In de eerste drie jaar dat Martin de Wolf op de directeursstoel van Fontys Educatie zat, ging het best goed met de tweedegraadslerarenopleidingen van Fontys. De instroomcijfers van 2023, 2024 en 2025 waren tegen alle prognoses in best stabiel. Ieder jaar werd er een betere inschrijving gerealiseerd dan vooraf voorspeld was. “Daar mogen we niet ontevreden over zijn”, zegt De Wolf. “Maar als ik vooruitblik, heb ik er wel een ander beeld bij en dat is minder rooskleurig. Voor het aankomende jaar maak ik me wel wat zorgen.” 

Hoewel er nog geen keiharde cijfers bekend zijn en De Wolf daar dus ook niks concreets over kan zeggen, ziet hij al wel dat de voltijd en deeltijd inschrijvingen op dit moment achterblijven ten opzichte van vorig jaar. Dat geldt onder meer voor het tekortvak Nederlands, wat bij Fontys Educatie een nog relatief grote opleiding is. De meest populaire opleidingen zijn Geschiedenis (geen tekortvak) en Engels, maar daar lopen de cijfers ook terug. “Terwijl er bij Sittard dan weer een stijgende trend is”, aldus De Wolf. Bij het tekortvak wiskunde is momenteel sprake van een lichte stijging. “Dit geeft wel aan hoe grillig het beeld is en dat het ook niet aan een specifieke opleiding is toe te wijzen.” 

Waar dat aan ligt? Het past volgens de directeur in de prognose die ooit is gedaan. En bovendien zijn er in veel meer sectoren tekorten op de Nederlands arbeidsmarkt. Maar zou het misschien ook kunnen liggen aan het nieuwe opleidingsmodel dat in september 2025 van start ging bij Fontys Educatie? De Wolf geeft toe dat daar door sommige collega’s kritisch naar gekeken wordt, vooral vanuit het perspectief van de deeltijdstudent. Toch zijn er ook deeltijdopleidingen waar de studentenaantallen groeien. “We gaan de aankomende periode kritisch kijken of het model goed aansluit bij de wensen en behoeften van de deeltijdstudent.”

Actieplan
Er wordt gekeken naar de oorzaak, maar ook het gevolg wordt aangepakt, zowel bij Fontys als bij andere lerarenopleidingen. De Vereniging Hogescholen heeft een paar weken terug een actieplan ingediend bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap omdat de tekorten in de sector zodanig groot worden, dat belangrijke vakken zoals informatica, wiskunde, Nederlands, Frans en Duits in de toekomst mogelijk niet meer op alle scholen gegeven kunnen worden.

In het actieplan wordt onder meer gepleit om jaarlijks 18 miljoen euro uit te trekken voor kleine lerarenopleidingen en voor lerarenopleidingen die opleiden voor tekortvakken. Er wordt gevraagd om een eenmalig bedrag van 7,5 miljoen euro om het onderwijs toekomstbestendiger te organiseren, er wordt ingezet op meer samenwerkingen én op het behoud van zittend personeel. Daarnaast wordt ook het behalen van een tweede bevoegdheid benoemd, een actiepunt waar bij Fontys al hard aan gewerkt wordt. 

“Ik zou het heel mooi vinden als we alles op alles kunnen zetten om mensen ertoe te bewegen om voor het onderwijs te kiezen. Of misschien werken ze al in het onderwijs en kiezen ze voor een tweede bevoegdheid”, aldus De Wolf. “Wij hebben ons opleidingsmodel zo ook al ingericht; in principe is vanaf komend collegejaar iedere combinatie van lerarenopleidingen mogelijk. En daarmee lopen we ten opzichte van de andere lerarenopleidingen in Nederland voorop.”

Studenten kunnen op die manier twee opleidingen in één doen, waarbij veel vakken met elkaar overlappen en wat een breder beroepsperspectief oplevert. “We zien dat het aanslaat, maar natuurlijk doen we ook andere dingen om de opleidingen aantrekkelijker te maken. We kijken naar de samenwerking tussen de gemeenschappelijke lerarenopleidingen in Sittard en Tilburg, en willen ook kijken of we de krachten kunnen bundelen met andere hogescholen. Mijn hoop is heel erg gevestigd op de samenwerking met schoolbesturen in de verschillende onderwijsregio’s, want je kunt dit probleem niet alleen aanpakken.” 

Dit alles is volgens De Wolf hard nodig om als lerarenopleidingen weer in een financieel rooskleurige situatie te komen. “Tot nu toe is de keuze altijd geweest om de lerarenopleidingen te laten bestaan en ik ga ervan uit dat dit zo blijft. Zo lang bepaalde vakken op de middelbare scholen worden gegeven, vinden wij dat we de maatschappelijke en regionale verantwoordelijkheid hebben om ervoor te zorgen dat leraren opgeleid kunnen worden voor hun vak naar keuze. We gaan een lerarenopleiding niet zomaar sluiten omdat hij te klein is. Maar eerlijk is eerlijk: het is wel hard werken.”

Het is donderdagochtend 09.00 uur wanneer de bovenverdieping van gebouw P1 langzaam volloopt met aardrijkskundige professionals van over de hele wereld. Ze komen samen voor het EUROGEO-congres, dat deze dagen rond het thema ‘Geographies in Flux: Navigating a Shifting World Order’ draait.

Dat zegt de leken onder ons waarschijnlijk niets, maar de conferentie richt zich op de rol van geografie en onderwijs in een wereld die snel verandert door geopolitieke spanningen, maatschappelijke polarisatie, duurzaamheid en groeiende ongelijkheden. Of zoals de voorzitter van EUROGEO, de Europese non-profitorganisatie voor geografen en aardrijkskundedocenten, verwoordt: “Aardrijkskunde is het begrijpen van het menselijk leven in een tijd van veranderingen. Onze wereld verandert, net als onze maatschappij. En het is aan ons als community om aan een betere toekomst te werken voor de generaties na ons.”

Gevoelige thema’s 
Dat gebeurt hier dus aan de hand van aardrijkskunde. Hoofdorganisator en docent binnen de Lerarenopleiding Aardrijkskunde Uwe Krause legt uit: “Dit congres is een samenkomst van geografisch onderzoek, maatschappelijke vraagstukken en onderzoek naar aardrijkskundeonderwijs.”

De belangrijkste aanleiding om het congres dit jaar naar Tilburg te halen is het project Teaching Controversial Issues (TCI), waar Fontys, in samenwerking met EUROGEO en Tilburg University één van de kartrekkers van is. “Een project rondom gevoelige of polariserende maatschappelijke thema’s waar docenten in de klas mee te maken hebben.”

Ontwikkelingen bespreekbaar maken
TCI bouwt voort op de zogeheten European Values Studies, het langstlopende grootschalige waardenonderzoek van Europa. Daarin worden iedere negen jaar dezelfde vragen gesteld over opvattingen, normen en maatschappelijke thema’s in verschillende landen. “Daardoor kun je ontwikkelingen in waarden over langere tijd volgen”, licht Krause toe. Tekst gaat verder onder de foto's.

Die onderzoeksgegevens vormden de basis voor het project waarin Fontys onderzocht hoe zulke thema’s bruikbaar kunnen worden gemaakt voor het onderwijs. Iets wat tijdens het tweedaagse congres gedeeld wordt met alle internationale aanwezigen. Want hoe bespreek je ingewikkelde maatschappelijke onderwerpen zoals democratie, burgerschap en Europese waarden in de klas?

Veranderingen
Die vraag is volgens de hoofdorganisator actuele dan ooit. “Het doel is om leerlingen en studenten te leren omgaan met verschillende perspectieven en het gesprek met elkaar te blijven voeren, juist in tijden van polarisatie. Aardrijkskunde is dus veel meer dan alleen maar kaarten kunnen lezen.”

De veranderingen in het aardrijkskundig onderwijs herkent ook Fontys Educatie-directeur Martin de Wolf. “Er staan hier thema’s op het programma die zo’n tien jaar geleden ook al aan bod kwamen, maar de globale context waarin we ze nu moeten zien zorgen voor een fundamenteel verschil.”

De Wolf doelt daarbij op onzekerheden die er eerder niet waren, maar ook op de groeiende aandacht voor gevoelens en emoties. “Traditioneel gezien waren aardrijkskundigen vooral kritisch en rationeel, maar tegelijkertijd bestuderen we zaken die sterke emoties oproepen, waar ook ter wereld. En als we echt verandering willen maken, moeten mensen juist geraakt worden op een dieper niveau. Hopelijk brengen deze dagen niet alleen nieuwe inzichten, maar zijn er ook momenten die je in je hart voelt.”

Leren en inspireren
Tijdens het congres krijgen de verschillende thema’s een prominente plek in workshops, lezingen en keynotes. Ook staan er excursies naar Rotterdam, Zeeland en Breda op de planning. “We willen onze bezoekers voornamelijk inspireren, en laten zien wat Fontys op dit vlak te bieden heeft. Hopelijk nemen de deelnemers zo niet alleen nieuwe kennis mee naar huis, maar vormen ze ook ideeën over hoe het onderwijs kan bijdragen aan het bespreken van die complexe vraagstukken, zodat studenten weten wat er in de wereld speelt”, vat Krause samen.

Het laat zich raden hoe de studenten hier oefenen in de Arabische taal: hoewel veel Marokkanen Berbers spreken en er ook veel dialecten zijn, moeten zij zich toch met een beperkte woordenschat zien te redden in winkels, hotels, met bus- en taxichauffeurs en soms met de gidsen die voor deze trip zijn geregeld. 

"Dat valt niet altijd mee", zegt Maud, derdejaars aan de Juridische Hogeschool. “Ik weet niet wat dialect is en wat niet. Dus dat maakt het wel moeilijk. Maar ik wil na de minor wel door met deze taal. Misschien eens per week via een online cursus.”

Een paar studenten worden pas echt voor de leeuwen gegooid, al was dat niet gepland of voorzien. Bij de overhandiging van het ingezamelde geld voor een weeshuis, is ook Marokkaanse pers aanwezig. En dus krijgen enkele studenten een batterij aan microfoons en camera’s op zich gericht. Gelukkig duren de interviews niet lang en lijken de journalisten tevreden met de antwoorden die ze krijgen.

Romeins
En de cultuur dan? Die komt op de eerste plaats aan bod in de vorm van een geschiedenisles die de studenten in zekere zin fysiek ondergaan. Dat begint al met een bezoek aan Romeinse opgravingen in Volubilis. En hoe de latere bewoners van Marokko hun steden op dezelfde manier inrichtten als de Romeinen.

Historisch gezien misschien nog wel het belangrijkst is het bezoek aan Fes, de voormalige hoofdstad en geboorteplek van het huidige Marokko. De grootste medina en de oudste universiteit ter wereld zijn hier te vinden en worden dus ook door het Fontysgezelschap bezocht. Net als de historische synagoge die hier eeuwen terug is gebouwd door uit Spanje gevluchte joden.  

Armoede
Het contrast met de veel modernere en rijkere steden Rabat en Tanger is groot. Allereerst in leefstijl. Armoede komt overal voor in dit land, maar is hier minder goed zichtbaar dan in Fes en de kleinere steden die worden bezocht. 

Altan, Accountancy-student bij Fontys: “Dat is ook wel het belangrijkste wat ik heb geleerd deze reis: hoe breed wij het hebben vergeleken met de mensen hier. En dat je de waarde daarvan goed moet zien.” Hij krijgt bijval van veel andere studenten: “We klagen wel heel veel, maar dit was wel een besefmoment - zeker bij het weeshuis dat we bezochten - over hoe goed wij het wel niet hebben.”

Invloeden
Terug naar de historische cultuur. Er zijn Romeinse en joodse invloeden en uiteraard uit het koloniale Franse verleden. Maar zeker ook Spaanse elementen. Niet alleen via de moslims en joden die 500 jaar geleden - nadat de heersers van het huidige Spanje met hulp van de Katholieke Kerk deze gelovigen vervolgden, vermoordden en verjoegen - naar Marokko trokken, maar ook door de Spaanse overheersing van het noorden van het land in de eerste helft van de vorige eeuw. 

Dat zien de studenten vooral terug in de bouwstijlen van Tetouan en ‘de blauwe stad’ Chefchaouen. Waar ze via lokale gidsen nog meer te weten komen over de geschiedenis van deze streek en van haar bewoners. En ondertussen de gelegenheid hebben ook wat typische soeveniers in te slaan: geurtjes, tegeltjes, kruiden, snuisterijen en vooral: kaftans en abaya's, kleding voor moslims die in Nederland veel duurder is dan hier.

Afkomst
Want ja, van deze studentengroep is het merendeel moslim. Maar zo divers als Marokko, zo divers is ook deze minorgroep. Natuurlijk zijn er behoorlijk wat studenten, die deze excursie overigens allemaal zelf moeten betalen, met een Marokkaanse achtergrond. Maar de meeste, en dat is voor het eerst volgens minorcoördinator Amine Oulad Lmaroudi, zijn deze keer van Turkse afkomst. En dan zijn er ook nog studenten van onder meer Nederlandse, Haïtiaanse, Bosnische en Iraaks-Palestijnse afkomst.

Een bont gezelschap, net iets meer dames dan heren. De meesten studerend bij Fontys, maar ook studenten van Avans, Hogeschool van Amsterdam, en Hogeschool Arnhem en Nijmegen. En van allerlei soorten opleidingen: van Rechten tot Bedrijfskunde en van Accountancy tot Social Work. 

Mo studeert bijvoorbeeld Social Work in Eindhoven. Hij liep eerder stage bij Vluchtelingenwerk en raakte zo ook meer geïnteresseerd in de Arabische cultuur en taal. “Ik heb hier wel veel opgestoken. Wat woorden en uitdrukkingen uit het dagelijkse leven, maar ben ook veel te weten gekomen over de cultuur, architectuur en geschiedenis."

Zelf is hij geen moslim. "Maar ik heb hierdoor wel een beter gevoel gekregen bij de islam, omdat je de mensen en hun omgeving leert kennen. Ik wil me er nu ook verder in gaan verdiepen.” Dus geen spijt van de trip? “Nee, zeker niet." Lachend: "Het voelde soms als een vakantie. Maar dan wel als een vakantie met mijn vader en moeder: zoveel mogelijk zien in een korte tijd.”

[Foto boven: de studenten in de Aben Danan Synagoge in Fes]

Amine Oulad Lmaroudia dacht eerst dat directeur Anton van den Brink een grapje maakte, toen die hem vijf jaar geleden vroeg of het geen tijd was voor een minor Arabische taal. Tot de docent Engels niet veel later benaderd werd en te horen kreeg: je wordt een half vrijgesteld om de minor op te zetten.

“Ik ben vooral heel erg over de inhoud na gaan denken. Je kunt aan sommige universiteiten in Nederland wel Arabisch studeren. En de Hogeschool van Amsterdam biedt ook een minor aan. Maar ik vond al die vormen te ver van het echte Arabisch afstaan”, legt Amine uit. “Ik heb een groot netwerk in islamitische en Arabische kringen in Nederland en heb zelf een klassieke islamitische opleiding genoten. En dat laatste is eigenlijk de beste manier om Arabisch te studeren.”

De minor die hij vervolgens opzette met hulp van Karima en Yassin, de twee leerkrachten die werden aangenomen, liep meteen tegen de eerste hobbel aan: corona. “Moesten we met dat eerste twaalftal studenten alles online gaan doen.” Maar de hobbel werd genomen en via mond-op-mond reclame groeide de minor snel in populariteit. 

Anno 2025 wordt niet meer met één maar met drie groepen gewerkt en worden er wachtlijsten gehanteerd. Uit het hele land komen er aanvragen binnen, en de helft van elke minorgroep komt van buiten Fontys. “We zouden met meer groepen kunnen werken, maar dat willen we niet. Daar hebben we de lokalen en de docenten niet voor. Bovendien: hoe groter je wordt, hoe meer variabelen, hoe onzekerder de uitkomst. Dus we zetten heel bewust een rem op de groei. Omdat we de kwaliteit willen blijven garanderen.” 

Identiteit
En hoe verklaren zij het succes van de minor? Docent Yassin Abouyaala, die zelf al sinds 1998 Arabische les geeft: “Er zijn heel veel redenen waarom studenten deze minor willen volgen. Vaak heeft het te maken met identiteit: je bent moslim en je wilt toegang tot de Koran."

"Het geloof speelt inderdaad een belangrijke rol, maar het is geen minor waarin de islam centraal staat. Het gaat echt om de Arabische taal en cultuur. En die kennen ook joodse en christelijke invloeden."

En hoewel een aanzienlijk deel van de studenten islamitisch is, zijn de motieven van studenten volgens Yassin veel veelzijdiger dan alleen dat. "Die kunnen ook economisch, sociaal of maatschappelijk zijn. Je bent getrouwd met iemand van Arabische afkomst. Of je wilt straks gaan werken in een vak waarin het handig is om de taal en cultuur beter te begrijpen.”

En precies dat, zo legt Amine uit, is waarom de minor zo populair is. “Het is heel moeilijk om op hbo-niveau die kennis te verwerven. Terwijl er wel een grote behoefte aan is. Kennelijk slagen we daar heel goed in, want we zien heel veel nieuwe aanmeldingen van broers, nichten, vrienden van oud-studenten."

Smaak
De taal leren is belangrijk. Maar de cultuur net zo, stelt Amine. "Die culturele kennis brengen we op allerlei manieren over: het Franse koloniale verhaal, poëzie, de bekendste figuren uit de Arabische wereld. Het gaat er vooral om dat studenten ‘de smaak’ onthouden, een gevoel erbij krijgen.”

Deel van de minor is een bezoek aan Marokko, om kennis in praktijk te brengen en in die praktijk ook weer meer te leren. Zowel over de taal als over de cultuur. Ook deze week is een minorgroep van ruim 25 studenten daar op reis. Op eigen kosten, want de trip is facultatief en wordt niet door Fontys bekostigd. Maar de meeste studenten schrijven zich er wel voor in.

Zo ook Abderrahim, derdejaars student Social Work in Eindhoven. Voor hem lijkt de taal en cultuur gesneden koek: hij is van Marokkaanse afkomst. Niet dus. “Ik spreek Berbers. Dus een enkel woord kan ik wel herkennen. Maar als je Arabisch beheerst, kun je met veel meer mensen praten.”

Het gaat Abderrahim vooral om de communicatie. En ook om de islam: met arabisch leren kan ik me daar veel beter in verdiepen." Bovendien denkt hij er later veel aan te hebben in zijn toekomstige beroep. “Ik wil met jeugd gaan werken, maar die kunnen overal vandaan komen. En vluchtelingen uit het Midden-Oosten, ook volwassenen, spreken vaak maar gebrekkig Nederlands.”

Vrienden
Bregje is derdejaars student Bedrijfskunde bij Avans. Zij heeft weer een heel andere reden om de minor te volgen. “Veel van mijn vrienden spreken Arabisch. Ik heb dus interesse in de taal en de cultuur. Maar ook in hun geloof."

"Ik heb zelf atheïstische ouders, maar ben anderhalf jaar geleden gedoopt nadat ik met vriendinnen in aanraking was gekomen met een jongerenkerk in Tilburg. Ik vind het fijn om alledrie de standpunten te kunnen begrijpen. Daarnaast wil ik waarschijnlijk hierna internationale betrekkingen gaan studeren, dus daar komt het eveneens van pas.”

Voor Ruyet, derdejaars ICT en Mediadesign bij Fontys en van Turkse afkomst, is er eigenlijk maar één reden. “Ik wil mijn religie beter leren kennen. Veel bronnen en boeken zijn in het Arabisch. Dus ik kom zo veel meer te weten dan met alleen Engelse en Turkse bronnen."

"Nee, met mijn eigenlijke studie heeft deze minor dus niets te maken. De Arabische taal is al moeilijk, maar ik heb op de middelbare en op het mbo ook nooit een extra taal geleerd. Dus voor mij is het best wel moeilijk.”

Studenten van Fontys mogen voor een prikkie gebruikmaken van alle faciliteiten die het Tilburg University Sports Center te bieden heeft. Al is prikkie misschien een relatief begrip. Want wat we tegenwoordig een prikkie noemen, was een paar jaar geleden nog een diepe graai in de buidel. In dit geval bedoelen we met een prikkie een bedrag van iets meer dan 190 euro per jaar. Of ruim 220 euro voor medewerkers, ook zij zijn immers welkom. 

Voor dat geld mogen zij onbeperkt deelnemen aan allerlei verschillende sportsessies. Aerobics, fitness, spinning, boksen, zwemmen, schaatsen, beachvolleybal, dansen en tennissen. Het zit allemaal in het uitgebreide aanbod. En vanaf nu horen dus ook crosstrainingen in dat rijtje thuis, want de vereniging S.C.A. Fortis heeft vorige week bij het Tilburg University Sports Centre een gloednieuwe ‘crossbox’ geopend. Volgens Johannes Monheim, docent bij de lerarenopleiding Duits en lid van studentensportvereniging Fortis, de eerste van Nederland. 

Weinig Fontys
Hij hoopt dat de box voor een toenemend aantal leden zal zorgen. “Ik zie dat hier naar verhouding vooral studenten van de universiteit rondlopen”, zegt hij. “Terwijl studenten van Fontys en Avans ook welkom zijn. Ik hoor vaak dat studenten klagen dat het sportaanbod hier slecht is, maar dan denk ik: jongens, kijk even een deur verder.” 

Oké, misschien iets meer dan slechts één deur verder, want het sportcenter zit niet bepaald om de hoek van campus Stappegoor. Of MindLabs. Of Kunsten. Maar toch: er is in Tilburg geen enkele andere plek waar je zo goedkoop crosstrainingen kunt vinden als hier. Normaal gesproken betaal je zo’n tachtig euro per maand voor een paar lesjes crossfit per week. Hier betaal je een kwart van dat bedrag. 

“We geven nu vijf trainingen per week en tellen zo’n vijftig leden. Dat mogen er natuurlijk veel meer worden”, vervolgt Monheim. Hoe het volgens hem komt dat zo weinig Fontysstudenten ervan afweten? “Deels omdat we er misschien te weinig reclame voor maken, maar ook omdat hbo-studenten steeds vaker thuis blijven wonen en ze dus ergens anders sporten. Verder denk ik ook dat onze studenten hun studiedruk als vrij hoog ervaren, waardoor ze sporten misschien sneller links laten liggen.” 

Laagdrempelig
Toch is het volgens de docent wel belangrijk om in beweging te blijven. Zeker voor studenten. “Het kan een uitlaatklap zijn, een hobby met veel beweging die voor iedereen goed zou zijn. Bovendien word je er nog eens fit van. Crosstrainingen vormen een zinvolle vorm van functional fitness, dus als je het een lange tijd doet, merk je in het dagelijkse leven echt dat je fitter wordt.”

En nee, je hoeft geen topsporter te zijn om mee te doen. “Toen ik begon dacht ik dat crossfit alleen voor beesten was die van alles konden, dingen die ik nooit zou kunnen. Ik vond het, zeker als medewerker, dus best spannend om aan te haken. Maar toen ik die drempel eenmaal over was, kwam ik er al snel achter dat crosstrainingen voor iedereen zijn. Ongeacht je niveau. Of taal. Want ook internationals zijn welkom; op het moment dat er ook maar één international meedoet, wordt de training in het Engels gegeven.”

De prijs wordt dit jaar voor de elfde keer uitgereikt. De genomineerde docenten zijn Menno Otten van Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten. Miriam Blaauboer van TU Delft, Farid Boussaid van Universiteit van Amsterdam en Anna Posthumus Meyjes-de Breij van Hogeschool Leiden. Op 7 april wordt in Nieuwegein duidelijk wie er met de winst vandoor gaat.

Dat Dirks niet tussen de genomineerden staat, vindt ze niet erg. Zij werd tijdens de nieuwjaarsbijeenkomst verkozen tot Docent van het Jaar van Fontys. “De nominatie en waardering vanuit de studenten waren voor mij het belangrijkste”, zegt de scheikundedocent en opleidingscoördinator van Fontys Lerarenopleiding Tilburg.

“Ik heb om die reden ook getwijfeld of ik überhaupt mee wilde doen aan de landelijke verkiezing, maar omdat het toch wel weer een mogelijkheid was om Fontys en het lerarenvak positief op de kaart te zetten, heb ik het wel gedaan. Maar nee, ik ben niet teleurgesteld.”

