Amine Oulad Lmaroudia dacht eerst dat directeur Anton van den Brink een grapje maakte, toen die hem vijf jaar geleden vroeg of het geen tijd was voor een minor Arabische taal. Tot de docent Engels niet veel later benaderd werd en te horen kreeg: je wordt een half vrijgesteld om de minor op te zetten.

“Ik ben vooral heel erg over de inhoud na gaan denken. Je kunt aan sommige universiteiten in Nederland wel Arabisch studeren. En de Hogeschool van Amsterdam biedt ook een minor aan. Maar ik vond al die vormen te ver van het echte Arabisch afstaan”, legt Amine uit. “Ik heb een groot netwerk in islamitische en Arabische kringen in Nederland en heb zelf een klassieke islamitische opleiding genoten. En dat laatste is eigenlijk de beste manier om Arabisch te studeren.”

De minor die hij vervolgens opzette met hulp van Karima en Yassin, de twee leerkrachten die werden aangenomen, liep meteen tegen de eerste hobbel aan: corona. “Moesten we met dat eerste twaalftal studenten alles online gaan doen.” Maar de hobbel werd genomen en via mond-op-mond reclame groeide de minor snel in populariteit. 

Anno 2025 wordt niet meer met één maar met drie groepen gewerkt en worden er wachtlijsten gehanteerd. Uit het hele land komen er aanvragen binnen, en de helft van elke minorgroep komt van buiten Fontys. “We zouden met meer groepen kunnen werken, maar dat willen we niet. Daar hebben we de lokalen en de docenten niet voor. Bovendien: hoe groter je wordt, hoe meer variabelen, hoe onzekerder de uitkomst. Dus we zetten heel bewust een rem op de groei. Omdat we de kwaliteit willen blijven garanderen.” 

Identiteit
En hoe verklaren zij het succes van de minor? Docent Yassin Abouyaala, die zelf al sinds 1998 Arabische les geeft: “Er zijn heel veel redenen waarom studenten deze minor willen volgen. Vaak heeft het te maken met identiteit: je bent moslim en je wilt toegang tot de Koran."

"Het geloof speelt inderdaad een belangrijke rol, maar het is geen minor waarin de islam centraal staat. Het gaat echt om de Arabische taal en cultuur. En die kennen ook joodse en christelijke invloeden."

En hoewel een aanzienlijk deel van de studenten islamitisch is, zijn de motieven van studenten volgens Yassin veel veelzijdiger dan alleen dat. "Die kunnen ook economisch, sociaal of maatschappelijk zijn. Je bent getrouwd met iemand van Arabische afkomst. Of je wilt straks gaan werken in een vak waarin het handig is om de taal en cultuur beter te begrijpen.”

En precies dat, zo legt Amine uit, is waarom de minor zo populair is. “Het is heel moeilijk om op hbo-niveau die kennis te verwerven. Terwijl er wel een grote behoefte aan is. Kennelijk slagen we daar heel goed in, want we zien heel veel nieuwe aanmeldingen van broers, nichten, vrienden van oud-studenten."

Smaak
De taal leren is belangrijk. Maar de cultuur net zo, stelt Amine. "Die culturele kennis brengen we op allerlei manieren over: het Franse koloniale verhaal, poëzie, de bekendste figuren uit de Arabische wereld. Het gaat er vooral om dat studenten ‘de smaak’ onthouden, een gevoel erbij krijgen.”

Deel van de minor is een bezoek aan Marokko, om kennis in praktijk te brengen en in die praktijk ook weer meer te leren. Zowel over de taal als over de cultuur. Ook deze week is een minorgroep van ruim 25 studenten daar op reis. Op eigen kosten, want de trip is facultatief en wordt niet door Fontys bekostigd. Maar de meeste studenten schrijven zich er wel voor in.

Zo ook Abderrahim, derdejaars student Social Work in Eindhoven. Voor hem lijkt de taal en cultuur gesneden koek: hij is van Marokkaanse afkomst. Niet dus. “Ik spreek Berbers. Dus een enkel woord kan ik wel herkennen. Maar als je Arabisch beheerst, kun je met veel meer mensen praten.”

Het gaat Abderrahim vooral om de communicatie. En ook om de islam: met arabisch leren kan ik me daar veel beter in verdiepen." Bovendien denkt hij er later veel aan te hebben in zijn toekomstige beroep. “Ik wil met jeugd gaan werken, maar die kunnen overal vandaan komen. En vluchtelingen uit het Midden-Oosten, ook volwassenen, spreken vaak maar gebrekkig Nederlands.”

Vrienden
Bregje is derdejaars student Bedrijfskunde bij Avans. Zij heeft weer een heel andere reden om de minor te volgen. “Veel van mijn vrienden spreken Arabisch. Ik heb dus interesse in de taal en de cultuur. Maar ook in hun geloof."

"Ik heb zelf atheïstische ouders, maar ben anderhalf jaar geleden gedoopt nadat ik met vriendinnen in aanraking was gekomen met een jongerenkerk in Tilburg. Ik vind het fijn om alledrie de standpunten te kunnen begrijpen. Daarnaast wil ik waarschijnlijk hierna internationale betrekkingen gaan studeren, dus daar komt het eveneens van pas.”

Voor Ruyet, derdejaars ICT en Mediadesign bij Fontys en van Turkse afkomst, is er eigenlijk maar één reden. “Ik wil mijn religie beter leren kennen. Veel bronnen en boeken zijn in het Arabisch. Dus ik kom zo veel meer te weten dan met alleen Engelse en Turkse bronnen."

"Nee, met mijn eigenlijke studie heeft deze minor dus niets te maken. De Arabische taal is al moeilijk, maar ik heb op de middelbare en op het mbo ook nooit een extra taal geleerd. Dus voor mij is het best wel moeilijk.”

Het Centraal Planbureau (CPB) wilde weleens weten wie er allemaal huiswerkbegeleiding en bijles geven aan leerlingen in het basis- en voorgezet onderwijs. Er blijken grofweg twee typen leraren.

Allereest heb je mensen met een pabo-diploma die huiswerkbegeleiding of remedial teaching geven. Maar zij zijn niet helemaal verloren voor het reguliere onderwijs: de meesten van hen blijken tevens een vast contract bij een gewone school te hebben voor gemiddeld twee derde van hun werkweek.

De andere grote groep bestaat uit bachelorstudenten in dienst bij een huiswerkinstituut. Vaak zijn dat geen toekomstige leraren, maar volgen ze een opleiding sociale wetenschappen, economie of rechten.

Verdringing

Alles bij elkaar werken er zo’n 3.600 gediplomeerde leraren in het schaduwonderwijs. Dat is 1,5 procent van het totale aantal leraren in Nederland. Van grootschalige verdringing van leraren uit het publieke onderwijs is momenteel geen sprake volgens het CPB. In het ‘aanvullend onderwijs’ verdienen de leraren over het algemeen 20 procent minder.

Het particuliere onderwijs lokt eveneens weinig leraren: vergeleken met het aantal werknemers in het publieke onderwijs, is de omvang minder dan 0,5 procent. En ook hier verdienen de leraren over het algemeen iets minder.

Maar het CPB wil de vinger wel aan de pols houden: zicht op het schaduwonderwijs is belangrijk omdat de kansengelijkheid mogelijk in het geding is.

Wat schrok ik van de stelling van masterstudent Jeff van der Linden in het artikel in Bron dat “de dingen die studenten op deeltijd lerarenopleidingen volgen, amper terugkomen als zij voor de klas staan”. Zijn eerder ingezonden brief in Trouw – met daarin “De lerarenopleiding creëert zelfdestructieve hardlopers” – vond ik ronduit schokkend. En toch bemerkte ik bij mezelf een tikje herkenning en een sprankje hoop.

Zoals FLOS-directeur Anton van den Brink in het genoemde artikel erkent, is het inderdaad ondoenlijk een deeltijdopleiding te volgen, met alle opdrachten en eisen van dien, en daar slechts die ene opleidingsdag voor vrij geroosterd te worden.

Ook heeft Jeff gelijk wanneer hij stelt dat op een effectieve en efficiënte manier met lesmethodes leren werken – en kritische keuzes kunnen maken met betrekking tot het weglaten of aanpassen van onderdelen daarvan – systematischer aandacht verdient in de opleiding. Zowel bij de eerste- en tweedegraadsopleidingen als bij de pabo is mijn ervaring dat we hier vrij gemakkelijk overheen stappen, er wellicht van uitgaande dat dat vanzelf wel goedkomt in de praktijk. Zeker voor beginnende leraren is de kracht van de lesmethode als bron van zekerheid, als autoriteit, niet te onderschatten.

Motivatie
Het leren ontwerpen, gebruiken en evalueren van je eigen materiaal is echter niet alleen een belangrijk middel voor onderwijsverbetering. Het is een krachtige vorm van professionele ontwikkeling. 

Onderzoek bevestigt de ervaringen van leraren die met hun eigen materialen werken: je sluit ermee aan op de onderwijsbehoeften van jouw leerlingen (die jij beter kent dan de uitgever), je kunt er actuele gebeurtenissen en thema’s in kwijt, het helpt je de leerstof te personaliseren en te contextualiseren. Het motiveert daarmee jouw leerlingen en niet in de laatste plaats jou zelf.

Kortom, materiaalontwikkeling is waar jouw kennis van vakinhoud, didactiek, jouw praktijkcontext en jijzelf als professional samenkomen. Voor een taaldocent is het zelfs “de ultieme vorm van toegepaste taalwetenschap” genoemd (Timmis, 2014).

Dit lijkt mij dan ook een belangrijke drijfveer voor lerarenopleiders om materiaalontwikkeling een prominente plek te geven. Met beperkte tijd en middelen proberen we studenten voor te bereiden op één van de meest complexe beroepen die er zijn, en dat voor zeer uiteenlopende contexten. Met jouw eigen materiaal kun je essentiële leeruitkomsten aantonen. We willen jou als professional met deze opdrachten stimuleren om kennis, vaardigheden en een houding te ontwikkelen die je vooral ook ná de opleiding van pas komen.

Van kritiek belang daarbij is dat je als student en startbekwame leraar tijd en ruimte krijgt, zowel gedurende de opleiding als tijdens de inductiefase op school. In dat licht biedt de pilot Onderwijstijd, waarin scholen minder lesuren inroosteren en in plaats daarvan meer tijd zullen besteden aan lesvoorbereiding en ontwikkeltijd voor leraren, een mooie kans. Ik wens Jeff en onze andere collega’s-in-opleiding zulke kansen toe.

Marina Bouckaert is vakexpert Taal bij Fontys Kind en Educatie. Zij is als senior onderzoeker verbonden aan Kenniscentrum YES, Youth Education for Society. Haar promotieonderzoek richtte zich op het ontwikkelen van eigen lesmateriaal als professionaliseringsstrategie voor (taal)docenten.

