De ElsGenerator is vernoemd naar Els de Vaan-Bruinsma, die decennialang docent natuuronderwijs was aan de pabo in Nijmegen. Ook bij Fontys liet zij haar sporen na. Haar boek Praktische didactiek voor natuur en techniek geldt op alle pabolocaties als verplichte literatuur.

Volgens Huub van der Haagen, pabodocent Natuur en Techniek in Eindhoven, is dat niet zonder reden. “Het is praktisch, goed leesbaar en staat vol voorbeelden, uitleg en denkvragen.” Van der Haagen kan het weten, want hij werkt al ruim 35 jaar als docent bij Fontys en studeerde er zelf ook.

Volgens haar man Jan de Vaan, zus Annette van der Bilt-Bruinsma en broer Geert Bruinsma weerspiegelt het boek precies wie Els de Vaan was. “Els werd gedreven door nieuwsgierigheid en een onderzoekende houding. Dat wilde ze overbrengen op haar studenten en via hen op leerlingen in het basisonderwijs.”

Zelf onderzoeken
Onderwijs moest kinderen raken, vond De Vaan, omdat kennis anders niet beklijft. Zelf onderzoeken, ervaren, voorspellen en vervolgens verifiëren vormden de kern van haar onderwijsvisie. Daarom ontwikkelde ze practica met alledaagse materialen, zoals zonneautootjes van boterkuipjes, die kinderen zelf bouwden en waarmee ze wedstrijden hielden.

Ook na haar pensionering bleef De Vaan lesmateriaal en proefjes ontwikkelen voor natuur- en techniekonderwijs. “Een van de laatste dingen die zij wilde maken, was een eenvoudig apparaat waarmee leerlingen kunnen voelen hoeveel inspanning het kost om elektriciteit op te wekken”, vertelt Jan de Vaan. Broers Geert en Sjoerd Bruinsma bouwden een prototype dat nog tijdens haar leven werd getest.

Eenvoudig ontwerp
Na haar overlijden werkte de familie het idee verder uit. Uiteindelijk werden vijftig ElsGenerators gebouwd, die worden verspreid onder pabo's in heel Nederland. Een van de exemplaren staat nu in Den Bosch op tafel, eromheen drie pabodocenten samen met de makers. Huub van der Haagen wordt vergezeld door Maartje Schollen en Stefan van Beurden, pabodocenten uit Tilburg en Den Bosch. 

De ElsGenerator bestaat uit een generator die met een lijmklem aan een tafel wordt bevestigd. Deze is verbonden met een printplaatje en drie lampen: een gloeilamp van 21 watt, een gloeilamp van 5 watt en een ledlamp van 2 watt, die evenveel licht geeft als de gloeilamp van 21 watt. Wie aan de hendel draait, merkt direct het verschil. De ledlamp kost relatief weinig inspanning, terwijl de gloeilamp van 21 watt aanzienlijk meer kracht vraagt. [tekst gaat verder na de video]

“Met de ElsGenerator voel je hoeveel inspanning nodig is om een lamp te laten branden”, licht Geert Bruinsma toe. Tijdens de demonstratie proberen de pabodocenten via een USB-aansluiting een printplaatje tot 12 volt op te wekken. Dat lukt niet, al komen ze wel in de buurt. Het maakt duidelijk hoeveel moeite het kost om elektriciteit te produceren.

Stefan van Beurden noemt de ElsGenerator een waardevolle aanvulling op het onderwijs. “Ons vak staat of valt met practica. We hebben een heel kabinet aan materialen die onze studenten in de klas gebruiken, en de ElsGenerator past daar uitstekend bij.” Collega Maartje Schollen ziet nog een ander voordeel. “Sommige studenten denken dat natuur- en techniekonderwijs saai of moeilijk is. De ElsGenerator bewijst dat het juist uitdagend en leuk kan zijn.”

Duurzaamheid
Van der Haagen wijst bovendien op de koppeling tussen techniek en duurzaamheid. “De ElsGenerator laat zien dat elektriciteit niet zomaar uit het stopcontact komt. Er is energie nodig om die op te wekken, en sommige apparaten zijn veel zuiniger dan andere.” Daar raakt de pabodocent een andere drijfveer van Els de Vaan: duurzaamheid.

Van Beurden pleit ervoor de ElsGenerator niet alleen in de bovenbouw in te zetten. “Bewustwording en talentontwikkeling beginnen al bij de kleuters.” Dat sluit naadloos aan bij de onderwijsvisie van Els de Vaan: kinderen leren het meest wanneer ze zelf kunnen onderzoeken, ervaren en ontdekken.

Foto bovenin: Stefan van Beurden geeft een slinger aan de ElsGenerator terwijl Maartje Schollen, Huub van der Haagen, Annette van der Bildt-Bruinsma, Geert Bruinsma en Jan de Vaan (vlnr) toekijken.

Landelijk gezien gaat het om een unieke samenwerking, waar naast Fontys Educatie en OMO (Ons Middelbaar Onderwijs, een scholenorganisatie voor het voortgezet onderwijs) ook de bisdommen van Breda en Den Bosch en de Universiteit van Tilburg aan meedoen. Samen organiseerden ze in het afgelopen studiejaar tien scholingsbijeenkomsten voor bevoegde OMO-docenten die geschoold zijn voor een ander vak dan Levensbeschouwing, maar wel interesse hebben in een tweede bevoegdheid voor het vak – jawel – Levensbeschouwing.

Levensbeschouwing is en blijft immers een belangrijk vak, zegt Van den Bemt. Maar omdat het tekort voor docenten groot en de aanwas vanuit zowel Fontys als de Tilburgse universiteit niet bijster hoog is, moeten er andere stappen gezet worden. "Momenteel zijn er landelijk gezien heel veel onbevoegde of onderbevoegde mensen die het vak Levensbeschouwing geven, wat ervoor zorgt dat de kwaliteit soms ondermaats is", zegt Hans van den Bemt daarover.

Dat zit zo: Levensbeschouwing is vanuit de overheid geen verplicht vak. Schoolbesturen bepalen zelf of ze het vak verplicht maken en bij OMO is dat het geval. Tegelijkertijd zijn er geen landelijke richtlijnen over welke bevoegdheid je nodig hebt om het vak te mogen geven. “Ze moeten lesbevoegd zijn, pedagogisch en didactisch, maar dat betekent dus dat iemand met een tweedegraads Geschiedenis-diploma bij wijze van spreken ook automatisch Levensbeschouwing zou mogen geven”, aldus Van den Bemt. 

Proefjaar
OMO doet dat niet op die manier; de organisatie wil niet zomaar elke docent voor de klas zetten en wil bovendien het vak Levensbeschouwing versterken. “Daarom is er nu een traject opgestart waarbij bevoegde docenten met tien scholingsbijeenkomsten een soort proefjaar krijgen om erachter te kunnen komen of Levensbeschouwing iets voor ze is.” 

Na die tien bijeenkomsten krijgen ze een certificaat waarmee ze in principe kunnen zeggen dat ze voldoende bekwaam zijn om het vak te geven. Toch hebben de samenwerkende partijen de hoop dat de docenten na het traject doorstromen naar een officiële studie bij bijvoorbeeld Fontys. “Bij Fontys Educatie Levensbeschouwing kunnen ze dan in één jaar tijd hun bevoegdheid halen. Met het certificaat zijn ze bekwaam, met een diploma bevoegd.” 

Verdubbeling
De eerste ronde van de samenwerking heeft voor Fontys goed uitgepakt: van de negen deelnemers stromen er zes door naar de opleiding binnen Fontys. Maar die zekerheid was er op voorhand absoluut niet, zegt Van den Bemt. “Het had ook zo kunnen zijn dat Fontys er geen enkel profijt van zou hebben als niemand voor een vervolgstudie bij ons zou kiezen. Dat is gelukkig niet gebeurd: we krijgen er een mooi aantal studenten bij. Bijna een verdubbeling van het aantal zij-instroomstudenten dat we nu hebben.”