Naar Curaçao
De winnaar van de landelijke verkiezing krijgt 25.000 euro voor onderwijsvernieuwing. Dirks kreeg 5.000 voor hetzelfde doel en weet al precies wat ze daarmee gaat doen. “We hebben bij Fontys studenten uit overzeese gebieden, in Curaçao bijvoorbeeld, die onderwijs op afstand volgen. Ik wilde daar graag een keertje naartoe om een beter beeld te krijgen van hoe zij het onderwijs daar verzorgen.”

En dat gaat ook gebeuren. Volgende maand al. “Half april vlieg ik voor een week naar Curaçao om vijf verschillende scholen te bezoeken. Ik hoop daar kennis op te doen die ik vervolgens weer kan gebruiken om ons onderwijs beter af te stemmen op het onderwijs in Curaçao.”

Het Tilburgs Onderwijsdebat 2025 was georganiseerd door G.D. Herodotus, de studievereniging voor (gamma)docenten in opleiding aan de Fontys Lerarenopleiding, in samenwerking met JOVD Hart van Brabant, een jongerenafdeling van de VVD. Naast uiteraard de JOVD waren ook JONG21, CDJA, DWARS (jongerenafdeling GroenLinks) en JS (de jongerenpartij van de PvdA) deelnemers aan het debat. 

In verschillende debatvormen gingen de vijf partijen met elkaar in de clinch over vier stellingen die voornamelijk het primair en voortgezet onderwijs betroffen. Het ging daarbij vooral om erg politieke thema's waarvan tevoren al wel duidelijk was dat de standpunten van de partijen daarin verschillen. Zoals stellingen over het verplichten van schakelonderwijs in elke gemeente, het afschaffen van bijzonder onderwijs of wel of geen hogere salarissen voor onderwijzers. 

Interessante thema's waarbij de afgevaardigden van de jongerenpartijen niet veel afweken van wat hun ‘ouderpartijen’ hier landelijk van vinden. Maar ook minder interessant omdat de inhoudelijke kant nauwelijks voor het voetlicht kwam. Vragen als wat te doen aan het lerarentekort of hoe kun je de kwaliteit van het onderwijs verbeteren, kwamen niet aan bod.

Ook ging het nauwelijks over de hbo-opleidingen, zaken waarmee studenten van bijvoorbeeld Fontys Educatie tijdens hun studietijd mee te maken hebben of hoger onderwijs in het algemeen. Een beetje een gemiste kans, gezien de locatie en het soort publiek dat deze avond bijwoonde.

Maar de studievereniging verdient wel alle lof voor het initiatief en de wijze waarop het debat was ingericht. En het was ook goed om te zien dat er nog genoeg jongeren zijn die op een koude maandagavond de weg vinden naar zo'n evenement. Hopelijk krijgt het debat in 2026 een vervolg en maakt G.D. Herodotus hier een jaarlijkse traditie van. 

Reageren kan hieronder. Eenmaal gepubliceerde reacties worden niet verwijderd.

Menig filmliefhebber zal Back to the Future kennen, een film waarin de 17-jarige Marty dertig jaar in de tijd reist en er allerlei voorspellingen worden gedaan van hoe de wereld er drie decennia later uit zal zien. Het is die film die Sander, eerstejaarsstudent Leraar Omgangskunde, aan het denken zette. Want wat gaat de toekomst met het onderwijs doen? En specifieker nog: hoe ziet het onderwijs er in 2075 uit? Hij besloot er een boek over te schrijven.

De 25-jarige Sander is dit jaar begonnen met het project en hoopt het boek ook dit jaar nog uit te kunnen brengen. Het is niet het eerste boek waar hij aan werkt; in de afgelopen jaren, terwijl hij meerdere studies begon en weer stopte, schreef hij verschillende boeken. Eentje over twee politieagenten die met een tijdmachine naar het verleden reizen en eentje over de Eindhovense stadsprediker Arnol Kox.

Dit keer gooit hij het over een andere boeg. “Ik vraag me serieus af wat over tientallen jaren de rol van de leerkracht en die van de student in het onderwijs is. Wat moet een student over vijftig jaar nog kunnen? Welke invloed gaan zowel gebeurtenissen als uitvindingen en ontdekkingen hebben op het onderwijs?”

Tijdlijn
De student schrijft het boek aan de hand van een zelf samengestelde tijdlijn. Die begint bij 2025, het onderwijs anno nu, en loopt tot en met 2075. “Ik begin met het debat over AI op scholen, dat nu al gevoerd wordt. In hoeverre gaat AI ingezet worden in het onderwijs en welke gevolgen heeft dat? Vervolgens denk ik dat er in 2030 een ander gesprek gaat plaatsvinden, dat gaat over de betekenis van scholen.”

Daarna komt er, volgens Sanders voorspellingen, rond het jaar 2040 een technologische regressie, veroorzaakt door bijvoorbeeld een cyberoorlog of zonnestorm. “Met als gevolg dat de complete technologie plat komt te liggen. Ik denk dat we daardoor gaan nadenken over hoe we minder afhankelijk kunnen worden van technologie. Misschien komen de postbussen weer terug op straat, krijgt elk klaslokaal weer een ouderwets whiteboard of gaan we opnieuw gebruikmaken van fysieke winkels in de winkelstraat.”

Hij heeft het ook over uitgeprinte roosters, schoolmededelingen via papieren documenten en het terugkeren van de fysieke schoolbibliotheek. Een paar stapjes terug dus, zoals we het tot een paar jaar geleden eigenlijk altijd hebben gedaan. “De digitale wereld wordt meer gecombineerd met de fysieke wereld. Want als het onlinenetwerk compleet uitvalt, wat hebben we dan nog? Helemaal niks.”

Robots
Door naar 2050, het jaar waarin volgens Sander de robots hun opmars maken. “Ik denk dat we tegen die tijd allemaal een robot thuis hebben, en hoogstwaarschijnlijk ook op scholen. Waarschijnlijk zullen die robots in eerste instantie de facilitaire taken vervangen, zoals schoonmaken en het water geven van planten. Maar later, als we humanoïde robots met meer emoties krijgen, worden ze mogelijk ook ingezet als hulpje van de leraren voor de klas.”

Gaan we weer tien jaar verder in de tijd, dan bestaat er volgens Sander een kans dat we helemaal niet meer hoeven werken, omdat robots al onze taken hebben overgenomen. We gaan dan alleen nog naar school ‘omdat we het leuk vinden om te leren’. Werken doen we dan puur uit tijdsbesteding. “Ik denk dat de zin van het leven gaat veranderen. Nu draait alles om presteren, groeien en geld verdienen. Maar ik denk dat het over enkele tientallen jaren veel meer draait om het menselijke aspect. Niet langer het opdoen van kennis staat centraal, maar het vriendelijk voor elkaar zijn, respectvol en beleefd zijn naar elkaar.”

Leerhubs
Robots vormen het werkveld en mensen mengen zich daarin. Dat is het beeld dat Sander van 2060 heeft, en dat in 2070 alleen nog maar versterkt zal zijn. En als we naar specifiek het onderwijs kijken? “Over vijftig jaar bestaan er – denk ik – geen scholen meer zoals we die nu kennen. Ik denk eerder dat we sociaal-culturele leerhubs krijgen, waar je in een soort gemeenschapszin samen kunt komen.” 

Mensen gaan dan niet langer vijf dagen per week naar school en ze leren in hun eigen tempo. Diploma’s zoals we die nu kennen, zijn er niet meer. “Als je tien jaar over je opleiding wilt doen, dan doe je dat. Je leert omdat je het leuk vindt, niet omdat het van je verwacht wordt.”

Het was Martin de Wolf, directeur van FLOT, die een oproep om deel te nemen aan de dichtwedstrijd ‘Geef de natuur een stem’ deelde op LinkedIn. Meerbeek zag het voorbijkomen in haar tijdlijn en kreeg meteen een beeld van een wandeling in de Loonse en Drunense Duinen die ze vorig voorjaar maakte met haar gezin. Ze zette het gedicht in een ochtend op papier en stuurde het dezelfde dag nog op. 

Daarna dacht ze eigenlijk niet meer aan de wedstrijd. Totdat ze vlak voor de uitreiking afgelopen vrijdag in Tilburg werd gebeld namens de jury: of ze wilde komen. “Ik had eigenlijk een ouderavond op de school van mijn kinderen, maar ben toch maar gegaan. In mijn eentje, want het was te laat om mensen mee te vragen.” 

Toen ze vernam dat ze de dichtwedstrijd had gewonnen, was ze totaal verrast. “Ik schrijf maar heel af en toe een gedicht of een liedje”, zegt ze. “Meestal als er aanleiding voor is, vaak bij een speciale gelegenheid of gebeurtenis, zoals in de aanloop naar het overlijden van mijn oma. Er moet ruimte voor zijn in mijn hoofd en in mijn leven, of wanneer ik iets heb te verwerken.” 

Vlaag van inspiratie
Haar gedicht ‘Lichte duin, donker bos’ over de Loonse en Drunense Duinen voelde als een toevallige vlaag van inspiratie. “Ik kan me deze wandeling nog heel goed herinneren. We liepen eerst door de duinen waar mijn jongste kind van het duin rende, waarna we in het bos tegen een oorlogsmonument aanliepen. Op de dag af tachtig jaar geleden had daar een executie plaatsgevonden. Die tegenstelling tussen licht en donker en het feit dat de natuur overal getuige van is, heb ik in het gedicht willen vatten.” 

En dat is volgens de jury, bestaande uit Hagar Roijackers (gedeputeerde Natuur en Milieu), Frans Kapteijns (boswachter Natuurmonumenten) en Femke Dingemans (directeur-bestuurder Brabantse Milieufederatie), uitstekend gelukt. Ze roemde Meerbeek om de beeldschone taal en de verwijzingen naar de bredere historie. Ook de liefde voor de Brabantse natuur kwam duidelijk in het gedicht naar voren. “Heel mooi dat de jury dat heeft opgemerkt”, zegt de docent, die in haar werkzame leven wiskunde onderwijst. [de tekst gaat verder onder het gedicht]

Er wordt vaak gedacht dat wiskunde en het schrijven van gedichten twee uitersten zijn. Meerbeek haalt juist inspiratie uit haar vak. “Een gedicht maken vergt wiskundige precisie, zoals het zoeken van de juiste woorden en het juiste ritme, en in een gedicht is het de kunst om de taal te ontdoen van overbodigheden. Daarnaast biedt wiskunde mooie termen die ik heel goed kan gebruiken als metaforen voor de dingen die in het leven gebeuren.” 

Verwonderen
Ook de natuur is een inspiratiebron voor Meerbeek. In de weekenden is ze vaak te vinden in een van de Brabantse natuurgebieden. “Ik laat me graag verwonderen door alle details in de natuur, die in elk jaargetijde anders is.” Vaak neemt ze haar fotocamera mee om dat wat haar fascineert vast te leggen. Niet vaak heeft een wandeling tot een gedicht geleid. 

Of is dat veranderd nu ze Natuurdichter van Brabant is? Na de laatste wandeling afgelopen weekend kwamen er weer woorden in haar op. En ja, daar is een gedicht uit voorgekomen. Een heel kleintje, maar toch. “Dat ik heb gewonnen, zet blijkbaar aan tot meer.” 

Champagneglazen klinken tegen elkaar. Hapjes gaan rond. De beste wensen worden uitgedeeld. Te midden van het vrolijke geroezemoes van collega’s en studenten zitten vier Fontysdocenten (een vijfde heeft zich om persoonlijke omstandigheden teruggetrokken) lichtelijk gespannen op een podium. Het spotlicht vangt de verwachtingsvolle blikken van Corinka Schipper, Maaike Sier, Jeroen Keijzers en Susanne Dirks-Trommelen. Twee maanden geleden hoorden zij dat ze zijn genomineerd voor Docent van het Jaar 2025. 

Flabbergasted waren ze, en vereerd, zo vertelden ze in interviews in Bron. De nominatie geeft een van hen zelfs een ietwat ongemakkelijk gevoel, want ‘Fontys heeft heel veel goede docenten die elke dag hun stinkende best doen’. Susanne Dirks-Trommelen, scheikundedocent en opleidingscoördinator bij FLOT, gaat zich gaandeweg het praatje van de jury steeds ongemakkelijker voelen. Bij het woord ‘zij’ valt haar mannelijke concurrent Jeroen Keijzers af. En wanneer de termen ‘scheikunde’ en ‘Curaçao’ vallen, is het kwartje gevallen. Ook haar collega’s en aanwezige studenten is het nu duidelijk. 

Dirks-Trommelen is de nieuwe docent van het jaar. Haar wangen kleuren rood en haar lach is breed. Het applaus klinkt hartverwarmend. Hoe ze zich voelt? “Nog net iets ongemakkelijker dan net”. Gelach uit het publiek. Ze had niet op de winst gerekend en is er stil van. De nominatie was al een prijs op zich, zegt ze. “Wel vind ik het een heel mooie blijk van waardering, dat is vooral wat ik omarm. De lovende woorden van de jury en studenten waren een feestje om te horen. Daar doe ik het voor.” 

Loftrompet
De jury lette op de toegevoegde maatschappelijke waarde van het gegeven vak, de toegankelijkheid, innovatie en continue ontwikkeling en kennis van de docent. Dat waren niet direct de punten waarvoor de studenten hun docenten nomineerden. Zij staken vooral de loftrompet over de grote mate van betrokkenheid, enthousiasme en de toewijding die hun kandidaten in het klaslokaal laten zien. En hoewel ze alle vier recht hebben op de titel, verdient er maar een van hen de prijs, een cheque van vijfduizend euro te besteden aan innovatie in het onderwijs. 

Dat geld gaat de scheikundedocent besteden om zich verder te verdiepen in de situatie van overzeese studenten. “Sinds drie jaar volgen namelijk ook Antilliaanse studenten onze scheikundemaster. Dat doen ze op afstand. Ik wil graag een keer daarnaartoe gaan om te zien in welke context zij lesgeven. Dat hoor je wel van ze, maar je bent er niet bij. Door het zelf te ervaren, hoop ik ons onderwijs nog beter op hun behoeften te kunnen afstemmen”, licht Dirks-Trommelen haar motivatie toe. 

Landelijke verkiezing
Of de Fontysdocent in april meedoet aan de landelijke verkiezing voor Docent van het Jaar 2025? Ze denkt van wel. “Het is een kans om het beroep van docent op een positieve manier voor het voetlicht te brengen. Ons vak staat best vaak onder druk, soms letterlijk als de werkdruk hoog is, en door het lerarentekort. Sommige mensen vragen zich af of dit een pad is dat ze mogelijk willen volgen. Door mee toe doen aan de landelijke verkiezing kan ik de schoonheid van het leraarschap laten zien.”

De foto's bij dit artikel zijn van Charlotte Grips. 

Journalistiekdocent Lindy Jense trekt samen met oud-mediatheekmedewerkster Brigit Goderie de kar bij Bier & Boeken, de boekenclub van Fontys Journalistiek. “We kiezen steeds één boek uit de titels die deelnemers pitchen in de groepsapp. Daarbij ligt het accent op journalistieke non-fictie over maatschappelijke onderwerpen.” Ontlezing is een belangrijke drijfveer. “Je merkt dat studenten langere teksten minder snel oppakken. Helaas is hiervoor geen pasklare oplossing. We hopen dat door gesprekken binnen de leesclub het vuur weer oplaait.” 

Eens in de tien weken komt Bier & Boeken in wisselende samenstelling bijeen. Het gesprek dat loskomt, moet volgens Jense verder gaan dan ‘Goed boek!’ of ‘Mwah’. “Bij de laatste editie bespraken we met twaalf studenten Vos in de VS van journalist Michiel Vos. Opzet is om op verschillende manieren naar zo’n boek te kijken. Zowel technisch en objectief – welke perspectieven heeft de auteur en welke journalistieke processen zien we terug? – als de subjectieve beleving van wat je er persoonlijk van meeneemt.” 

Een didactisch doel staat niet direct centraal. “Je hoopt dat deelnemers vooral van elkaar leren. Onze studentenpopulatie is sowieso al redelijk goedgebekt en maatschappelijk geëngageerd; daarom hoef ik minder te kaderen.” Gelukkig maakt ook het bier en de door FJ gefinancierde borrelplank de tongen los. “Soms loopt de discussie hoog op”, lacht Jense. “Je moet plezier beleven bij het lezen. En denken: een boek is zo erg nog niet.” 

Leesbevordering
Welke gedachte ligt er achter FLOT Leest, de boekenclub die actief is aan de Tilburgse lerarenopleiding? “In principe is het een leesbevorderend project vanuit het Nationaal Programma Onderwijs (NPO)”, vertelt docent maatschappijleer Farouk El Mouhajir, die de leiding heeft bij de bijeenkomst vorige week op (Paarse) vrijdag 13 december. “In deze context zijn we bij FLOT een inclusiecafé gestart en hebben we gekeken of we daaraan ook een leesclub konden koppelen.” 

Bij elke editie van het FLOT Inclusiecafé staat een maatschappelijk thema centraal, zoals klimaat en duurzaamheid. Vandaag gaat het – aan de hand van de bestseller De geschiedenis van mijn seksualiteit van Tobi Lakmaker – over gender. Naast het ‘boekgesprek’ krijgen de deelnemers een lesvorm aangereikt, die ze weer kunnen inzetten voor studenten. 

“Hiervoor gebruik ik gesprekskaarten met als thema gendergesprek, samengesteld door het Humanistisch Verbond”, vertelt El Mouhajir. Groepsgewijs gaan de deelnemers steeds met elkaar in gesprek over de voor- en nadelen van genderhokjes en rolmodellen. 

Ontlezing 
Docenten Nederlands Claudia van Werkhoven en Margriet Smits hebben zich het afgelopen jaar ingezet voor het leesenthousiasme binnen de lerarenopleidingen. De FLOT-leesclub is daarvan een zichtbaar uitvloeisel. “Jammer dat er vandaag geen studenten meedoen”, zegt Margriet Smits. “Wat dat betreft is het tijdstip ongelukkig. Het is laat op de vrijdagmiddag en veel studenten zijn al naar huis.” 

De noodzaak van leesbevordering is er niet minder om. “Vooral ook binnen de lerarenopleiding Nederlands”, zegt Van Werkhoven. “Na sluiting van de fysieke mediatheken bij Fontys zijn we binnen onze lerarenopleiding een eigen bibliotheek begonnen om studenten extra in staat te stellen om te lezen.” 

Zelf maakt El Mouhajir ook graag gebruik van boeken in zijn lessen maatschappijleer. “Recent heb ik voor het vak politicologie een college gebouwd rond het essay Duidelijkheid van politiek verslaggever Tom-Jan Meeus. “De ene student ontwikkelt meer boekenliefde dan de andere. Maar gaandeweg de studie daalt dat wel in hoor.” Uiteraard gaat het ook hier om het plezier: “Ik wil studenten vooral laten zien hoe ze met tekst hun leerlingen kunnen raken.” 

Volle plank 
Op de docentenkamer bij MindLabs staat een plank boordevol boeken. “Ik zelf koop boeken óók om ze te kunnen uitlenen”, zegt Lindy Jense. “Ik wil dat zo veel mogelijk studenten de kik ervaren. Hoe kan het dat die tekentjes op papier een stem in je hoofd gaan vormen die je verschillende perspectieven op de wereld kan bieden? Lezen is zo waanzinnig bijzonder. Het is onvergelijkbaar belangrijk voor je persoonlijke ontwikkeling.” 

Maaike Sier (43) werkt al jaren in het onderwijs. Ze begon dik twintig jaar geleden in het basisonderwijs en werkt inmiddels tweeënhalf jaar bij Fontys. Eerst als opleidingsdocent bij de pabo, maar inmiddels ook als docent pedagogiek, psychologie en onderwijskunde, als opleidingscoach, tutor, en assessor. Een best varieerde job dus, zeg maar gerust.

Heb je enig idee waarom en door wie je genomineerd bent?
“Dat vind ik een lastige, maar ik denk door mijn tutor-studenten. Het is natuurlijk allemaal speculeren, maar van hen ontvang ik vaak complimenten. Ze vinden dat ik hun op een fijne manier coach en dat ik altijd tijd voor ze heb.

Voor mij is het een vanzelfsprekendheid dat ik er voor ze ben. Ik kijk altijd eerst naar de persoon achter de student. Daar begin ik het gesprek ook altijd mee; door te vragen hoe het met ze gaat, omdat ik weet hoe belangrijk dat is. Ik denk dat ik dat mee heb gekregen vanuit het basisonderwijs. Het kind, of in dit geval de student, staat altijd centraal.”

Waar ben je trots op binnen Fontys?
“We zitten bij Fontys Educatie in een grote transitie, die deels gericht is op het grote lerarentekort en het aantrekkelijker maken van het beroep. Ik denk dat het een goede zet is om daar veel mee bezig te zijn. Op de lange termijn zullen we er de vruchten van plukken, maar tot het zover is moeten we studenten altijd goed blijven begeleiden. Het is belangrijk dat we coachen naar de behoefte van een student.

Ander ding waar ik trots op ben, is Fontys for Society. Het burgerschap en diversiteit zijn dingen waar ik studenten veel in meeneem. Wie ben je als student en wat is de maatschappelijke opdracht voor jou? Als student, maar ook straks in het werkveld. Ik denk dat we trots mogen zijn dat we op dat vlak steeds meer bewustwording creëren.”

Waar krijg je als docent energie van?
“Het houden van een dialoog. Waarom? Omdat ik zie dat studenten heel veel van elkaar kunnen leren. Het leren van en met elkaar, daar krijg ik heel veel energie van. Maar ook van studenten die een ontwikkeling doormaken. Als ze bij ons binnenkomen en nog kennis moeten maken met leeruitkomsten, dan is het vaak zoeken naar hoe ze hiermee om moeten gaan. Maar na verloop van tijd zien we dat studenten die leeruitkomsten op hun eigen manier heel mooi kunnen aantonen. Dat is bijzonder om te zien.”

Welke boodschap wil je jouw studenten meegeven?
“Ga altijd uit van wat er al is. Vertrouw op de potentie die je hebt. Studenten zijn makkelijk geneigd om te denken aan dingen die niet goed zijn, maar ze hebben veel meer talenten dan ze denken. Als ze die inzetten en daarop vertrouwen, komen ze hartstikke ver.”

En tot slot: hoe graag wil je deze verkiezing winnen?
“De nominatie is voor mij een grote strik om mijn werk, daar ben ik ontzettend blij mee. Natuurlijk wil ik winnen, maar het zit niet in mijn bescheiden aard om op de voorgrond te staan. Ik doe gewoon graag wat ik doe, en deze nominatie is voor mij een bevestiging dat wat ik doe in de ogen van – in ieder geval een aantal – studenten ook goed doe.”

Het Centraal Planbureau (CPB) wilde weleens weten wie er allemaal huiswerkbegeleiding en bijles geven aan leerlingen in het basis- en voorgezet onderwijs. Er blijken grofweg twee typen leraren.

Allereest heb je mensen met een pabo-diploma die huiswerkbegeleiding of remedial teaching geven. Maar zij zijn niet helemaal verloren voor het reguliere onderwijs: de meesten van hen blijken tevens een vast contract bij een gewone school te hebben voor gemiddeld twee derde van hun werkweek.

De andere grote groep bestaat uit bachelorstudenten in dienst bij een huiswerkinstituut. Vaak zijn dat geen toekomstige leraren, maar volgen ze een opleiding sociale wetenschappen, economie of rechten.

Verdringing

Alles bij elkaar werken er zo’n 3.600 gediplomeerde leraren in het schaduwonderwijs. Dat is 1,5 procent van het totale aantal leraren in Nederland. Van grootschalige verdringing van leraren uit het publieke onderwijs is momenteel geen sprake volgens het CPB. In het ‘aanvullend onderwijs’ verdienen de leraren over het algemeen 20 procent minder.

Het particuliere onderwijs lokt eveneens weinig leraren: vergeleken met het aantal werknemers in het publieke onderwijs, is de omvang minder dan 0,5 procent. En ook hier verdienen de leraren over het algemeen iets minder.

Maar het CPB wil de vinger wel aan de pols houden: zicht op het schaduwonderwijs is belangrijk omdat de kansengelijkheid mogelijk in het geding is.

“Waarom zou je het niet doen?”, zegt Tika Vermeulen lachend, een van de zes deelnemers aan het project. “Het leek me een interessante uitdaging.” Dat beamen haar collega’s Celina Pikaar en Danee van Gogh. “Van jongs af ben ik een geschiedenisfreak”, zegt de laatste. “Dit is weer eens wat anders dan op vakantie een kasteel of ruïne bezoeken.”