Fontys-bestuursvoorzitter Joep Houterman is niet meteen enthousiast over het idee. "Ik heb bij het begin van het collegejaar gezegd dat we het in het hoger onderwijs allemaal met tekorten te maken hebben vanwege de demografische krimp in studentaantallen. Ja, dit idee zou een 'boost' kunnen betekenen voor de lerarenopleidingen. Maar het zou ook betekenen dat je een tekort aan de ene kant wegwerkt door een tekort elders te vergroten. Mij lijkt dat niet de oplossing. En het is ook bij politie en defensie, waar een zelfde soort regeling geldt, niet het wondermiddel gebleken."

Het lerarentekort is al jaren aan de orde van de dag. In het basis- en voortgezet onderwijs worden nog duizenden mensen gezocht en in december voorspelde het ministerie van Onderwijs dat de tekorten de komende tien jaar waarschijnlijk niet zullen afnemen. Voor tekortvakken stijgt het gebrek aan leraren zelfs nog verder, denkt het ministerie.

Van Gelder noemt het daarom “een no-brainer” dat lerarenopleidingen gratis moeten worden. “Zeker voor mensen die al werken en overwegen leraar te worden, moet het heel eenvoudig en goedkoop worden gemaakt”, zegt Van Gelder.

Half collegegeld
Eerder al probeerde het vorige kabinet de studie aantrekkelijker te maken. Studenten van lerarenopleidingen betalen sinds 2018 niet alleen in hun eerste studiejaar het halve collegegeld, maar ook in hun tweede. Maar aan deze regeling komt in september een eind. Bureau Berenschot concludeerde al in 2021 dat de maatregel geen extra studenten opleverde.

Dat bevestigt Anton van den Brink, directeur bij Fontys Lerarenopleiding in Sittard (FLOS). “Het is niet zo dat mensen twijfelen tussen twee opleidingen en dan maar kiezen voor de goedkoopste.” Hij kan zich net als de vakbondsvoorzitter voorstellen dat een financiële prikkel wel werkt bij een carrièreswitch.

“Zonder enige vorm van compensatie gaan mensen met een hypotheek en andere vaste lasten niet terug naar een baan van twee of drie dagen in de week en een studie die minstens twee jaar duurt. Niemand kan zomaar driekwart van zijn salaris inleveren als daar niets tegenover staat. Voor hen zou een financiële tegemoetkoming wel kunnen werken, net als voor iemand die een dubbele bevoegdheid wil halen in een tekortvak. Daar ligt ook een enorm potentieel.”

Nu er weer een basisbeurs is, gaat de halvering van het collegegeld vervallen. Volgend studiejaar betalen studenten het volle tarief van 2.530 euro. De AOb pleit er dus voor lerarenopleidingen helemaal gratis te maken. Wat dat ‘kost’ hangt af van de manier waarop je ertegenaan kijkt, stelt de vakbond. Als het lerarentekort zwak onderwijs oplevert, zijn daar immers ook kosten aan verbonden.

Terughoudend
Minister Dijkgraaf reageerde eerder terughoudend op een voorstel van de beroepsvereniging van verpleegkundigen om het collegegeld voor de opleidingen verpleegkunde te schrappen vanwege het tekort aan verpleegkundigen, want het is een dure maatregel. Sowieso wil hij er geen beslissing over nemen, nu het kabinet demissionair is.

Volgens Frank Crasborn, Fontys-lector Integratief opleiden en boundary crossing, is een financiële prikkel alleen niet voldoende om mensen voor het lerarenvak te laten kiezen. “Het goedkoper of gratis maken van de opleiding is slechts een onderdeel van een pakket aan maatregelen die het lerarentekort kunnen reduceren. Denk ook aan het verminderen van de werkdruk, een salaris dat aan de maat is, meer mogelijkheden om je als leraar te ontwikkelen.”

Beroepen waarin met mensen wordt gewerkt, zoals het lerarenvak, zijn in de afgelopen jaren veel complexer geworden, stelt de lector. “Leerlingen en ouders zijn veranderd, evenals de diversiteit aan leerlingen. Ook is het onderwijs niet meer zo eenduidig als 25 jaar geleden. Er is meer voor nodig om mensen voor het lerarenvak te laten kiezen dan een financiële prikkel.”

Het Fontysbestuur zegt zijn verantwoordelijkheid te nemen waar het dit aangaat. “Wij proberen onze bijdrage hieraan te geven via de Transitie Educatieve Opleidingen en de hechte samenwerking met het werkveld", aldus voorzitter Houterman HOP/Marieke Verbiesen/Jan Ligthart 

“Intens”, zo omschrijft Beckers de periode nadat ze bijna twaalf maanden geleden tot Docent van het Jaar 2022 werd gekroond. “Ik heb zoveel positieve reacties gekregen. Van huidige en oud-leerlingen, -studenten en -docenten. Het was heel mooi om te horen dat ik voor anderen van betekenis ben, omdat ik om deze reden heel bewust voor het onderwijs heb gekozen.”

Nog voordat ze wist dat ze een cheque van 2.500 euro in ontvangst mocht nemen, maakte de docentenopleider in een interview met Bron duidelijk dat ze het prijzengeld zou delen met haar collega’s. “We doen het samen”, zei ze. En ze heeft woord gehouden. Samen met vierdejaarsstudenten Nederlands ontwikkelt ze een kaartspel rondom creatief schrijven. Het kan niet alleen worden gebruikt door docenten in het voortgezet onderwijs, maar ook door haar collega's die docenten opleiden. 

Mooie verhalen
Beckers wilde het prijzengeld graag inzetten om de lees- en schrijfvaardigheid van leerlingen in het voortgezet onderwijs te bevorderen. Daar is het niet goed mee gesteld, weet ze. Regelmatig duiken er negatieve rapporten over op in de media, zoals onlangs nog bij de NOS. “Daar willen we met ons kaartspel verbetering in brengen”, licht ze toe. Haar uitgangspunt: de meeste leerlingen vinden schrijven best leuk, maar zijn erg onzeker en bang om fouten te maken. “Met ons kaartspel kunnen leerlingen stapsgewijs aan de slag gaan met het schrijven van mooie verhalen.”

Volgens Beckers levert dat meer op dan alleen mooie verhalen. “Schrijven is onder andere goed voor de mentale ontwikkeling van leerlingen en het bevordert hun leesmotivatie. Bovendien gaat je schrijfvaardigheid vooruit als je vaker schrijft. Het spel zorgt ook voor actieve leerlingen.”

Didactisch inzetten
Begin volgend jaar zijn er 175 stuks van het kaartspel gedrukt, is de verwachting. Maar voor het zover is, zijn de studenten druk met de inhoudelijke ontwikkeling ervan. “Om een spel te maken over creatief schrijven, moet je er zelf genoeg vanaf weten. Daar doen mijn studenten nu onderzoek naar.” De kennis die ze opdoen, verwerken ze in het spel, dat ze vervolgens gaan testen met de leerlingen op hun stageplaats. Er is dan nog ruimte om verbeteringen aan te brengen.

Het is de bedoeling dat het uiteindelijke kaartspel zich onderscheidt van de spellen die er al zijn. Beckers: “We willen dat het spel didactisch kan worden ingezet, niet alleen voor individuele leerlingen, maar ook in groepen en zelfs klassikaal. Ons belangrijkste motief is om zoveel mogelijk leerlingen met plezier aan het schrijven te krijgen.” [Marieke Verbiesen]

Noem een rol in het onderwijs en de kans is groot dat Caspar van Hilten ‘m ooit heeft vervuld. In de afgelopen vier decennia werkte hij op verschillende scholen als docent, schoolleider of rector. Maar welke functie hij ook bekleedde, hij stond tussen de bedrijven door altijd voor de klas. “Ik kon het niet laten”, zegt de docent.

Plezier
Dik twee jaar geleden stopte Van Hilten met werken. Tijdelijk, want een korte tijd later ontving hij een telefoontje van Corinne Struijs, opleidingscoördinator bij Fontys. Of hij tijd en zin had om een paar uur per week les te geven in Duitse grammatica. “Dat wilde ik wel”, zegt Van Hilten. “Het begon in september 2021 met een aantal lesjes per week, inmiddels zijn er meer vakken bij gekomen en sta ik twee à drie dagen per week voor de klas. Tja, zo gaat dat. Ik heb er plezier in.” 

Waar veel mensen jaren aftellen naar hun pensioen, doet Van Hilten juist het tegenovergestelde. Hoe meer hij lesgeeft, hoe leuker hij het gaat vinden. Hij heeft een goede band met zijn studenten en haalt energie uit de lessen die hij geeft. “Misschien dat ik daarom wel genomineerd ben”, zegt hij. 

“Misschien heeft het te maken met de manier waarop ik met mijn studenten omga. Studenten die moeite hebben met grammatica, wil ik graag helpen. Als het mij lukt om hun onzekerheid los te maken en ze vervolgens stapsgewijs naar een goed cijfer te begeleiden, kan ik daar dagenlang van nagenieten. Daar word ik oprecht gelukkig van. Dat is waar je het voor doet." [Tekst gaat verder onder de foto]

Van Hilten is blij dat hij in de race is voor de titel van Docent van het Jaar. Voor zichzelf, maar vooral voor zijn vak. “Ik vind het ongelooflijk attent en aardig dat mensen de moeite hebben genomen om mij te nomineren, maar ik vind het vooral heel belangrijk dat het leraarschap en de lerarenopleiding hiermee in de spotlights komen te staan. We kampen met een tekort aan leraren, dus alles wat je kan doen om die lerarenopleiding onder de aandacht te krijgen, is mooi meegenomen.”

Tool ontwikkelen
Mocht Van Hilten de wedstrijd winnen en daarmee in de voetstappen treden van de winnares van vorig jaar, FLOS-collega Susan Beckers, dan weet hij al wat hij met de prijs van 5.000 euro voor onderwijsinnovatie zou willen doen. “Er zit een soort abruptheid tussen de lessen die studenten volgen bij Fontys, de stage die ze doen en de periode waarbij ze weer terug naar Fontys keren. Ik merk dat veel studenten die snelle overgangen lastig vinden. Met het prijzengeld zou ik graag een tool willen ontwikkelen waarmee die gaten gedicht kunnen worden. Natuurlijk in samenspraak met studenten, want zij zijn degenen waar we het allemaal voor doen.” [Karen Luiken]

Met een ‘eye tracking-bril’ kan gemonitord worden waar een docent naar kijkt in de klas zien hoe de docent met situaties omgaat. Naar welke studenten kijkt hij, wanneer, hoe vaak en hoe lang? De vergelijking met de VAR gaat een beetje mank, maar er zijn zeker ook grote overeenkomsten met de Video Assistent Referee in het betaalde voetbal. Uiteindelijk is het de bedoeling dat de docent met behulp van de bril en een bijbehorende applicatie real time kan worden gecoacht. In de hoop op die manier de ontwikkeling van klassenmanagementvaardigheden te versnellen.