Woensdag krijgen de eerste negen deelnemers hun certificaat uitgereikt en in september start de tweede ronde. Dat gaat ook weer over het vak Levensbeschouwing, maar volgens Van den Bemt zou het ook voor andere tekortvakken een goede oplossing kunnen zijn. “Als je mensen in een aantal bijeenkomsten eerst laat proeven, maak je de drempel een stuk minder hoog dan wanneer iemand meteen met een hele studie moet starten.” 

Drie maanden lang maakte Neeltje deel uit van een Tanzaniaans gastgezin. Geen kamer in een complex met meerdere studenten dus, maar ook geen studieroosters vol collegedagen. De derdejaars pabo-student dompelde zich onder in een heel andere soort buitenlandervaring. “Ik heb lesgegeven op privéscholen, overheidsscholen, een dovenschool en organisaties voor straatjongeren. Niet alleen leerzaam, maar ook levensveranderend.”

Neeltje werkte voornamelijk met de straatjongeren, waar ze twee dagen per week naartoe ging. “Om te kijken hoe het met ze gaat en ondersteuning te bieden, maar ook om te sporten en spelletjes te spelen. Zo hebben we heel wat uren gespendeerd aan Uno en touwtjespringen, maar ook aan dansen en tekenen.”

Grootste verschillen
De derdejaarsstudent gaf voornamelijk Engelse les en sportlessen. Dat ging niet altijd gemakkelijk. “De kwaliteit van het Engelse onderwijs daar is niet zoals we dat hier kennen, dus dat maakte het soms best lastig om les te geven. Uiteindelijk hebben we dat op weten lossen met de inzet van een vertaler, veel spelletjes en Engelse liedjes. Zo wisten we kinderen toch de taal te leren.”

Hoewel Neeltje op verschillende scholen lesgaf, werd zij vooral door de klassengrootte op de openbare overheidsscholen volledig overrompeld. “Ze hebben daar klassen met ruim 150 kinderen. Daar schrok ik echt van. Zoiets kom je in Nederland absoluut niet tegen.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Ook het dagelijks leven in Iringa stond haaks op haar leven thuis in Nederland. “Koken doen we hier op kolen, wassen doe je met de hand en de dag staat voornamelijk in het teken van je leven onderhouden. Op een langzamer tempo dan dat we gewend zijn.”

Dat was soms een uitdaging voor de student, maar gelukkig houdt ze daarvan. Daarom koos ze ook voor ‘een ander soort minor dan normaal’. “In Nederland was ik ook al meer geïnteresseerd in het speciaal onderwijs, en de projecten hier sloten daar heel goed op aan.”

Neeltje wist haar reis op verschillende manieren te bekostigen. Ze spaarde volop voor haar ervaring, maar won ook een Scholarship. “Voor vertrek deed ik een soort sollicatie middels een filmpje waarin ik uitlegde wat ik wilde leren. Dat mogen alle studenten doen die voor hun minor buiten Europa gaan. Samen met twee medestudenten won ik die beurs, ter waarde van 2.500 euro.”

Waardevolle waarderingen
De student ontving ook een uitwonende beurs van DUO. Allemaal mooi meegenomen, hoewel het leven in Tanzania vele malen goedkoper is dan in Nederland. “Hier kun je voor vijf euro per dag meer dan prima leven. Als je uiteten gaat, kost het je wellicht 10 euro. Maar voor een flinke maaltijd vol groente en fruit ben je hier nog geen 3 euro kwijt. Ga je echt iets toeristisch doen, dan betaal je natuurlijk de Europese prijzen, zoals ik bijvoorbeeld heb gedaan voor een safari. Maar ook dat is het waard.”

Terugkijkend op haar reis is Neeltje vooral dankbaar voor de ervaringen die ze in Tanzania op heeft gedaan. “Ik had vooraf nooit verwacht dat ik zoveel nieuws over mezelf en anderen zou leren. Er is wat dat betreft zoveel meer dan Nederland, Europa en het westerse leven. En dat ben ik door deze reis veel meer gaan waarderen. We kunnen in ons landje zo goed zeuren over de kleinste dingen, terwijl je ook dankbaar kunt zijn voor alles wat je hebt. Hoe klein het ook is. Dat is denk ik de mooiste les die ik geleerd heb.”

Om ervoor te zorgen dat alle studenten bij de start van de pabo voldoende kennis in huis hebben, moesten mbo’ers en havisten sinds 2015 toelatingstoetsen maken voor schoolvakken als aardrijkskunde en geschiedenis. Anders zijn de opleidingen te veel tijd kwijt aan bijspijkerlessen.

Maar te weinig studenten gingen naar de pabo en het lerarentekort werd steeds groter. En dus startte het kabinet in 2022 een experiment om de opleiding toegankelijker te maken: studenten hoeven niet meer vooraf te slagen voor alle toetsen. Ze mogen gewoon met de pabo beginnen, zolang ze de toetsen – al dan niet alsnog met bijspijkerlessen - alsnog binnen een jaar halen.

En dat heeft effect gehad, blijkt nu uit de eindevaluatie uitgevoerd door onderzoeksbureau ResearchNed. De instroom is gegroeid van zo’n 7.700 studenten in 2021/2022 naar 8.500 studenten dit studiejaar. Ook binnen Fontys is er over de hele linie – dus niet geheel toe te schrijven aan dit experiment -  een stijging te zien in de instroom van pabostudenten.

Stress
Toch blijken er ook nadelen te zijn. Zo ervaren eerstejaarsstudenten gemiddeld meer studiedruk, omdat zij tussen de gewone lessen door de toelatingstoetsen nog moeten herkansen. Een meerderheid zegt hierdoor studievertraging op te lopen.

Anton van den Brink, directeur bij Fontys Educatie Eindhoven-Den Bosch en Limburg, herkent dat gegeven ook binnen zijn instituten. “Ik heb afgelopen jaar een aantal keer meegelopen met studenten van de opleiding, waaronder heel recent nog bij de pabo in Sittard. Daar zijn de toetsen echt onderwerp van gesprek, omdat ze als een soort zwaard van Damocles boven de studenten hangen. Dat leidt tot stress.”

Doorstromen
In een tussenevaluatie twee jaar geleden klonk dan ook veel kritiek. Toch is er inmiddels meer steun voor het experiment. Want ondanks de toegenomen druk, weten studenten vaak alsnog door te stromen naar het tweede studiejaar. Zo behaalde in 2025 84 procent van de voorwaardelijk toegestane studenten bij Fontys de toetsen.

Fontys wil daarin zelfs een stap verdergaan, door de doorstroomnorm ter discussie te stellen. Nu moeten studenten in de propedeuse 75 procent afronden voordat zij door mogen stromen. “De combinatie van die toelatingstoetsen en de doorstroomnorm levert nog meer stress op. Dat zijn drempels die we weg willen nemen zodat we de studiedruk voor studenten kunnen verlagen”, licht Van den Brink toe.

Meer flexibiliteit
Omdat de OER nog niet vastgesteld is, gaat het echter wel nog steeds om een voorstel. Een voorstel om de doorstroomnorm naar 0 te brengen. “Dat betekent niet dat er helemaal geen drempels meer zijn, maar zorgt er wel voor dat onze opleiding flexibeler wordt.”

Dat is voornamelijk nodig omdat Educatie steeds meer te maken krijgt met maatwerkstudenten, die met een bepaalde norm gedwongen worden om bepaalde vakken af te ronden voordat ze door mogen stromen. “Dat willen we voorkomen. Wel houden we aan dat je bepaalde propedeuse-onderdelen afgerond moet hebben voordat je in de postpropedeuse aan het volgende, aansluitende onderdeel kunt beginnen.”

Stevige professionals
Er zijn volgens het rapport ook geen duidelijke signalen dat de kwaliteit van pabo-gediplomeerden vermindert. Van den Brink: “Fontys scoort nationaal gezien zelfs hoog als het gaat om kwaliteit. Dat horen we ook terug van schoolbesturen bij ons in de regio: we leiden stevige professionals op. Mensen die niet alleen de opleiding hebben gevolgd en hun vak goed beheersen, maar die het ook goed doen in de praktijk.”