Begeleid door docent Bas Jongenelen maakten de studenten in een jaar tijd een moderne hertaling van het eerste Nederlandse Tijl Uilenspiegel-boek, dat kort na 1510 in Antwerpen verscheen. Tijl Uilenspiegel is een personage uit onder meer de Duits-Nederlandse folklore. In een aanklacht tegen kerk en adel hield hij allerlei mensen voor de gek met zijn streken. 

Allerminst saai
“De klus was allerminst saai”, vindt Celina. “Soms viel je van de ene verbazing in de andere en dacht je: Wat stáát daar? Hoe dan?” Voor de begrijpelijkheid werd de in Gotische letters gestelde tekst eerst omgezet in vertrouwder schrift. Daarna begon – binnen de groep van zes – de hertaling naar ‘ons’ Nederlands. “Al snel gaat het verhaal leven en ben je benieuwd naar het vervolg.”

Van de tekst is (voor het eerst) een wetenschappelijke teksteditie gemaakt. Docent Bas Jongenelen legt uit wat dat inhoudt: “Dat is een heel getrouwe, letterlijke weergave van de tekst. Als je toch ergens een eigen aanpassing maakt, geef je dat met cursief aan. Voordeel van deze aanpak is dat je geen noten hoeft te gebruiken, die de leesbaarheid in de weg kunnen zitten.”

Ook alle zet- en drukfouten zijn op deze manier behandeld. “En dat zijn er nogal wat”, zegt Tika. “Omdat de Nederlandse editie toentertijd in grote haast is gemaakt. Wat bijvoorbeeld opviel was dat de naam ‘Uilenspiegel’ op wel tien verschillende manieren is gespeld.”

Hoe kwam Jongenelen tot dit bijzondere project? “Ik had al langer het plan om deze tekst zelf te hertalen. Maar: alleen is maar alleen. Zo ontstond het idee om studenten erbij te betrekken.” Deelname was vrijwillig en gebeurde in de eigen tijd. “De winst voor studenten is dat zo’n (wetenschappelijke) hertaling ontzettend leerzaam is en dat het boek uiteindelijk verschijnt bij een echte, professionele uitgever.”

Schalk
De precieze interpretatie van zinnen en woorden was vaak voer voor discussie. “Bijvoorbeeld het woord ‘schalk’”, geeft Tika aan. “Dat heeft verschillende gradaties, variërend van ‘misdadiger’ tot ‘kwajongen’. Dan moet je goed kijken naar de context om te weten wat bedoeld wordt.”

Wat hebben de studenten geleerd van die zestiende eeuw? “Je krijgt een goede inkijk in het dagelijkse leven”, zegt Danee. “Je denkt misschien: er liggen overal uitwerpselen en de stad stinkt verschrikkelijk. Echt niet… Er lopen ook geen varkens los op straat, gewoon omdat die te kostbaar zijn. Je leert dat zestiende-eeuwers evengoed nadachten en verstandige keuzes maakten.”

Maar hoe verstandig ook, ze worden toch opgelicht door Tijl Uilenspiegel. Wat is hun indruk van deze beroemde figuur, ook in de 21ste eeuw nog naamgever van basisscholen en kroegen? “Bizar”, vinden de studenten. “Iemand die je met een paar woorden om de vinger windt en overal mee weg komt. Zo maakt hij edellieden wijs dat hij kan vliegen en klopt met die onzin ook nog geld uit hun zak. Pas als hij weer weg is, denk je: Hee, wacht eens even…? Tijl is een regelrechte oplichter, maar je krijgt wel respect voor de manier waarop hij het doet.”

Levend organisme
Wat leerden ze via dit project over hun vak of hun toekomstige docentschap? “In ieder geval dat taal een levend organisme is en continu verandert”, zegt Danee. “Maar ik geloof inmiddels ook dat je zulke oude teksten breder kunt behandelen dan alleen op havo/vwo. Natuurlijk moet je doseren. Maar ik denk dat het verhaal van Tijl ook voor vmbo herkenbaar is. Tijl is ondeugend, grappig en echt van de straat.”

Het zijn voornamelijk studenten van de Lerarenopleiding die vandaag plaatsnemen tijdens de aftrap. Niet gek ook, want de kar wordt getrokken door twee docenten van de opleiding: Karin Verouden en Yucata Lienga.

“We hebben vorig jaar Caraïbische studenten gesproken die tegen dingen aanliepen die ons aan het denken zetten, dingen waar we iets mee moesten doen”, gaat Lienga van start. Zo voelden studenten zich gediscrimineerd en niet gehoord, wat voor enorme emotionele situaties zorgde. “We liepen hen toevallig tegen het lijf. Moet je nagaan hoeveel studenten er binnen Fontys zijn die niet over hun ervaringen durven te vertellen.”

Volgens Lienga kent het aantal Caraïbische studenten bij Fontys ieder jaar veel uitval. “Terwijl we ze allemaal graag zouden willen behouden. Iedereen heeft er namelijk baat bij als deze studenten hun studie succesvol doorlopen, zich hier prettig voelen en straks bijvoorbeeld voor de klas staan om zo het lerarentekort deels op te lossen.”

Carribean Connection
Daarom richtten de twee docenten, samen met Fontys Carribean Connection, een nieuwe community op. Een plek waar iedere Caraïbische student zichzelf kan zijn, waar ruimte is om over gebeurtenissen te praten, en waar gezamenlijke activiteiten plaatsvinden.

Shane Lobato de Mesquita kwam in 2021 naar Nederland en volgde bij FLOT de opleiding tot Docent Geschiedenis. Een tijd waarin hij eenzaam was en zijn plek niet goed kon vonden. “Dat had deels te maken met de lockdown. Ik was niet onder andere studenten, volgde voornamelijk online les en moest vroegtijdig stoppen met mijn stage vanwege de lockdown”, licht Shane zijn tijd toe.

Alles zelf ondergaan
Hij merkte dat meerdere Caraïbische studenten in hetzelfde schuitje zaten. “We konden onze plek binnen FLOT niet goed vinden, docenten begrepen onze problemen niet goed en het was moeilijk hulp te vinden waardoor we veel zelf moesten regelen en alle veranderingen zelf maar moesten ondergaan.”

Uiteindelijk besloot Shane te stoppen met zijn studie. Nu studeert hij Social Work in Eindhoven. Daar gaf hij, samen met Leonie Holleman, lezingen over wonen en studeren in Nederland. “We realiseerden ons dat er een community nodig was, waarna we Fontys Carribean Connection opzetten. Dat er nu ook een eerste bijeenkomst in Tilburg is, waar het voor mij allemaal begon, vind ik bijzonder.” (Tekst gaat verder onder de foto.)

De aanwezige studenten prijzen Shane voor het feit dat hij verantwoordelijkheid nam. “Maar dat moest ook. Er moet een supportsysteem zijn voor onze studenten, zodat ze weten waar ze terechtkunnen.”

Elkaar versterken
Dat is ook precies de strekking van vandaag. Kennismaken, vertellen wat je opviel aan je eerste maanden in Nederland en praten over de dingen waar je tegenaan loopt. Niet alleen tijdens je studie, maar ook in het dagelijks leven. Shane: “We willen elkaar versterken, daarom hebben we dit opgezet."

Docent Karin Verouden is in ieder geval al erg trots op de studenten. “Als lerarenopleiding en opleiders hebben we een voorbeeldfunctie. Dat studenten zich hier niet prettig voelen kan geen optie zijn. We gaan samen groeien, leren van wat we meemaken en problemen binnen Fontys aankaarten. Zo kunnen we elkaar versterken en de kracht van de Caraïbische student juist benadrukken.”

De community is niet alleen bedoeld voor studenten van de lerarenopleidingen. “Caraïbische studenten van alle opleidingen op deze campus mogen aansluiten”, legt Verouden uit. “Het belangrijkste is dat we de connectie opzoeken. Of je nu rechten, ICT of de lerarenopleiding volgt.”

Uitbreiden
Daar blijft het, als het aan Verouden, Lienga en de studenten ligt, niet bij. Zo zijn er zelfs al gesprekken geweest met Tilburg University en Avans om een Tilburg-brede community voor Caraïbische studenten te starten. “Dat willen we in maart rond hebben, maar voor nu focussen we eerst op onze community binnen Fontys. De eerste stap is gezet.”

Plannen voor de volgende meeting worden in ieder geval al gesmeed. “Wellicht dat we dan kunnen viben op Papiamento muziek, of even in onze eigen taal leeglopen over wat we allemaal meemaken”, klinkt het al snel.

Aanleiding is het al jaren zeer lage aantal studenten (minder dan tien per studiejaar) die de Lerarenopleiding Godsdienst volgen. Een arbeidsintensieve transitie binnen het Educatieve domein (TEO) was niet haalbaar en ook de kwaliteit binnen de landelijke richtlijnen en nieuwe kaders van Fontys kon niet langer worden gegarandeerd. Studenten kunnen de opleiding nog wel volgen aan de lerarenopleiding in Tilburg (FLOT).

In 2023 is al besloten om Fontys Theologie en Levensbeschouwing (FTL) in Utrecht samen te voegen met Fontys Sociale Studies (FSS) in Tilburg. De instroom voor de bachelor Theologie in Utrecht stopt na dit studiejaar en gaat dan verder in Tilburg. Dit betekent dat 2028/2029 het laatste jaar is waarin studenten in Utrecht worden gefaciliteerd. Ook deze opleiding was door haar beperkte omvang en ontwikkelcapaciteit al enige tijd toe aan vernieuwing.

Opleidingen stoppen niet
Fontysbestuurder Arian Steenbruggen benadrukt dat het gaat om het sluiten van de lesplaats, niet om het stoppen met de opleidingen. De lerarenopleiding Godsdienst wordt nog steeds aangeboden in Tilburg bij Fontys Lerarenopleiding Tilburg (FLOT). De lesactiviteiten van de opleiding Theologie worden gefaseerd in Tilburg ondergebracht. 

“Uit het onderzoek dat we in 2023 gedaan hebben, blijkt dat verplaatsing naar Tilburg de beste keuze is", motiveert Arian Steenbruggen het besluit. "Doorontwikkeling gaat makkelijker met de expertise die binnen het instituut Social Studies aanwezig is."

De centrale medezeggenschapsraad (cmr) heeft ingestemd met het collegebesluit om de lesplaats te verplaatsen van Utrecht naar Tilburg op voorwaarde dat de kwaliteit van de opleiding gewaarborgd blijft. Daarvoor moet de opleidingsdirecteur in gesprek met de gemeenschappelijke opleidingscommissie (goc). 

Als de goc van mening is dat het vanuit het oogpunt van kwaliteit noodzakelijk is, kan de beëindigingsdatum van de bachelor Theologie in Utrecht met maximaal een jaar worden opgeschoven naar september 2026. Woensdag 11 september heeft het eerste overleg plaatsgevonden tussen de opleidingsdirecteur van FSS en de goc, maar de kogel is nog niet door de kerk. 

De docenten zijn hierover ingelicht, en ook potentials en nieuwe studenten van de bachelor Theologie worden al twee jaar lang meegenomen in de plannen om nieuwe instroom alleen op leslocatie Tilburg te laten beginnen. De zittende studenten, die hun opleiding in Utrecht kunnen afmaken, worden op de hoogte gebracht zodra duidelijk is wat de definitieve datum is dat nieuwe instroom in Utrecht stopt. 

Impactvol
Op dit moment telt de locatie in Utrecht een twaalftal studenten voor de opleiding tot leraar Godsdienst en tachtig studenten voor de bachelor Theologie. Bij de opleidingen werken opgeteld elf medewerkers (ca. 7 fte). Steenbruggen erkent dat het impactvol is om een leslocatie te sluiten. “Er is wisselend gereageerd. Enkele medewerkers zijn blij met de fusie met FSS en de mogelijkheden die dat biedt, anderen willen niet weg uit Utrecht en zijn niet blij.”

Fontys bekijkt momenteel samen met de medewerkers naar wat de veranderingen voor hen gaan betekenen. “Daar is nog ruim de tijd voor”, aldus Steenbruggen. Volgens de bestuurder heeft het tijd en overleg gekost om tot het inzicht te komen dat kwaliteit een steeds groter issue werd, en dat landelijke doorontwikkelingen in het curriculum in klein verband niet goed genoeg op te pakken zijn. “Hoe kleiner het aantal studenten, hoe groter de financiële verliezen, dat is niet te voorkomen.”

Intensieve zoektocht 
Wel is er ‘vanuit zorgvuldigheid’ jarenlang geprobeerd aan te haken bij diverse andere instellingen om zodoende de lesplaats Utrecht te kunnen blijven waarborgen. “We hebben intensief gezocht naar samenwerkingspartners. Er zijn trajecten geweest met de Tilburg School of Catholic Theology (TST), die ook een lesplaats heeft in Utrecht, en de Universiteit voor Humanistiek. Helaas hebben beiden niet tot succes geleid."

Dit artikel is op 12 september aangevuld met het overleg tussen de opleidingsdirecteur van FSS en de goc. 

De discussiemiddag vormt de afsluiting van de minor Filosofie en Ethiek van de lerarenopleiding Levensbeschouwing. Gekozen is voor een bijzondere vorm: het klassieke ‘Symposium’ zoals bedacht door de Griekse filosoof Plato (427-347 v.Chr.). Hierbij wordt een bepaald thema eerst middels toespraken belicht. Een tweede doel is om in de daaropvolgende discussie zoveel mogelijk kennis te vergaren. 

Maatschappij 
Zijn man-vrouwverschillen een natuurlijk verschijnsel, of het resultaat van sociale normen en machtsverhoudingen? Nature of nurture dus. Ten Bruggencate en Verhoeven – allebei docent bij Fontys HRM en Toegepaste Psychologie in Eindhoven – verschillen hierover diametraal van visie.  

Ten Bruggencate denkt (net als filosofe Simone de Beauvoir) dat de maatschappij vrouwen in een ondergeschikte rol duwt. In haar verhaal probeert ze diepgewortelde mythes te ontkrachten. Bijvoorbeeld: boze, krachtige vrouwen zijn lelijk en vrouwen willen per se moeder worden. 

“Mannelijke wetenschappers of schrijvers krijgen nooit de vraag of ze kinderen willen. Bij vrouwen komt het altijd voorbij.” En: “Boosheid is evolutionair gezien een belangrijke emotie, omdat het je lichaam en geest op scherp zet.” Vrouwen hebben volgens Ten Bruggencate evenveel recht om boos te worden, maar van hen wordt het minder geaccepteerd: boze vrouwen zijn ‘lelijk’ of ‘hysterisch’. 

Het is allemaal gebaseerd op ideeën en verwachtingen van onze maatschappij en die moeten we volgens de spreekster bijstellen. “Zulke biologische hokjes zorgen (nog altijd) voor ongelijke kansen. Het gaat er ten slotte om dat je ook als vrouw kunt worden wie je daadwerkelijk bent”, besluit ze. 

Evolutie 
Henk Verhoeven staat aan de andere kant van het spectrum. “Verschillen tussen mannen en vrouwen komen niet voort uit traditie of cultuur”, betoogt hij. De natuur bepaalt.  

Hij legt dat onder meer uit door de tegenstelling tussen monogamie en polygamie. “Het feit dat mannen veel meer kinderen kunnen verwekken dan vrouwen kunnen baren, is een essentieel verschil tussen de seksen. Het maakt de man in het algemeen dominanter en vrijer.”  

Bij partnerkeuze letten vrouwen evolutionair gezien ook op andere aspecten dan mannen. Zij gaan voor ‘kwaliteit’ en zoeken naar een betrouwbare, langjarige partner voor het opvoeden van nageslacht. Dat brengt andere normatieve eigenschappen mee, zoals zorgzaamheid en een meer bescheiden positie.  

Natuur dus. “Bovendien blijkt ook ‘gewoon’ uit psychologisch onderzoek dat vrouwen over het algemeen betere verzorgers zijn en gemiddelde mannen meer ruimtelijk inzicht hebben.” Dat laatste verklaart dan ook waarom mannen beter kunnen inparkeren, wat één van de aanwezige studenten eerder noemt als wezenlijk verschil tussen man en vrouw.  

Luiken open 
De lezingen roepen bij de aanwezige studenten soms luidruchtige reacties op. Daarbij zijn de aanhangers van ‘nature’ of ‘nurture’ ongeveer gelijk verdeeld. 

Geheel in de stijl van Plato’s ‘Symposium’ gaan na de pauze acht verschillende personages, ingevuld door studenten van de minor, met de sprekers in discussie over gerelateerde stellingen, zoals het nut van een verplicht vrouwenquotum.  

“We organiseren deze minor nu voor de twintigste keer”, zegt Levensbeschouwingsdocente Kirsten Poortier. “Het is belangrijk dat studenten zich inleven in verschillende denkposities. Dan helpt het om een andere persona aan te nemen, die mogelijk ver van hen af staat. Visies van mensen zijn gebaseerd op hun eigen achtergronden en kunnen zodoende flink uiteenlopen.” Juist in een samenleving die toch al polariseert, moeten we daar met empathie naar leren kijken.  

Filosofische antwoorden
Studenten Rayn, Taylan en Anil beamen dat. “Ik volgde de minor Filosofie en Ethiek omdat ik antwoord wilde op bepaalde filosofische levensvragen”, zegt Rayn, student Bedrijfskunde en Economie. “Die eindantwoorden kreeg ik niet letterlijk. Maar ik leerde wel luisteren naar de visie van anderen en me daarvoor openstellen. In een comfortabele sfeer leerden deelnemers elkaar beter begrijpen.” 

Voor Taylan (Bouwkunde) en Anil (Mechatronica) lag er nog een uitdaging. “Als bètastudent ben je vooral vertrouwd met cijfers. Het was even wennen om veel theoretische info tot je te nemen. Maar de inhoud van de minor werd goed gestructureerd aangeboden. En inderdaad: je leert ten slotte luisteren naar andermans visies. Dat is een belangrijke winst.”

Wat schrok ik van de stelling van masterstudent Jeff van der Linden in het artikel in Bron dat “de dingen die studenten op deeltijd lerarenopleidingen volgen, amper terugkomen als zij voor de klas staan”. Zijn eerder ingezonden brief in Trouw – met daarin “De lerarenopleiding creëert zelfdestructieve hardlopers” – vond ik ronduit schokkend. En toch bemerkte ik bij mezelf een tikje herkenning en een sprankje hoop.

Zoals FLOS-directeur Anton van den Brink in het genoemde artikel erkent, is het inderdaad ondoenlijk een deeltijdopleiding te volgen, met alle opdrachten en eisen van dien, en daar slechts die ene opleidingsdag voor vrij geroosterd te worden.

Ook heeft Jeff gelijk wanneer hij stelt dat op een effectieve en efficiënte manier met lesmethodes leren werken – en kritische keuzes kunnen maken met betrekking tot het weglaten of aanpassen van onderdelen daarvan – systematischer aandacht verdient in de opleiding. Zowel bij de eerste- en tweedegraadsopleidingen als bij de pabo is mijn ervaring dat we hier vrij gemakkelijk overheen stappen, er wellicht van uitgaande dat dat vanzelf wel goedkomt in de praktijk. Zeker voor beginnende leraren is de kracht van de lesmethode als bron van zekerheid, als autoriteit, niet te onderschatten.

Motivatie
Het leren ontwerpen, gebruiken en evalueren van je eigen materiaal is echter niet alleen een belangrijk middel voor onderwijsverbetering. Het is een krachtige vorm van professionele ontwikkeling. 

Onderzoek bevestigt de ervaringen van leraren die met hun eigen materialen werken: je sluit ermee aan op de onderwijsbehoeften van jouw leerlingen (die jij beter kent dan de uitgever), je kunt er actuele gebeurtenissen en thema’s in kwijt, het helpt je de leerstof te personaliseren en te contextualiseren. Het motiveert daarmee jouw leerlingen en niet in de laatste plaats jou zelf.

Kortom, materiaalontwikkeling is waar jouw kennis van vakinhoud, didactiek, jouw praktijkcontext en jijzelf als professional samenkomen. Voor een taaldocent is het zelfs “de ultieme vorm van toegepaste taalwetenschap” genoemd (Timmis, 2014).

Dit lijkt mij dan ook een belangrijke drijfveer voor lerarenopleiders om materiaalontwikkeling een prominente plek te geven. Met beperkte tijd en middelen proberen we studenten voor te bereiden op één van de meest complexe beroepen die er zijn, en dat voor zeer uiteenlopende contexten. Met jouw eigen materiaal kun je essentiële leeruitkomsten aantonen. We willen jou als professional met deze opdrachten stimuleren om kennis, vaardigheden en een houding te ontwikkelen die je vooral ook ná de opleiding van pas komen.

Van kritiek belang daarbij is dat je als student en startbekwame leraar tijd en ruimte krijgt, zowel gedurende de opleiding als tijdens de inductiefase op school. In dat licht biedt de pilot Onderwijstijd, waarin scholen minder lesuren inroosteren en in plaats daarvan meer tijd zullen besteden aan lesvoorbereiding en ontwikkeltijd voor leraren, een mooie kans. Ik wens Jeff en onze andere collega’s-in-opleiding zulke kansen toe.

Marina Bouckaert is vakexpert Taal bij Fontys Kind en Educatie. Zij is als senior onderzoeker verbonden aan Kenniscentrum YES, Youth Education for Society. Haar promotieonderzoek richtte zich op het ontwikkelen van eigen lesmateriaal als professionaliseringsstrategie voor (taal)docenten.

Van der Linden volgt een masteropleiding leraar Nederlands bij Fontys in Sittard (FLOS) en schreef voor zijn studie een column waarin hij uitlegt hoe lerarenopleidingen zelf deels schuld zijn aan het lerarenlek. “Vanuit de opleiding wordt vooral verwacht dat studenten eigen lessen bedenken, continu bezig zijn en rijke teksten zoeken om hun lessen te verrijken. Terwijl de praktijk juist zegt dat je bepaalde methodes toe moet passen omdat je het anders niet redt. Maar die methodes komen binnen de opleiding amper aan bod.”

De kern van de standpunten van Jeff is duidelijk. Wat studenten op deeltijd lerarenopleidingen volgen, sluit niet aan op de praktijk. “Het eindeloze bedenken en verzinnen van lesmateriaal staat hier centraal, terwijl je daar, wanneer je voor de klas staat, simpelweg geen tijd voor hebt.”

Docenten aan de opleidingen schrokken van de kritische column van Van der Linden, die geplaatst werd in Trouw. “Maar onder de studenten zijn dit geen onbekende geluiden. Meerdere opleiders lieten me dan ook na mijn column weten dat zij hier intern over gesproken hebben.”

Tevreden geluiden
Anton van den Brink, directeur van Fontys Lerarenopleiding Sittard (FLOS), laat weten dat binnen het instituut geregeld geëvalueerd wordt op het vlak van onderwijs. Dat gebeurt onder andere ook met alumni. “Zij zijn over het algemeen zeer tevreden.”

Van den Brink herkent een ander element in het verhaal van deze student een stuk beter. Van der Linden geeft 24 uur les in vier dagen en krijgt slechts één dag gefaciliteerd voor een masteropleiding zoals die bij Fontys, die eigenlijk twee lesdagen per week betreft. Dat vindt de Fontysdirecteur opmerkelijk. “Dit is enorm zwaar, en er zijn meer studenten die daarom of daardoor temporiseren.”

Methodes
Het feit dat een beginnend docent meteen zo intensief ingezet wordt in het onderwijs komt volgens Van den Brink dan ook met gevolgen. “Het is niet voor niets dat de uitval onder startende docenten erg hoog is. Wanneer je hoge werkdruk ervaart is het volgen van een methode inderdaad tijdbesparend. Daar wordt in de voltijdopleiding meer aandacht aan besteed dan in deeltijd", geeft hij toe.

Jeff snapt overigens ook wel waar de denkwijze van Fontys vandaan komt. De student van nu moet geïnspireerd worden en het basis- en voortgezet onderwijs beter willen maken dan het nu is. “Dat waardeer en probeer ik, maar ik heb al wel een paar keer getwijfeld of dit wel is wat ik wil doen. Puur en alleen omdat de nieuwe aangeleerde methodes me meer tijd kosten dan gezond is. De combinatie van lesgeven, de opleiding en mijn gezinsleven kan ik zo niet lang meer volhouden.”