Groot montuur
“We onderzoeken of dat mogelijk is”, zegt Frank Crasborn, die namens het lectoraat Integratief Opleiden & Boundary Crossing van Fontys Lerarenopleiding Sittard betrokken is bij promotieonderzoek naar klassenmanagement met de bril. Hij initieerde enkele jaren geleden ook Ear Coach, een app waarvan nu wordt gekeken of die samen met de bril kan worden gecombineerd om docenten bij te staan in de klas. 

Crasborn legt uit hoe het werkt. “Je moet je een modieuze bril met een wat groter montuur voorstellen. Op de neussteun zit een klein cameraatje, onder in het montuur zitten kleine scanners. De camera neemt een video op, waarmee je ziet wat een docent ziet die de bril draagt. De kleine scannertjes registreren zijn oogbewegingen.”

Nu worden de opnames nog op een later moment door de docent en een coach teruggekeken, maar het idee is dat er straks live met de docent kan worden meegekeken. Via bluetooth of WiFi bijvoorbeeld. “We kunnen daar dan ook de Ear Coach-app bij betrekken. Naast de bril draagt de docent ook een oortje. Via de app kunnen we korte boodschappen invoeren die door worden gestuurd naar het oortje. We monitoren dus wat de docent ziet met de bril, beoordelen de situatie in zijn klas en geven hem advies via het oortje. Natuurlijk altijd gekoppeld aan vooraf besproken leerdoelen.”  

De methode kan handig zijn als een docent om wat voor reden dan ook (nog) niet goed ziet wat er in een klas allemaal gebeurt. “Beginnende leraren kunnen door incidenten snel worden afgeleid. Hun focus wordt naar een situatie getrokken, waardoor ze de rest van de klas uit het oog verliezen. Maar het kan ook werken voor ervaren docenten. Zij kunnen door ingeslepen oude routines moeite hebben met klassenmanagement.”  

Toekomstmuziek
Crasborn wil benadrukken dat het gebruik van de eye track-bril als real time coachingsinstrument nog toekomstmuziek is. Dit in tegenstelling tot de Ear Coach-app die al wel veel gebruikt wordt bij coaching van docenten. De bril wordt nu alleen ingezet in onderzoek naar kijkgedrag van docenten in de klas in het kader van klassenmanagement. Er is verder onderzoek nodig om uit te zoeken hoe de bril als coachingsinstrument het beste kan worden ingezet, eventueel in combinatie met de Ear Coach-app. "We kijken nu naar alle voor- en nadelen. ” [Karen Luiken]

In de economie, techniek en ict krijgen bijna alle stagiairs een vergoeding voor hun werkzaamheden, maar in de sector onderwijs ligt dat anders. Slechts een op de vijf studenten van lerarenopleidingen ontvangt een vergoeding tijdens de stage.

Dat staat in een rapport van onderzoeksbureau ResearchNed, dat Dijkgraaf vandaag naar de Tweede Kamer heeft gestuurd. Ook in de gezondheidszorg en ‘gedrag & maatschappij’ krijgen relatief weinig stagiairs een vergoeding: slechts drie op de vijf.

Als ze iets krijgen, is de vergoeding niet zo hoog: gemiddeld 342 euro per maand. In de cao zouden vakbonden en werkgevers afspraken moeten maken om de positie van stagiairs te verbeteren, vindt Dijkgraaf.

Hij gaat het niet verplichten, maar wil wel de druk opvoeren. Statistiekbureau CBS gaat jaarlijks de stagevergoedingen van mbo-, hbo- en wo-studenten in kaart brengen, kondigt de minister aan.

Discriminatie
Er blijken genoeg stages beschikbaar. Slechts twee procent van de studenten kan niet op tijd een plek vinden en van die kleine groep verwacht slechts een op de drie hierdoor studievertraging op te lopen.

Maar dat is niet het hele verhaal. In totaal hebben 2.100 hbo-studenten een vragenlijst ingevuld. Een flink deel van de studenten (29 procent) had problemen met het vinden van een stage. Van de 166 respondenten met een migratieachtergrond had 37 procent ‘veel moeite’ met het vinden van een stage, staat in het rapport.

Minister Dijkgraaf vindt het bijzonder zorgwekkend dat stagediscriminatie voor veel studenten nog ‘dagelijkse realiteit’ is, schrijft hij in zijn reactie. Vorig jaar ondertekende hij samen met werkgevers, hogescholen, universiteiten en studenten een manifest tegen stagediscriminatie.

Verder komen vrouwen minder makkelijk aan een stage dan mannen. “Mogelijk hangt dit samen met de sector waarin deze vrouwen studeren”, schrijven de onderzoekers. Studenten die problemen ondervinden, noemen meestal het geringe aanbod van stages of de slechte bereikbaarheid van de stageplaatsen.

Begeleiding
Van alle studenten is 31 procent negatief over de begeleiding door hun hogeschool. Eén op de zes kreeg helemaal geen hulp bij het vinden van een stageplaats, zeggen de respondenten.

Studentenorganisatie ISO meent dat opleidingen meer kunnen doen om studenten te helpen. “Elke student moet stage kunnen lopen én daar een passende vergoeding voor ontvangen”, vindt voorzitter Demi Janssen. “Het is aan de opleiding om de student goed te begeleiden en wegwijs te maken in het stagelandschap.” [HOP]

In de Toekomstverkenning (‘Vandaag is het 2040’) noemt Dijkgraaf als een van de mogelijke oplossingen het Zweedse model voor het tegengaan van de arbeidstekorten in tekortsectoren zoals techniek, onderwijs en zorg. In dit model wordt de keuze voor een opleiding gekanaliseerd, onder meer door zorgvuldige selectieprocedures bij numerus-fixusopleidingen. Een goed idee?

“Jonge studenten zouden volgens mij de ruimte moeten krijgen om zich breed te oriënteren op een vervolgopleiding en niet gedwongen worden om al vroeg te kiezen”, vindt Karen Cox, directeur van Fontys Mens en Gezondheid.

“Er zijn natuurlijk altijd studenten die al heel vroeg weten welke vervolgopleiding ze kiezen en zij zouden zich hier in het voortgezet onderwijs al op kunnen voorbereiden.” Deze optie is volgens Cox ook mogelijk in het Zweeds model. “Beide opties bieden zou een mooie invulling zijn van ons onderwijsmodel.”

Uitval
Wat betreft het invoeren van een beperkte toelating van studenten tot een opleiding is zij minder enthousiast. “Je moet je afvragen of jonge studenten die noodgedwongen een zorgopleiding kiezen vanwege een numerus fixus op de gewenste opleiding, op hun plek zijn in een zorgopleiding en uiteindelijk de opleiding vroegtijdig verlaten. Daar is niemand bij gebaat, het onderwijs niet, het werkveld niet en bovenal de student niet.”

Martin de Wolf, directeur van Fontys Lerarenopleiding Tilburg (FLOT), kan zich de gedachtegang van de minister wel voorstellen, maar hij is van mening dat er twee nadelen kleven aan keuzebeperking. “Allereerst vind ik dat studenten moeten kunnen studeren waar hun hart naar uit gaat. Het is namelijk niet zo dat de opleiding allesbepalend is voor wat je in de rest van je leven doet. Er is ook nog een leven lang ontwikkelen. Daar gaat deze gedachte aan voorbij.”

Daarnaast wijst De Wolf op het feit dat het aantal studenten jaarlijks fluctueert. Hij vraagt zich af hoe je in het geval van een numerus fixus een bestendig opleidingsteam neer kunt zetten. “We kunnen ook andere keuzes maken om toch de toegankelijkheid van opleidingen in tekortsectoren te vergroten. Dat zit volgens mij in het aansluiten tussen opleidingen met verdere professionaliseringstrajecten in het kader van een leven lang ontwikkelen.”

Anton van den Brink, directeur van Fontys Lerarenopleiding Sittard (FLOS), hinkt evengoed op twee benen. De keuzevrijheid van studenten beperken, dat wil hij liever niet. “Ik denk wel dat we kunnen kijken naar wat bredere opleidingen. Zodat je als student niet in een smalle koker terechtkomt, maar nog mogelijkheden hebt om daarbinnen te kiezen voor een profilering.”

Laag-hoger-hoogst
Het werken met numerus fixus, daar gelooft Van den Brink niet in. Hij ziet liever dat de doorstroomsituatie in het onderwijs verbetert. “Er is een groot aantal studenten dat niet op zijn plek zit in het middelbaar en hoger onderwijs.

Dat komt volgens Van den Brink doordat we het onderwijssysteem hebben onderverdeeld in laag-hoger-hoogst. Mensen denken daardoor onterecht dat hoe hoger je bent opgeleid, hoe beter de banen zijn en hoe meer geld je verdient. “De gevolgen hiervan zien we terug in de uitvalcijfers en in de doorstroom van opleidingen naar de arbeidsmarkt.”

De FLOS-directeur vindt dat er iets moet gebeuren aan deze beeldvorming. Hij sluit zich wat dat betreft aan bij demissionair minister Dijkgraaf die af wil van de termen lager en hoger en toe wil naar praktisch en theoretisch onderwijs. Hij beseft dat verandering van beeldvorming tijd kost. “De overheid zou dit proces kunnen versnellen door er meer campagnes op te zetten.”

Brede opleidingen
Ella Hueting ziet een oplossing in brede opleidingen, net als haar collega van FLOS. “Wat je ziet is dat er door studenten nog altijd vrij stereotiep gekozen wordt voor een studie. Zo zijn rechten en psychologie bijvoorbeeld heel populair, kiezen steeds minder vrouwen voor techniek, terwijl de gezondheidszorg bijna helemaal is gefeminiseerd. Ik stel voor om studenten vakken en kennis mee te geven die ze ook kunnen toepassen in de tekortsectoren.”

Zo zou het volgens de directeur van Fontys Engineering mogelijk moeten zijn om vanuit de opleiding scheikunde, ook leraar scheikunde te kunnen worden. “Of dat je als afgestudeerd psycholoog eveneens aan de slag kunt gaan in de gezondheidszorg. Techniek kun je op deze manier ook integreren in de zorg en het onderwijs. En dit alles zonder dat studenten worden gedwongen te kiezen voor een studie die ze liever niet willen volgen.”  [Marieke Verbiesen]

Vorige week maakte het ministerie van Onderwijs bekend dat het 45,1 miljoen euro uittrekt voor elf hogescholen in regio’s met teruglopende studentenaantallen. De meeste miljoenen gaan naar Fontys, bijna 8,5 miljoen euro.