Toch levert het experiment ook meer werk voor de opleidingen zelf op. Ze zijn bijvoorbeeld tijd kwijt aan ondersteuningsprogramma’s en persoonlijke begeleiding. “In Sittard zag ik dat bij bepaalde vakken de groep wordt gesplitst in studenten die de toelatingstoets al wel en nog niet gehaald hebben. Daardoor moet ook de docent zijn of haar aandacht verdelen of verdubbelen.”

Voor die extra uren krijgt Fontys momenteel geen extra geld van de overheid. Dat ziet Van den Brink graag veranderen, zeker omdat hij toejuicht dat het experiment omgezet wordt in wettelijke borging binnen de pabo’s. “Omdat de toelatingseis nu in ons onderwijs verwerkt zit, komt dat bovenop het al bestaande curriculum. Dat is geen enkel probleem en we kunnen in die behoefte voorzien, maar dan moeten daar wel middelen tegenover staan. Die zijn nodig zodat de studenten de toetsen ook daadwerkelijk kunnen halen.”

Diversiteit en Brainport
Het rapportadvies is om het experiment door te zetten. Wel opperen de onderzoekers enkele verbeteringen. Geef de pabo’s extra geld voor hun inzet. Ook moeten die hun aankomende studenten zoveel mogelijk aanmoedigen de toetsen alvast te halen.

Het versoepelen van de regels was deels bedoeld om de pabo-opleiding toegankelijker te maken voor studenten van niet-Europese afkomst, die vaak wegblijven. Dat is niet gelukt, staat in het rapport. Daar heeft de directeur wellicht nog een oplossing voor. Zo weet hij dat pabo’s in het Randstedelijke gebied geld krijgen vanuit steden en provincies om in te zetten voor diversiteit. “In een regio als Eindhoven, inclusief de Brainport, zien we dat natuurlijk ook graag gebeuren. Meer diversiteit zou ook hier een mooie toevoeging zijn.”

Zo’n 75 procent van de studenten in het hoger onderwijs is tevreden of zeer tevreden met hun opleiding. Het gaat de goede kant op: vijf jaar geleden, tijdens de coronacrisis, was dit nog 71,5 procent.

Studenten zijn vooral te spreken over de sfeer op hun opleiding: ongeveer tachtig procent is positief. Ook is zo’n driekwart tevreden over de inhoud. Daarnaast voelen studenten zich vaak thuis op de opleiding en veilig om zichzelf te zijn.

Verschil
Er is wel een verschil tussen studenten van universiteiten en van hogescholen. De wo-studenten oordelen positiever. Dit keer zegt 82 procent van de wo-studenten tevreden te zijn, tegenover 70 procent van de hbo-studenten.

Dat blijkt uit de antwoorden in de Nationale Studenten Enquête, die 248.000 studenten dit voorjaar hebben ingevuld. Bijna een op de drie studenten in het hoger onderwijs deed eraan mee.

Deze enquête van het Landelijk Centrum Studiekeuze wordt uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Onderwijs. Met de uitkomsten kunnen studiekiezers opleidingen vergelijken, bijvoorbeeld op Studiekeuze123.nl. Hogescholen en universiteiten kunnen de resultaten gebruiken om hun opleidingen te verbeteren.

Cijfers over Fontys
Uit de Nationale Studenten Enquête zijn ook cijfers te halen die Fontysstudenten aan hun opleiding geven. Op een schaal van 1 tot 5 scoort de sfeer op de opleiding het hoogst: 4,1. De informatievoorziening vanuit de opleidingen scoort het laagst met een 3,3.

Ruim 13.750 Fontysstudenten vulden de enquête in. De algemene tevredenheid is binnen Fontys met een 3,6 net iets lager dan het landelijk gemiddelde. Ook vinden studenten de inhoud en opzet van het onderwijs (3,6), toetsing en beoordeling (3,5) en de studeerbaarheid van de opleiding (3,7) onderdelen waar meer verbetering plaats kan vinden. 

De aansluiting van de beroepspraktijk met de beroepsloopbaan, betrokkenheid en contact en de studiebegeleiding scoren iets beter met een gemiddelde van 3,8. 

Studiedruk
Terug naar de algemene cijfers. Opvallend daarin is de daling van het aantal studenten dat een te hoge studiedruk ervaart. In 2021 had zo’n 38 procent van de studenten hier last van, dit jaar ging het om 31 procent. Wo-studenten ervaren iets meer druk dan hbo-studenten.

De lerarenopleidingen voelen volgens de studenten het zwaarst: bijna de helft vindt daar de studiedruk te hoog. Economiestudenten hebben er het minst last van: slechts 24 procent ervaart het zo.

Docenten en toetsen
Studenten zijn over het algemeen blij met hun docenten, al zijn universitaire studenten positiever dan hbo’ers. Bijna 90 procent van de wo-studenten vindt hun docenten inhoudelijk deskundig. In het hbo is dit zo’n 75 procent.

Vijf jaar geleden schatten studenten de deskundigheid overigens wel iets hoger in: 92 en 80 procent (respectievelijk wo en hbo) vond toen de docenten deskundig.

Beoordeling en voorbereiding
Bij de toetsing en beoordeling zien studenten ruimte voor verbetering. Nog geen 60 procent is tevreden. Zo zou de feedback op hun opdrachten of toetsen beter kunnen, vinden sommigen. Ook is het voor studenten, naar eigen zeggen, niet altijd even duidelijk op wat voor criteria ze worden beoordeeld.

Daarnaast voelen ze zich soms onvoldoende voorbereid op hun toekomstige werk. Dat geldt vaker voor studenten aan de universiteit: bijna een kwart vindt dat de opleiding die ze volgen onvoldoende aansluit op de beroepsloopbaan.

Het is hem nog net niet met de paplepel ingegoten, maar atletiek is wel iets wat Ties al het overgrote deel van zijn leven doet. Hij begon ermee toen hij zes was. Voetbal vond hij toen maar niks, want ‘daar liepen ze alleen maar saai achter een bal aan’. Maar atletiek daarentegen… 

“Atletiek is een sport met allerlei verschillende onderdelen, waarbij elke training anders is”, vertelt Ties, tweedejaars pabo-student. “Je kunt hardlopen, hoogspringen, verspringen, speerwerpen, kogelstoten. Echt van alles. Dat vond ik op jonge leeftijd heel leuk.”

Eerste NK
Hij probeerde elk onderdeel uit en is zich op latere leeftijd gaan specialiseren in het hardlopen. Sloot zich aan bij een hardloopgroep en deed mee aan competities. Op 15-jarige leeftijd liep hij zijn eerste indoor NK. De finale haalde hij toen niet, maar een half jaar later deed hij een nieuwe poging bij het zomerse NK. Met succes: hij won brons.   

“Inmiddels staat de teller op vijf NK-medailles”, zegt Ties. En misschien nog wel honderd andere medailles die hij won bij andere competities, maar die stellen volgens hem niet zoveel voor. “Na brons won ik zilver op een NK, goud, weer zilver en vorige maand nog een keertje goud.” Alles op de afstand 800 meter, want dat is waar de uit Dongen afkomstige middenafstandsloper zich op focust.

“Dat vind ik veruit de leukste afstand om te lopen omdat daar ook een stukje tactiek bij komt kijken. Je loopt op kneiterhoge snelheid twee rondjes van vierhonderd meter. Er zit een baanwissel bij, maar omdat het zo snel gaat, moet je snel denken en heb je bijna geen tijd om fouten te maken. ”

We vroegen hem wat hij verstaat onder ‘kneiterhoge’ snelheid, en ja dat blijkt inderdaad kneiterhoog te zijn: dertig kilometer per uur. “Mijn persoonlijke record staat op 1 minuut 52”, vervolgt de student. Een mooie tijd, maar om in de toekomst ooit mee te mogen doen aan een WK, zal hij nóg sneller moeten. “Voor een WK moet je 1 minuut 47 kunnen halen. Voor de Olympische Spelen zelfs 1 minuut 45.”