‘Tijd moet er zijn’
Toch zijn niet alle traditionele methodes even geweldig, aldus Van den Brink. “Daarom leiden we graag inspirerende docenten op die creatief zijn met hun lessen en leerlingen weten te motiveren en nieuwsgierig te maken, want dat is waar leren start. Dat vraagt tijd, en die tijd moet er natuurlijk wel zijn.”

Daarbij leidt Fontys docenten op voor een breed werkveld, bestaande uit, havo-, vwo- en mbo-scholen. Een deel van die scholen volgt veelal methoden, terwijl bij andere scholen juist weer andere eisen aan docenten worden gesteld. “Er is dus geen one-size-fits-all opleiding. Dat betekent dat een student altijd zaken zal missen in de opleiding, of zaken leert die minder relevant lijken. We geven in elk geval elke docent een goede basis mee die is vastgelegd in de bekwaamheidseisen van de wet Beroepen in Onderwijs en een goede basiskennis die landelijk wordt getoetst middels de landelijke kennistoets.”

Geharmoniseerd onderwijsmodel
Van den Brink benadrukt ook dat FLOS en alle andere lerarenopleidingen van Fontys in een transitie zitten. “Onderwijsinhoudelijk gaan we ons verder flexibiliseren door te werken met leeruitkomsten. Van de huidige 385 leerroutes naar het leraarschap in Nederland werken we toe naar een geharmoniseerd onderwijsmodel dat flexibele leerroutes mogelijk maakt voor studenten. Hiermee willen we een brede doelgroep aanspreken, meer recht doen aan elders verworven competenties en de uitval in de opleidingen reduceren. Dat samen draagt bij aan het terugdringen van het lerarentekort.”

Het werken met leeruitkomsten biedt studenten dan ook de mogelijkheid om meer contextspecifiek te worden opgeleid. De bekwaamheidseisen waaraan voldaan moet worden zijn hierbij voor alle studenten hetzelfde en zijn beschreven in de onderwijseenheden van leeruitkomsten. Hoe en waar deze leeruitkomsten worden verworven en aangetoond biedt volgens de directeur meer ruimte. “Een student die graag met methodes werkt kan de leeruitkomsten op dit type scholen realiseren. Een student die graag zelf creatief wil zijn in het ontwerpen van onderwijs, kiest daarvoor andere passende scholen. Dat neemt niet weg dat we nog steeds breed opleiden en een student daarom wel met verschillende contexten te maken krijgt.”

'Docentschap is iets moois'
Wat Van der Linden betreft: hij heeft na dit collegejaar nog één jaar te gaan voordat hij zijn master binnen heeft. En hoewel het hem zwaar valt, blijft hij doorzetten. “Het docentschap is en blijft iets moois en het tekort moet echt opgelost worden. Hoezeer ik soms ook twijfel, ik heb niet voor niets voor dit vak gekozen.” [Noëlle van den Berg]

Waar FLOT in 2018 vanuit een lectoraatsonderzoek een verdiepende module over erfgoed opstartte om studenten vakoverstijgend iets te leren over erfgoed, start in februari de minor die hieruit voortvloeide onder de noemer Erfgoed: toekomst en identiteit. Iets waar kartrekkers Jens Lenders en Gijs van Gaans enorm naar uitkijken.

Eerst even terug naar 2018. In de toen opgerichte verdiepingsmodule deden studenten onderzoek naar erfgoed, waarna zij didactisch materiaal moesten ontwikkelen dat toe te passen was in de praktijk. Tijdens die module werd volgens Van Gaans en Lenders zoveel expertise opgebouwd, dat het zonde zou zijn om die te verliezen wanneer de module zou verdwijnen. “Uiteindelijk kregen we van FLOT groen licht om een minor door te starten, omdat onze opleiding deze niet meer had.”

Eerste in het zuiden
Na intensieve gesprekken met contacten en partners en het werkveld zoals Gemeente Tilburg en Erfgoed Brabant, bleek dat iedereen enorm positief was over de inzet van studenten tijdens de module. Van Gaans: “In het zuiden van Nederland bestaat geen erfgoedopleiding, terwijl het werkveld wel behoefte heeft aan mensen die hierin geschoold zijn. Dat gat vangen wij met deze minor op.”

Maar wat is erfgoed precies? “Erfgoed is meer dan alleen oude meuk die in de straat staat, maar dat beeld hebben velen wel bij het woord”, vervolgt Lenders. “Erfgoed is dynamisch, iets wat bewaard mag blijven, waar je het gesprek over aangaat of iets wat een gemeenschap bezighoudt. Het is niet iets wat vaststaat, maar kan door de jaren heen veranderen. Zo wordt iets misschien jarenlang als cultureel erfgoed gezien, zoals het standbeeld van Peerke Donders in Tilburg, maar ontstaat er later een kritische discussie. Ook die discussie behoort tot erfgoed.”

En wat dacht je van de Heuvelse Kerk? Die stond op de nominatie om gesloopt te worden omdat de katholieke kerk te weinig financiële middelen had om het gebouw te onderhouden, maar vanuit de gemeenschap kwam iedere keer protest op sloopplannen. “Dat komt omdat heel Tilburg zich zowat identificeert met die kerk, want die hoort gewoon bij het stadsbeeld. Oftewel erfgoed”, aldus Lenders.

Tekst gaat verder onder de foto.

Hoe zorg je er dan voor dat je erfgoed goed kunt onderzoeken? Dat is iets waar studenten alles over leren in de minor. Ze beginnen bij een erfgoedgemeenschap, een groep die zich verbindt aan immaterieel erfgoed zoals verhalen, rituelen of tradities, of aan objecten. “Vanuit die gemeenschap gaan we nadenken welke stappen je zet en wat dit doet met emoties, relaties en dilemma’s rondom het behouden van dat erfgoed”,  legt Van Gaans uit.

Dat wordt uitgebreid naar verschillende werkvelden. Iets wat volgens hem perfect past in het plaatje van Fontys for Society. “Het uiteindelijke doel is gericht op kwesties in de samenleving en hoe we daarmee omgaan. Na deze minor heeft de student echt bagage waar iets mee gedaan kan worden. Zowel qua ideeën als qua vaardigheden om zelfstandig een positie in te nemen of anderen te bevragen. Professionals die op de juiste manier met gevoeligheden om kunnen gaan.”

Vraag
Het is natuurlijk fijn dat het werkveld studenten met ervaring omtrent erfgoed waardeert, maar zitten studenten eigenlijk wel op zo’n minor te wachten? Een lastige vraag vinden beide heren, maar dat heeft alles te maken met dat ene stereotype beeld. Lenders: “Erfgoed trekt als woord niet perse mensen, maar we hebben tijdens onze verdieping wel ervaren dat we steeds weer grotere groepen kregen die zich hiervoor aan wilden melden.”

Dat kwam onder andere door mond op mond reclame van  studenten die hiermee erg positieve ervaringen hadden. “Nu merken we, omdat de minor nieuw is, dat we opnieuw moeten beginnen met werven. Maar oud-studenten en partners uit het werkveld zeggen allemaal dat ze deze minor hadden willen volgen als ze daar de kans voor hadden gehad. Dit werd tot voor kort echt gemist in het onderwijspakket."

Breedste zin
In februari start de gloednieuwe minor, die dit collegejaar alleen nog beschikbaar is voor FLOT-studenten, in ieder geval met tien deelnemers. De bedoeling is om de minor uiteindelijk Fontysbreed aan te kunnen bieden. "We gaan nu in ieder geval van start zodat we ons lesmateriaal kunnen analyseren, aanpassen en verbeteren waar nodig, zodat straks nog meer studenten hier baat bij hebben”, aldus Van Gaans. “We gaan erfgoed in de breedste zin van het woord wegzetten, want er zijn een hele hoop dingen die we willen behouden, bespreken of waar we iets mee moeten.” [Noëlle van den Berg]

Fontys-bestuursvoorzitter Joep Houterman is niet meteen enthousiast over het idee. "Ik heb bij het begin van het collegejaar gezegd dat we het in het hoger onderwijs allemaal met tekorten te maken hebben vanwege de demografische krimp in studentaantallen. Ja, dit idee zou een 'boost' kunnen betekenen voor de lerarenopleidingen. Maar het zou ook betekenen dat je een tekort aan de ene kant wegwerkt door een tekort elders te vergroten. Mij lijkt dat niet de oplossing. En het is ook bij politie en defensie, waar een zelfde soort regeling geldt, niet het wondermiddel gebleken."

Het lerarentekort is al jaren aan de orde van de dag. In het basis- en voortgezet onderwijs worden nog duizenden mensen gezocht en in december voorspelde het ministerie van Onderwijs dat de tekorten de komende tien jaar waarschijnlijk niet zullen afnemen. Voor tekortvakken stijgt het gebrek aan leraren zelfs nog verder, denkt het ministerie.

Van Gelder noemt het daarom “een no-brainer” dat lerarenopleidingen gratis moeten worden. “Zeker voor mensen die al werken en overwegen leraar te worden, moet het heel eenvoudig en goedkoop worden gemaakt”, zegt Van Gelder.

Half collegegeld
Eerder al probeerde het vorige kabinet de studie aantrekkelijker te maken. Studenten van lerarenopleidingen betalen sinds 2018 niet alleen in hun eerste studiejaar het halve collegegeld, maar ook in hun tweede. Maar aan deze regeling komt in september een eind. Bureau Berenschot concludeerde al in 2021 dat de maatregel geen extra studenten opleverde.

Dat bevestigt Anton van den Brink, directeur bij Fontys Lerarenopleiding in Sittard (FLOS). “Het is niet zo dat mensen twijfelen tussen twee opleidingen en dan maar kiezen voor de goedkoopste.” Hij kan zich net als de vakbondsvoorzitter voorstellen dat een financiële prikkel wel werkt bij een carrièreswitch.

“Zonder enige vorm van compensatie gaan mensen met een hypotheek en andere vaste lasten niet terug naar een baan van twee of drie dagen in de week en een studie die minstens twee jaar duurt. Niemand kan zomaar driekwart van zijn salaris inleveren als daar niets tegenover staat. Voor hen zou een financiële tegemoetkoming wel kunnen werken, net als voor iemand die een dubbele bevoegdheid wil halen in een tekortvak. Daar ligt ook een enorm potentieel.”

Nu er weer een basisbeurs is, gaat de halvering van het collegegeld vervallen. Volgend studiejaar betalen studenten het volle tarief van 2.530 euro. De AOb pleit er dus voor lerarenopleidingen helemaal gratis te maken. Wat dat ‘kost’ hangt af van de manier waarop je ertegenaan kijkt, stelt de vakbond. Als het lerarentekort zwak onderwijs oplevert, zijn daar immers ook kosten aan verbonden.

Terughoudend
Minister Dijkgraaf reageerde eerder terughoudend op een voorstel van de beroepsvereniging van verpleegkundigen om het collegegeld voor de opleidingen verpleegkunde te schrappen vanwege het tekort aan verpleegkundigen, want het is een dure maatregel. Sowieso wil hij er geen beslissing over nemen, nu het kabinet demissionair is.

Volgens Frank Crasborn, Fontys-lector Integratief opleiden en boundary crossing, is een financiële prikkel alleen niet voldoende om mensen voor het lerarenvak te laten kiezen. “Het goedkoper of gratis maken van de opleiding is slechts een onderdeel van een pakket aan maatregelen die het lerarentekort kunnen reduceren. Denk ook aan het verminderen van de werkdruk, een salaris dat aan de maat is, meer mogelijkheden om je als leraar te ontwikkelen.”

Beroepen waarin met mensen wordt gewerkt, zoals het lerarenvak, zijn in de afgelopen jaren veel complexer geworden, stelt de lector. “Leerlingen en ouders zijn veranderd, evenals de diversiteit aan leerlingen. Ook is het onderwijs niet meer zo eenduidig als 25 jaar geleden. Er is meer voor nodig om mensen voor het lerarenvak te laten kiezen dan een financiële prikkel.”

Het Fontysbestuur zegt zijn verantwoordelijkheid te nemen waar het dit aangaat. “Wij proberen onze bijdrage hieraan te geven via de Transitie Educatieve Opleidingen en de hechte samenwerking met het werkveld", aldus voorzitter Houterman HOP/Marieke Verbiesen/Jan Ligthart 

Van den Heuvel is in september aan zijn vierde jaar bij Fontys begonnen. Hij geeft twee dagen per week les bij de Lerarenopleiding Tilburg in het vak scheikunde. De overige drie dagen staat hij voor de klas in het voortgezet onderwijs. “Ik vind het leuk om afwisselend werk te doen. Heb lesgegeven in de brugklas, zesde klas, basis, kader, vwo, master en hbo. Ik zeg altijd dat ik geen smaak heb, maar misschien heb ik juist heel veel smaken.”

Het werken op twee verschillende scholen heeft zowel voor- als nadelen. Diversiteit is volgens Van den Heuvel een positief punt. “Maar er zitten ook mindere kanten aan, hoor. Als je op twee scholen lesgeeft, krijg je alles dubbel. Twee groepen collega’s, extra veel leerlingen of studenten, dubbele voorbereiding en twee keer zoveel softwaresystemen. Dat kost energie, maar je krijgt er ook veel voor terug. Dubbel zoveel plezier!” [Tekst gaat verder onder de foto]

De keuze om voor Fontys te werken werd niet gemaakt omdat Van den Heuvel lekker dicht bij de campus in Tilburg woont. Integendeel. Hij komt uit Schaijk, zo’n zestig kilometer verderop, en legt die afstand eens in de week per fiets af. Nee, de docent koos voor Fontys omdat hij vol passie het prachtige vak dat Scheikunde heet wil overbrengen. 

“Het klinkt misschien voor de hand liggend, maar ik krijg oprecht heel veel energie van het contact met studenten. Met extra taken als klusjes, werkgroepen en commissies heb ik niet zoveel. Daar hoef je mij niet voor te bellen. Ik wil het liefst zoveel mogelijk ‘gewoon’ lesgeven en met studenten in contact zijn. Klassikaal of één-op-één, formeel of informeel. Ik wil er écht voor hen zijn en zie dat studenten die inzet waarderen.” 

Belangrijke boodschap
Als Van den Heuvel zijn studenten een boodschap mee zou moeten geven, dan zou dat er eentje zijn in het kader van een-les-niet-gelachen-is-een-les-niet-geleefd. “Ik overdrijf niet als ik zeg dat ik tijdens iedere les plezier heb. Niet altijd de hele les, maar wel elke les. Zowel bij Fontys als in het voortgezet onderwijs. Ik gun dat plezier elke aankomende docent en doe mijn best om mijn enthousiasme op mijn studenten over te brengen.” 

Dat lukt blijkbaar aardig, want anders zou Van den Heuvel nooit genomineerd zijn voor de Docent van het Jaar-verkiezing. “Die nominatie zag ik totaal niet aankomen. Ik denk dat mijn studenten me hebben aangemeld vanwege mijn enthousiasme voor scheikunde. De klik met studenten is goed en ik vind humor heel belangrijk.” [Karen Luiken]  

“Een ge-wel-di-ge tijd!”, zo omschrijft Gabriëls zijn periode bij Fontys. Tussen 2008 en 2014 werkt de fysisch geograaf er als docentopleider Aardrijkskunde. Hij vond het leuk én spannend om bij Fontys aan de slag te gaan. “Ik had vijf jaar lesgegeven aan een middelbare school en had net mijn bul op zak van de eerstegraadslerarenopleiding aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Ik vroeg me af of ik wel voldoende wist om ook studenten en werkenden die in deeltijd studeerden, te motiveren en les te geven.”

Die twijfel was snel verdwenen. In de zeven jaar dat Gabriëls voor Fontys werkt, inspireert hij honderden studenten met zijn bevlogen verhalen over sociale en fysische geografie. Nog altijd heeft hij contact met oud-studenten. “Soms kom ik ze tegen op middelbare scholen waar ze werken en waar ik als politicus langsga. Met anderen heb ik nog altijd contact via sociale media.” Vooral nu steunen ze hun oud-docent. “Dan berichten ze me dat ze op me gaan stemmen of wensen ze me succes bij de komende Tweede Kamerverkiezingen.”

Breed inzetbaar
Ook met enkele oud-collega’s onderhoudt de politicus nog altijd contact. “Toen ik in 2014 in Weert als wethouder kon beginnen voor een lokale partij hebben zij mij gestimuleerd ervoor te gaan. Zo’n kans zou ik niet gauw meer krijgen, zeiden ze. Ik kan wel zeggen dat Fontys mijn politieke carrière heeft ingeleid. Als mijn collega’s me niet het zelfvertrouwen hadden gegeven om verder te gaan als politicus had ik nu niet op de kandidatenlijst van GroenLinks-PvdA gestaan voor de Tweede Kamerverkiezingen.”

Gabriëls staat op plek 15. Als de peilingen gelijk krijgen, is de kans groot dat de Limburger op het Haagse pluche mag plaatsnemen. Welke portefeuille hij dan krijgt, wordt pas na de verkiezingen door de fractie bepaald. Naar eigen zeggen is het kandidaat-Kamerlid breed inzetbaar. Als wethouder in Weert had hij onder andere onderwijs, cultuur, landbouw, natuur en duurzaamheid in zijn portefeuille. En tot enkele maanden geleden was hij als gedeputeerde voor Limburg verantwoordelijk voor natuur en de stikstofaanpak.

Zijn hart ligt bij de groene thema’s. Maar ook onderwijs draagt hij een warm hart toe. “Ik ben de politiek in gegaan om een positieve bijdrage te leveren aan de wereld. Geografen zijn over het algemeen betrokken en nieuwsgierige mensen die het beste met de aarde en mensen voor hebben.” Gabriëls is blij dat hij al het een en ander voor zijn stad Weert en de provincie Limburg heeft kunnen betekenen. Nu is hij klaar om het nationale toneel te betreden.

Mocht hij onderwijs in zijn portefeuille krijgen, wat kunnen we dan van hem verwachten? “GroenLinks-PvdA wil het lerarentekort terugdringen en het lerarenvak aantrekkelijker maken. Ook willen we dat studenten een minimale stagevergoeding ontvangen van 750 euro per maand. Ook zij-instromers moeten een overgangsvergoeding krijgen.”

Investeren in onderwijs
“Daarnaast trekken we geld uit voor een goede begeleiding van beginnende docenten, zodat ze niet meteen verzuipen met als gevolg dat ze het onderwijs vroegtijdig verlaten”, vervolgt Gabriëls. “En uiteraard willen we de pechgeneratie met een studieschuld tegemoetkomen. Om problemen in de toekomst te voorkomen willen we de rente op studieschuld bevriezen. Kortom, GroenLinks-PvdA wil royaal investeren in onderwijs.”

Het kandidaat-Kamerlid is ‘helemaal klaar om naar Den Haag te gaan’. Zijn ervaringen als docent bij FLOT hebben hem daarbij enorm geholpen, constateert hij. “Ik heb geleerd om moeilijke onderwerpen begrijpelijk en boeiend uit te leggen. Ik weet hoe ik moet presenteren en sta ontspannen voor een grote groep mensen. Ook kan ik mijn standpunten goed voor het voetlicht brengen.” 

Daar schort het bij sommige politici nog wel eens aan, vindt Gabriëls. “Maar een docent doet dit alles elke dag.” 
[Marieke Verbiesen]

Nog niet zo lang geleden, zo grapte een van de delegatieleden tijdens de kennismaking op campus Stappegoor in Tilburg, dachten veel mensen op Curaçao nog dat Fontys een verzekeringsmaatschappij was. Ook Fontysvoorzitter Joep Houterman kon daar smakelijk om lachen. Maar zo is het nu zeker niet meer. 

Hoewel het absolute aantal Caribische studenten op het totaal van Fontys niet groot is, groeit dat aantal wel. Waar voorheen vooral de Hogeschool Rotterdam de populairste hbo-instelling was onder Antilliaanse studenten die in Nederland willen studeren, zijn dat nu Fontys en de Haagse Hogeschool. Een van de redenen: er worden daar meer opleidingen in het Engels gegeven. 

Met Kennedy Tielman, docent aan de lerarenopleiding en zelf van Antilliaanse afkomst, als gastheer werden tal van punten aangeraakt en soms iets dieper uitgepraat over hoe het is om als Caribisch student bij Fontys te studeren. De problemen - de taal inderdaad, maar ook de cultuurverschillen, de grote afstand tot ‘thuis’ en niet te vergeten de moeite die leerlingen hebben om een juiste studiekeuze te maken - kwamen allemaal kort voorbij. Maar ook de goede dingen.

Een van die goede dingen is de masteropleiding die acht Caribische studenten nu digitaal, dus vanaf de eilanden, bij Fontys volgen. Zes van hen waren via een videoverbinding ook aanwezig bij de bijeenkomst. Zij kregen alle lof voor hun inzet en creativiteit van hun Fontys-docenten, en toch vooral omdat ze nooit verzaakten - zelfs niet als een college werd gegeven om 03.30 uur lokale tijd op de Antillen. 

Het bleef niet bij lof alleen. Nadat minister Sithree van Heydoorn al zijn wens had uitgesproken richting Houterman om de samenwerking met Fontys verder aan te halen, had hij ook nog een verrassing in petto voor de acht masterstudenten. Hij had, zo vertelde hij hen, gisteren de officiële papieren getekend die ervoor zorgen dat hun collegegeld volledig wordt vergoed door zijn ministerie. 

Vervolgens werd het gezelschap rondgeleid door P1 en - om aan te tonen hoe open ook letterlijk het onderwijs bij Fontys is - door P8. 

De Antilliaanse studenten van de nabije toekomst komen over twee weken aan de beurt. Dan trekt een gezelschap dat een aantal hbo-instellingen in Nederland vertegenwoordigt die kant uit, om de middelbare scholieren daar te vertellen wat zij kunnen verwachten als zij in Nederland willen gaan studeren. [Jan Ligthart]

Hoe is het om blind te zijn en bij Fontys te studeren? Tijdens het tweede inclusiecafé, genaamd De Witte Stok en georganiseerd door de lerarenopleiding in Tilburg (FLOT), horen de veertig aanwezigen daar alles over. Ze worden toegesproken door ervaringsdeskundige Mos, ondervinden zelf hoe het is om blind te zijn en krijgen informatie van medewerkers van muZIEum, een museum in Nijmegen dat bezoekers informeert over het leven met een visuele handicap.

Het inclusiecafé wordt georganiseerd door Yucata Lienga en Karin Verouden van FLOT. “Het eerste inclusiecafé, dat voor de zomervakantie plaatsvond, ging over Keti Koti. We stonden stil bij de gevolgen van de slavernij en hoe die in onze beeldvorming nog steeds doorwerken met betrekking tot kansen(on)gelijkheid tussen mensen."

Voor deze editie richten ze zich op studenten met een visuele beperking. "De keuze is daarop gevallen omdat we binnen FLOT maar één blinde student hebben. Ons statement is dat ook die ene student ertoe doet. We willen hem een podium geven”, legt Lienga uit. [Tekst gaat verder onder de foto]

En dat podium krijgt hij. De 22-jarige student Mos vertelt dat hij blind is geboren. Hij woont in Prinsenbeek bij Breda en zit in het eerste jaar van de opleiding tot docent geschiedenis, die hij over twee jaar verspreidt. Hij werkt als vrijwilliger in een Bredaas museum over de Tweede Wereldoorlog, waar hij mensen rondleidt en informatie geeft. Voorheen zat hij op de blindenschool in Rotterdam. Het is nu voor het eerst dat hij op een reguliere school zit.

Dat bevalt hem goed, vertelt hij. Al zijn er wel veel verschillen met de blindenschool in Rotterdam, merkt hij. “Op de blindenschool word je ‘geaaid’. Alle hulpmiddelen zijn er, alles is aangepast. Maar hier moet je jezelf zien te redden. Dat bevalt me wel. Het is een grote school, een anonieme wereld. Ik ga nu meer met goedzienden om en ik merk dat me dat meer ligt. Lessen zijn goed te volgen dankzij allerlei handige tooltjes, zoals de voice-overfunctie op mijn iPhone. Daarmee kan ik ook mailtjes en huiswerkopdrachten ‘lezen’.”

Toch zijn er ook dingen die minder prettig zijn. Het gebouw van Fontys is groot, lokalen zijn er in veelvoud. De standaardplekken waar Mos vaak les heeft, weet hij inmiddels te vinden. De balie en toiletten ook. “Maar het wordt lastig als er last minute wijzigingen plaatsvinden en we van lokaal moeten wisselen.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Dat het lastig is om bepaalde plekken te vinden als je niks ziet, ondervinden ook de aanwezigen van het inclusiecafé. Zij worden, gewapend met een blinddoek en taststok, het terrein van Fontys opgestuurd. Uiteraard met een hulpje dat ze de weg wijst.