Maar alleen opleidingen die onmiskenbaar relevant zijn voor de sociaal-economische ontwikkelingen of de leefbaarheid van een krimpregio komen voor deze subsidie in aanmerking. Er moet sprake zijn van aantoonbaar en meerjarig minder instroom door demografische ontwikkelingen en de instelling moet maatregelen nemen die bijdragen aan het versterken van de toekomstbestendigheid van de opleiding. 

Fontys wordt al jaren geconfronteerd teruglopende studentenaantallen. “Diverse opleidingen en instituten die te maken hebben met hoge demografische krimp krijgen de begroting hierdoor niet rond”, bevestigt bestuurder Arian Steenbruggen.

De middelen die Fontys ontvangt, zijn primair bedoeld om bestaande activiteiten en opleidingen in stand te houden en gelijktijdig de ruimte te krijgen maatregelen te nemen die bijdragen aan het versterken van de toekomstbestendigheid van die opleidingen.

“Het grootste deel van de toekenningen ontvangen we voor de lerarenopleidingen in Tilburg (FLOT) en Sittard (FLOS)”, licht Steenbruggen toe. “Met deze subsidie kunnen we deze opleidingen dus zonder verlies draaiende houden. We zijn heel blij dat we deze extra middelen toegekend hebben gekregen.”

Exploitabel houden
Ook de instituutsdirecteuren van de Fontys lerarenopleidingen klappen in hun handen. “De krimp onder de rivieren is substantieel en Fontys is een grote hogeschool. Bij de verdeling van de gelden lijkt hieraan recht te zijn gedaan”, zegt Anton van den Brink van FLOS. “De demografische krimp in Limburg is erg groot.”

Naast een krimpsector is het onderwijs ook een tekortsector, weet Van den Brink. “De subsidie gaat waarschijnlijk niet leiden tot meer studenten, maar we proberen de kleine opleidingen exploitabel te houden door ze anders te organiseren, door nauwere samenwerking met het scholenveld en ook door het onderwijs waar mogelijk wat minder begeleidingsintensief te maken.”

De FLOS-directeur verwacht 1,2 miljoen euro te ontvangen voor drie opleidingen, te weten de lerarenopleidingen Duits, natuurkunde en Nederlands. “Zo’n 75% is bedoeld om het exploitatietekort te dichten. Met de overige 25% willen we de opleidingen zo aanpassen dat we ze duurzaam kunnen behouden”, aldus Van den Brink.

“We zijn met de transitie van onze educatieve opleidingen al bezig om de opleidingen aantrekkelijker te maken, te flexibiliseren en daarom ook anders te organiseren en vorm te geven”, vervolgt de instituutsdirecteur. “Voor de genoemde drie opleidingen waarvoor de instroomdaling meerjarig zichtbaar is, is dit een mooie extra impuls om nog iets extra’s te doen.”

Toekomstbestendig
Zo denkt Martin de Wolf, Van den Brinks collega bij FLOT, er ook over. “We hebben in het onderwijs relatief veel kleine opleidingen, die minder dan 75 studenten hebben. Behalve dat onderwijs niet zo eenvoudig te organiseren is, leidt het inzetten op de benodigde expertise tot zeer geringe aanstellingen.”

Dit brengt volgens De Wolf nadelen met zich mee. “Het belemmert teamvorming, betekent een gevaar voor samenhang in het curriculum voor de student en is een risico voor continuïteit. Daar waar het aantal docenten beperkt blijft, komt de inzet op expertise in gevaar. Het vergroot de kans op werkdruk en uitval bij de docenten.”

FLOT kan een bedrag van circa 1 miljoen euro tegemoetzien voor de jaren 2024 en 2025. De Wolf: “Enerzijds is dit geld bedoeld om financiële ruimte te creëren voor de uitvoering van het huidige onderwijs van de kleine opleidingen, anderzijds worden de opleidingen toekomstbestendig ingericht.”

Bestaansrecht
Het onderwijs is niet de enige sector die het moeilijk heeft in de krimpregio’s. Fontys Hogeschool Techniek en Logistiek in Venlo lijdt ook onder de forse demografische krimp in Noord- en Midden-Limburg. “Zeker voor techniek, een tekortsector, is het van groot belang dat we studenten blijven opleiden voor deze regio”, aldus instituutsdirecteur Anja Klomps.

“We hebben te maken met krimp van de instroom, terwijl de vraag in de regio naar technisch opgeleide medewerkers enorm groot is. Met deze middelen kunnen we voorkomen dat opleidingen waarvan het bestaansrecht onder druk staat, moeten sluiten. Hierdoor kunnen we de regio blijven versterken, ondanks de krimp.”

Fontys Hogeschool Techniek en Logistiek verwacht bijna 2,5 miljoen euro te ontvangen voor de komende paar jaar.

Maatschappelijke opdracht
Maartje Damoiseaux, directeur van Fontys Hogeschool Bedrijfsmanagement, Educatie en Techniek (BEnT) in Eindhoven, houdt er naar eigen zeggen een dubbel gevoel aan over. “Aan de ene kant is het jammer dat we het geld nodig hebben. Het betekent immers dat we opleidingen hebben die maatschappelijk en regionaal van enorm belang zijn, maar door demografische krimp financieel moeilijk houdbaar zijn. Aan de andere kant heeft Fontys met haar grote toebedeling laten zien dat ze in korte tijd echt kan samenwerken tussen instituten en diensten. Deze aanvraag was een pressurecooker.”

De opleidingen van de Pedagogisch Technische Hogeschool (PTH), die vallen onder BEnT, zitten volgens Damoiseaux al lange tijd in een lastige situatie. “In onze hoogtechnologische Brainportregio is er om meerdere redenen een enorm tekort aan techniekdocenten in het voortgezet onderwijs en mbo. Onze maatschappelijke opdracht is groot om als technisch docentopleider voldoende geschoolde professionals af te leveren aan ons werkveld.”

PTH gaat bijna een miljoen ontvangen over vier jaar. De toegekende middelen helpen enerzijds de reguliere exploitatie gezond te maken en anderzijds verder te bouwen aan een toekomstbestendiger perspectief. Met maar één doel, stelt Damoiseaux: “Onze maatschappelijke opdracht blijven vervullen.” [Marieke Verbiesen]

De maatregel gaat in per 1 januari 2024 en geldt voor leerlingen in het voortgezet onderwijs. Uit een recente peiling van onderwijsbond AOb blijkt dat maar liefst 73 procent van de leraren in het voortgezet onderwijs de smartphone uit de klas wenst.

In het primair onderwijs was dat 54 procent en in het mbo 57 procent. Of er voor de basisscholen en het speciaal onderwijs ook een richtlijn komt, is nog niet duidelijk. Overleg hierover vindt in het najaar plaats. Voor het mbo en het hoger onderwijs geldt de richtlijn in ieder geval niet.

De minister maakt wel een uitzondering voor het gebruik van smartphones (en ook tablets en smartwatches) als daar een educatieve reden voor is. Dit betekent dat ze alleen gebruikt mogen worden als dit de les ten goede komt en helpend is voor de docent.

Steun voor leraren
Lector Frank Crasborn staat volledig achter het advies, omdat uit alle recente onderzoeken blijkt dat mobieltjes in de klas een negatief effect hebben op de concentratie van leerlingen tijdens de les. “Bovendien ondersteunt het verbod leraren om hun werk goed te kunnen doen.”

Niet alleen de focus van leerlingen zal toenemen. Het verbod zal ook de leerprestaties ten goede komen, denkt Crasborn. En er zijn meer voordelen: “De sfeer op scholen zal verbeteren doordat leerlingen in schooltijd geen berichten meer kunnen sturen die de sociale veiligheid kunnen aantasten.”

Scholen die op eigen initiatief al maatregelen hebben genomen, zien dat leerlingen veel meer met elkaar in contact zijn en op een andere manier met elkaar in gesprek gaan. Crasborn verwacht dat digitaal pestgedrag daardoor vermindert.

De lector staat ook achter het besluit van de minister om scholen en schoolbesturen een eigen verantwoordelijkheid te geven aan de invulling van de richtlijn. “Daarbij vind ik het wel belangrijk dat hij erbij heeft gezegd dat als scholen er niet uit komen, de bewijslast tegen telefoons in de klas zo duidelijk is dat de minister alsnog een wet kan invoeren.”

Juridisch niet haalbaar
Crasborn verwacht niet dat het zo ver komt aangezien een grote meerderheid van de leraren achter een verbod staat. “Schoolbesturen- en directies zullen hierin zeker hun verantwoordelijkheid nemen.” Dat de urgentie groot is, wordt volgens de lector onderstreept doordat ook scholierenvakbond LAKS, die eerder fel tegen een verbod was, zich nu achter de richtlijn schaart.

In het mbo en het hoger onderwijs komt er geen verbod op mobieltjes in de klas. “Dat is lastiger, omdat je over het algemeen te maken hebt met meerderjarigen en het de vraag is hoe ver je in juridisch opzicht kunt gaan om dit te verbieden”, aldus Crasborn.

“Als docent en opleider ervaar ik zelf soms dat smartphones ook in het hbo in een aantal specifieke lessituaties de focus en aandacht van studenten kunnen ondermijnen en daarom niet altijd gewenst zijn, en hetzelfde negatieve effect kunnen hebben als op het leergedrag van adolescenten.” [Marieke Verbiesen]

Met een derdegraads bevoegdheid ofwel LO-akte op zak mocht iemand voor de klas gaan staan in het vmbo en in de brugklassen van havo en vwo. In 1968 werd deze LO-akte afgeschaft. Maar gezien de nijpende lerarentekorten, gaan er binnen de onderwijswereld stemmen op om deze weer terug in te voeren. Ook binnen Fontys, waar de directeur van Fontys Lerarenopleiding in Sittard, Anton van den Brink, eerder in Bron hiervoor een pleidooi hield. 

Minister Wiersma stelt bekend te zijn met de voormalige LO-akte. Maar stelt dat er tegenwoordig een andere opbouw is, waarbij een mbo-opleiding tot onderwijsassistent en de tweejarige ad-opleidingen in het hbo opleiden tot ondersteunend personeel. 

“Via die weg is het ook mogelijk om je te laten scholen tot leraar. Alleen met een lerarenopleiding in hbo of wo kan zo’n bevoegdheid tot leraar worden behaald. Via onder meer de subsidieregelingen voor het opleiden van ondersteunend personeel en zij-instroom, stimuleren we personeel om leraar te worden en/of een tweede bevoegdheid te halen.”