Toekomstmuziek
De aankomende Olympische Zomerspelen in 2028 in Los Angeles denkt Ties nog niet te kunnen halen. Misschien die van 2032 in Brisbane dan? De topsporter blijft realistisch. “Ik kan nu wel gaan dromen over iets wat over zeven jaar is, maar ik kan beter in het nu blijven. Voor hetzelfde geld raak je geblesseerd en kun je niet meer lopen.” 

Gaan we niet vanuit natuurlijk, maar toch. “Ik blijf gewoon lekker trainen en volg ondertussen mijn studie. Tot nu toe is dat goed te combineren. Mede dankzij de topsportregeling van Fontys, waar ik overigens misschien wel wat vaker gebruik van zou moeten maken. Afgelopen zomer liep ik op zondag een NK en zat ik ’s avonds nog achter mijn laptop voor een schoolopdracht. ‘Wat ben je nou aan het doen Ties?’, zei mijn moeder toen. Tja, daar had ze wel een punt.”

Het gebeurde in een klaslokaal op de Fontys-locatie in Eindhoven, waar Pabostudenten tijdens een zogenoemde screening een tekst hardop voor moesten lezen en verschillende stemopdrachten uitvoerden. Studenten van de opleiding Logopedie observeerden hen daarbij op hun houding en uitspraak. 

“We letten tijdens zo’n screening bijvoorbeeld op houding, spierspanning van de lippen en uitspraak”, vertelt eerstejaars Logopediestudent Evie. “Verder worden de stemwaarden met een hulpprogramma geanalyseerd en moeten de studenten zelf reflecteren middels een zelfbeoordeling."

Preventief en praktijkgericht
Het doel van de screening is om vroegtijdig mogelijke stemproblemen te signaleren, zoals dysfonie. “Veel mensen gaan pas naar een logopedist als ze al klachten hebben”, vervolgt Evie. “Met zo’n screening kun je vooraf bewust worden van je stemgebruik en eventuele maatregelen treffen.”

Het is de eerste keer dat Evie een screening alleen uitvoert, legt ze uit: “Ik was best wel nerveus van tevoren. We hebben hier vorige week les over gekregen en moeten het meteen in de praktijk brengen. Dan merk je wel waar je nog aan moet werken, je leert er echt van.”

De samenwerking laat zien hoe deze aanpak niet alleen leerzaam is, maar ook bijdraagt aan voorbereidingen op het toekomstige beroep van de studenten. "Ik vind zo’n samenwerking heel erg fijn en zou meer van dit soort initiatieven willen zien. Hoe eerder je er in de praktijk mee aan de slag kunt gaan, hoe beter”, vertelt Evie. 

Dat de screening waardevol was, bevestigt ook Pabostudent Jasper. “Veel docenten hebben last van bijvoorbeeld stemverlies, dus zo’n screening is natuurlijk heel erg fijn. Ik ga er zeker wat aan hebben.”

Vanuit zijn werkervaring in de sales herkent hij het belang van stemgebruik: “Door mijn werk heb ik daar al vaker bij stilgestaan en training in gehad.” De student benadrukt: “Je verhaal komt niet over als je intonatie en houding verkeerd zijn, dat geldt ook voor docenten.”

Toekomst
Ook docent Logopedie Priscilla Bevers is enthousiast over de samenwerking: “Een tijd terug was de screening een standaard onderdeel in ons curriculum, maar helaas is dat door omstandigheden verwaterd.”

Ze legt uit dat ze samen met de teammanager van de pabo het onderdeel opnieuw heeft geïntroduceerd en dat het wat haar betreft weer een standaard onderdeel van het curriculum wordt: “Vanuit de pabodocenten horen we terug dat ze veel waarde hechten aan het stemgebruik van hun studenten. Zeker wanneer studenten stage lopen en erachter komen dat het meer kost voor hun stem dan ze gedacht hadden.”

Naast dit initiatief worden er op de opleiding Logopedie ook andere praktijkgerichte opdrachten gedaan. Zo vertelt Bevers dat studenten een eigen praktijk draaien die gerund wordt door eerste- en tweedejaars studenten, begeleid door docenten.” Het is vrijblijvend voor zowel studenten als docenten. Als een pabo-student straks toch iets wil doen aan zijn of haar stemgebruik, dan kan diegene zich gratis aanmelden voor het spreekuur van onze praktijk.”

Het is dinsdag aan alle 300 pabo-studenten om in hun eigen stageklas een gastles te verzorgen over spierziekten en het goede doel Spieren voor Spieren, waar Serious Request dit jaar geld voor inzamelt. Wij kijken mee met de les van Nynke Hannink, een eerstejaars student die stageloopt in een groep vier en de les tot in de puntjes voor haar klas heeft aangepast en voorbereid.

Maar voordat het zover is vertellen een heleboel rode hoofdjes hoe het net ging bij de sponsorloop waarmee ze zélf geld ophaalden voor het goede doel. De een liep tien rondjes, de ander elf, het record liep op tot veertien. “We hebben allemaal ontzettend ons best gedaan!”, klinkt het achter in de klas. Maar op de vraag voor welk goed doel het precies was, blijft een antwoord uit.

Wat is een spierziekte?
Gelukkig is daar Juf Nynke. Met haar presentatie in de aanslag vertelt ze eerst iets over Serious Request en het Glazen Huis in het algemeen. Totdat er een plaatje komt van heel veel rennende mensen en één man in een rolstoel. “Die meneer heeft een ziekte waardoor hij niet meer alle dingen kan doen die hij wilde, zoals rennen. Zo’n ziekte noemen we een spierziekte.”

Maar hoe voelt zo'n spierziekte? Tijd om wat proefjes te doen. Door je naam met je niet-dominante hand te schrijven bijvoorbeeld. “Dat betekent je hand waar je normaal niet mee schrijft!”, roept een van de kinderen om zijn klasgenootjes te helpen. Na enkele seconden tonen de leerlingen vol trots hun naam, maar lastig was het wel. “Voor mensen met een spierziekte voelt het dus altijd alsof ze met de verkeerde hand schrijven”, legt pabo-student Nynke uit.

Strijd
Want, zo laten andere oefeningen en dia’s in de presentatie zien, leven met een spierziekte is een strijd tegen je eigen lichaam. Een strijd die je iedere dag opnieuw voert, waarvoor je niet gekozen hebt, maar die ook niet te genezen valt.

Al snel komt de realisatie bij de leerlingen dat fietsen, drinken, eten doorslikken, lopen, sporten óf geld bij een sponsorloop inzamelen dus helemaal niet zo vanzelfsprekend is voor iemand met een spierziekte. “En in Nederland zijn er dus 20.000 kinderen die daar iedere dag last van hebben. Dat is hetzelfde als veertig van onze scholen vol.’

Geld inzamelen
Op de vraag wat het goede doel Spieren voor Spieren dan precies doet, weet een pientere leerling meteen te vertellen dat ze onderzoek doen naar spierziekten en kinderen die een spierziekte hebben, helpen om in beweging te blijven. Op de sportclub, in de speeltuin, maar ook op school.

Daar is natuurlijk geld voor nodig. En een deel daarvan komt van de basisschool waar juf Nynke vandaag lesgeeft; de teller staat al op 5.000 euro. Verder halen pabo-studenten van Fontys ook nog geld op middels de verkoop van emblemen, een bingo en andere initiatieven. Maar het belangrijkste doel hier blijft: kennis delen met basisschoolleerlingen zodat ze zich bewuster worden van het onderwerp waar het dit jaar om draait. 

Een geslaagde actie, zo blijkt. "Het was een super leuke les zelfs”, klinkt het vanachter een van de bureautjes. “Applaus voor Juf Nynke!”