Interessant, vinden de studenten Laura, Jill en Isa. Zij studeren pedagogiek in Eindhoven. “Het is de bedoeling dat wij de wereld van jongeren ontdekken, en we willen ook de wereld van jongeren met een beperking verkennen. Daarom zijn we hier. Omdat dit onderwerp bijdraagt aan onze studie.”

Maar voor Jill is er ook een andere reden. “In mijn familie komt veel staar voor. Daardoor ben ik extra benieuwd naar hoe het is om een visuele beperking te hebben”, zegt ze. Of ze bang is om zelf staar te krijgen? Nee, dat dan weer niet. “Nog niet.” [Karen Luiken]

In de economie, techniek en ict krijgen bijna alle stagiairs een vergoeding voor hun werkzaamheden, maar in de sector onderwijs ligt dat anders. Slechts een op de vijf studenten van lerarenopleidingen ontvangt een vergoeding tijdens de stage.

Dat staat in een rapport van onderzoeksbureau ResearchNed, dat Dijkgraaf vandaag naar de Tweede Kamer heeft gestuurd. Ook in de gezondheidszorg en ‘gedrag & maatschappij’ krijgen relatief weinig stagiairs een vergoeding: slechts drie op de vijf.

Als ze iets krijgen, is de vergoeding niet zo hoog: gemiddeld 342 euro per maand. In de cao zouden vakbonden en werkgevers afspraken moeten maken om de positie van stagiairs te verbeteren, vindt Dijkgraaf.

Hij gaat het niet verplichten, maar wil wel de druk opvoeren. Statistiekbureau CBS gaat jaarlijks de stagevergoedingen van mbo-, hbo- en wo-studenten in kaart brengen, kondigt de minister aan.

Discriminatie
Er blijken genoeg stages beschikbaar. Slechts twee procent van de studenten kan niet op tijd een plek vinden en van die kleine groep verwacht slechts een op de drie hierdoor studievertraging op te lopen.

Maar dat is niet het hele verhaal. In totaal hebben 2.100 hbo-studenten een vragenlijst ingevuld. Een flink deel van de studenten (29 procent) had problemen met het vinden van een stage. Van de 166 respondenten met een migratieachtergrond had 37 procent ‘veel moeite’ met het vinden van een stage, staat in het rapport.

Minister Dijkgraaf vindt het bijzonder zorgwekkend dat stagediscriminatie voor veel studenten nog ‘dagelijkse realiteit’ is, schrijft hij in zijn reactie. Vorig jaar ondertekende hij samen met werkgevers, hogescholen, universiteiten en studenten een manifest tegen stagediscriminatie.

Verder komen vrouwen minder makkelijk aan een stage dan mannen. “Mogelijk hangt dit samen met de sector waarin deze vrouwen studeren”, schrijven de onderzoekers. Studenten die problemen ondervinden, noemen meestal het geringe aanbod van stages of de slechte bereikbaarheid van de stageplaatsen.

Begeleiding
Van alle studenten is 31 procent negatief over de begeleiding door hun hogeschool. Eén op de zes kreeg helemaal geen hulp bij het vinden van een stageplaats, zeggen de respondenten.

Studentenorganisatie ISO meent dat opleidingen meer kunnen doen om studenten te helpen. “Elke student moet stage kunnen lopen én daar een passende vergoeding voor ontvangen”, vindt voorzitter Demi Janssen. “Het is aan de opleiding om de student goed te begeleiden en wegwijs te maken in het stagelandschap.” [HOP]

Elsevier Weekblad (EW) doet elk jaar onderzoek naar de kwaliteit van hogescholen en universiteiten. Niet op basis van objectieve feiten en cijfers, maar op basis van meningen van studenten. Oftewel: de ‘klanten’ van de scholen. 

Daaruit is gebleken dat Windesheim de meest gewaardeerde hogeschool van Nederland is. Fontys staat op de tiende plek. Maar kijken we naar de opleiding met de docenten over wie studenten het meest tevreden zijn? Dan staat de opleiding tot natuurkundeleraar bij Fontys in Sittard stipt bovenaan.  

Geen verrassing
Maurice Smeets, één van de vier docenten van die opleiding, is trots op het resultaat. Maar echt verrassend is het nieuws niet, zegt hij. “Het is natuurlijk leuk om te lezen, maar eigenlijk wisten we het al”, zegt hij. “We staan al acht of negen jaar op de eerste plaats in de Keuzegids hbo.”

Hoe dat komt? Daar zijn volgens Smeets meerdere redenen voor. “We zijn een kleine opleiding en hebben korte lijntjes met onze studenten. We communiceren snel. Gaan veel met de studenten op stap en hebben elk jaar excursies. Binnenkort gaan we bijvoorbeeld een week naar Birmingham. Onze studenten hebben graag les van ons. Ze verzaken bijna nooit en zijn altijd aanwezig. We zijn heel serieus op de inhoud, maar hebben ook heel veel lol met elkaar.” 

Flexibele opleiding
De studenten worden gezien als collega’s, niet als ‘kinderen die iets moeten leren’. Maar dat is niet het enige belangrijke punt. Smeets: “Onze opleiding is heel flexibel ingericht. Studenten kunnen elke periode voor elk willekeurig vak tentamen doen. Daar zijn we vrij uniek in. Dat geldt ook voor studenten van een deeltijdopleiding of voor snelstudeerders.” [Karen Luiken]

Slechte voeding als oorzaak van ziektes als diabetes type 2, kanker, hart- en vaataandoeningen en dementie. Uit wetenschappelijk onderzoek is er de laatste jaren steeds meer over bekend geworden. Vooral ultrabewerkt voedsel is de boosdoener. 

Ultrabewerkt wil zeggen dat er van alles aan het voedsel is toegevoegd: emulgatoren (bindmiddel), smaakstoffen, kleurstoffen en dat soort dingen. Dat zijn ook veel producten die op het eerste gezicht gezond lijken, zoals een bakje hummus, mueslirepen of yoghurt met een smaakje.

Dit soort voedsel uit je dieet schrappen, is echter niet zo makkelijk. Zo'n 80 procent van het voedsel dat in de supermarkt verkocht wordt, is ultrabewerkt. Het is over het algemeen smakelijke en goedkope voeding, die weinig bereidingstijd vraagt. Fijn dus voor mensen met een drukke baan en dito privéleven. Het is echter een sluipmoordenaar: op de lange termijn bezorgt het ons allerlei ziektes. 

Anders gaan eten kost veel moeite: je moet veel meer nadenken over je eten, plannen en veel zelf maken. Daarbij word je de hele dag verleid om andere keuzes te maken: op het station, in de winkelstraat, in de kantine. Overal wordt je ultrabewerkt voedsel opgedrongen.

Van de regen in de drup
Toen ik rond etenstijd thuiskwam (een gevaarlijk moment), vond ik een pakketje van Fontys in mijn brievenbus. Vier voorverpakte snacks met nutriscore A, B en C en één zonder score. Maar wel alles ultrabewerkt. Er zat een kaartje bij met daarop de tekst: Eat less sugar. Het was verstuurd in het kader van de nationale vitaliteitsweek. Tuurlijk, te veel suiker eten is niet goed, maar dat vervangen door ultrabewerkte snacks brengt je van de regen in de drup. 

Toen ik de leverancier op internet opzocht, zag ik dat dit pakketje een waarde van meer dan 10 euro vertegenwoordigde. Ik roep hierbij op dit bedrag volgend jaar te besteden aan het vergroten van kennis over goed voedsel en wellicht kunnen we tegelijkertijd eens nadenken over hoe we minder ultrabewerkt voedsel kunnen consumeren. 

Een gegeven paard moet je niet in de bek kijken, maar als je het zelf in je bek moet stoppen, doe ik dat liever toch.

Hans van den Bemt is leraaropleider levensbeschouwing bij FLOT en docent bij de Fontys minor Filosofie en Ethiek. 

Dertig jaar geleden studeerde Reiné (53) Nederlands en geschiedenis aan de lerarenopleiding in Tilburg. “Ik zat al vol ambities om te regisseren. Maar mijn ouders zagen daar weinig in, zij vonden dat ik een vak moest leren.”

De keuze, met name voor het vak geschiedenis, was geen toeval. “Al lag mijn hart elders, ik ging niet met tegenzin naar Tilburg. Geschiedenis heeft me altijd beziggehouden. Het is één groot conglomeraat van verhalen. Sommige historische episodes staan je direct helder voor ogen. Bovendien: ook als docent heb je een podium voor het vertellen van een verhaal.”

Die geschiedenisfascinatie zie je terug in zijn oeuvre, bijvoorbeeld in films als Michiel de Ruyter (2015) en Redbad (2018). Die laatste film gaat over de machtsstrijd van een Friese koning en speelt halverwege de achtste eeuw. Dat klinkt ver van je bed. 

Is het voor het grote publiek niet lastig om zich daarin in te leven? “Nee, je moet zorgen dat in je verhaal herkenbare en relateerbare elementen zitten. In het geval van Redbad een religieuze twist, die zie je vandaag nog overal om je heen.” Ook de donkere, soms mysterieuze context van de film spreekt tot de verbeelding. “Ik zei steeds: Dit is de Nederlandse Game of Thrones.”

Naar Hollywood
Nog tijdens zijn studietijd regisseert Reiné tv-series als Fort Alpha en 12 steden, 13 ongelukken. Die nieuwe leerschool zorgt ervoor dat hij de lerarenopleiding net niet afrondt. “Ik moest alleen nog een scriptie schrijven, maar zat al helemaal in het circuit. Ik had de zekerheid dat ik verder kon met mijn filmdroom en de scriptie liet ik erbij zitten. Misschien onbewust een signaal naar mijn ouders. Zo van: Kijk maar. Ik heb al een vak.” [Tekst gaat verder onder de foto] 

Reiné’s doorbraak volgt met The Delivery (1999), een lowbudgetactiefilm met een nog figurerende Daan Schuurmans en met in de hoofdrol Fedja van Huêt. Het Gouden Kalf dat Reiné wint voor beste regie vormt een prima opstapje en een paar jaar later doet hij wat hij altijd al wilde: ervoor gaan in Hollywood. 

“Ik wilde graag genrefilms maken (speelfilms met een duidelijk label als ‘actie’ of ‘historisch drama’, te onderscheiden van de Europese film, die vaak een combinatie vormt van stijlen, red.) en Hollywood is daarvan het summum. Ook wilde ik me meten met de top.”

Inmiddels is zijn naam gevestigd en werkte hij onder meer voor Marvel Studios. Hoe verklaart hij zijn succes? “Naast mijn talent en doorzettingsvermogen, heb ik me goed weten te schikken in de Hollywood-industrie. Alles loopt daar volgens vaste processen, waarin je als regisseur zeker niet de belangrijkste schakel bent. Je bent een van de radertjes in een productie en moet je plaats kennen. Voor veel collega’s is dat wennen.”

Waardering
Ook De Vuurlinie – zijn meest recente film waarin Waldemar Torenstra de rol van commando Marco Kroon vertolkt – ziet Reiné als een geschiedenisepos. “Het is weliswaar een stuk dichterbij in de tijd. Maar de film vertelt evengoed een rond historisch verhaal, te beginnen met 9/11.” [Tekst gaat verder onder de foto]

De film kreeg een aantal negatieve recensies. “Dat zijn een beetje zure journalisten die vooral één aspect uitvergroten: hoe ik kijk naar de omstreden figuur Marco Kroon en of dat in morele zin volgens hen dan wel of niet juist is.” Het publiek reageert anders. “Los van alle morele vragen en standpunten, kun je ook gewoon genieten van een geslaagde actiefilm. Bij een vertoning voor Afghanistan-veteranen kreeg ik een staande ovatie. Zulke reacties zijn me veel waard.”

Actie
Gelet op het succes van bijvoorbeeld de Mission Impossible-reeks is er ook bij het Nederlandse publiek waardering voor grootschalige actiefilms. “Maar voor recensenten is het kennelijk wennen dat die nu ook in de Nederlandse taal te zien zijn. Op actiefilms wordt soms een beetje neergekeken. Eigenlijk zijn Nederlanders heel conventioneel. Als je iets anders wilt doen dan wat het gros gewend is, dan hoor je al snel kritiek.”

In de Verenigde Staten, waar Reiné nu al twintig jaar werkt en woont, gebeurt juist het tegenovergestelde. “Daar krijg je lof als je je nek uitsteekt en het anders probeert te doen.” Bovendien hebben Amerikanen nooit het idee: het is een actiefilm, dan zal de dramatische ontwikkeling wel niet veel zijn.

Dop van de fles
Tijdens zijn Fontys-studie in Tilburg maakte Roel Reiné een theatervoorstelling die hij solo speelde in de grote collegezaal van P1 op Stappegoor. De strekking: Haal de dop van de fles en laat eruit wat erin zit. “In Amerika kun je jezelf dus volop ontplooien; je wordt er minder afgeremd dan in Nederland. Je krijgt uiteindelijk ook de lof die je toekomt. Dat is ook wat ik de Fontys-studenten van nu gun. Zorg dat je weet wat je wilt en daarbij niet wordt tegengehouden door je eigen twijfel of de meningen van anderen. Voel je vrij. Haal eruit wat erin zit!” [Frank van den Nieuwenhuijzen]

In de Toekomstverkenning (‘Vandaag is het 2040’) noemt Dijkgraaf als een van de mogelijke oplossingen het Zweedse model voor het tegengaan van de arbeidstekorten in tekortsectoren zoals techniek, onderwijs en zorg. In dit model wordt de keuze voor een opleiding gekanaliseerd, onder meer door zorgvuldige selectieprocedures bij numerus-fixusopleidingen. Een goed idee?

“Jonge studenten zouden volgens mij de ruimte moeten krijgen om zich breed te oriënteren op een vervolgopleiding en niet gedwongen worden om al vroeg te kiezen”, vindt Karen Cox, directeur van Fontys Mens en Gezondheid.

“Er zijn natuurlijk altijd studenten die al heel vroeg weten welke vervolgopleiding ze kiezen en zij zouden zich hier in het voortgezet onderwijs al op kunnen voorbereiden.” Deze optie is volgens Cox ook mogelijk in het Zweeds model. “Beide opties bieden zou een mooie invulling zijn van ons onderwijsmodel.”

Uitval
Wat betreft het invoeren van een beperkte toelating van studenten tot een opleiding is zij minder enthousiast. “Je moet je afvragen of jonge studenten die noodgedwongen een zorgopleiding kiezen vanwege een numerus fixus op de gewenste opleiding, op hun plek zijn in een zorgopleiding en uiteindelijk de opleiding vroegtijdig verlaten. Daar is niemand bij gebaat, het onderwijs niet, het werkveld niet en bovenal de student niet.”

Martin de Wolf, directeur van Fontys Lerarenopleiding Tilburg (FLOT), kan zich de gedachtegang van de minister wel voorstellen, maar hij is van mening dat er twee nadelen kleven aan keuzebeperking. “Allereerst vind ik dat studenten moeten kunnen studeren waar hun hart naar uit gaat. Het is namelijk niet zo dat de opleiding allesbepalend is voor wat je in de rest van je leven doet. Er is ook nog een leven lang ontwikkelen. Daar gaat deze gedachte aan voorbij.”

Daarnaast wijst De Wolf op het feit dat het aantal studenten jaarlijks fluctueert. Hij vraagt zich af hoe je in het geval van een numerus fixus een bestendig opleidingsteam neer kunt zetten. “We kunnen ook andere keuzes maken om toch de toegankelijkheid van opleidingen in tekortsectoren te vergroten. Dat zit volgens mij in het aansluiten tussen opleidingen met verdere professionaliseringstrajecten in het kader van een leven lang ontwikkelen.”

Anton van den Brink, directeur van Fontys Lerarenopleiding Sittard (FLOS), hinkt evengoed op twee benen. De keuzevrijheid van studenten beperken, dat wil hij liever niet. “Ik denk wel dat we kunnen kijken naar wat bredere opleidingen. Zodat je als student niet in een smalle koker terechtkomt, maar nog mogelijkheden hebt om daarbinnen te kiezen voor een profilering.”

Laag-hoger-hoogst
Het werken met numerus fixus, daar gelooft Van den Brink niet in. Hij ziet liever dat de doorstroomsituatie in het onderwijs verbetert. “Er is een groot aantal studenten dat niet op zijn plek zit in het middelbaar en hoger onderwijs.

Dat komt volgens Van den Brink doordat we het onderwijssysteem hebben onderverdeeld in laag-hoger-hoogst. Mensen denken daardoor onterecht dat hoe hoger je bent opgeleid, hoe beter de banen zijn en hoe meer geld je verdient. “De gevolgen hiervan zien we terug in de uitvalcijfers en in de doorstroom van opleidingen naar de arbeidsmarkt.”

De FLOS-directeur vindt dat er iets moet gebeuren aan deze beeldvorming. Hij sluit zich wat dat betreft aan bij demissionair minister Dijkgraaf die af wil van de termen lager en hoger en toe wil naar praktisch en theoretisch onderwijs. Hij beseft dat verandering van beeldvorming tijd kost. “De overheid zou dit proces kunnen versnellen door er meer campagnes op te zetten.”

Brede opleidingen
Ella Hueting ziet een oplossing in brede opleidingen, net als haar collega van FLOS. “Wat je ziet is dat er door studenten nog altijd vrij stereotiep gekozen wordt voor een studie. Zo zijn rechten en psychologie bijvoorbeeld heel populair, kiezen steeds minder vrouwen voor techniek, terwijl de gezondheidszorg bijna helemaal is gefeminiseerd. Ik stel voor om studenten vakken en kennis mee te geven die ze ook kunnen toepassen in de tekortsectoren.”

Zo zou het volgens de directeur van Fontys Engineering mogelijk moeten zijn om vanuit de opleiding scheikunde, ook leraar scheikunde te kunnen worden. “Of dat je als afgestudeerd psycholoog eveneens aan de slag kunt gaan in de gezondheidszorg. Techniek kun je op deze manier ook integreren in de zorg en het onderwijs. En dit alles zonder dat studenten worden gedwongen te kiezen voor een studie die ze liever niet willen volgen.”  [Marieke Verbiesen]

De besturen van de studieverenigingen zijn blij met de toezegging. Donderdagmiddag gaan ze in gesprek met FLOT-directeur Martin de Wolf om te kijken wat de mogelijkheden zijn voor een eigen ruimte. “We hopen dat er een goed alternatief wordt gevonden voor de medewerkersruimte", aldus Dominicus van de Sande, Commissaris Intern van studievereniging G.D. Herodotus. "Een ruimte waar we iets gezelligs van mogen maken, waar we een huiselijke sfeer kunnen creëren, met eigen banken en een voetbaltafel bijvoorbeeld, een echt honk."

Naar eigen zeggen zijn de besturen van de studieverenigingen al jarenlang in gesprek met de directie van FLOT over een eigen ruimte. Maar ze kregen maar geen duidelijkheid. Met een bezetting tot gevolg. Maandagochtend trokken de drie besturen met hun leden in de voormalige medewerkerskamer in gebouw P1 op campus Stappegoor. De ruimte waar ze eerder wel korte tijd gebruik van mochten maken.

Dinsdagmiddag gaf directeur Martin de Wolf de studieverenigingen de toestemming waarop ze al lang wachtten. Ze mogen van de ruimte gebruik blijven maken totdat er iets anders voor ze is gevonden. Tot verrassing van de studenten.  

Sympathieke actie
Eerder lukte het de besturen van de studieverenigingen niet om een eigen ruimte toegewezen te krijgen en nu is het zo gepiept. Hoe kan dat? De Wolf geeft aan dat hij pas sinds een paar maanden directeur is en geen goed zicht heeft op wat er voor zijn aanstelling met de studenten is afgesproken. “Als het een simpele vraag was met een simpel antwoord, dan was hij vast al gegeven”, zegt hij daarover.

De FLOT-directeur vindt de actie wel sympathiek. Hij staat volledig achter de intentie van een eigen ontmoetingsplek voor de studieverenigingen. “We zijn met elkaar een gemeenschap en daarin moet je binden en verbinden, en dat doe je door elkaar te ontmoeten.”

Huisvestingsvraagstuk
De Wolf, die niet nieuw is bij FLOT, weet als geen ander dat de lerarenopleidingen een huisvestingsvraagstuk hebben door de afname van de studentenaantallen. “We moeten naar een efficiënter gebruik van vierkante meters. Onder leiding van mijn voorganger is hier al het een en ander voor in gang gezet. Dat betekent dat we goed moeten kijken waar we welke ruimte voor willen gaan gebruiken.”

In dat speelveld nemen directie en management ook het verzoek van de studieverenigingen mee, verzekert De Wolf. “Ik ga mijn stinkende best doen om jullie ergens te laten landen”, zei hij dinsdagmiddag tegen de stakende studenten. [Marieke Verbiesen]

De studentenaantallen lopen al jaren terug. Dat betekent dat FLOT met minder ruimtes uit de voeten kan. Er zijn momenteel net voldoende leslokalen voor FLOT. Dus is er geen ruimte voor de studieverenigingen G.D. Herodotus, S.V. Lingua en Omnia Bèta. En dat terwijl er toch veel ruimtes leegstaan, onder andere de voormalige medewerkerskamer achter de receptie van gebouw P1. 

Een halfjaar hebben de studieverenigingen er gebruik van mogen maken, samen met FLOT-docenten, die het lokaal gebruikten als lunchlokaal. Nu zitten de verenigingen alweer anderhalf jaar zonder vaste ruimte om samen te komen. Elke keer moeten ze om toestemming vragen of op zoek gaan naar een beschikbaar lokaal.

Dat is niet ideaal en ze zijn het beu. Maandagochtend hebben ze lokaal D0.13 bezet. Al gauw zit de sfeer er goed in: de verenigingsvlaggen hangen kriskras door de ruimte. Er is gratis thee en koffie. En al gauw klinkt er muziek en gaat het stemvolume omhoog. [tekst gaat verder onder de foto]

“Een eigen ruimte vinden we belangrijk voor de studentenbinding”, licht bestuurslid Thijmen Geleijns van Omnia Bèta toe. “Binnen FLOT maken de verschillende lerarenopleidingen gebruik van aparte gedeeltes in hetzelfde gebouw. Maar gedurende onze opleiding is er wel veel overlap. Daarom is het fijn als we elkaar regelmatig kunnen ontmoeten. Een eigen ruimte maakt dat wel zo makkelijk.”

Vorig jaar hebben de besturen van de drie studieverenigingen een brief geschreven aan de directie en het management van FLOT. Daarin leggen ze uit waarom een eigen ruimte van belang is. Vooraf vroegen ze hun leden naar hun wensen en behoeften. “Bij bijna al onze leden kwam vooral het stukje verbinding naar voren”, vertelt Kike van der Laan, bestuurslid van G.D. Herodotus. “In een gemeenschappelijke ruimte, waar ze kunnen ontspannen voor, tijdens of na het studeren, kunnen leden elkaar te allen tijde ontmoeten.”

Uitval verminderen
“Dat zorgt voor een betere verbinding tussen studenten en kan uitval verminderen. Wat ook goed is voor Fontys”, vult collega-bestuurslid van Herodotus, Katelijne van Rijkevorsel van Kessel, aan. Naast recreatieve activiteiten, verzorgen de verenigingen evenzoveel educatieve bijeenkomsten, zoals lezingen, congressen en cursussen. “Door gezamenlijk op te trekken vanuit één ruimte, wordt dit veel makkelijker”, aldus bestuurslid Jelle van Hemert van S.V. Lingua.

Jeroen Leuverink, onderwijsmanager van FLOT, begrijpt de behoefte van de studieverenigingen wel. Hij spreekt op persoonlijke titel. “We hebben een extreem hoge uitval. Dus moeten we er alles aan doen om de binding tussen studenten te vergroten.” Volgens hem wordt er al jarenlang gesproken over een eigen plek voor de verenigingen. “Laat studenten gebruikmaken van de leegstaande ruimtes, totdat er een andere bestemming voor is gevonden. Nu blijven ze ongebruikt. Ik begrijp dat niet.” [tekst gaat verder onder de foto] 

Klokslag 12 uur lopen geschiedenisdocenten Krieno Zandinga en Jos Niewold het bezette lokaal binnen. In hun hand een broodtrommel. Verbaasd kijken ze om zich heen. Dit hadden ze duidelijk niet verwacht. De afgelopen jaren lunchten ze hier regelmatig samen met meerdere collega’s. 