“Er zijn geen voornemens om opnieuw de derdegraads bevoegdheden te introduceren. Wel hebben we in het werkplan Samen voor het beste onderwijs met de vertegenwoordigers van de raden, bonden/ beroepsorganisaties en de lerarenopleidingen afgesproken de huidige bevoegdheden te optimaliseren. In dat kader wordt onderzocht of een verkorte route naar een bevoegdheid voor beroepsgerichte vakken voor vakmensen vanuit de praktijk wenselijk en haalbaar is.”

Specialisatie
Een van de andere vragen ging over de specialisatiemogelijkheden binnen de bestaande lerarenopleidingen om zo meer potentiële leraren aan te trekken. 

“We zetten al in op dergelijke specialisaties. Tegelijkertijd waken we ervoor dat een te gedetailleerd niveau van specialisatie een bredere inzet van docenten belemmert”, antwoorden de ministers. “Vanaf 2020 zijn pilots jonge en oudere kind gestart voor vervroeging en verdieping van de specialisaties op de pabo. In oktober 2022 is hiervan een evaluatie naar de Tweede Kamer gestuurd. De pabo’s werken de aanbevelingen nu uit. Verder zijn in 2021 en 2022 expertisecentra jonge en oudere kind gestart die de pabo’s helpen om de leeftijdsspecialisaties verder te versterken.”

Regionaal
Het lerarentekort verschilt overigens nogal per provincie, regio en zelfs per stad. Dat beaamt ook minister Wiersma. “Er is in alle regio’s een lerarentekort, maar de omvang en oorzaken verschillen. Demografische en sociaaleconomische factoren spelen over het algemeen de belangrijkste rol. Regio’s waar de bevolking groeit en er een krappere arbeidsmarkt is met meer concurrerende banen, hebben over het algemeen hogere tekorten.” [Tekst loopt door onder foto]

“In het po zien we daarom de grootste tekorten in de grote steden, terwijl de tekorten in zogenaamde ‘krimpregio’s’ (regio’s waar sprake is van bevolkingsdaling) minder ernstig zijn. Voor het vo zien we met name een concentratie aan tekorten in de zogeheten ‘tekortvakken’. Voor deze tekorten is niet één oorzaak te noemen. Onder andere concurrentie met de marktsector (bètavakken) en instroom in de studies (moderne vreemde talen) spelen hierin een rol.”

“Vanwege deze regionale verschillen zetten we in op een regionale aanpak en stimuleren we samenwerking via de vorming van onderwijsregio’s. Binnen deze regio’s gaan de partners met elkaar aan de slag met het werven, matchen, opleiden, begeleiden en professionaliseren van onderwijspersoneel. Zo leidt samenwerking tot minder concurrentie, meer maatwerk, en meer resultaat.”

Werkdruk
Als het gaat om de werkdrukvermindering van leraren in po en vo, stelt minister Wiersma dat de aanpak daarvan in het primair onderwijs aanslaat en de werkdruk daar afneemt. Voor het voortgezet onderwijs komt er een uitgebreid onderzoek dat tot 2027 loopt naar de werkdruk daar. Onderdeel van dat onderzoek is of scholen zich ook aan de cao-afspraken over dit onderwerp houden. [Jan Ligthart]

De volledige vragenlijst en de antwoorden daarop van de ministers zijn hier te vinden. 

De Taalwerkplaats is een instituut dat studenten van alle lerarenopleidingen begeleidt in taalvaardigheid. Een greep uit het aanbod: hulp bij het schrijven van artikelen, het opmaken van portfolio’s en het organiseren van workshops en cursussen. Kim zet zich binnen de Taalwerkplaats in als schrijftutor voor andere studenten. “Best leuk om als student andere studenten te helpen en er ook nog eens voor betaald te krijgen. Daarnaast leer ik als tutor ook veel over mijn gesprekstechnieken en planningen, wat me later in mijn carrière als lerares ook weer kan helpen.”

De studente werkt inmiddels een jaar bij het instituut en houdt zich met van alles bezig. “Of het nu gaat om een lang traject voor mensen met heftige faalangst, schrijfangst of motivatieproblemen of om studenten die moeite hebben met zinsopbouw, vorm of spelling: ik help iedereen.”

Voldoening en salaris
Dat doet Kim zo’n vijf uur per week, een uur per student die hulp nodig heeft. “Toch wordt het nu wat rustiger. Dat is ook niet zo gek, want het collegejaar is bijna ten einde.” Voor haar werk krijgt de studente 11,50 euro per uur. Studenten jonger dan 21 jaar die tutor willen worden, verdienen 9 euro per uur. “Een net bedrag toch? Wat dat betreft zou het alleen maar mooi zijn als meerdere studenten zich als tutor aanmelden. En hoewel het werk me zeker tijd en moeite kost, geeft het ook voldoening wanneer studenten weer op schema liggen of me niet meer nodig hebben.”

Hoewel Kim in het begin heel erg moest wennen aan het terechtwijzen van andere studenten, voelt ze zichzelf nu helemaal op haar gemak. “Dat merk ik ook aan de studenten die ik begeleid. Ook zij moeten zich prettig en veilig voelen, dat is misschien nog wel het belangrijkst. Zij hebben hulp nodig en moeten eerlijk kunnen zijn over waar ze mee zitten. Als ik dat kan bewerkstelligen, ben ik tevreden.”

Helpen waar nodig
Kim wil de studenten van lerarenopleidingen motiveren om aan de slag te gaan binnen de Taalwerkplaats. Ook docenten worden aangemoedigd om studenten door te sturen, wanneer zij een student zien die hulp nodig heeft op deze vlakken. “Een traject van tien weken is echt niet altijd nodig. Soms gaat het zelfs na twee afspraken alweer als gesmeerd. Het belangrijkste is vooral dat iedereen moet weten dat ze bij ons aan kunnen kloppen.”

Hoewel Kim nog een jaartje moet studeren denkt ze ook na over de toekomst van de Taalwerkplaats. “Het zou fantastisch zijn als dit initiatief uiteindelijk Fontysbreed kan worden opgezet, maar daar heb ik helaas weinig over te zeggen. Voor nu is het vooral belangrijk dat we onder de lerarenopleidingen gaan groeien, zodat we alle studenten kunnen helpen waar nodig.” [Noëlle van den Berg]

Wat je weet, mag je overslaan. Een gewijzigd wetsvoorstel van minister Dijkgraaf kan ervoor zorgen dat studenten slechts een deel van hun lerarenopleiding hoeven te volgen. Tenminste, als ze al de benodigde voorkennis hebben.

Het gaat in zijn wetsvoorstel niet alleen om de lerarenopleidingen, maar om alle voltijdopleidingen met een “substantiële praktijkcomponent”. Als het onderwijsprogramma voor ongeveer 40 procent bestaat uit leren in de praktijk, dan mag de opleiding gaan werken met zogeheten ‘leeruitkomsten’.

Tot vorig jaar liep er een experiment met zulke ‘leeruitkomsten’, waaraan 21 hogescholen meededen. Bij zo’n vierhonderd duale- en deeltijdopleidingen mochten studenten in principe zelf weten hoe ze het eindniveau (de ‘leeruitkomsten’) behaalden. Hooguit waren sommige vakken en practica verplicht, de rest mochten ze zelf invullen.

Cultuuromslag
Uit een tussenevaluatie in 2021 bleek dat de hogescholen enthousiast waren over het experiment. Ze wilden de nieuwe aanpak graag voortzetten, al moest er nog veel gebeuren om die tot een succes te maken. Het lesprogramma, de roosters, de begeleiding, de toetsing en de administratie moesten ingrijpend worden aangepast en dat was nog niet overal gelukt. Ook moesten veel docenten volgens de evaluatie nog wennen aan “de overstap naar een rol als studiebegeleider”.

Het kabinet vond het prima, in elk geval voor de deeltijdopleidingen en de duale opleidingen in het hele hoger onderwijs. Nu breidt Dijkgraaf dat uit naar voltijdopleidingen waarin leren in de praktijk een grote rol speelt.

Toekomstverkenning
De rest van de voltijdopleidingen mag dus nog níet met ‘leeruitkomsten’ werken. In zijn toekomstverkenning laat Dijkgraaf uitzoeken of dat misschien moet veranderen, zoals met name regeringspartij VVD graag wil.

Die toekomstverkenning moet voor de zomer klaar zijn en na de zomer zal hij erop reageren. Maar voor de lerarenopleidingen (en soortgelijke praktijkgerichte opleidingen) wil hij daar niet op wachten. Als de Tweede Kamer akkoord gaat, maakt hij het werken met ‘leeruitkomsten’ voor die opleidingen alvast mogelijk.

FLOS-directeur Anton van den Brink noemt noemt het voorstel van de minister ‘goed nieuws’ en in lijn met de transitie die de lerarenopleidingen al in gang hebben gezet. “Dit betekent dat we voor de deeltijd- en voltijdopleidingen geen verschillende curricula meer hoeven maken. Gezien de hoeveelheid kleine lerarenopleidingen zou dat onbetaalbaar worden. Hiermee kunnen we de flexibiliteit van de lerarenopleidingen enorm vergroten.”

 Switchers
Critici denken dat voltijdstudenten dan geen gefaciliteerde leerroute meer krijgen aangeboden. Maar het tegendeel is waar, beweert Van den Brink. “De gemiddelde voltijdstudent heeft eerder meer dan minder sturing nodig, vooral als ze net van de middelbare school komen. Maar daarnaast hebben de lerarenopleidingen best veel switchers die eerst een andere hbo-opleiding hebben gevolgd. Door te werken met leeruitkomsten doen we recht aan de kennis die ze elders al hebben opgedaan.”

 “Bovendien”, vervolgt de FLOS-directeur, “maken dit soort trajecten de lerarenopleidingen een stuk aantrekkelijker en zorgen we ervoor dat we sneller goed opgeleide leraren kunnen afleveren voor de arbeidsmarkt waar grote tekorten zijn.” [HOP/Marieke Verbiesen]

Komend studiejaar wordt, als alles goed gaat, een eerste pilot gedraaid om dit systeem te testen. “Het is heel simpel”, stelt FLOS-directeur Anton van den Brink. “Een van de redenen is de teruglopende animo voor het lerarenvak en de demografische ontwikkeling in deze regio. Die zorgen voor een terugloop in aanmeldingen van nieuwe studenten. Wat we niet willen is dat we in de situatie komen zoals dit studiejaar, waarbij slechts één of twee studenten een opleiding volgen voor een bepaald vakgebied."