Dat zegt Sanne Broeders, docent taaldidactiek bij Fontys pabo. ‘’Ze zijn hier zeker niet laaggeletterd. Er is sowieso een afgeronde havo-, mbo- of wo-opleiding vereist voordat je aan de pabo mag starten.’’ Ze laat weten dat de meeste studenten het lees- en schrijfniveau daarom goed beheersen. ‘’Ze worden in het propedeusejaar getoetst op 3F-niveau en werken toe naar 4F-niveau.’’

Tweedejaars-pabo-student Yoni weet daar alles van. ‘’We hebben dit jaar eerst een 4F-toets en daarna nog een landelijke kennistoets", zegt ze. "Het is een moeilijke toets, die je niet zomaar met algemene kennis van de middelbare kunt halen.’’ De 3F-toets is daarentegen een stuk makkelijker, zo legt studiegenoot Inge uit: ‘’In het eerste jaar moest ik de 3F-toets halen, dat is gelukt. Ik denk dat bijna iedereen die wel haalt, zo niet dan lukt het wel in een tweede keer.’’

Taalles
Docent Broeders vindt dat het probleem rondom schrijfvaardigheid niet op het hbo, maar al eerder moet worden aangepakt. “Ik denk dat er veel meer moet worden geïnvesteerd in het primaire en middelbare onderwijs, dat de cirkel daar doorbroken wordt", zegt ze.

Student Inge denkt dat extra taallessen ook zouden werken. "Schrijfvaardigheid wordt steeds minder, heb ik het idee. We krijgen lessen in taal, maar die zijn gericht op hoe je een bepaald vak als docent aanbiedt. Niet voor je eigen taalniveau dus.’’ Ze legt uit dat veel van de vaardigheden die ze ontwikkelde op de basis- en/of middelbare school nog zelden worden gebruikt. 

Motivatie
Wat volgens docent Broeders verder nog meespeelt in het probleem rondom schrijfvaardigheid, is motivatie. Die mist soms nog. “Tot voor kort kregen de studenten van ons de licentie tot hogeschooltaal, een perfecte tool om te oefenen op 3F-niveau. Helaas wordt hier te weinig gebruik van gemaakt door studenten die het juist nodig hebben, terwijl het een fijne tool is om onder andere werkwoordspelling en formuleringen mee te oefenen. Maar dat moet wel op eigen initiatief.”

Pabo-student Anouk maakt graag gebruik van de tool en ziet om zich heen dat anderen dat ook doen. Met daarbij wel de kanttekening dat zij nog gebruik kon maken van de licentie die door school gegeven werd. Ze hoefde 'm dus niet zelf aan te schaffen. ‘’Mensen die dit jaar beginnen, krijgen de licentie niet meer. Jammer, want je hebt er echt veel aan. Het is fijn om gericht op een niveau te kunnen oefenen.’’
 

De studie komt van de hand van TALIS (Teaching and Learning International Survey), die elke vijf jaar onderzoekt hoe leraren en schoolleiders van het primair en voortgezet onderwijs wereldwijd hun werk- en leeromgeving ervaren. Het is de vierde keer dat dit onderzoek in Nederland wordt gedaan; in 2018 gebeurde dat voor het laatst. Er deden dit keer 300.000 leraren en schoolleiders uit vijftig verschillende landen mee. In Nederland waren dat zo’n 140 basisscholen met 1.300 leraren en 132 schoolleiders, plus 84 vo-scholen met 1.271 leraren en 78 schoolleiders.  

De uitkomsten zijn volgens Fontysonderzoeker Isabelle Diepstraten voor een groot deel positief. Bijna alle Nederlandse leraren zijn tevreden met hun baan en die tevredenheid is in de afgelopen jaren hard gestegen. “Dat komt deels door de salarissen die omhoog zijn gegaan”, aldus Diepstraten. “Maar het meest opmerkelijke resultaat vind ik dat de waardering voor de lerarenopleidingen in de afgelopen vijf jaar sterk is toegenomen, terwijl deze in veel andere landen juist is gedaald.” 

Minder stress
Startende leraren, zoals die ook bij Fontys worden opgeleid, voelen zich volgens het rapport beter voorbereid door hun opleiding en gebruiken vaker inductieprogramma’s waarbij ze in de eerste jaren van hun carrière worden begeleid. “Er zijn steeds meer mensen die daaraan deelnemen en dat heeft ook echt effect”, vervolgt Diepstraten. “Leraren voelen zich daardoor geholpen, ze voelen zich zekerder. En ze ervaren minder stress, wat de overheid natuurlijk ook ziet.” 

Dat is ook waar het TALIS-rapport terechtkomt: bij de overheid. Natuurlijk in de hoop dat die er iets mee gaat doen door bijvoorbeeld meer geld uit te geven om het welzijn van leraren te verbeteren. “Het is de bedoeling dat het ministerie en de vakbonden naar het rapport kijken en daar dingen uithalen om een beleid op te baseren.” Naast het verminderen van stress kan dat ook het verlagen van de werkdruk zijn, stelt Diepstraten. “Want dat blijft een moeilijk punt, voornamelijk vanwege de hoeveelheid administratieve taken die leraren hebben. Maar ook de maatschappelijke waardering zou omhoog mogen.” 

Andere zaken die volgens de studie bijdragen aan werkstress zijn de verantwoordelijkheid die leraren voelen over de prestaties van hun leerlingen, gedragsproblemen van leerlingen, zorgen van ouders of verandermoeheid. Over dat laatste zegt Diepstraten: “In het onderwijs zijn er constant veranderingen gaande. Het ene is nog niet afgerond of het volgende moet alweer gebeuren. Het is niet dat leraren tegen veranderingen zijn, helemaal niet zelfs, maar een beetje wat meer rust is soms wel welkom.”  

Toch zijn maar weinig leraren van plan het onderwijs te verlaten, zeker in vergelijking met andere landen. In het basisonderwijs gaat het om 1 op de 6 leraren en in het voortgezet onderwijs om 1 op de 5. “Meestal willen zij niet helemaal stoppen met onderwijs, maar juist doorgroeien naar een andere functie binnen de sector. Slechts 4 procent van de po-leraren en 5 procent van de vo-leraren denkt er echt over om het onderwijs helemaal te verlaten.”  

Stereotype beeld 
De onderzoeker hoopt dat de negatieve punten met de resultaten van het onderzoek omgezet kunnen worden naar positieve punten. Met hulp van de overheid, maar ook door een verschuiving in het toch wel negatieve beeld dat veel mensen nog steeds over het lerarenvak hebben. “Er zijn nog altijd heel veel stereotype beelden over dit beroep. Het betaalt slecht, het is niet leuk, de werkdruk is veel te hoog. We hopen dat met dit onderzoek toch wel een beetje te kunnen ontkrachten.”  

En wat hopen leraren? Volgens hen blijft hun beroep aantrekkelijk als de werkdruk en administratieve taken verminderd kunnen worden en er meer tijd is voor voorbereiding. Maar ook als er een goed salaris is dat past bij de verantwoordelijkheden, meer maatschappelijke waardering én extra handjes in de klas. Schoolleiders willen het personeelstekort terugdringen, scholen meer autonomie en vertrouwen geven, minder administratie en regeldruk en betere en bij het werk passende salarissen. 

Almere kampt al jaren met een van de grootste lerarentekorten van Nederland. Met het initiatief om afgestudeerde pabostudenten meteen van werk en woning te voorzien, hoopt de gemeente het regionale tekort in het basisonderwijs op te lossen.

Dat is tot op heden niet gelukt omdat veel jonge, startende leerkrachten de stad vaak verlaten nadat ze afgestudeerd zijn. Dat is mede vanwege het gebrek aan betaalbare huisvesting en het ontbreken van werkzekerheid. Maar daar moet met de nieuwe regeling verandering in komen.

Om dat te bewerkstelligen werken Gemeente Almere en Hogeschool Windesheim samen met Almeerse schoolbesturen, diverse woningcorporaties en verschillende makelaars. Een aanbod dat niet moet zorgen voor concurrentie met andere gemeenten, maar wel investeert in het behouden van ‘eigen’ opgeleide professionals. Is dat ook iets voor Fontys?

