen, meer dan het hoger onderwijs. De universiteiten komen er het karigst vanaf. Waar die al genoemd worden gaat het vooral om de vrijheid van meningsuiting en de begrenzing daarvan. De waan van de dag dus, want dit is vooral ingegeven door de pro-Palestijnse demonstraties.

Het hbo zit daar een beetje tussenin. De eerder genoemde koplopers besteden er de meeste woorden aan. Ook Ja21 heeft uitgesproken ideeën, waaronder het terugdraaien van de bezuinigingen. Denk en de PVV komen nog niet tot een half A4’tje over hoger onderwijs, de BBB nog minder.

Internationals
Wat ook opvalt: bijna alle partijen pleiten voor meer praktijkgericht onderzoek en zeggen iets over de internationale studenten. Vanwege die internationale studenten en vanwege de demografische krimp pleiten veel partijen ook voor een andere financiering van hoger onderwijs. De meeste willen af van het huidige systeem waarbij instellingen per student betaald worden. Die ‘perverse prikkel’ moet eruit gehaald worden, zo stellen bijna alle grotere partijen.

Verder is nog noemenswaardig dat CDA en Partij voor de Dieren alsnog het Flexstuderen, waarmee eerder een proef is gedaan bij instellingen – maar niet bij Fontys, willen invoeren. Het CDA wil ook een ‘beursprogramma voor excellente studenten’. En de VVD draait sommige zaken om vergeleken met andere partijen: geen langstudeerboete (wat de BBB dan wel alsnog wil invoeren) maar een kortstudeerbonus, en minder collegegeld vragen aan studies in tekortsectoren.

Keuze
Maar misschien wel het belangrijkste punt: wil een partij nog meer bezuinigen, een pas op de financiële plaats maken of juist bezuinigingen terugdraaien en/of meer geld aan het hbo (en de universiteiten) toewijzen? Bron heeft het allemaal op een rijtje gezet. 

Of nee, niet allemaal: we hebben vooral gekeken naar drie belangrijke thema’s voor het onderwijs zelf en drie belangrijke thema’s voor de student. Voor wie nog geen keuze heeft gemaakt: misschien helpt het je woensdag in het stemhokje. 

Wat schrijven de partijen over het hoger onderwijs?

Wat schrijven de partijen over studenten? 

In het Debat van het Zuiden werd het zelden spannend: de standpunten van de partijen zijn zo langzamerhand wel bekend. Dat punt moet je Geert Wilders nageven. Toen hem gevraagd werd waarom hij aan zo weinig debatten meedoet, was precies dat zijn antwoord. En inderdaad, ook de PVV-leider kwam nergens met nieuwe inzichten of standpunten. Net als de andere zes.

Media
Maar mooi was het wel voor het twintigtal Journalistiekstudenten die nu eens van dichtbij mochten meemaken hoe zo’n debat eraan toe gaat. En hoe de media daarbij te werk gaan. Het debat was een initiatief van de regionale omroepen uit Zeeland, Brabant en Limburg, maar ook dagbladjournalisten, de NOS en andere nieuwsorganisaties waren aanwezig. 

Zoals ook het bestuur van Fontys en uiteraard directeur Gerrie Zwartjes van de Journalistiek-opleiding. Zwartjes en de Fontysbestuurders hebben wel een topmaand gehad: eerst kwam de koning er een kijkje nemen, en nu dus alle politieke zwaargewichten inclusief (waarschijnlijk) de toekomstige premier van het land. “Het is toch mooi dat we dit hier hebben kunnen doen. Het toont de kracht van dit gebouw”, aldus Fontysvoorzitter Houterman.

Brainport
Zoals gezegd was het wel jammer dat de organiserende omroepen, nota bene in hét mediahuis van het zuiden, mediabeleid en de vrijheid van meningsuiting niet als onderwerp hadden gekozen. En helaas ook niet onderwijs. 

De enige die tijdens het debat concreet onderwijs benoemde was Frans Timmermans, voorman van GroenLinks-PvdA. Het kwam ter sprake tijdens het thema samenwerking. CDA-leider Bontenbal noemde Brabant, en meer specifiek Eindhoven en Brainport, hét voorbeeld van hoe samenwerking tot meer succes leidt. 

Timmermans vulde dat even later aan: "Brainport, de meest innovatieve regio ter wereld, is geboren uit de triple helix - de samenwerking van overheid, bedrijfsleven en onderwijs.” Daar kan politiek Den Haag een voorbeeld aan nemen, zo betoogde hij. Waar Timmermans nog aan toevoegde: “Daarom willen wij ook niet bezuinigen op onderwijs en onderzoek, maar er juist in investeren.” Later noemde hij ook dat er meer leraren voor de klas moeten komen te staan.

Levensader
De andere partijen? Geen woord over onderwijs. Desgevraagd zei Timmermans na afloop van het debat dat het hem had verbaasd dat de andere partijen daar niets over zeiden. “Een gemiste kans. Toch zeker hier in Brabant, waar onderwijs en onderzoek de levensader van de provincie zijn.”

Bij het onderwerp wonen werd ook met geen woord over studenten gerept. Aan de andere kant: alle partijen zijn wel voor minder regels en meer en sneller bouwen. De noodzaak daartoe was een van de zeldzame punten waarover ze het alle zeven eens waren.

Over de oorzaak (PVV en Ja21 wezen naar de asielzoekers) en hoe er meer gebouwd moet worden, liepen de meningen wel uiteen. Maar ook die standpunten zijn inmiddels al vaak voor het voetlicht gebracht.