“Maar het is niet alleen een kwantitatieve maar ook een kwalitatieve omslag. Want we doen het ook voor de opleidingen met voldoende instroom zoals Engels en geschiedenis waar we volle klassen hebben. De aanleiding is ook dat de Onderwijsraad adviseerde om bij de opleidingen het leraarschap (beroep) meer centraal te stellen. We leiden geen economen, natuurkundigen of taalkundigen op maar leraren.” 

Dit heeft als voordeel dat elke student ook echt onderdeel wordt van een klas, ongeacht hoeveel studenten zich voor een opleiding hebben ingeschreven. Maar dat niet alleen. 

Van den Brink: “Het betekent ook organisatorisch dat we het veel handiger in elkaar kunnen zetten. Want elke student komt hier binnen om leraar te worden. En er zijn genoeg gemeenschappelijke vakken, didactiek, pedagogiek, dat je ze een groot deel van de tijd hetzelfde onderwijs kunt geven. Bovendien kunnen we  het dan zelfs voor die éne student van een bepaalde opleiding nog steeds kostendekkend aanbieden.” 

Als er een succesvolle pilot is gedraaid, zou dit in studiejaar 2024/2025 in het hele instituut kunnen worden toegepast. “We zijn al in gesprek met scholen in de regio die echt als een opleidingsschool kunnen gaan dienen: waar stages worden gelopen en studenten individueel worden begeleid  en bepaalde vaardigheden worden aangeleerd. Voor de echte vakinhoud, het groepswerk en overige onderwijsactiviteiten komen ze dan nog wel gewoon naar ons instituut.”

Schaalgrootte
Bij Fontys lerarenopleiding Tilburg zijn ze niet van plan hetzelfde pad te volgen. “Wij hebben toch een iets andere schaalgrootte. Dus qua organiseerbaarheid en betaalbaarheid is die urgentie er bij ons niet. Maar het is zeker geen gekke gedachte wat ze in Sittard van plan zijn en het kan heel inspirerend zijn, ook voor ons", zegt FLOT-directeur Ad Vissers.

Ook in Tilburg timmeren ze aan de weg en komt er komend jaar een pilot. Maar dan van een heel andere orde en met een andere insteek. Vissers: “Tien jaar geleden begonnen bij ons 1000 studenten aan een lerarenopleiding. Daarvan haalden 450 hun diploma. Nog eens vijf jaar later bleken er daarvan nog maar 300 werkzaam te zijn in het onderwijs. Dus dat is een totale uitval van 700. Dat kan ik eigenlijk niet uitleggen. Dat moet anders.”

“Die 300 goedopgeleide leraren die in het vak zijn beland, dat is natuurlijk prima. Maar het gaat om de 700 die ook graag leraar geworden waren. Wij investeren erin om hen voor het leraarvakmanschap te behouden, natuurlijk met de benodigde/gewenste kwaliteit en bevoegdheid, maar iets anders opgeleid, in aansluiting op hun talent.”

Hoe dan? “Door de studenten die nu uitvallen omdat ze een moeilijke periode doormaken of een sneuvelen op één onderdeel, toch binnen te houden. Hen te behouden voor het vak. Door ze getemporiseerd te laten leren, gepersonaliseerde lessen te geven. We moeten wat zuiniger zijn op die mensen. Niet dat ze mogen voldoen aan een minder streng eisenpakket, maar door ze langer de tijd te geven. Als je daarmee 200 van die 700 studenten alsnog voor het vak behoudt, heb je het lerarentekort al opgelost.”

Rectoren
Deze maand voert de FLOT gesprekken met een grote groep rectoren van middelbare scholen om te bekijken hoe dit in de praktijk, met stages, vorm kan krijgen. Daarbij gaat het ook over de mensen die nu nog onbevoegd voor de klas staan, gefinancierd met de tijdelijke NPO-gelden. “Die wil je ook behouden voor het onderwijs. En dat moet ook mogelijk zijn door een aangepast programma op te stellen waarmee ook zij gewoon hun diploma kunnen halen.”

Komend studiejaar zal blijken hoe groot de groep is waarmee de pilot gedraaid gaat worden. “Dat kunnen er 15 zijn of 20, 30 misschien. Dat wordt pas zichtbaar gaande het studiejaar. Maar als ze nu een jaartje langer over hun studie doen, kunnen ze nog altijd 50, 60 jaar voor de klas staan in hun leven.” [Jan Ligthart]

Studenten aan de lerarenopleidingen krijgen zelden betaald voor hun stage, ook al moeten ze steeds vaker lerarentekorten opvangen en zelfstandig lessen verzorgen. Ze lopen daarmee achter op andere sectoren van de Rijksoverheid, zoals de politie en de zorg. Daar ontvangen stagairs wel 750 euro bruto per maand.

Verankeren
AOb-voorzitter Tamar van Gelder noemt het absurd dat een vergoeding voor de leraren in spe niet de norm is. “Zeker in deze tijd van tekorten moeten we de rode loper uitleggen voor mensen die in het onderwijs willen werken.”

Een AOb-petitie met het voorstel is 1.500 keer ondertekend. Onder anderen door Erwin, eerstejaarsstudent bij Fontys. “Ik vind dat we wel iets van een vergoeding moeten krijgen. Eerstejaars misschien niet, maar in het derde en vierde jaar neem je als stagiair veel lessen over. Je bent dan eigenlijk bijna volwaardig leraar. Het is naar mijn mening niet meer dan gepast om daar iets voor te krijgen.”

Studiegenootje Michelle denkt daar hetzelfde over. Zij wilde de petitie ondertekenen, maar kreeg dat vanwege technische problemen niet voor elkaar. “Ik ben zelf al veel met dit onderwerp bezig. Ik kijk hoe andere bonden hiermee omgaan en zoek uit hoe stagevergoedingen bij bijvoorbeeld de pabo geregeld zijn.”

Moeilijk rondkomen
Ook in Sittard kunnen ze niet anders dan blij zijn met de petitie. Volgens Julie en Ghislaine, derdejaarsstudenten aan de lerarenopleiding Engels, had het voorstel er al veel eerder mogen zijn. “Het is voor ons heel lastig om rond te komen als we stagelopen. Zeker als je met je afstudeerstage bezig bent; die duurt een heel jaar”, zegt Julie.

“Naast een stage heb je geen tijd voor een bijbaan”, vult Ghislaine aan. “Mijn vader vertelde me over het voorstel. Hij is ook docent en ziet hoe zwaar ik het heb tijdens mijn opleiding. Het is best moeilijk, er wordt veel druk op je gelegd.”

Marleen en Laura zeggen ongeveer hetzelfde. Ook zij hebben het ontzettend druk als ze stagelopen. Laura: “Er wordt tijdens een stage van je verwacht dat je van acht tot vier aanwezig bent en de taken van een docent overneemt. Als ik eenmaal thuis ben, moet ik nog lessen voorbereiden en huiswerk maken. Tijd voor een baantje heb ik niet, dus wat mij betreft is een stagevergoeding wel op z’n plaats.”

Geld waard
Naast studenten is ook Ad Vissers, directeur van de lerarenopleiding in Tilburg, positief gestemd over de plannen van de AOb. “Je hebt in heel veel branches dat een stagiair productie levert die geld waard is. Bij de lerarenopleiding is dat ook zo. Ik denk dat een vergoeding terecht is. Zeker omdat deze branche een minder aantrekkelijke sector is. Een stagevergoeding kan daarbij helpen.”

Over de hoogte van de vergoeding, 750 euro, heeft Vissers niet direct een mening. “Het lijkt mij meer dan genoeg. Het is in ieder geval beter dan niks, want ik weet dat heel veel studenten, ook van Fontys, momenteel geen vergoeding krijgen.”

Onderhandelingen 
De cao’s van het primair en voortgezet onderwijs lopen in april en mei af, dus de onderhandelingen zijn bezig. In de inzet voor de onderhandelingen schrijven de scholen niets over de stagairs. De werkgevers zijn er volgens de AOb huiverig voor dat de uitgave ten koste gaat van de kwaliteit van het onderwijs. AOb-voorzitter Van Gelder maakt een andere afweging. “Stagiairs verrichten gewoon werk, net als andere leraren.” 

Het Interstedelijk Studentenoverleg steunt het voorstel van de AOb. Volgens voorzitter Terri van der Velden worden studenten nu ontmoedigd. Ze wijst er net als de door Bron ondervraagde studenten op dat veel mensen geen bijbaan kunnen hebben naast hun verplichte stage. “Zo ga je het lerarentekort niet oplossen.” [Karen Luiken, HOP]

Zeker veertig belangstellende (aanstaande) leerkrachten, docenten en pedagogen begeven zich deze avond bij scholengroep Trevianum, waar het forum dient als congresruimte. Dat ‘Sextalk in de klas’ op deze dag georganiseerd is, is geen toeval. Vandaag start namelijk ook de maand van de leuke seks, waarin aandacht voor positieve seksualiteit centraal staat.

Dilana Schaafsma is naast lector Gezond Seksueel Opgroeien bij Fontys Pedagogiek ook voorzitter van de stichting Maand van de leuke seks. “Al vijf jaar organiseren en faciliteren we evenementen waarbij we ons richten op de positieve kant van seksualiteit. Iets wat in het onderwijs vaak nog mist.”

Aanmoedigen
Sterker nog: voorlichting is vaak gericht op de negatieve kanten van seksualiteit. “Terwijl seks zoveel moois kent en zelfs een positieve bijdrage kan leveren aan onze kwaliteit van leven. We moeten ons dan ook niet alleen richten op voorkomen van problemen, veilig vrijen en grenzen, maar kunnen juist aanmoedigen op seksueel plezier en ervaringen.”

Volgens Schaafsma is seksualiteit dan ook een centraal aspect van het leven van de mens. “Het omvat seks, genderidentiteit en –rollen, seksuele oriëntatie, erotiek, plezier, intimiteit en voortplanting. Relationele en seksuele vorming is dan ook best breed. Het is onze taak om ervoor te zorgen dat jongeren veilig kunnen genieten van seksualiteit. En als we vroeg met die voorlichting beginnen, hebben kinderen er niet zoveel moeite mee.”

Pas op, kijk uit!
Toch is het niet zo gek dat seksuele voorlichting vaak een negatieve ondertoon kent. “Dat is ook de manier waarop we het zelf voorgeschoteld kregen, onze eigen opvoeding. Daarom zeg ik altijd tegen mijn studenten dat het echt aan hen is om de voorlichtingscirkel van ‘pas op, kijk uit!’ te doorbreken”, aldus de lector.

Dat was voor S.V. BOAZ, de studentenvereniging van Fontys Pedagogiek, een van de voornaamste redenen om het congres vanavond te verzorgen. “Ik heb tijdens mijn studie vrijwel niets geleerd over seksualiteit in de klas. Daar wordt echt te weinig aandacht aan besteed, maar het is juist heel belangrijk”, aldus vice-voorzitter Vince.