Goed idee
Derdejaarsstudent Selena studeert in Eindhoven en vindt een dergelijke pilot bij Fontys een goed idee. “In je eerste en tweede jaar van je studie ga je op stage. Daar doe je heel veel voor, maar je krijgt geen stagevergoeding. Dat werkt demotiverend. Maar als je dan na je opleiding wél een extraatje krijgt zoals meer salaris of voorrang op een baan of woning, motiveert dat juist om te blijven. Als iemand tegen mij zou zeggen dat ik hier kan wonen en een goed salaris krijg, blijf ik zeker hangen”, licht ze toe.

Haar studiegenoot Noa is het daar volledig mee eens. “Zo’n regeling kan heel waardevol zijn. Ik zou blijven, zeker als je in jouw ‘Fontysregio’ zelf mag kiezen bij welke school je gaat werken.” Toch ziet Selena daar ook het gevaar van in. “Wanneer je dit alleen maar in sommige steden toepast, verschuif je het probleem van het lerarentekort naar andere steden. Dan krijg je wellicht op sommige plekken juist een groter tekort omdat iedereen naar de regio trekt waar men extraatjes krijgt.”

‘Terug naar eigen plek’
Basisscholen in Raamsdonksveer en Valkenswaard hoeven daar in ieder geval niet voor te vrezen als het aan Anouk en Noa ligt, beide studenten aan de pabo in Tilburg. “Ik kom hier niet uit de buurt, maar studeer hier alleen maar. Na mijn studie wil ik werken in mijn eigen omgeving”, aldus Anouk.

Dat geldt voor Noa, die uit Valkenswaard komt, precies zo. “Ik wil niet werken in de buurt van Tilburg, maar lekker terug naar mijn eigen plek.” Of de dames dan wel gebruik zouden maken van een dergelijke regeling op landelijk niveau? “Nee hoor, we zijn aan deze studie begonnen omdat we het leuk vinden, niet omdat er een tekort aan leraren is.”

Limburg
En hoe zit dan dat in Limburg, de provincie met de grootste krimp in jongeren en ook een provincie waar veel studenten na afloop van hun studie weer vertrekken naar elders? Bron vroeg het aan Wouter Josso, de manager bedrijfsvoering van de Fontyscampus in Venlo, waar de kleinste pabo van Fontys is te vinden. “De uitdaging in deze provincie is anders”, zegt hij. “De nood is hier niet zo hoog. Het grootste probleem hier is veel meer de laaggeletterdheid.”

“Die kent verschillende oorzaken. Het heeft te maken met de van origine lager opgeleide bevolking. Dat is historisch zo gegroeid. Maar je hebt hier ook een behoorlijke instroom van migranten. Dat maakt het voor het basisonderwijs tot een hele uitdaging. En die uitdaging is groter dan het probleem van huisvesting of baangarantie voor aankomende leerkrachten.”

Het geven van buitenles is voor tweedejaars pabostudenten in Eindhoven niks nieuws. Dat doen ze namelijk al een aantal jaren op rij tijdens een driedaags vergroeningskamp. Maar de plek waar ze dat sinds dit collegejaar doen is wél nieuw. Want waar ze voorheen honderden leerlingen verwelkomden in Mariahout, doen ze dat deze week bij het Wasven.

Leren in het groen
Het Wasven is een groen gebied met een oppervlakte van 24 hectare, waar je allerlei verschillende landschapselementen zoals bossages, veldjes, ruïnes, watertjes en akkers terugvindt. Alfred van Kampen, een van de oprichters, vertelt er het volgende over: “Wij zijn al 25 jaar bezig om dit gebied groen te houden, maar ook om mensen daarbij te betrekken. Dat doen we deels met een stukje educatie. Wij vinden het belangrijk dat kinderen er al lerend achter komen welke mooie dingen je in de natuur allemaal tegenkomt.”

En dat is dus precies wat er nu tijdens dit vergroeningskamp gebeurt. Een vijftigtal pabostudenten is maandagochtend gestart met het driedaagse programma. Slapen doen ze bij de scoutingvereniging om de hoek, zegt docent Vincent Hoeks, die de boel samen met nog twee andere Fontysdocenten - Georges Ledoux en Huub van der Haagen - draaiende houdt. 

Blaadjes tellen
Het doel van deze activiteit, die ieder jaar aan het begin van het nieuwe studiejaar wordt georganiseerd, is simpel. “We leren onze studenten hun lessen te vergroenen, oftewel: buiten les te geven”, aldus Hoeks. “Wij geloven namelijk dat alle lessen buiten kunnen worden gegeven. Je kunt leerlingen in een klaslokaal laten rekenen, maar je kunt ze ook buiten drie blaadjes laten pakken. Of je laat ze iets groens, geels en blauw zoeken.”

Zijn collega Ledoux vult hem aan door te zeggen dat het heel waardevol is om kinderen te laten praten over wat ze waarnemen. “Goed voor de taalontwikkeling, maar ook voor het stukje bewegen. Zitten is het nieuwe roken. Kinderen moeten meer naar buiten, meer bewegen. Dat zien we gelukkig steeds vaker gebeuren, maar het mag nog steeds veel meer.” 

Heksendrankje
De aanwezige studenten zijn het daarmee eens. Ja, het is misschien even aanpassen om niet in een klaslokaal maar buiten les te geven, maar het is wel erg leerzaam. Esma en Sage zijn samen met een groepje leerlingen het bos ingedoken om heksje te spelen. “Geen stoute heksen, maar goede heksen die mensen beter maken. Samen gaan we op zoek naar spulletjes in het bos waar we magische drankjes van kunnen maken”, zo klinkt het.

Een paar meter verderop wordt er onder begeleiding van student Joris in de grond gezocht naar bodemdiertjes. “Het is geweldig om de kinderen zo ontdekkend te zien leren”, zegt hij. “Ze ervaren heel veel vrijheid. Enerzijds is dat voor ons lastig omdat we daar nu op een creatievere manier op in moeten spelen, maar anderzijds is het voor de leerlingen zelf heel goed. Je ziet veel meer autonomie ontstaan.”

En ondertussen wordt er ook nog magische parfum gemaakt door Senna en zijn groepje leerlingen. “Dit is de ideale omgeving om zintuigen aan het werk te zetten”, vertelt Senna enthousiast. “Ik merk dat veel kinderen het leuk vinden, maar voor sommige kan het ook wel lastig zijn omdat ze een stukje structuur missen die ze normaal gesproken in de klas wel hebben. Voor ons als leraar is dat een wijze les: hoe gaan wij daarmee om? We leren hier heel veel van.”
 

Het zijn drie grote opleidingen van Fontys die nu andere cijfers laten zien dan voorgaande jaren. Te beginnen met de pabo, waar ten opzichte van vorig jaar meer aanmeldingen voor zijn bij zowel voltijd als deeltijd. Het gaat daarbij om voorlopige cijfers; het aantal definitieve inschrijvingen wordt immers pas aan het einde van deze zomer bekend.

Nus Waleson, directeur van de pabo, noemt als een van de oorzaken van die stijging de gelijktrekking in het salaris voor het primair en voortgezet onderwijs. “Daarmee verbetert het imago van het primair onderwijs en dat werpt zijn vruchten af”, aldus Waleson. 

Maar het helpt volgens hem ook dat de maatschappelijke waardering voor het leraarschap toeneemt. Er is meer aandacht voor werkdrukverlaging, professionalisering en doorgroeimogelijkheden, en bovendien is er dankzij vernieuwingen in het curriculum van Fontys meer flexibiliteit en verbinding met het werkveld.

“Hier ben ik natuurlijk heel blij mee, vooral omdat een blijvend lerarentekort negatieve gevolgen heeft die zich makkelijk over een periode van dertig tot veertig jaar laten voelen”, aldus Waleson. Het onderwijs heeft een grote behoefte aan bevlogen en goed opgeleide leerkrachten, en daar kan met deze stijging beter aan worden voldaan, zo klinkt het.