Als ze horen over de reden achter de bezetting, reageren ze begripvol. Elke studievereniging heeft recht op een eigen ruimte, vindt Zandinga, die tijdens zijn studententijd ook lid is geweest van een studievereniging. “We gunnen hun deze ruimte. Maar dan willen wij wel een andere lunchplek.” 

Ze zijn enthousiast over de versieringen die de studenten hebben aangebracht. “We noemen deze ruimte gekscherend het crematorium, omdat je hier elk gezelschap kan ontvangen met koffie en cake”, aldus Niewold. “Het is hier zo saai.” [tekst gaat verder onder de foto]

De hele dag lopen leden van de studentenverenigingen in en uit. Eerstejaarsstudent Indy Becks (18) is tijdens de introductieweek direct lid geworden van S.V. Lingua. Haar intromama Jente van Dieten is de voorzitter. “Op mijn vorige opleiding was er geen studievereniging. Daar was vooral sprake van groepsvorming onder studenten." Ze voelt zich door haar lidmaatschap meer onderdeel van een geheel. “Een groot voordeel is ook het contact met de ouderejaars." 

Dat de studieverenigingen geen eigen ruimte hebben, vindt de eerstejaarsstudent 'niet kunnen'.  “Waar moeten we dan samenkomen?”, vraagt ze zich hardop af. Ze is hier duidelijk niet alleen voor zichzelf, maar vooral uit solidariteit met de andere leden. 

“Het is een hele goede eerste actiedag geweest”, concludeert Dominicus van de Sande, Commissaris Intern van G.D. Herodotus. Op een aantal docenten en de beveiliging na, is niemand poolshoogte komen nemen. Is dat goed nieuws? “We blijven hier nog de hele week. Als de situatie dan onveranderd is, gaan we ervan uit dat we worden gedoogd.” [Marieke Verbiesen]

Vorige week maakte het ministerie van Onderwijs bekend dat het 45,1 miljoen euro uittrekt voor elf hogescholen in regio’s met teruglopende studentenaantallen. De meeste miljoenen gaan naar Fontys, bijna 8,5 miljoen euro.

Maar alleen opleidingen die onmiskenbaar relevant zijn voor de sociaal-economische ontwikkelingen of de leefbaarheid van een krimpregio komen voor deze subsidie in aanmerking. Er moet sprake zijn van aantoonbaar en meerjarig minder instroom door demografische ontwikkelingen en de instelling moet maatregelen nemen die bijdragen aan het versterken van de toekomstbestendigheid van de opleiding. 

Fontys wordt al jaren geconfronteerd teruglopende studentenaantallen. “Diverse opleidingen en instituten die te maken hebben met hoge demografische krimp krijgen de begroting hierdoor niet rond”, bevestigt bestuurder Arian Steenbruggen.

De middelen die Fontys ontvangt, zijn primair bedoeld om bestaande activiteiten en opleidingen in stand te houden en gelijktijdig de ruimte te krijgen maatregelen te nemen die bijdragen aan het versterken van de toekomstbestendigheid van die opleidingen.

“Het grootste deel van de toekenningen ontvangen we voor de lerarenopleidingen in Tilburg (FLOT) en Sittard (FLOS)”, licht Steenbruggen toe. “Met deze subsidie kunnen we deze opleidingen dus zonder verlies draaiende houden. We zijn heel blij dat we deze extra middelen toegekend hebben gekregen.”

Exploitabel houden
Ook de instituutsdirecteuren van de Fontys lerarenopleidingen klappen in hun handen. “De krimp onder de rivieren is substantieel en Fontys is een grote hogeschool. Bij de verdeling van de gelden lijkt hieraan recht te zijn gedaan”, zegt Anton van den Brink van FLOS. “De demografische krimp in Limburg is erg groot.”

Naast een krimpsector is het onderwijs ook een tekortsector, weet Van den Brink. “De subsidie gaat waarschijnlijk niet leiden tot meer studenten, maar we proberen de kleine opleidingen exploitabel te houden door ze anders te organiseren, door nauwere samenwerking met het scholenveld en ook door het onderwijs waar mogelijk wat minder begeleidingsintensief te maken.”

De FLOS-directeur verwacht 1,2 miljoen euro te ontvangen voor drie opleidingen, te weten de lerarenopleidingen Duits, natuurkunde en Nederlands. “Zo’n 75% is bedoeld om het exploitatietekort te dichten. Met de overige 25% willen we de opleidingen zo aanpassen dat we ze duurzaam kunnen behouden”, aldus Van den Brink.

“We zijn met de transitie van onze educatieve opleidingen al bezig om de opleidingen aantrekkelijker te maken, te flexibiliseren en daarom ook anders te organiseren en vorm te geven”, vervolgt de instituutsdirecteur. “Voor de genoemde drie opleidingen waarvoor de instroomdaling meerjarig zichtbaar is, is dit een mooie extra impuls om nog iets extra’s te doen.”

Toekomstbestendig
Zo denkt Martin de Wolf, Van den Brinks collega bij FLOT, er ook over. “We hebben in het onderwijs relatief veel kleine opleidingen, die minder dan 75 studenten hebben. Behalve dat onderwijs niet zo eenvoudig te organiseren is, leidt het inzetten op de benodigde expertise tot zeer geringe aanstellingen.”

Dit brengt volgens De Wolf nadelen met zich mee. “Het belemmert teamvorming, betekent een gevaar voor samenhang in het curriculum voor de student en is een risico voor continuïteit. Daar waar het aantal docenten beperkt blijft, komt de inzet op expertise in gevaar. Het vergroot de kans op werkdruk en uitval bij de docenten.”

FLOT kan een bedrag van circa 1 miljoen euro tegemoetzien voor de jaren 2024 en 2025. De Wolf: “Enerzijds is dit geld bedoeld om financiële ruimte te creëren voor de uitvoering van het huidige onderwijs van de kleine opleidingen, anderzijds worden de opleidingen toekomstbestendig ingericht.”

Bestaansrecht
Het onderwijs is niet de enige sector die het moeilijk heeft in de krimpregio’s. Fontys Hogeschool Techniek en Logistiek in Venlo lijdt ook onder de forse demografische krimp in Noord- en Midden-Limburg. “Zeker voor techniek, een tekortsector, is het van groot belang dat we studenten blijven opleiden voor deze regio”, aldus instituutsdirecteur Anja Klomps.

“We hebben te maken met krimp van de instroom, terwijl de vraag in de regio naar technisch opgeleide medewerkers enorm groot is. Met deze middelen kunnen we voorkomen dat opleidingen waarvan het bestaansrecht onder druk staat, moeten sluiten. Hierdoor kunnen we de regio blijven versterken, ondanks de krimp.”

Fontys Hogeschool Techniek en Logistiek verwacht bijna 2,5 miljoen euro te ontvangen voor de komende paar jaar.

Maatschappelijke opdracht
Maartje Damoiseaux, directeur van Fontys Hogeschool Bedrijfsmanagement, Educatie en Techniek (BEnT) in Eindhoven, houdt er naar eigen zeggen een dubbel gevoel aan over. “Aan de ene kant is het jammer dat we het geld nodig hebben. Het betekent immers dat we opleidingen hebben die maatschappelijk en regionaal van enorm belang zijn, maar door demografische krimp financieel moeilijk houdbaar zijn. Aan de andere kant heeft Fontys met haar grote toebedeling laten zien dat ze in korte tijd echt kan samenwerken tussen instituten en diensten. Deze aanvraag was een pressurecooker.”

De opleidingen van de Pedagogisch Technische Hogeschool (PTH), die vallen onder BEnT, zitten volgens Damoiseaux al lange tijd in een lastige situatie. “In onze hoogtechnologische Brainportregio is er om meerdere redenen een enorm tekort aan techniekdocenten in het voortgezet onderwijs en mbo. Onze maatschappelijke opdracht is groot om als technisch docentopleider voldoende geschoolde professionals af te leveren aan ons werkveld.”

PTH gaat bijna een miljoen ontvangen over vier jaar. De toegekende middelen helpen enerzijds de reguliere exploitatie gezond te maken en anderzijds verder te bouwen aan een toekomstbestendiger perspectief. Met maar één doel, stelt Damoiseaux: “Onze maatschappelijke opdracht blijven vervullen.” [Marieke Verbiesen]

De maatregel gaat in per 1 januari 2024 en geldt voor leerlingen in het voortgezet onderwijs. Uit een recente peiling van onderwijsbond AOb blijkt dat maar liefst 73 procent van de leraren in het voortgezet onderwijs de smartphone uit de klas wenst.

In het primair onderwijs was dat 54 procent en in het mbo 57 procent. Of er voor de basisscholen en het speciaal onderwijs ook een richtlijn komt, is nog niet duidelijk. Overleg hierover vindt in het najaar plaats. Voor het mbo en het hoger onderwijs geldt de richtlijn in ieder geval niet.

De minister maakt wel een uitzondering voor het gebruik van smartphones (en ook tablets en smartwatches) als daar een educatieve reden voor is. Dit betekent dat ze alleen gebruikt mogen worden als dit de les ten goede komt en helpend is voor de docent.

Steun voor leraren
Lector Frank Crasborn staat volledig achter het advies, omdat uit alle recente onderzoeken blijkt dat mobieltjes in de klas een negatief effect hebben op de concentratie van leerlingen tijdens de les. “Bovendien ondersteunt het verbod leraren om hun werk goed te kunnen doen.”

Niet alleen de focus van leerlingen zal toenemen. Het verbod zal ook de leerprestaties ten goede komen, denkt Crasborn. En er zijn meer voordelen: “De sfeer op scholen zal verbeteren doordat leerlingen in schooltijd geen berichten meer kunnen sturen die de sociale veiligheid kunnen aantasten.”

Scholen die op eigen initiatief al maatregelen hebben genomen, zien dat leerlingen veel meer met elkaar in contact zijn en op een andere manier met elkaar in gesprek gaan. Crasborn verwacht dat digitaal pestgedrag daardoor vermindert.

De lector staat ook achter het besluit van de minister om scholen en schoolbesturen een eigen verantwoordelijkheid te geven aan de invulling van de richtlijn. “Daarbij vind ik het wel belangrijk dat hij erbij heeft gezegd dat als scholen er niet uit komen, de bewijslast tegen telefoons in de klas zo duidelijk is dat de minister alsnog een wet kan invoeren.”

Juridisch niet haalbaar
Crasborn verwacht niet dat het zo ver komt aangezien een grote meerderheid van de leraren achter een verbod staat. “Schoolbesturen- en directies zullen hierin zeker hun verantwoordelijkheid nemen.” Dat de urgentie groot is, wordt volgens de lector onderstreept doordat ook scholierenvakbond LAKS, die eerder fel tegen een verbod was, zich nu achter de richtlijn schaart.

In het mbo en het hoger onderwijs komt er geen verbod op mobieltjes in de klas. “Dat is lastiger, omdat je over het algemeen te maken hebt met meerderjarigen en het de vraag is hoe ver je in juridisch opzicht kunt gaan om dit te verbieden”, aldus Crasborn.

“Als docent en opleider ervaar ik zelf soms dat smartphones ook in het hbo in een aantal specifieke lessituaties de focus en aandacht van studenten kunnen ondermijnen en daarom niet altijd gewenst zijn, en hetzelfde negatieve effect kunnen hebben als op het leergedrag van adolescenten.” [Marieke Verbiesen]

Kennedy Tieleman stond vorig jaar in San Diego op het podium om collega-onderzoekers toe te spreken over zijn promotieonderzoek naar culturele spanningen in het mbo. In zijn ogen zijn docenten nu nog vaak onvoldoende toegerust om met multiculturele diversiteit om te gaan.

Dat ervaren ook Anita en Hajar, allebei vierdejaars studenten van de Fontys Lerarenopleiding Tilburg (FLOT). Zij kregen vorig jaar de vraag of ze het leuk zouden vinden om mee te werken aan een project over inclusie en diversiteit. Nou en of, dacht Anita. 

“Vooral omdat ik ook een andere achtergrond heb – mijn ouders komen uit Iran. En bovendien heb ik vorig jaar bij het Entreecollege stagegelopen, een school waar veel mensen op zitten die pas kort in het land  zijn en nog geen Nederlands paspoort hebben. Door de combinatie van die twee dingen is mijn interesse ontstaan.”

Ervaringen delen
Anita ging met Hajar in gesprek met een aantal specialisten, waaronder Kennedy Tieleman. Samen spraken ze over hoe ze als docent bij kunnen dragen aan een stukje inclusie en diversiteit in het onderwijs. Daar is Anita inmiddels achter. “Je zou als docent meer vanuit het talent van een student moeten werken. We zien vaak wat een student leert, maar niet wat diegene al in huis heeft.”

In de podcast gaan ze dieper op dat onderwerp in door het gesprek aan te gaan en eigen ervaringen te delen. Anita blikt bijvoorbeeld terug naar een kennismakingsactiviteit die ze tijdens het begin van het schooljaar met een van haar klassen deed. “Het ging toen over een stukje veiligheid in de klas, waarbij drie studenten aangaven zich niet prettig te voelen in de klas. Met hen heb ik individuele coachinggesprekken gevoerd, die ik vervolgens op een bepaalde manier terug wilde koppelen naar de rest van de klas.”

Anita besloot er een soort spelletje van te maken. Ze stelde de klas de vraag wanneer ze zich ergens welkom voelen. Vervolgens kreeg iedere student een post-it waar ze hun antwoorden op mochten schrijven. De papiertjes verdwenen allemaal in een hoge hoed en werden vervolgens één voor één door Anita voorgelezen. “Studenten kregen zo de kans om op elkaar te reageren en daardoor ontstond er een heel mooi gesprek waarbij ook verbanden werden gelegd. Ze begrepen elkaar meer, luisterden naar elkaar. In plaats van het negatieve te benadrukken, keken we nu samen naar de toekomst.” 

Advies
Met de podcast hopen Anita en Hajar andere docenten te kunnen inspireren met een advies. “Kijk welke talenten studenten hebben en speel daarmee. Zorg ervoor dat een student zich niet aan het schoolsysteem hoeft aan te passen, maar pas jezelf aan aan een student. Dat wordt nu overal te weinig gedaan, ook bij FLOT.” [Karen Luiken] 

Keti Koti betekent verbroken ketens en verwijst naar de boeien waarmee de mensen die tot slaaf gemaakt werden werden vastgezet. Voor vele Surinamers en Antillianen die in Nederland wonen een belangrijke dag, omdat zij zo hun tot slaaf gemaakte voorouders herdenken. Voor Verouden en collega’s Yucata Lienga en Kennedy Tielman meteen hét onderwerp voor het eerste inclusiecafé, waarin iedere keer een ander maatschappelijk thema belicht wordt. “We moeten binnen Fontys groeien naar een cultuur die past bij de slogan Fontys for Society.”

Daar moet volgens de organisatie binnen Fontys zeker nog aan gewerkt worden. Keti Koti laat dat volgens haar ook zien. “We zijn gewend aan een ‘witte norm’, waarin witte mensen gezond zijn en overal aan mee kunnen doen. Dat werkt echter niet voor iedereen, maar deze witte gezonde mensen realiseren zich dat niet altijd.”

Taal, armoede en blind zijn
Dat dat best schurend kan zijn kwam ook vrijdag aan het licht. “Velen staan daar nooit bij stil omdat ze hier niet aan blootgesteld worden. Daar brengen we tijdens de inclusiecafés verandering in. De volgende edities gaan bijvoorbeeld over taal, armoede of blind zijn. Allemaal thema’s van de maatschappelijke issue-kalender.”

Daarom is Keti Koti volgens Verouden ook zo belangrijk, ook al werd er ‘nu pas’ om vergiffenis gevraagd. “Je kunt iets wegduwen omdat iets stom is en je zelf zo niet bent, of je kunt luisteren en voorstellen hoe een situatie voor iemand anders kan zijn.”

Daarmee doelt de organisator ook op de vernielde monumenten rondom Keti Koti, zoals in Vlissingen. Daar werd een monument beklad met leuzen zoals ‘Media is de vijand’ en ‘blanke minderheid’. “Men voelt dat onze voorouders iets hebben gedaan wat vraagt om verandering. Ontkennen kan niet, dus krijg je weerstand. Hoe hartverscheurend het vernielen van monumenten ook is, toch snap ik het ook wel.”

Alomvattende cultuur
Met de inclusiecafés wil Fontys haar medewerkers en studenten daarom ook een ander perspectief bieden op relevante thema’s, zodat iedereen zich beter kan verhouden en in kan leven in anderen om zo de cultuur binnen Fontys alomvattend te maken. “Het zit in onze cultuur dat we sommige zaken vanzelfsprekend vinden, maar iets ontkennen omdat het niet in zicht is kan niet meer. Daarom zeggen wij: ervaar het maar eens.”

Ook in Eindhoven leek het tijdelijke Keti Koti-monument te zijn vernield. Uit camerabeelden van de gemeente bleek maandag echter dat dit niet met opzet is gedaan. ‘Het lijkt erop dat iemand zondagmiddag een fiets wilde vastzetten aan de ketting van het monument. Daarop wankelde het monument en liet de persoon direct los. Later, nadat deze was vetrokken, viel het alsnog om’, laat de gemeente Eindhoven weten in een persbericht. [Noëlle van den Berg]

Met een derdegraads bevoegdheid ofwel LO-akte op zak mocht iemand voor de klas gaan staan in het vmbo en in de brugklassen van havo en vwo. In 1968 werd deze LO-akte afgeschaft. Maar gezien de nijpende lerarentekorten, gaan er binnen de onderwijswereld stemmen op om deze weer terug in te voeren. Ook binnen Fontys, waar de directeur van Fontys Lerarenopleiding in Sittard, Anton van den Brink, eerder in Bron hiervoor een pleidooi hield. 

Minister Wiersma stelt bekend te zijn met de voormalige LO-akte. Maar stelt dat er tegenwoordig een andere opbouw is, waarbij een mbo-opleiding tot onderwijsassistent en de tweejarige ad-opleidingen in het hbo opleiden tot ondersteunend personeel. 

“Via die weg is het ook mogelijk om je te laten scholen tot leraar. Alleen met een lerarenopleiding in hbo of wo kan zo’n bevoegdheid tot leraar worden behaald. Via onder meer de subsidieregelingen voor het opleiden van ondersteunend personeel en zij-instroom, stimuleren we personeel om leraar te worden en/of een tweede bevoegdheid te halen.”

“Er zijn geen voornemens om opnieuw de derdegraads bevoegdheden te introduceren. Wel hebben we in het werkplan Samen voor het beste onderwijs met de vertegenwoordigers van de raden, bonden/ beroepsorganisaties en de lerarenopleidingen afgesproken de huidige bevoegdheden te optimaliseren. In dat kader wordt onderzocht of een verkorte route naar een bevoegdheid voor beroepsgerichte vakken voor vakmensen vanuit de praktijk wenselijk en haalbaar is.”

Specialisatie
Een van de andere vragen ging over de specialisatiemogelijkheden binnen de bestaande lerarenopleidingen om zo meer potentiële leraren aan te trekken. 

“We zetten al in op dergelijke specialisaties. Tegelijkertijd waken we ervoor dat een te gedetailleerd niveau van specialisatie een bredere inzet van docenten belemmert”, antwoorden de ministers. “Vanaf 2020 zijn pilots jonge en oudere kind gestart voor vervroeging en verdieping van de specialisaties op de pabo. In oktober 2022 is hiervan een evaluatie naar de Tweede Kamer gestuurd. De pabo’s werken de aanbevelingen nu uit. Verder zijn in 2021 en 2022 expertisecentra jonge en oudere kind gestart die de pabo’s helpen om de leeftijdsspecialisaties verder te versterken.”

Regionaal
Het lerarentekort verschilt overigens nogal per provincie, regio en zelfs per stad. Dat beaamt ook minister Wiersma. “Er is in alle regio’s een lerarentekort, maar de omvang en oorzaken verschillen. Demografische en sociaaleconomische factoren spelen over het algemeen de belangrijkste rol. Regio’s waar de bevolking groeit en er een krappere arbeidsmarkt is met meer concurrerende banen, hebben over het algemeen hogere tekorten.” [Tekst loopt door onder foto]

“In het po zien we daarom de grootste tekorten in de grote steden, terwijl de tekorten in zogenaamde ‘krimpregio’s’ (regio’s waar sprake is van bevolkingsdaling) minder ernstig zijn. Voor het vo zien we met name een concentratie aan tekorten in de zogeheten ‘tekortvakken’. Voor deze tekorten is niet één oorzaak te noemen. Onder andere concurrentie met de marktsector (bètavakken) en instroom in de studies (moderne vreemde talen) spelen hierin een rol.”

“Vanwege deze regionale verschillen zetten we in op een regionale aanpak en stimuleren we samenwerking via de vorming van onderwijsregio’s. Binnen deze regio’s gaan de partners met elkaar aan de slag met het werven, matchen, opleiden, begeleiden en professionaliseren van onderwijspersoneel. Zo leidt samenwerking tot minder concurrentie, meer maatwerk, en meer resultaat.”

Werkdruk
Als het gaat om de werkdrukvermindering van leraren in po en vo, stelt minister Wiersma dat de aanpak daarvan in het primair onderwijs aanslaat en de werkdruk daar afneemt. Voor het voortgezet onderwijs komt er een uitgebreid onderzoek dat tot 2027 loopt naar de werkdruk daar. Onderdeel van dat onderzoek is of scholen zich ook aan de cao-afspraken over dit onderwerp houden. [Jan Ligthart]

De volledige vragenlijst en de antwoorden daarop van de ministers zijn hier te vinden. 

De Taalwerkplaats is een instituut dat studenten van alle lerarenopleidingen begeleidt in taalvaardigheid. Een greep uit het aanbod: hulp bij het schrijven van artikelen, het opmaken van portfolio’s en het organiseren van workshops en cursussen. Kim zet zich binnen de Taalwerkplaats in als schrijftutor voor andere studenten. “Best leuk om als student andere studenten te helpen en er ook nog eens voor betaald te krijgen. Daarnaast leer ik als tutor ook veel over mijn gesprekstechnieken en planningen, wat me later in mijn carrière als lerares ook weer kan helpen.”

De studente werkt inmiddels een jaar bij het instituut en houdt zich met van alles bezig. “Of het nu gaat om een lang traject voor mensen met heftige faalangst, schrijfangst of motivatieproblemen of om studenten die moeite hebben met zinsopbouw, vorm of spelling: ik help iedereen.”

Voldoening en salaris
Dat doet Kim zo’n vijf uur per week, een uur per student die hulp nodig heeft. “Toch wordt het nu wat rustiger. Dat is ook niet zo gek, want het collegejaar is bijna ten einde.” Voor haar werk krijgt de studente 11,50 euro per uur. Studenten jonger dan 21 jaar die tutor willen worden, verdienen 9 euro per uur. “Een net bedrag toch? Wat dat betreft zou het alleen maar mooi zijn als meerdere studenten zich als tutor aanmelden. En hoewel het werk me zeker tijd en moeite kost, geeft het ook voldoening wanneer studenten weer op schema liggen of me niet meer nodig hebben.”

Hoewel Kim in het begin heel erg moest wennen aan het terechtwijzen van andere studenten, voelt ze zichzelf nu helemaal op haar gemak. “Dat merk ik ook aan de studenten die ik begeleid. Ook zij moeten zich prettig en veilig voelen, dat is misschien nog wel het belangrijkst. Zij hebben hulp nodig en moeten eerlijk kunnen zijn over waar ze mee zitten. Als ik dat kan bewerkstelligen, ben ik tevreden.”

Helpen waar nodig
Kim wil de studenten van lerarenopleidingen motiveren om aan de slag te gaan binnen de Taalwerkplaats. Ook docenten worden aangemoedigd om studenten door te sturen, wanneer zij een student zien die hulp nodig heeft op deze vlakken. “Een traject van tien weken is echt niet altijd nodig. Soms gaat het zelfs na twee afspraken alweer als gesmeerd. Het belangrijkste is vooral dat iedereen moet weten dat ze bij ons aan kunnen kloppen.”