Gesprek aangaan
Meerdere studenten hebben bij BOAZ aangegeven dat ze te weinig kennis hebben over het onderwerp en dat er nog steeds een taboe rust op praten over seks en seksualiteit. “En dat terwijl zij juist degenen zijn die het gesprek straks aan moeten gaan", vervolgt Vince.

Het congres levert niet alleen meer kennis op, maar creëert ook een verbinding tussen studenten en het werkveld. Eén van de aanwezige studenten is Laurie, vierdejaars aan de Lerarenopleiding in Sittard. “Ik wil me vooral verdiepen in het bespreken van seksualiteit in de klas, waar ik vanavond ook een workshop over volg.”

Aan de slag
Die opgedane kennis kan ze later misschien wel toepassen tijdens haar stage in Heerlen. “Seksualiteit in de klas maakt nu maar een heel klein deel uit van onze opleiding en studenten vinden het ongepast om het hier over te hebben. Ik ben hier vanavond in ieder geval om mijn kennis en vaardigheden uit te breiden. Wie weet kan ik er uiteindelijk op mijn stageplaats ook mee aan de slag.” [Noëlle van den Berg]

De onderzoekers bestudeerden 1500 toetsvragen in het vwo tussen 1990-1995 en 2015-2021. Daaruit blijkt dat de examens 40 tot 50 procent minder examenstof bevatten, en de vragen makkelijker zijn geworden. Volgens de onderzoekers wordt hiermee een dalend kennisniveau onder examenkandidaten verdoezeld.

Bij de Fontys Lerarenopleiding in Sittard (FLOS) hebben ze ook gemerkt dat studenten in de loop der jaren minder goed zijn onderlegd. De lerarenopleidingen Wis- en Natuurkunde hebben een cursus Basis Wiskunde in het eerste jaar in het programma opgenomen om het tekort aan kennis op te vangen. Het is een herhaling van de stof die ze eigenlijk al zouden moeten kennen.

“De reken- en natuurkundevaardigheden zijn de afgelopen twintig jaar teruggelopen”, bevestigt Maurice Smeets. Maar de docent en opleidingscoördinator Natuurkunde bij FLOS benadrukt dat het niveau van eerstejaars niet zo dramatisch is dat ze niet door de opleiding heen komen. “Vwo’ers gaat het nog altijd goed af en ook havisten komen met voldoende inzet door de opleiding heen.”

Minder vakspecialisatie
Smeets wijdt de teruggang mede aan de invoering van het Studiehuis in het voortgezet onderwijs eind jaren negentig. Daarbij werd onder meer het vakkenpakket vervangen door verschillende profielen waaruit scholieren kunnen kiezen. Hierdoor heeft er volgens de opleidingscoördinator een enorme verbreding plaatsgevonden.

“Voorheen konden scholieren zich in zes vakken specialiseren en kregen ze heel veel uren les in elk van deze vakken. In het Studiehuis moeten ze hun tijd verdelen over veel meer vakken. Het profiel Natuur en Gezondheid kun je zelfs volgen zonder het vak natuurkunde”, zegt Smeets. “Het komt zelden voor, maar als deze mensen zich bij ons aanmelden, raden we ze aan eerst een deelcertificaat Natuurkunde op havo-niveau te halen.”

Voorzitter Pieter Duisenberg van universiteitenvereniging UNL vindt het een ernstig signaal voor het middelbaar onderwijs en het vervolgonderwijs, zegt hij in dagblad Trouw. Hij vreest dat Nederlandse studenten het vaker zullen afleggen tegen concurrentie uit het buitenland, met name voor lotingstudies aan prestigieuze opleidingen. “Willen we een kennissamenleving van de hoogste categorie blijven, dan hebben we een sterke onderwijsketen nodig.” Hij pleit voor aanvullend onderzoek. [Marieke Verbiesen/HOP]

Het Vista College is een mbo-onderwijsinstelling met verschillende locaties, waarvan één bij Maastricht Airport. Daar bevond Fontysstudent Vicka zich tot voor kort een paar dagen per week voor het geven van wiskunde. Voor haar volgende stage, komend schooljaar, hoopt ze weer terug te mogen keren.

In het enorme gebouw van de school staan helikopters, kleine vliegtuigjes die gebruikt worden voor de filmindustrie, cockpits, simulaties, (raket)motoren en passagiersvliegtuigen. De één in zijn geheel, de ander uit elkaar gehaald zodat studenten er hun kennis op kunnen toepassen. “Hier zie je bijvoorbeeld een bagageruimte”, legt Vicka uit. “Wij passen wiskunde toe om te kijken hoe deze ruimtes het beste ingedeeld kunnen worden.”

Je denkt er als buitenstaander niet meteen over na, maar overal waar je kijkt is wiskunde toegepast. Links, rechts, boven en onder. "Wis- en natuurkunde zijn namelijk de basis van alle techniek. Wat wij onze leerlingen leren is logisch denken”, aldus Vicka. “Dat doen we door ze met inzicht oefeningen op te laten lossen.”  

Vicka nam tijdens haar stage alle wiskundelessen van klas 1 niveau 4 over. Dat deed ze zes uur per week voor een groep van 27 man. "In het begin was dat wel even wennen. Sommige leerlingen zijn bijna even oud als ik - ik ben 23 jaar. Het is best apart dat ik dan mevrouw word genoemd.”

Toen de gewenning er eenmaal was, kon het genieten beginnen. Want genieten, dat doet Vicka met volle teugen als ze voor de klas staat. "Het mooiste aan mijn vak is dat wiskunde de basis is van zo'n beetje alle bètavakken. Er zitten zoveel mooie dingen in. Hoe verder je in de wiskunde komt, hoe meer je denkt: wow. Alles gaat zo mooi in elkaar over. Wiskunde is niet tastbaar, het zit in je hoofd. Hoe bizar is het dan dat er zoveel wiskundigen zijn geweest die iets hebben ontdekt en dat al deze dingen allemaal één kloppend verhaal vormen?”

Studenten helpen
Ze vervolgt: “Ik heb altijd al geweten dat ik studenten wil helpen. Lesgeven is een passie. Als docent moet je enerzijds een passie hebben voor je vak, anderzijds is het ook mensenwerk. Je moet kunnen inspelen op je studenten. Je hebt een hele klas voor je zitten, maar iedereen heeft andere behoeftes. Ga er maar aan staan.”

De inmiddels afgeronde stage bij het Vista College smaakte bij Vicka naar meer. Ze heeft haar stagebegeleider, Gerard Beuken, al gevraagd of ze volgend jaar terug mag keren. Hij gaat met een knipoog akkoord.

Beuken, die al jaren bij deze school in Maastricht werkt en Bron speciaal voor dit verhaal een uitgebreide rondleiding geeft, kent allerlei interessante feitjes. “Het mooie aan vliegtuigen is dat de techniek zich héél langzaam ontwikkelt. Je zou denken dat het snel gaat, maar dat is niet zo. Als een toestel ontwikkeld wordt, duurt het minimaal tien jaar voordat het geproduceerd gaat worden.”

Hij vertelt dat het in de lucht -60 graden is, dat een vliegtuig met vier motoren een complete vlucht op één motor kan vliegen (mochten de andere drie uitvallen), dat een toestel gemiddeld 180 ton weegt en dat het bouwen van een vliegtuig zeker 130 miljoen euro (!) kost. En dan heb je niet eens een dure. Een vliegtuig gaat volgens hem gemiddeld veertig jaar mee.

Allemaal automatisch
En piloten, hoe zit het daarmee? Beuken: “Ik ben daar altijd heel oneerbiedig over, maar een piloot doet eigenlijk vrijwel niets. De enige taken die hij heeft, zijn landen en opstijgen. De rest gaat allemaal automatisch en met computers.”

Een crash is volgens Beuken vrijwel nooit een gevolg van een fout in een computer. “Een crash gebeurt meestal door menselijk falen. Een piloot reageert dan bijvoorbeeld verkeerd op een signaal. Aan de techniek ligt het meestal niet. Techniek is eigenlijk onfeilbaar. Ik heb heel veel vertrouwen in een vliegtuig. Het meest onbetrouwbare deel is een piloot.” [Karen Luiken]

Voor deze Docent van het Jaar-verkiezing werden 37 kandidaten aangemeld door studenten en medewerkers. Vijf daarvan werden door een jury uitgekozen als genomineerden. Susan Beckers was er daar een van, net als Maaike Rijnders, Kirsten Cuppen, Mathilde Boots en Sabah Ouhassou.

Unaniem
“De jury heeft Susan Beckers unaniem als winnaar gekozen”, zo klinkt het maandag tijdens de nieuwjaarsbijeenkomst. De prijs wordt uitgereikt door de voorzitter van de studentenfractie. Zij omschrijft Beckers namens de jury als een goede ambassadeur voor het leraarschap. Iemand die volgens haar studenten en collega’s fris is, sprankelend, joviaal, deskundig, hardwerkend, betrokken, warm, inspirerend, betrouwbaar en integer.

“Ze heeft een duidelijke visie op het onderwijs en onderbouwt die goed naar studenten en het werkveld. Ze is een absolute expert in haar vakgebied. Met een aanstekelijke en enthousiasmerende aanpak, mooie en creatieve lessen en verrassende excursies weet ze haar studenten in te pakken voor het vak.” 

Een team
Beckers wint 2.500 euro, een bedrag dat ze mag besteden aan innovatie in het onderwijs. In een eerder interview met Bron gaf ze al aan die prijs graag te willen delen met haar collega’s. “Want we zijn een team, we doen het samen. We maken er met z’n allen wat moois van.” 

Toen had ze nog geen idee dat ze de titel en daarbij horende prijs ook echt zou winnen. “Maar ik ben er superblij mee”, zegt ze maandag in een eerste reactie. “Met het bedrag wil ik iets rondom leesbevordering met studenten doen. In de regio, of misschien zelfs op grotere schaal. Maar ik wil ook de leeshoek uitbreiden die we op onze opleiding in Sittard aan het opzetten zijn.” [Karen Luiken]

Jaren geleden liep de 36-jarige Beckers nog als student rond op de FLOS, nu geeft ze er zelf les. “Ik was 25 toen ik solliciteerde bij de pabo”, vertelt ze. “Ik dacht dat ik de baan nooit zou krijgen, maar ik bleek ongelijk te hebben. Ik werd aangenomen.”

Na drie jaar bij de pabo te hebben gewerkt maakte ze de overstap naar de lerarenopleiding. Haar eerste kindje was toen net geboren. Ze ging aan de slag als opleidingscoördinator en docent Nederlands. Dat laatste doet ze nu nog steeds, combinerend met het geven van vakken zoals historische letterkunde en vakdidactiek jeugdliteratuur.