‘Geen brede basis’
Diezelfde behoefte aan nieuwe professionals is er ook in de wereld der fysiotherapeuten, maar daar lijkt het juist wat minder goed te gaan. Landelijk, maar ook bij Fontys, lijken steeds minder jongeren geïnteresseerd in het vak fysiotherapie. Dat was voor dit studiejaar al het geval en lijkt ook voor het komende jaar zo te zijn. Dat kan volgens Thom Rutten, directeur van Fontys Paramedisch, verschillende oorzaken hebben.

“Er zijn meerdere punten die meespelen”, legt hij uit. “Ten eerste hebben we bij Paramedisch beroepsgerichte opleidingen. Als je voor fysiotherapie kiest, dan word je fysiotherapeut. Het is niet dat je net zoals bij een economische opleiding een hele brede basis legt. Dat kan een factor zijn, maar daarnaast kan het afschaffen van de numerus fixus ook een oorzaak zijn; studenten melden zich bij verschillende scholen aan, maar kiezen uiteindelijk voor een andere school dan Fontys.” 

En bovendien heerst er de laatste jaren ook nog eens een negatief toekomstperspectief voor fysiotherapeuten, vooral op het gebied van groeimogelijkheden. Hoewel Rutten dat niet kan ontkennen, weet hij ook dat tegelijkertijd de baankansen voor jonge fysiotherapeuten heel goed zijn. De directeur spreekt zelfs van 100 procent baangarantie na de studie.

“Er zijn gelukkig ook heel veel positieve ontwikkelingen. De rol van een fysiotherapeut is van groot belang en blijft dat ook. De arbeidsmarkt is actief en onze opleiding staat als een huis. We hebben gelukkig ook niet het idee dat de krimp structureel is, zeker niet bij internationale studenten. Daar is sowieso geen sprake van teruglopende aanmeldcijfers.”

De schuld van AI
En dan is er dus ook nog ICT, toch jarenlang de snelste groeier onder de Fontysinstituten. Dit studiejaar schreven zich voor het eerst minder nieuwe studenten in dan het jaar ervoor. En de voorlopige cijfers vertellen dat er voor het studiejaar 2025/2026 zo’n 8 procent minder aanmeldingen zijn. Daarover spraken we Frens Vonken, directeur bij Fontys ICT. Hij zegt dat de opmars van AI bij veel mensen – helaas vaak onterecht – voor een negatief toekomstperspectief kan zorgen. 

“Sommige mensen denken dat er veel ICT-banen zullen verdwijnen door de komst van AI. Dat komt deels omdat bazen van grote techbedrijven, zoals Mark Zuckerberg en Sam Altman, dingen geroepen hebben over hoe het werk van hun bedrijven geautomatiseerd wordt door AI. Die uitspraken krijgen aandacht in de media, waardoor jongeren daar beïnvloed door worden en minder interesse krijgen in dit vakgebied.”

Maar, stelt Vonken, ICT-banen gaan helemaal niet verdwijnen door kunstmatige intelligentie. Sterker nog: er komen er alleen nog maar meer bij. Dat stelt ook World Economic Forum, die in een rapport zegt dat er in 2030 zo’n 92 miljoen banen zijn verdwenen door AI, ten opzichte van de 170 miljoen banen die erbij komen.

ICT is dus eigenlijk juist een van de grootste groeisectoren. Vonken: "Het vakgebied gaat niet verdwijnen, maar veranderen. Ik hoop dat deze krimp een eenmalig iets gaat zijn. Niet alleen voor onze opleiding, maar vooral ook omdat ik denk dat de arbeidsmarkt heel veel ICT-mensen nodig gaat hebben. AI-systemen zijn in feite ICT-systemen en je hebt ICT’ers nodig om die te bouwen en onderhouden.”

De Pabo Voorleeswedstrijd werd dertien jaar lang georganiseerd door Stichting Lezen voor vrijwel alle pabo-opleidingen in Nederland. Om hen enthousiast te maken voor het (voor)lezen, maar ook om hen kennis op te laten doen over kind- en jeugdliteratuur. Fontys deed ieder jaar aan de wedstrijd mee. Maar nu komt er dus een einde aan. Althans, bij Stichting Lezen. Want Fontys gaat gewoon vrolijk verder.

“Stichting Lezen heeft dit studiejaar gezegd dat ze het niet meer willen doen omdat ze er te weinig studenten mee bereiken”, vertelt Joost Maes, taaldocent en specialist jeugdliteratuur bij Fontys. “Dat komt deels door wat veel hogescholen deden: ze pikten zonder al te veel moeite een student uit die ze naar de regionale finale stuurden. Maar dat is niet de bedoeling, want het gaat er juist om dat je laat zien wat het belang is van voorlezen in de klas.”

Inroosteren
Studenten moeten hun voorleesvaardigheden ontwikkelen. “We moeten laten zien dat kinderen steeds minder lezen, steeds minder plezier ervaren in lezen en dat er ook steeds minder aandacht voor lezen is in het basisonderwijs. Maar aan de andere kant blijft de voorleeswedstrijd ook belangrijk voor ons als Fontys omdat we leerkrachten willen afleveren die liefde hebben voor het kinderboek. Zij zijn uiteindelijk degenen die het moeten overbrengen; zij gaan ervoor zorgen dat kinderen weer geletterd worden.”  

Vanuit die invalshoek is de opzet nu veranderd. De voorleeswedstrijd wordt dit jaar door Fontys zelf gehouden voor alle pabostudenten van Fontys. Eerstejaars zijn vanaf nu verplicht om deel te nemen. Sterker nog: het is in hun curriculum verweven. Maes: “We roosteren daar extra veel tijd voor in.”

Wat is voorlezen, hoe doe je dat en welke feedback hoort daarbij? Daar krijgen de studenten tijdens verschillende lessen meer informatie over. Ze lezen elkaar voor en nemen het in verschillende tutorgroepen tegen elkaar op. Dat gebeurt in Den Bosch, Eindhoven, Tilburg, Venlo en Sittard. “In Den Bosch hebben we zes tutorgroepen, waar zes winnaars uit komen. Die doen vervolgens weer mee aan een regionale finale, en de winnaars daarvan aan de Fontys finale.”

Grote finale
Maes geeft toe dat niet alle studenten staan te popelen om mee te doen. Ze vinden het voorlezen spannend, vooral als ze dat voor elkaar moeten doen. “Ze zijn daar oprecht zenuwachtig voor, maar als ze het dan hebben gedaan en ze winnen ook nog, ja, dan zijn ze toch wel trots.”

De voorrondes zijn inmiddels achter de rug en de grote finale vindt aanstaande maandag plaats in het Explore Lab op campus Rachelsmolen in Eindhoven. Elke locatiewinnaar komt daar met een achterban van een aantal docenten en vijftien tot twintig studenten naartoe. Een vierkoppige jury - bestaande uit Peter van Duijvenboden van Stichting Lezen, de directeur van Bibliotheek Eindhoven, een medewerker van Kinderboekenwinkel De Boekenberg en Nationale Voorleeswedstrijd-winnares Demi - bepaalt wie de winnaar wordt. Kinderboekenschrijver Erik van Os presenteert het evenement. 

En gebeurt er daarna nog iets? Nee, normaal gesproken kwam na deze finale nog de landelijke finale, maar die is er dus niet meer. Wie weet in de toekomst. “Het zou mijn droom zijn om met andere hogescholen een overstijgende samenwerking te realiseren en uiteindelijk samen een landelijke winnaar uit te kiezen", aldus Maes.

Fontys is de grootste lerarenopleider van Nederland en kent maar liefst meer dan vijftig educatieve opleidingen. Genoeg keuze voor studenten zou je denken, maar volgens Janneke Gielisse, projectleider van het nieuwe oriëntatiejaar, maakt dat het voor velen juist ook erg lastig. “Aankomende studenten die iets in het onderwijs willen doen of leraar willen worden, moeten al voordat zij beginnen kiezen welke richting zij op willen.”