Hoewel Kim nog een jaartje moet studeren denkt ze ook na over de toekomst van de Taalwerkplaats. “Het zou fantastisch zijn als dit initiatief uiteindelijk Fontysbreed kan worden opgezet, maar daar heb ik helaas weinig over te zeggen. Voor nu is het vooral belangrijk dat we onder de lerarenopleidingen gaan groeien, zodat we alle studenten kunnen helpen waar nodig.” [Noëlle van den Berg]

‘Nieuw geluid - Lol in de letteren’, zo heet de podcast die literatuurhistoricus Jongenelen maakt met schrijver en cabaretier Frank van Pamelen. “We praten over literatuur en stellen het plezier van lezen centraal”, zegt de docent van Fontys Lerarenopleiding Tilburg. “Literatuur is taal, iets dat we elke dag gebruiken. Daarin is ook volop lol te beleven. Het maakt niet uit of een tekst oud is of de auteur morsdood. Als het plezier er maar vanaf spat.”

Stoffig
Hoe komt de literatuur en lezen eigenlijk aan dat ‘saaie’ imago? “In de twintigste eeuw werd de roman psychologischer. Hoofdpersonen moesten diepe, innerlijke ontwikkeling doormaken. Zo ontstond de opvatting dat boeken complex en navelstaarderig moesten zijn. Lol en vermaak waren verdacht, triviaal.”

“Er zijn meer docenten die literatuur zo laagdrempelig benaderen, maar wij zijn de eersten die er een podcast over maken.” Volgens Jongenelen is er soms wat moed voor nodig om de literaire ernst te doorbreken. “Veel mensen doen expres gewichtig over literatuur: knappe metaforen, indrukwekkend psychologisch portret, enzovoort. Er is blijkbaar een drempel om te zeggen: Wat een rare zinnen, ik vind er weinig aan. We gooien de voorzichtigheid en clichés graag overboord.”

Ontlezing
Het plezier en de lichtvoetigheid moeten er ook toe leiden dat jongeren, maar eigenlijk iedereen, weer meer gaat lezen. “Ontlezing is een groot probleem”, vindt Jongenelen. “Het heeft direct invloed op het taalbegrip van mensen. Steeds meer lezers hebben moeite om nepnieuws van feiten te onderscheiden. Dat komt doordat ze context missen. Geregeld lezen helpt om een betrouwbaar referentiekader te vormen, om kritischer naar je omgeving te kijken.” [tekst gaat verder onder de foto]

Ook TikTok blijkt dus een geschikt medium om ontlezing te bestrijden. Net als Jongenelen en Van Pamelen benadrukken deze jonge gebruikers dat lezen vooral ook leuk is. “Mooi dat er via TikTok op deze laagdrempelige manier een nieuwe doelgroep wordt aangesproken”, zegt Jongenelens collega-docent Margriet Smits. Ze spoort haar studenten Nederlands aan deze ontwikkeling te volgen en er de vruchten van te plukken. “Het leert ons dat jongeren heus willen lezen, al maken ze misschien andere boekkeuzes.”

Daarmee doelt Smits op het feit dat op TikTok met name Engelstalige boeken voorbijkomen in de categorie ‘Young Adult’, waarbij de ontwikkeling en volwassenwording van adolescenten centraal staat.

Brug slaan
Nadeel van dit genre vindt ze – naast het feit dat Nederlandse jongeren liefst grijpen naar het Engelstalige origineel – dat de verhalen vaak aan de oppervlakte blijven. “Je mist de gelaagdheid, ze dagen je als lezer niet uit. Alles wordt heel precies ingevuld, er blijven geen vragen of open eindjes.”

Smits hoopt dat jongeren, aangespoord door de #BoekTokkers, uiteindelijk ook meer Nederlandstalige boeken gaan kiezen. “De beheersing van het Nederlands, bijvoorbeeld woordenschat en begrijpend lezen, gaat achteruit. Beide aspecten ontwikkel je onder andere door veel Nederlandse boeken te lezen.” Maar Young Adult kan volgens haar prima de overgang vormen naar literaire werken in de bovenbouw. “Ik vind de roman Confrontaties van Simone Atangana Bekono een mooi voorbeeld van een boek dat tussen beide werelden in staat. Dat verhaal is bedoeld voor volwassenen maar gaat over de ontwikkeling van een jongere. Young Adult-thematiek, maar met meer context en diepgang.”

Waar gestudeerd wordt, horen boeken
Gelet op de groeiende ontlezing vindt Smits het raar dat Fontys heeft besloten om de boekencollecties van de mediatheken op te doeken. “Ook een goede, met boeken gevulde mediatheek draagt bij aan leesbevordering. Het is een gemiste kans dat de instituutsmediatheken moeten sluiten."

Instituten met specifieke collecties kunnen die behouden, zo ook de lerarenopleiding Nederlands. “In Tilburg wordt er komende tijd flink verhuisd, maar op het moment dat we een definitieve standplaats krijgen, zorgen we voor een rijk gevulde boekenkast. Het is natuurlijk zonde dat studenten van andere opleidingen daar nauwelijks iets van meekrijgen. Waar gestudeerd wordt, horen boeken!” [Frank van den Nieuwenhuijzen]

Wat je weet, mag je overslaan. Een gewijzigd wetsvoorstel van minister Dijkgraaf kan ervoor zorgen dat studenten slechts een deel van hun lerarenopleiding hoeven te volgen. Tenminste, als ze al de benodigde voorkennis hebben.

Het gaat in zijn wetsvoorstel niet alleen om de lerarenopleidingen, maar om alle voltijdopleidingen met een “substantiële praktijkcomponent”. Als het onderwijsprogramma voor ongeveer 40 procent bestaat uit leren in de praktijk, dan mag de opleiding gaan werken met zogeheten ‘leeruitkomsten’.

Tot vorig jaar liep er een experiment met zulke ‘leeruitkomsten’, waaraan 21 hogescholen meededen. Bij zo’n vierhonderd duale- en deeltijdopleidingen mochten studenten in principe zelf weten hoe ze het eindniveau (de ‘leeruitkomsten’) behaalden. Hooguit waren sommige vakken en practica verplicht, de rest mochten ze zelf invullen.

Cultuuromslag
Uit een tussenevaluatie in 2021 bleek dat de hogescholen enthousiast waren over het experiment. Ze wilden de nieuwe aanpak graag voortzetten, al moest er nog veel gebeuren om die tot een succes te maken. Het lesprogramma, de roosters, de begeleiding, de toetsing en de administratie moesten ingrijpend worden aangepast en dat was nog niet overal gelukt. Ook moesten veel docenten volgens de evaluatie nog wennen aan “de overstap naar een rol als studiebegeleider”.

Het kabinet vond het prima, in elk geval voor de deeltijdopleidingen en de duale opleidingen in het hele hoger onderwijs. Nu breidt Dijkgraaf dat uit naar voltijdopleidingen waarin leren in de praktijk een grote rol speelt.

Toekomstverkenning
De rest van de voltijdopleidingen mag dus nog níet met ‘leeruitkomsten’ werken. In zijn toekomstverkenning laat Dijkgraaf uitzoeken of dat misschien moet veranderen, zoals met name regeringspartij VVD graag wil.

Die toekomstverkenning moet voor de zomer klaar zijn en na de zomer zal hij erop reageren. Maar voor de lerarenopleidingen (en soortgelijke praktijkgerichte opleidingen) wil hij daar niet op wachten. Als de Tweede Kamer akkoord gaat, maakt hij het werken met ‘leeruitkomsten’ voor die opleidingen alvast mogelijk.

FLOS-directeur Anton van den Brink noemt noemt het voorstel van de minister ‘goed nieuws’ en in lijn met de transitie die de lerarenopleidingen al in gang hebben gezet. “Dit betekent dat we voor de deeltijd- en voltijdopleidingen geen verschillende curricula meer hoeven maken. Gezien de hoeveelheid kleine lerarenopleidingen zou dat onbetaalbaar worden. Hiermee kunnen we de flexibiliteit van de lerarenopleidingen enorm vergroten.”

 Switchers
Critici denken dat voltijdstudenten dan geen gefaciliteerde leerroute meer krijgen aangeboden. Maar het tegendeel is waar, beweert Van den Brink. “De gemiddelde voltijdstudent heeft eerder meer dan minder sturing nodig, vooral als ze net van de middelbare school komen. Maar daarnaast hebben de lerarenopleidingen best veel switchers die eerst een andere hbo-opleiding hebben gevolgd. Door te werken met leeruitkomsten doen we recht aan de kennis die ze elders al hebben opgedaan.”

 “Bovendien”, vervolgt de FLOS-directeur, “maken dit soort trajecten de lerarenopleidingen een stuk aantrekkelijker en zorgen we ervoor dat we sneller goed opgeleide leraren kunnen afleveren voor de arbeidsmarkt waar grote tekorten zijn.” [HOP/Marieke Verbiesen]

De 22-jarige Roelie zit momenteel in het tweede jaar van haar master Leraar Nederlands in Sittard. Ze heeft in de afgelopen jaren verschillende stages gelopen. De ene keer stond ze voor een vmbo-klas in de onderbouw, de andere keer voor havo/vwo in de bovenbouw. Nu volgt ze een stage bij een internationale school in Maastricht.

“Ik heb ook lesgegeven op NT2, dat is Nederlands als tweede taal voor leerlingen die niet in Nederland zijn geboren of waarvan Nederlands niet hun moedertaal is. Tijdens die stage kwam ik erachter dat ik het heel leuk vind om met verschillende culturen te werken. Dat heb je op deze school ook”, legt Roelie uit. “Maar ik koos ook voor het UWC als stageplek omdat het me interessant leek om verder te kijken dan alleen het reguliere onderwijs.”

Andere vorm
Bij het UWC volgen kinderen uit Nederland les, maar ook leerlingen die hier net zijn komen wonen. “Nederlandse ouders willen soms dat hun kinderen hier komen omdat we een andere vorm van onderwijs aanbieden”, zegt Roelie. “Leerlingen krijgen voornamelijk zelfstandig les. Ik geef ze een opdracht en daar werken ze vervolgens een heel schooluur aan. Ik ben aanwezig om vragen te beantwoorden.”

Het UWC heeft een campus waar sommige - vooral buitenlandse - leerlingen niet alleen les krijgen, maar ook tijdelijk onderdak vinden. Er wordt zowel Nederlands als Engels gesproken. Roelie: “Tegen mij praten de leerlingen voornamelijk Nederlands, maar als je ze met elkaar hoort fluisteren, gebeurt dat negen van de tien keer in het Engels.”

Het grootste verschil tussen deze school en het reguliere onderwijs zit ‘m volgens Roelie in het niveauverschil in de klas. “Ik merk dat ik daar soms wel tegenaan loop. Omdat alle leerlingen verschillend zijn, vul je je lessen op een compleet andere manier in. Kijk naar een lesje werkwoordspelling. Sommige leerlingen weten daar alles van, andere beschikken niet eens over de basiskennis. Vandaag doe ik daarom een spoedcursus werkwoordspelling voor degenen die hier nog niet genoeg over weten.”

Doel bereikt
Nog een aantal lessen te gaan en dan rondt Roelie haar stage op het UWC af. Een paar maanden en een scriptie later hoopt ze haar masterdiploma in ontvangst te mogen nemen. “Wat ik daarna ga doen, weet ik nog niet, maar ik wil in ieder geval gaan werken. Ik ben leraar geworden omdat ik het leuk vind om anderen te helpen. Als ik merk dat een leerling na mijn les snapt wat werkwoordspelling inhoudt en opgelucht is omdat hij het begrijpt, dan is mijn doel bereikt. Ik vind het fijn om kinderen te kunnen begeleiden en ondersteunen, om er voor ze te zijn als ze het moeilijk hebben en ze iets bij te kunnen brengen.”

En dat ‘iets’ is in het geval van Roelie dus de Nederlandse taal, een vak waar ze al sinds jonge leeftijd in geïnteresseerd is. “Vroeger vond ik lezen en schrijven altijd al heel leuk en ik wilde daar meer kennis over. Ik merk vaak op dat iedereen Nederlands met elkaar praat, maar dat we eigenlijk heel weinig kennis over het vak zelf hebben. Ik wil daar meer vanaf weten.” [Karen Luiken]

Earth Day Event is een initiatief van het docententeam van de lerarenopleiding aardrijkskunde. Alle studenten zijn maandagmiddag vrij geroosterd om deel te nemen aan het evenement. Maar ook geïnteresseerde studenten van andere lerarenopleidingen zijn aangehaakt.

Volgens docent Reinout Heydra is duurzaamheid hét grote thema van de komende 50 jaar, de decennia dat de huidige generatie studenten voor de klas zal staan. “Je hebt als docent een voorbeeldfunctie”, zegt hij. “Daarom loopt duurzaamheid als een rode draad door ons hele curriculum. We willen onze studenten inspireren om hieraan in hun lessen aandacht te besteden.”

Het goede voorbeeld geven, dat is ook wat oud-Fontysstudent Florian Dirkse al zijn hele carrière doet. Twee jaar lang zeilde hij als oceaanverslaggever de wereld rond. Wat hij aantrof aan afval in de oceanen en de gevolgen die dat heeft op onze natuur trof hem. Om die reden richtte hij samen met Boyan Slat The Ocean Cleanup op.

Als spreker houdt Dirkse lezingen om mensen bewust te maken van hun eigen bijdrage aan het afval in de oceanen. Zijn persoonlijke verhaal raakt de studenten zichtbaar. Het zet ze aan het denken over hun eigen gedrag. “90 procent van het plastic afval in de oceanen komt via de rivieren”, vertelt Dirkse. “Als iedereen elke dag iets zou opruimen van de straat, scheelt dat enorm veel afval dat daarin terechtkomt.”

Steentje bijdragen
Maar minder afval produceren en weggooien is altijd nog beter, weet de zeezeiler. Daar is Sara, student maatschappijleer, het mee eens. Ze noemt zichzelf links en is vegetarisch. Het is niet haar eerste keer dat ze met een prikstok en een afvalzak de straat op gaat. Volgens haar zou Fontys vaker een opruimactie moeten organiseren. “Het is een probleem waar iedereen een steentje aan zou moeten bijdragen.”

Maar het is een goed begin, vindt ze. "We zouden dit veel vaker moeten doen.” Behendig plukt ze met haar grijper een peuk tussen de tegels vandaan. “Er is ons verteld dat de campus elke dag wordt schoongemaakt. En toch rapen we nog heel veel afval op.” De vuilniszak vult zich binnen nog geen tien minuten met peuken, lege sigarettenpakjes, plastic, parkeerbonnen en blikjes.

Alle beetjes helpen
“De campus is een rookvrij terrein en bij de toegangspoorten staan asbakken, toch ligt het vol met peuken.” Sara schudt afkeurend haar hoofd. “Als hier al zoveel afval ligt, hoeveel ligt er dan wel niet buiten de campus?”

Daar weet collega-student Yannick alles van. Elke dag loopt hij van de bushalte naar de campus. “Dan zie ik heel veel afval liggen, vaak kleine dingen waarvoor niet de moeite wordt genomen om het op te pakken.”

Zelf raapt hij regelmatig wat op en gooit dat dan in een vuilnisbak. Hij verbaast zich over de vele parkeerbonnen die op het terrein liggen. “Kan parkeren niet zonder bonnetjes?” vraagt hij zich hardop af. “Daar zou Fontys eens naar moeten kijken.”

Net als Sara is Yannick zich bewust van zijn eigen gedrag. Hij is veel minder vlees gaan eten en is minder gaan kopen. Toch kan het nog veel beter, vindt hij. “Deze opruimactie is goed omdat je dan naar jezelf gaat kijken. Wat kan ik bijdragen? Alle beetjes helpen.”

Duurzamer leven
Sara gaat haar leerlingen zeker inspireren om duurzamer te gaan leven. “Ze moeten weten dat we geen duurzame toekomst hebben als we niet duurzamer gaan leven.”

Het is de bedoeling om jaarlijks een Earth Day Event te houden op campus Stappegoor, drukt docent Reinout Heydra alle studenten op het hart. Een goed idee, vinden Sara en Yannick. [Marieke Verbiesen]

Waar er plek is voor zeker 300 man, werden er ‘maar’ 70 kaarten voor het congres gereserveerd. Dat weerhoudt de organisatie, die bestaat uit studenten van de Tilburgse Lerarenopleiding, er echter niet van om de dag tot een groot succes te maken. “Iedereen die hier zit heeft affiniteit met onderwijs, dus we gaan gewoon lekker van start.”

Het onderwijscongres moet een leuke dag vol leerzame workshops worden. Maar voordat die van start kunnen gaan is het podium eerst voor keynote-speaker Luc Stevens, onderwijspsycholoog en oprichter van stichting NIVOZ, het Nederlandse Instituut voor Onderwijs en Opvoedingszaken. Hij deelt zijn gedachten over de toekomst van het onderwijs met alle aanwezigen.

Anders denken
“Je kunt op de toekomst rekenen, maar dan moet je wel anders gaan denken”, start Stevens zijn betoog. “We zien het onderwijs van nu als een kindvriendelijke werkplek, maar we weten ook dat er een sterk verminderde motivatie is bij leerlingen en studenten en dat er permanente uitval is.”

Het pedagogische aspect van onderwijs is dan ook een van de belangrijkste factoren om de verbinding met de samenleving weer op te zoeken, vervolgt hij. “Je maakt samen met de leerlingen het onderwijs. Zij zijn geen voorwerpen, maar de onderwerpen van ons bestaan. Er gebeurt namelijk veel meer in je klas dan alleen hetgeen dat verbonden is met het vak dat je geeft. Het omgaan met je leerlingen komt wat dat betreft op de eerste plaats en het vak op de tweede.”

Anders dan normaal
De manier van opleiden moet veranderen, is de onderwijspsycholoog van mening. “Kies er dan ook voor om dingen anders te doen dan ‘normaal’, om bijvoorbeeld betere resultaten bij je leerlingen te krijgen. Laat zien wat ze kunnen, schrap de onvoldoendes en zoek de interactie op, zodat er meer ruimte ontstaat voor leren en presenteren.”

Om ervoor te zorgen dat de toekomstige onderwijsprofessionals inderdaad iets leren, volgen alle aanwezigen verschillende workshops over onder andere de relatie tussen leerling en docent, de veerkracht bij (beginnende) docenten, klassenmanagement, gedragsproblemen en orde houden in de klas. FLOT-student Jonathan steekt daar naar eigen zeggen veel van op. “Ik heb nu al twee lezingen bijgewoond en krijg verschillende visies te horen, die ik uiteindelijk mee kan nemen in mijn eigen werk."

Geen randzaken maar passie
Of het onderwijs op de schop moet, weet Jonathan nog niet zeker. “Het gaat wat mij betreft goed, maar het kan altijd beter. Velen hebben echt de juiste motivatie en zijn begaan, maar dat gaat af en toe wel verloren in de onderwijssystemen. Leraren moeten niet te veel bezig zijn met allerlei randzaken zoals administratie, maar zich juist focussen op wat zij het liefste doen.”

Annelot en Vera zijn dagelijks bezig met onderwijsvernieuwing. Zij volgen de opleiding Learning College, een pilot die zich vol inzet op het onderwijs van de toekomst. “Die opleiding stopt, want na drie jaar zijn er maar zeven studenten ingeschreven.” De twee mogen de opleiding wel afmaken en zijn straks - als het goed is - klaar voor het onderwijs van de toekomst. "Daar is heus wel animo voor, maar als je structuur nodig hebt past het regulier onderwijs van nu beter.” [Noëlle van den Berg]

Komend studiejaar wordt, als alles goed gaat, een eerste pilot gedraaid om dit systeem te testen. “Het is heel simpel”, stelt FLOS-directeur Anton van den Brink. “Een van de redenen is de teruglopende animo voor het lerarenvak en de demografische ontwikkeling in deze regio. Die zorgen voor een terugloop in aanmeldingen van nieuwe studenten. Wat we niet willen is dat we in de situatie komen zoals dit studiejaar, waarbij slechts één of twee studenten een opleiding volgen voor een bepaald vakgebied."

“Maar het is niet alleen een kwantitatieve maar ook een kwalitatieve omslag. Want we doen het ook voor de opleidingen met voldoende instroom zoals Engels en geschiedenis waar we volle klassen hebben. De aanleiding is ook dat de Onderwijsraad adviseerde om bij de opleidingen het leraarschap (beroep) meer centraal te stellen. We leiden geen economen, natuurkundigen of taalkundigen op maar leraren.” 

Dit heeft als voordeel dat elke student ook echt onderdeel wordt van een klas, ongeacht hoeveel studenten zich voor een opleiding hebben ingeschreven. Maar dat niet alleen. 

Van den Brink: “Het betekent ook organisatorisch dat we het veel handiger in elkaar kunnen zetten. Want elke student komt hier binnen om leraar te worden. En er zijn genoeg gemeenschappelijke vakken, didactiek, pedagogiek, dat je ze een groot deel van de tijd hetzelfde onderwijs kunt geven. Bovendien kunnen we  het dan zelfs voor die éne student van een bepaalde opleiding nog steeds kostendekkend aanbieden.” 

Als er een succesvolle pilot is gedraaid, zou dit in studiejaar 2024/2025 in het hele instituut kunnen worden toegepast. “We zijn al in gesprek met scholen in de regio die echt als een opleidingsschool kunnen gaan dienen: waar stages worden gelopen en studenten individueel worden begeleid  en bepaalde vaardigheden worden aangeleerd. Voor de echte vakinhoud, het groepswerk en overige onderwijsactiviteiten komen ze dan nog wel gewoon naar ons instituut.”

Schaalgrootte
Bij Fontys lerarenopleiding Tilburg zijn ze niet van plan hetzelfde pad te volgen. “Wij hebben toch een iets andere schaalgrootte. Dus qua organiseerbaarheid en betaalbaarheid is die urgentie er bij ons niet. Maar het is zeker geen gekke gedachte wat ze in Sittard van plan zijn en het kan heel inspirerend zijn, ook voor ons", zegt FLOT-directeur Ad Vissers.

Ook in Tilburg timmeren ze aan de weg en komt er komend jaar een pilot. Maar dan van een heel andere orde en met een andere insteek. Vissers: “Tien jaar geleden begonnen bij ons 1000 studenten aan een lerarenopleiding. Daarvan haalden 450 hun diploma. Nog eens vijf jaar later bleken er daarvan nog maar 300 werkzaam te zijn in het onderwijs. Dus dat is een totale uitval van 700. Dat kan ik eigenlijk niet uitleggen. Dat moet anders.”

“Die 300 goedopgeleide leraren die in het vak zijn beland, dat is natuurlijk prima. Maar het gaat om de 700 die ook graag leraar geworden waren. Wij investeren erin om hen voor het leraarvakmanschap te behouden, natuurlijk met de benodigde/gewenste kwaliteit en bevoegdheid, maar iets anders opgeleid, in aansluiting op hun talent.”

Hoe dan? “Door de studenten die nu uitvallen omdat ze een moeilijke periode doormaken of een sneuvelen op één onderdeel, toch binnen te houden. Hen te behouden voor het vak. Door ze getemporiseerd te laten leren, gepersonaliseerde lessen te geven. We moeten wat zuiniger zijn op die mensen. Niet dat ze mogen voldoen aan een minder streng eisenpakket, maar door ze langer de tijd te geven. Als je daarmee 200 van die 700 studenten alsnog voor het vak behoudt, heb je het lerarentekort al opgelost.”

Rectoren
Deze maand voert de FLOT gesprekken met een grote groep rectoren van middelbare scholen om te bekijken hoe dit in de praktijk, met stages, vorm kan krijgen. Daarbij gaat het ook over de mensen die nu nog onbevoegd voor de klas staan, gefinancierd met de tijdelijke NPO-gelden. “Die wil je ook behouden voor het onderwijs. En dat moet ook mogelijk zijn door een aangepast programma op te stellen waarmee ook zij gewoon hun diploma kunnen halen.”

Komend studiejaar zal blijken hoe groot de groep is waarmee de pilot gedraaid gaat worden. “Dat kunnen er 15 zijn of 20, 30 misschien. Dat wordt pas zichtbaar gaande het studiejaar. Maar als ze nu een jaartje langer over hun studie doen, kunnen ze nog altijd 50, 60 jaar voor de klas staan in hun leven.” [Jan Ligthart]

Studenten aan de lerarenopleidingen krijgen zelden betaald voor hun stage, ook al moeten ze steeds vaker lerarentekorten opvangen en zelfstandig lessen verzorgen. Ze lopen daarmee achter op andere sectoren van de Rijksoverheid, zoals de politie en de zorg. Daar ontvangen stagairs wel 750 euro bruto per maand.