Door die vroege keuze spreekt Fontys voornamelijk de doelgerichte studenten aan, studenten die weten wat ze willen. “Maar er zijn ook heel veel studenten die wel in het onderwijs willen werken, maar niet precies weten in welk vak of in welke sector zij het beste passen. Laat staan dat ze alle mogelijkheden van het onderwijs kennen”, aldus Gielisse.

Langer de tijd
Daarom start Fontys komend studiejaar met Oriëntatiejaar Lerarenopleiding. Een opleiding waarin studenten langer de tijd krijgen om uit te zoeken wat het beste bij hen past en kunnen ontdekken wat het leraarschap precies is, voordat ze een specifiek vak of bepaalde richting kiezen.

En dat is nodig, want de uitval onder studenten aan de huidige lerarenopleiding is heel hoog, weet de projectleider. “Veel studenten komen erachter dat de sector of het vak dat zij hebben gekozen toch niet bij hen past. De hoge uitval willen we met een oriëntatie op het leraarschap verminderen.”

De juiste plek
Studenten krijgen in het oriëntatiejaar meer tijd en ruimte om te wennen aan het studeren op hbo-niveau, ze ontwikkelen studievaardigheden en krijgen begeleiding om op de juiste plek terecht te komen. Ook werken ze aan universele leeruitkomsten: “Zoals wat je als leraar moet kennen en kunnen, hoe je leerlingen begeleidt, wat je professionele identiteit is en wie je bent als persoon.”

Daarnaast lopen de studenten diverse stages op verschillende scholen in uiteenlopende sectoren, om zo te ontdekken welke groep, cluster, sector of vak hen het meest interessant lijkt. Na het oriëntatiejaar stromen de studenten zonder vertraging door naar de opleiding van hun keuze. 

Lopen deze studenten dan niet een jaar achter op de anderen die meteen voor een vakgerichte opleiding hebben gekozen? “Integendeel”, legt Gielisse uit. “Studenten kunnen zestig studiepunten behalen die ze uiteindelijk volledig kunnen inzetten bij de opleiding naar keuze. De vakspecifieke inhoud komt in het tweede leerjaar aan bod.”

De juiste plek
Wat ook blijkt uit onderzoek van Gielisse en haar team is dat ruim vijftig procent van de geïnteresseerden in een lerarenopleiding voor een oriëntatiejaar had gekozen als ze daar de mogelijkheid toe hadden gehad. “Juist omdat ze via deze weg in de breedte kunnen starten, in plaats van  smal in een specifiek vak. Zo komen alle studenten uiteindelijk op de juiste plek terecht.”

Oriëntatiejaar Lerarenopleiding start in september 2025 op Campus Stappegoor in Tilburg, de Fontys-locatie met het breedste aanbod van lerarenopleidingen. Op basis van de daar opgedane ervaringen wordt het oriëntatiejaar mogelijk ook uitgebouwd naar andere steden waar Fontys lerarenopleidingen aanbiedt.

“We hebben in het voortraject al bij studenten gepolst wat voor elementen zij in deze opleiding terug willen zien en zullen dat gedurende het studiejaar ook bevragen. Die input is belangrijk, want we doen dit natuurlijk voor hen. Zo is het oriëntatiejaar niet alleen voor de studenten, maar ook voor ons een kwestie van leren door te doen.”

Dit jaar nog vierde ze haar 25-jarige werkjubileum bij Fontys voordat ze in dienst gaat bij Zuyd Hogeschool. Maar weg bij Fontys is Henderijn Heldens allerminst. Het lectoraat dat ze gaat leiden, Onderwijs in Verbinding, is verbonden aan de Nieuwste Pabo in Sittard, een samenwerking tussen de pabo's van Fontys Hogeschool en Zuyd Hogeschool. Met het lectoraat wil ze niet alleen bijdragen aan optimale ontwikkelingsmogelijkheden voor alle kinderen in het basisonderwijs, maar ook voor studenten aan de Nieuwste Pabo en leerkrachten en schoolleiders in het werkveld.

Een logische stap voor de Limburgse lector, die sociale geografie studeerde in Utrecht. Met de start van het nieuwe lectoraat in januari bouwt Heldens verder aan de kennis die ze door de jaren heen heeft opgedaan. Zo is ze jarenlang actief geweest als pabodocent Aardrijkskunde en Mens en Maatschappij, waarna ze in verschillende rollen heeft gewerkt aan curriculumontwikkeling, kwaliteitszorg en onderwijsinnovatie. “Heel leuk werk omdat het over de inhoud van het curriculum gaat en de kwaliteit van leren”, aldus Heldens.

Iets betekenen
In 2017 promoveerde ze op de samenwerking van lerarenopleiders in netwerken en tegelijk werkte ze als docent voor een tweetal masteropleidingen: Leren en Innoveren en Leadership in Education. Vanaf dat moment is ze meer en meer de kant op gegaan van het lectoraat. Tijdens haar promotieonderzoek was ze al werkzaam voor het lectoraat Goed leraarschap, goed leiderschap en tot eind dit jaar is ze als associate lector verbonden aan het lectoraat Cross-border business development van Fontys International Business Studies in Venlo. “Ook hier zoeken we de verbinding met het onderwijs.”

Het praktijkonderzoek vindt ze fantastisch om te doen. Met het nieuwe lectoraat Onderwijs in Verbinding ziet ze kansen om ‘echt iets te betekenen voor scholen’. Daarbij legt ze de lat hoog. “Ik wil impact maken in verbinding met de praktijk.” Dat is volgens haar meer dan alleen een bepaald resultaat behalen, een boekje voor in de la. “De ambitie is om samen met scholen en leerkrachten middelen en structuren te ontwikkelen en beschikbaar te stellen die bijdragen aan het bieden van optimale ontwikkelingsmogelijkheden voor kinderen.”

Centraal binnen het lectoraat staan vraagstukken rondom de ontwikkeling van de professionele identiteit van leraren en schoolleiders, en wel in relatie tot kansenongelijkheid. “Onderzoeken wijzen uit dat Limburgers verhoudingsgewijs wat lager scoren dan de rest van de Nederlanders als het gaat om vitaliteit, afstand tot de arbeidsmarkt, taalontwikkeling en geletterdheid”, licht Heldens toe. “Hier ligt een grote uitdaging. De Pabo ziet het als haar maatschappelijke opdracht om aankomende en zittende leerkrachten vanuit dit perspectief op te leiden.”

Kansengelijkheid
De school in verbinding met ouders, de wijk en andere professionals, daarmee verandert de rol van leerkracht. Het traditionele beeld van een leraar die voor de klas staat met de deur dicht, is volgens Heldens vrijwel nergens meer de realiteit: “Onderwijs waarin kansengelijkheid van kinderen centraal staat, vraagt om leraren die blijven werken aan de ontwikkeling van hun eigen professionele identiteit, en om docenten die aanstaande leerkrachten hierop voorbereiden.”

Dat is geen eenvoudige klus, weet de lector. “Er is geen cursus die ze ‘eventjes’ kunnen volgen. Iedere leraar is uniek.” Met het lectoraat wil Heldens dan ook vooral onderzoeken wat de ontwikkeling van de professionele identiteit van de leraar vraagt. Hoe kunnen zij hun eigen kracht inzetten om vanuit verbinding te gaan werken?

De lector gaat zich de eerste maanden van het nieuw jaar in eerste instantie richten op het vormgeven van het lectoraat en het uitdiepen van de thema’s. Daarbij gaat ze ook zelf de verbinding aan, en wel met de opleiding, het werkveld en beide hogescholen. Partnerschap is belangrijk om tot een gedragen en relevant onderzoeksprogramma te komen, weet Heldens. “Ik zou het mooi vinden als ik over een aantal jaar met de onderzoeksgroep een bijdrage heb kunnen leveren aan het curriculum van de Nieuwste Pabo en dat we met ons onderzoek relevant zijn geweest voor het werkveld.” [Marieke Verbiesen]