Verankeren
AOb-voorzitter Tamar van Gelder noemt het absurd dat een vergoeding voor de leraren in spe niet de norm is. “Zeker in deze tijd van tekorten moeten we de rode loper uitleggen voor mensen die in het onderwijs willen werken.”

Een AOb-petitie met het voorstel is 1.500 keer ondertekend. Onder anderen door Erwin, eerstejaarsstudent bij Fontys. “Ik vind dat we wel iets van een vergoeding moeten krijgen. Eerstejaars misschien niet, maar in het derde en vierde jaar neem je als stagiair veel lessen over. Je bent dan eigenlijk bijna volwaardig leraar. Het is naar mijn mening niet meer dan gepast om daar iets voor te krijgen.”

Studiegenootje Michelle denkt daar hetzelfde over. Zij wilde de petitie ondertekenen, maar kreeg dat vanwege technische problemen niet voor elkaar. “Ik ben zelf al veel met dit onderwerp bezig. Ik kijk hoe andere bonden hiermee omgaan en zoek uit hoe stagevergoedingen bij bijvoorbeeld de pabo geregeld zijn.”

Moeilijk rondkomen
Ook in Sittard kunnen ze niet anders dan blij zijn met de petitie. Volgens Julie en Ghislaine, derdejaarsstudenten aan de lerarenopleiding Engels, had het voorstel er al veel eerder mogen zijn. “Het is voor ons heel lastig om rond te komen als we stagelopen. Zeker als je met je afstudeerstage bezig bent; die duurt een heel jaar”, zegt Julie.

“Naast een stage heb je geen tijd voor een bijbaan”, vult Ghislaine aan. “Mijn vader vertelde me over het voorstel. Hij is ook docent en ziet hoe zwaar ik het heb tijdens mijn opleiding. Het is best moeilijk, er wordt veel druk op je gelegd.”

Marleen en Laura zeggen ongeveer hetzelfde. Ook zij hebben het ontzettend druk als ze stagelopen. Laura: “Er wordt tijdens een stage van je verwacht dat je van acht tot vier aanwezig bent en de taken van een docent overneemt. Als ik eenmaal thuis ben, moet ik nog lessen voorbereiden en huiswerk maken. Tijd voor een baantje heb ik niet, dus wat mij betreft is een stagevergoeding wel op z’n plaats.”

Geld waard
Naast studenten is ook Ad Vissers, directeur van de lerarenopleiding in Tilburg, positief gestemd over de plannen van de AOb. “Je hebt in heel veel branches dat een stagiair productie levert die geld waard is. Bij de lerarenopleiding is dat ook zo. Ik denk dat een vergoeding terecht is. Zeker omdat deze branche een minder aantrekkelijke sector is. Een stagevergoeding kan daarbij helpen.”

Over de hoogte van de vergoeding, 750 euro, heeft Vissers niet direct een mening. “Het lijkt mij meer dan genoeg. Het is in ieder geval beter dan niks, want ik weet dat heel veel studenten, ook van Fontys, momenteel geen vergoeding krijgen.”

Onderhandelingen 
De cao’s van het primair en voortgezet onderwijs lopen in april en mei af, dus de onderhandelingen zijn bezig. In de inzet voor de onderhandelingen schrijven de scholen niets over de stagairs. De werkgevers zijn er volgens de AOb huiverig voor dat de uitgave ten koste gaat van de kwaliteit van het onderwijs. AOb-voorzitter Van Gelder maakt een andere afweging. “Stagiairs verrichten gewoon werk, net als andere leraren.” 

Het Interstedelijk Studentenoverleg steunt het voorstel van de AOb. Volgens voorzitter Terri van der Velden worden studenten nu ontmoedigd. Ze wijst er net als de door Bron ondervraagde studenten op dat veel mensen geen bijbaan kunnen hebben naast hun verplichte stage. “Zo ga je het lerarentekort niet oplossen.” [Karen Luiken, HOP]

Vandaag zijn de vier finalisten van de Docent van het Jaarverkiezing, georganiseerd door het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO), bekendgemaakt. Birgit Boogaard van Wageningen Universiteit, Ed van Beeck van Erasmus Universiteit Rotterdam, Erik-Jan Broers van Universiteit Tilburg en Jim Portegies van TU Eindhoven zijn nog steeds in de race voor de landelijke titel.

Op 24 april wordt de uiteindelijke winnaar gekozen. In de Stadsschouwburg van Utrecht zullen zij dan een mini-college geven over hun vakgebied, waarna de jury een oordeel uitspreekt over de vaardigheden van de docenten. De docent die hier als beste uit de bus komt ontvangt niet alleen de eervolle titel, maar ook een fysieke prijs, ontworpen door HKU-student Ellen Lensink, een erefunctie in het Comeniusnetwerk en een beurs, die te besteden is aan onderwijsinnovatie. 

De in Sittard werkzame docent Susan Beckers, die bij Fontys unaniem als winnaar werd verkozen vanwege haar aanstekelijke en enthousiasmerende aanpak, heeft vrede met deze uitslag. “Aan de ene kant is het natuurlijk jammer dat ik er niet tussen sta, maar aan de andere kant ook weer niet. De mensen die geselecteerd zijn, zijn dat natuurlijk niet zonder reden. Ze doen ongetwijfeld hele goede dingen.” [Karen Luiken]

Internationale studenten die Nederlands als tweede taal (NT2) willen leren en daarin een diploma willen halen, lopen vast: er zijn landelijk onvoldoende docenten om deze mensen op te leiden. Dat geldt niet alleen voor internationale studenten, maar voor alle mensen die vanuit het buitenland naar Nederland komen.  

Bij diverse Fontys-opleidingen zijn er studenten die om verschillende redenen graag Nederlands willen leren terwijl ze hier studeren, constateert Anne de Bonth, programmamanager Leven Lang Ontwikkelen bij Fontys. “Een van de redenen is om na hun studie hun beroep te kunnen uitvoeren in Nederland, maar ook een gevoel van verbondenheid of van veiligheid speelt een rol.”

Chris Vriens, programmamanager Internationalisering bij Fontys Paramedische Hogeschool luidt zelfs de noodklok. “Afgestudeerde paramedici die aan de slag willen bij een Nederlandse zorgverlener moeten zich inschrijven in het beroepsregister (BIG). Daarvoor hebben internationals een NT2-diploma nodig. Vanwege het tekort aan docenten is het voor hen op dit moment onmogelijk om een NT2-opleiding te volgen.”

Sommige afgestudeerden verlaten om die reden alsnog ons land. “Dat is jammer, want er is een grote behoefte aan deze mensen”, zegt Vriens. “Fontys wil graag aan haar maatschappelijke verantwoordelijkheid voldoen om voldoende professionals op te leiden die klaar zijn om in onze krappe arbeidsmarkt aan de slag te gaan, maar dat is nog niet zo makkelijk.”

Gezamenlijke verantwoordelijkheid
De programmamanager internationalisering schat in dat er per jaar honderden studenten zouden willen starten met een NT2-opleiding. Dat de verantwoordelijkheid voor het krijgen van Nederlandse taalles nu bij de studenten zelf ligt, vindt Vriens onterecht. “Er moet een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid komen om meer NT2-docenten op te leiden.”

Mariken Thomasse van Fontys Economie en Communicatie (FHEC) heeft zich bij Vriens aangesloten. “Een aantal instituten heeft een training Dutch Language & Culture opgenomen in het curriculum, waarbij studenten een zekere mate van zelfredzaamheid leren. Maar er is behoefte aan meer.”

Om die reden heeft het tweetal het idee opgevat om binnen Fontys collega’s erop attent te maken dat zij zich zouden kunnen om- of bijscholen tot NT2-docent. FLOT biedt een eenjarige post-bacheloropleiding.

Een zinvol en maatschappelijk relevant beroep, aldus Vriens en Thomasse, waarmee je een wezenlijke bijdrage kunt leveren aan de integratie en toekomst van nieuwkomers in de Nederlandse samenleving. “Ik ken verschillende mensen in mijn omgeving die zich hebben laten omscholen”, zegt Vriens. “Zij hebben nog geen dag zonder werk gezeten.”

Noodklok 
In Den Haag lijken beleidsmakers de noodklok te hebben gehoord, want komend studiejaar komen er landelijk enkele honderden opleidingsplaatsen bij, en er lijkt voldoende belangstelling te zijn om een post-bachelor te volgen aan een van de Nederlandse hogescholen en universiteiten. FLOT telt nu al zo’n 80 aanmeldingen, terwijl het instituut plaats heeft voor 36 nieuwe studenten. Wie niet bij Fontys terechtkan, kan zich aanmelden bij een andere opleider.

Toch is het tekort aan NT2-docenten niet enkel op te lossen door het werven van studenten die de tekorten moeten gaan oplossen, denkt Annette Hurkmans. Volgens de NT2-coördinator en docent aan de Fontys Lerarenopleiding in Tilburg (FLOT) is het probleem ontstaan door het voortdurend op- en afschalen van de capaciteiten in het NT2-onderwijs en ligt de oplossing bij de overheid.

“Het zou helpen als de overheid zou kiezen voor een structurele investering in een basisvoorziening voor NT2-studenten. Dan heb je het ene jaar misschien klassen met twintig studenten en het andere jaar wellicht twaalf, maar dan blijft de aanwas van nieuwe docenten op peil”, zegt ze. “Niemand kan namelijk voorspellen hoeveel nieuwkomers naar ons land komen, maar dat ze zullen blijven komen, dat lijkt me duidelijk.”

Vorige week gaf Hurkmans deze boodschap nog mee aan beleidsmakers van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW), maar erg hoopvol is zij niet. “Ze zijn heel voorzichtig en afhoudend in hun toezeggingen. Hun enige reactie was dat er geen middelen zijn voor een structurele investering in een basisvoorziening voor NT2-studenten.”

Dat zou een gemiste kans zijn, vinden voorvechters Chris Vriens en Mariken Thomasse. “Als de landelijke politiek niet wil bijdragen, dan moeten we proberen onze verantwoordelijke rol als opleider in de Brainportregio te nemen.”  [Marieke Verbiesen]

Enrico Bosters, student bij de Fontys Lerarenopleiding in Tilburg en voorzitter van de CMR, staat op de lijst van D66. Van die partij werd hij lid toen hij net achttien was geworden. Nu bijna vier jaar geleden.

Hij koos daarvoor omdat mensen volgens hem heel gemakkelijk vanaf de zijlijn schreeuwen. Ze weten precies wat er moet veranderen, maar doen niks met die meningen. Enrico vindt het belangrijk om wél zelf mee te denken aan oplossingen. “En als docent in opleiding is het logisch om voor een onderwijspartij te gaan”, zegt de student.

Enrico, die op plek 14 staat op de kieslijst, maakt zich sterk voor verschillende punten, waar mobiliteit er één van is. Hij woont in het West-Brabantse Halsteren en reist van deur tot deur bijna twee uur om in Eindhoven of Tilburg te kunnen komen. Het eerste halve uur is hij kwijt aan fietsen naar het station. “Er rijden weinig bussen en er zijn ook weinig mogelijkheden om ’s avonds weer thuis te komen. Ik wil dat studenten op een redelijke manier naar school kunnen zonder genoodzaakt te zijn om de auto te pakken, en maak me daarom hard voor betere ov-voorzieningen.”

Een ander punt waar hij zich op focust, is de energietransitie. Daar zitten volgens Enrico veel mogelijkheden, zeker met het oog op de toekomst. “Het gaat om een groot maatschappelijk vraagstuk waarbij veel onderzoek en innovatie nodig is.”

Gelijkgestemden
Voormalig Fontysstudent Eloy Overvelde, die onlangs zijn studie Applied Science afrondde, begon zijn politieke carrière zo’n drie jaar geleden als bestuurslid bij PINK!, de jongerenpartij van Partij voor de Dieren. Hij werd  lid omdat hij merkte dat de ongelijkheid in de maatschappij en de klimaatverandering niet voldoende op de politieke agenda stonden. Hij was op zoek naar gelijkgestemden. 

Die vond hij, en inmiddels is Eloy zowel voor PINK! als voor Partij voor de Dieren in Eindhoven actief. Op de kandidatenlijsten is hij terug te vinden op de zeventiende plek voor de Provinciale Staten en op de tweede plek voor Waterschap de Dommel. “Dat is best cool”, zegt hij. “Onze partij doet voor het eerst mee met de Waterschapsverkiezingen. Spannend, maar ook heel leuk.”

Eloy zet zich in voor een toekomstbestendig en natuurinclusief Nederland, voor een aanpak tegen droogte, de stikstofcrisis, discriminatie en overbemesting. Maar belangrijker vindt hij misschien nog wel het welzijn van dieren. Binnen het waterschap gaat het dan over bevers en muskusratten, maar ook over vissen. 

“Hengelen is bijvoorbeeld niet meer van deze tijd. Om de dieren en de natuur te beschermen, zou het waterschap dit niet moeten faciliteren”, zegt hij, eraan toevoegend dat Partij voor de Dieren er ook voor de boeren is. “We willen deze groep graag perspectief bieden en helpen bij het voltrekken van een transitie naar een meer duurzame en klimaatbestendige landbouw. De eiwittransitie speelt hierin een cruciale rol.” 

Ontevredenheid
Enrico en Eloy zijn al maanden met de verkiezingen bezig, maar dat geldt volgens hen niet voor alle studenten. Ze zeggen allebei dat er een kleine groep studenten is die goed op de hoogte is, tegenover een veel grotere groep die niet weet waarvoor er gestemd wordt, als ze dat al gaan doen. “Dat frustreert me, maar ik verwijt het de jongeren niet”, zegt Eloy. 

“De politiek is heel technisch, zeker als je het hebt over de waterschappen. Maar tegelijkertijd merk je ook dat er veel ontevredenheid is, veel verdeeldheid, veel demonstraties. Nederland staat onder druk en mensen zien de urgentie. Ik vertrouw erop dat de stemopkomst niet slechter wordt dan bij de vorige verkiezingen. Mensen beseffen echt dat het belangrijk is om hun stem te laten horen. Bovendien is het heel gaaf dat internationals ook kunnen stemmen voor het waterschap, aangezien zij daarmee invloed hebben op de oudste democratische laag in Nederland, de Nederlanders en hun verhouding tot het water.”  [Karen Luiken]

Campus Stappegoor heeft donderdag speciale borden onthuld die vertellen wat Fontys doet om het ecosysteem in stand te houden en te versterken. Met als doel om medewerkers en studenten te betrekken bij hun werk- en leeromgeving en ze bewust te maken van wat er leeft en groeit.

Het vriest in de ochtend nog een paar graden wanneer een groepje samenschoolt bij het groene middenterrein van de campus. Een zwart doek bedekt een van de vijf informatieborden, die verspreid over het terrein in de grond zijn verankerd, alleen de twee houten palen waar het op is vastgeschroefd, zijn te zien, als twee lange benen die onder een jas uitsteken.  

Ad Vissers, directeur van Fontys Lerarenopleiding Tilburg (FLOT) warmt zijn handen op aan een kopje koffie. Hij is uitgenodigd door Agnes Otten van Fontys for Sustainability. Ook docent biologie Kitty Walravens, facility coördinator Simon Bergmans en imker Marcel Horck zijn bij de onthulling aanwezig. Allen drukken ze op hun manier een stempel op de omgeving.

Duurzaamheid
Maar de drie hoofdrolspelers zijn er niet. Vierdejaars biologiestudenten Jarno van Beers, Romy Meijers en Nienke van der Wegen ontbreken. Ze staan op dit moment alle drie voor de klas. Zij hebben ruim een halfjaar hard gewerkt aan de ontwikkeling van de informatieborden, als onderdeel van het vak Duurzaamheid.

Dat had meer voeten in de aarde dan ze hadden gedacht, geeft Jarno telefonisch toe. “We hebben alle informatie opgehaald bij de bron, zoals de imker en de facility coördinator, die vroeger hovenier is geweest. Ook hebben we onderzoek gedaan naar duurzame materialen waar we de borden van hebben gemaakt. En we moesten rekening houden met kabels, leidingen, aanplant en bestrating.”

De informatieborden staan op plekken waar Fontys duurzame maatregelen heeft getroffen, zoals achter P8, een ultramodern gebouw met een warmtewisselaar, zonnepanelen, een groen dak en in zijn schaduw een wadi voor de afwatering van het gebouw. [tekst gaat verder onder de foto]

“Veel mensen die op het parkeerterrein uit hun auto stappen, vinden het vaak maar een rommeltje”, weet Jarno. “Het gras is te hoog, er groeit her en der wat onkruid en het oogt modderig. Maar juist in deze omgeving doet allerlei leven het goed, zoals kikkers en insecten, maar ook vogels. Verderop langs het wandelpad dat wordt aangelegd heeft zelfs een specht een nest gemaakt in een boom.”

Bewustwording
Wandel je van de wadi naar de bijenkasten, dan kom je langs een vijver met eenden, waterhoenen en meerkoeten. Op een hoge mast zit trots een aalscholver. “We willen dat mensen om zich heen gaan kijken en zich bewust worden van hun omgeving”, vervolgt Jarno. “Er is zoveel te zien, meer dan de meesten mensen denken. De informatieborden helpen daarbij.”

De wandelroute langs de informatieborden over de campus dient volgens docent Kitty Walravens meerdere doelen. “Studenten en medewerkers kunnen buiten wandelen, studeren en vergaderen. Tijdens open dagen kunnen we laten zien dat we onze buitenruimte bij het onderwijs betrekken.”

Open omgeving
Ook wordt de campus meer en meer toegankelijk voor mensen die hier niet werken of studeren. “Kijk naar de overkant van de weg, de woonwijk rukt op”, zegt Walravens met een uitgestoken vinger.  “Iedereen is welkom om van deze omgeving te komen genieten. Daarmee laten we zien dat we duurzaamheid belangrijk vinden en geven we invulling aan onze maatschappelijke verantwoordelijkheid.”

De maatschappij wordt ook op een andere manier betrokken bij het onderwijs. Zo’n acht jaar geleden kreeg de Tilburgse imker Marcel Horck met een aantal bijenvolken een plekje op de campus. De bijen zorgen vanaf het vroege voorjaar voor bestuiving van bloemen en planten. En die zijn er tegenwoordig genoeg op Campus Stappegoor, want er is rijkelijk gestrooid met wilde bloemenzaden van Natuurmonumenten. [tekst gaat verder onder de foto]

“Doordat de bijen telkens stuifmeel ophalen, zorgen ze voor bestuiving. Zo blijven er genoeg bloemen en planten groeien”, legt de imker uit. Hij noemt de campus de beste plek van Tilburg voor zijn bijen.

“Dat komt door de wilgen die aan de waterkant groeien. Deze staan al heel vroeg in bloei. De bijen komen op het stuifmeel af en zijn daarna niet meer te stoppen. Ze vermenigvuldigen zich snel.” 

Ook hier oogt het rommelig voor de leek. Overal om ons heen ligt snoeiafval. “Dat wordt niet weggehaald”, zegt Horck. “Het snoeiafval is een schuilplaats voor veel dieren.” Ook hierin brengt een informatiebord helderheid. 

Cultuurschok
Tussen de bijenkasten en de plantenkas naast gebouw P4 doorkruist het pad het parkeerterrein. Een cultuurschok na al het groen en leven waar we doorheen zijn gelopen. “Ook dit hoort bij de campus”, zegt Walravens. “Mensen moeten kunnen parkeren. Maar we denken er wel over na hoe we ook deze plek een groener jasje kunnen geven.”

De omgeving zal in ontwikkeling blijven, zoals de natuur eigen is. Toch ligt er na de zomer een flyer klaar waarop de route staat aangegeven. “Ik zie de campus als ontmoetingsplek voor de regio, waar mensen elkaar ontmoeten en inspireren. Biodiversiteit draait voor mij niet alleen om een hoge weerbaarheid van de natuurlijke omgeving. Net zo belangrijk is de weerbaarheid van de mensen die er studeren, werken en wonen.”

Onder de indruk
FLOT-directeur Ad Vissers is onder de indruk. “Veertig jaar geleden is deze campus neergezet met de opdracht om mensen op te leiden”, zegt hij. “Maar de rol van Fontys is aan het veranderen. Fontys for society wil een wezenlijke bijdrage leveren aan de maatschappij. We leiden de leraren op met een moreel kompas.” Hij hoopt dat dit het begin is van veel mooie initiatieven. “Heel veel mooie dingen beginnen klein.”

Agnes Otten van Fontys for Sustainability beaamt dit. Het is volgens haar de bedoeling om dit initiatief uit te rollen naar andere campussen als onderdeel van een gezonde leefomgeving. Of voormalig hovenier Simon Bergmans ook dan de vraagbaak is, is nog maar de vraag. Hij heeft voorlopig zijn handen vol aan de ontwikkeling van Campus Stappegoor. [Marieke Verbiesen]

Het lerarentekort loopt flink op. “Ik denk dat sommigen van ons daar zelfs wakker van liggen”, zei Mariëlle Paul (VVD) vorige week tijdens een debat in de Tweede Kamer. Ze hekelde de vele vacatures, de vierdaagse schoolweken en de onbevoegden voor de klas. Ze wilde “alles op alles zetten om dit te tackelen”.

Na die woorden klonk haar motie bescheiden: ze vroeg om een experiment met een vierjarige praktijkopleiding voor de pabo, waarin studenten werken en leren tegelijk. Dan hoeven ze geen bijbaan meer te zoeken en zijn er direct meer ‘handen in de klas’.

Opstarten
Minister Dijkgraaf vond het prima, al corrigeerde hij haar ook. Studenten worden al voor zeker veertig procent van de tijd in de praktijk geschoold bij opleidingen die samenwerken met scholen. “Maar ik wil naar aanleiding van deze motie wel onderzoeken of ik pilots kan opstarten binnen dat programma waarin nog meer ruimte is voor de praktijk”, zei Dijkgraaf, “zodat het echt een volwaardig duale opleiding wordt.”

Onder de motie staan de vier regeringspartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie, plus oppositiepartij PvdA. Alle partijen stemden ervoor, afgezien van JA21.

Ook vakbond AOb, die net een petitie is gestart voor meer bevoegde docenten, reageert vooralsnog laconiek. Het plan klinkt volgens een woordvoerder niet zo vreemd. “Ik heb persoonlijk liever een paar handen in de klas van een pabo-student dan van een accountant of kunstenaar, hoe goed die het ook bedoelen.” Daarmee verwijst hij naar recente nieuwsberichten dat er steeds vaker onbevoegden voor de klas staan.

Leeruitkomsten
Binnen Fontys zijn we al bezig met het opzetten van een volwaardig duale opleiding, zij het als een variant naast andere mogelijkheden, vertelt Nus Waleson van Fontys Kind en Educatie. De directeur doelt op het werken met zogenoemde leeruitkomsten waarbij de student het ontwikkelresultaat volledig in de praktijk heeft verzameld. “Weliswaar is deze route bedoeld voor mensen die al in de onderwijspraktijk werken, maar het is niet uitgesloten dat we deze variant ook gaan aanbieden voor reguliere bachelorstudenten.”

Waleson maakt hierbij wel een kanttekening. “Waar je in dit geval rekening mee moet houden, is dat studenten van een jaar of twintig, die net van de middelbare school afkomen, ook andere behoeftes hebben dan fulltime aan het werk te zijn naast hun studie. Je ontneemt ze een belangrijk deel van het studentenleven, terwijl een grote groep ook studeert met juist het oog hierop.”

Een volwaardig duale opleiding moet dan ook een keuze blijven, vindt de directeur. Ook benadrukt hij dat 40% van het onderwijs van de lerarenopleiding al in de praktijk plaatsvindt.

Pilots
Waleson wijst erop dat het voortgezet onderwijs ook kampt met het probleem dat de gelden die zijn vrijgekomen om de corona-achterstanden weg te werken binnenkort wegvallen. Daarmee zijn docenten uit andere sectoren binnengehaald die niet bevoegd zijn. “Als die middelen er niet meer zijn, zouden deze docenten het onderwijs moeten verlaten of met een traject naar een onderwijsbevoegdheid worden geleid. Daar zou een volwaardig duale opleiding goed bij aansluiten”, denkt Waleson.

Met de Fontys Lerarenopleiding Tilburg (FLOT) wordt hieraan gewerkt. “Daarnaast lopen er gesprekken met schoolbesturen in Best en Eindhoven over een pilot waarbij hun docenten niet meer naar Fontys komen om onderwijs te volgen, maar waarbij wij naar de scholen toegaan om het noodzakelijke aanvullende onderwijs aan te bieden", aldus Waleson. [Marieke Verbiesen/HOP]