“Mijn droom is uitgekomen”, zegt ze. “Ik heb altijd juf willen worden, dat was echt mijn droom. Ook al werd het me afgeraden toen ik op het vwo zat. Ik zou niet genoeg doorgroeimogelijkheden hebben, zeiden ze toen. Ik heb het advies afgewimpeld en ben gewoon naar de pabo gegaan. Beste keuze ooit.”

Docent van het jaar
Beckers is in de race voor de titel van Docent van het Jaar. Ze heeft geen idee waarom ze genomineerd is, door wie ze genomineerd is en wanneer dat is gebeurd. Maar ze is er blij mee. “Ten eerste omdat het natuurlijk een groot compliment is, maar ook omdat ik dit moment goed kan gebruiken om het leraarschap positief op de kaart te zetten.”

Wanneer Beckers gevraagd wordt naar haar beste kwaliteiten, zegt ze bescheiden: “Ik denk dat mensen in mij waarderen dat ik overal het goede probeer uit te halen. Maar ik wil mijn studenten ook meenemen in alles wat ik doe. Dat werkt blijkbaar.”

Mocht Beckers de titel winnen, dan deelt ze die het liefst met al haar collega’s. “Er werken hier zoveel goede, leuke en fijne docenten. Waarom ben juist ík dan degene die genomineerd is? We zijn een team, we doen het samen. Als ik de prijs win, vind ik dat al mijn collega’s er een deel van verdienen. We maken er met z’n allen wat moois van.”

Boodschap
Winst of geen winst, Beckers blijft doen waar ze zo van houdt: studenten opleiden tot docent. Altijd met de boodschap dat ze tijdens hun leerproces fouten mogen maken. “Leren is ook vallen. Je gaat struikelen, je gaat omvallen, je gaat fouten maken. Maar dat hoort erbij en is misschien zelfs wel hard nodig. Toen ik op de pabo zat, zei mijn begeleider altijd: het gaat er niet om dat je valt, maar dat je weer opstaat.” 

Een andere les die Beckers haar studenten mee wil geven, is een tekst die Toon Hermans in een van zijn liedjes zingt. "Als je lachen kan, moet je het doen.” [Karen Luiken]

Anderhalve week geleden opende Boots nietsvermoedend haar mail. ‘Gefeliciteerd, je bent genomineerd’, las ze vol ongeloof. “Ik dacht dat iemand me in de maling nam”, zegt ze. “Dit kon toch niet waar zijn? Ik werk hier pas een jaar.”

Maar het is wel degelijk waar. Boots, werkzaam bij Fontys in Sittard, is samen met Susan Beckers, Maaike Rijnders, Kirsten Cuppen en Sabah Ouhassou in de race voor de titel Docent van het Jaar.

En inderdaad: Boots werkt hier pas een jaar. Maar zelfs dan kun je dus al genomineerd worden. Voorheen stond ze in het voortgezet onderwijs voor de klas. Eerst als docente Frans, later switchte ze naar de Engelse taal.

“Nu ben ik lerarenopleider, vakdocent van twee domeinen, instituutsopleider en coach. Allerlei verschillende petten, maar dat maakt het werk juist zo leuk. Ik kan niet zeggen dat ik het één leuker vindt dan het ander.”

Nominatie
Boots had in eerste instantie geen idee wie haar genomineerd zou kunnen hebben. Was het een collega of zijn toch haar studenten verantwoordelijk voor alle aandacht en publiciteit die ze nu, graag of niet, krijgt? 

“Ik heb een beetje onderzoek gedaan en denk het inmiddels te weten. Het zijn mijn studentcoachees uit het derde jaar. Die geef ik al vanaf mijn eerste dag bij Fontys les.” 

Volgens die studenten is Boots altijd enthousiast, heeft ze een passie voor haar vak, is ze constant bereikbaar en kunnen ze altijd bij haar terecht als ze ergens mee zitten. Niks is te veel.

Oftewel: het perfecte plaatje? Dat nou ook weer niet, zegt de ietwat bescheiden Boots. Ze omschrijft zichzelf als een work in progress. “Ik denk dat het voordelig is dat ik tien jaar in het voortgezet onderwijs heb gewerkt. Ik kan praten over blunders en dingen die mis zijn gegaan, maar ook over successen die ik heb meegemaakt. Daar kunnen mijn studenten hun voordeel mee doen.” 

Een ander pluspunt is dat Boots Fontys van binnen en van buiten kent. Drie jaar geleden liep ze hier zelf nog rond als student. “Ik vind de kleinschaligheid van de opleiding heel fijn. Dat vond ik als student al, maar nu als docent alleen nog maar meer. De lijntjes zijn kort, docenten zijn goed bereikbaar. En er wordt altijd in het belang van studenten gedacht en gehandeld.”

Boodschap
En over die studenten gesproken... Wat wil Boots hen meegeven? “Ik heb laatst een lezing gehoord waarin werd gezegd: ‘I believe in trying’. Eigenlijk klinkt het heel simpel, maar dit is wel de waarheid voor onze studenten. Als je niet durft, doe het dan toch. Kijk hoe je je kunt ontwikkelen en waar je terechtkomt. Je mag vallen. Je hoeft niet altijd alles te weten.” [Karen Luiken]

Tygo aanwezig? Check. Björn aanwezig? Check. En daarmee is het controlerondje van de docenten van de lerarenopleiding natuurkunde in Sittard al rond. Voor dit schooljaar meldden slechts twee studenten zich aan voor de studie.

Tygo was de eerste. En even leek het erop dat hij ook de enige zou zijn. “Ik was in de veronderstelling dat ik alleen in een klas zou komen te zitten”, vertelt hij. “Toen ik me aanmeldde, hoorde ik namelijk dat ik de enige was. Maar een week later volgde dan toch de tweede.”

Andere studies
Het feit dat Tygo mogelijk alleen zou zijn, weerhield hem er niet van om toch voor de studie te kiezen. Al denkt hij daar nu - achteraf gezien - misschien anders over. “Als ik inderdaad alleen zou zijn gebleven, zou het ’t dan waard zijn geweest? Nu heb ik ten minste nog iemand om tegen te praten.”

Er werd ook nog even gedacht aan andere opleidingen. Tygo’s eerste keus was bijvoorbeeld de studie Toegepaste Psychologie. “Maar dat plan liep vast door corona. Daarna ben ik me gaan oriënteren en kwam ik erachter dat het docentschap me erg interesseert. Omdat de bèta-vakken mijn favoriete vakken zijn, kwam ik al snel uit bij natuurkunde, scheikunde of biologie.” 

Het werd dus natuurkunde. “Eigenlijk puur omdat deze studie dichtbij huis is. De andere twee opleidingen zijn in Tilburg en dat is toch ver. Dan moet je op kamers, terwijl ik nu heel veel geld bespaar door thuis te blijven wonen. Voorlopig blijf ik lekker hier.” 

Rustig
Met hier bedoelt de student Sittard, zijn veilige thuishaven. De plek waar hij in het weekend tegen een balletje trapt en waar hij samen met Björn de collegebanken bezet. Nou ja, bezet… “Het is heel rustig in de klas. Er zijn relatief weinig vragen, dus je komt snel door alle lesstof heen. En bovendien kunnen de lessen heel specifiek op ons worden ingericht. Als we ergens moeite mee hebben, wordt daar meer aandacht aan besteed.” 

Dat zijn de voordelen van een kleine klas, maar er zijn ook nadelen. “Het is natuurlijk veel gezelliger om een grote klas te hebben. Wiskunde volgen we bijvoorbeeld samen met een andere klas. Die bestaat uit twintig studenten, tien keer zoveel als onze klas. Tussen de lessen door schieten we veel met hen op. Al kan ik het met Björn ook goed vinden.”

In de media
Kleine klassen komen vaker voor, daar is op zich niets bijzonders aan. Fontys heeft bijvoorbeeld klassen met tien personen, acht, zelfs zes. Maar twee? Dat zijn er wel heel weinig. Geen wonder dus dat media over deze bijzondere gebeurtenis berichtten. Er verscheen een artikel in De Limburger en in De Telegraaf. Bron schreef er ook over.

“Ik vond het heel raar dat ik in de media verscheen”, zegt Tygo daarover. “Ik heb niets meer gedaan dan mezelf ingeschreven voor een opleiding. Het is vreemd dat iets wat voor mij heel normaal is, zo bijzonder blijkt te zijn.” [Karen Luiken]

Vorige week publiceerde Bron een blog van Roos Vervoort, student aan de lerarenopleiding van Fontys in Tilburg (FLOT). Ze maakt zich grote zorgen over de financiële gezondheid van haar instituut. Volgens Vervoort schreeuwt de maatschappij om goed opgeleide leraren, maar kan FLOT financieel het hoofd maar net boven water houden. Gevolg: het schrappen van lesuren en -nog erger- mogelijk het verdwijnen van lerarenopleidingen. Ze vindt dat er juist meer geïnvesteerd moet worden in lerarenopleidingen. Daar ligt onder meer een taak voor de overheid, meent Vervoort.

Ad Vissers, directeur van de lerarenopleiding van Fontys in Tilburg, erkent de problematiek. Hij bevestigt dat FLOT al tien jaar kampt met financiële problemen. Er stroomt minder geld binnen dan eruit gaat. Dat komt omdat er elk jaar minder nieuwe studenten instromen, terwijl de kosten gelijk blijven of zelfs stijgen. Maar volgens Vissers is dit geen trend die enkel geldt voor zijn instituut. “Het onderwijsveld in heel Nederland verkeert in dezelfde situatie. Er is structureel te weinig geld. Toch worden we nog steeds goed beoordeeld.”

Het moet beter
Niettemin vindt de directeur dat het beter moet. “Doordat we al zo lang met een beperkt budget werken, zijn er minder contacturen tussen docenten en studenten. Omdat er zelfstandigheid van ze wordt verwacht, vallen er meer studenten uit dan we zouden willen. En de druk op docenten is onverminderd hoog.”

Er is volgens Vissers geen discussie dat er wat moet gebeuren, maar hoe dat zou moeten gebeuren. “Dat kan voor iedere opleiding net iets anders zijn, daarom geven wij veel ruimte en vertrouwen aan teams om de best passende oplossing voor hun opleiding te vinden. Wij moeten en willen dat doen omdat de maatschappij voor goed onderwijspersoneel afhankelijk is van de docenten die wij opleiden.”

Anderzijds ligt de verantwoordelijkheid volgens Vissers bij de overheid. De directeur is van mening dat de maatregelen die de overheid neemt nauwelijks houtsnijden. “Een voorbeeld: de minister van onderwijs is met het voorstel gekomen om parttimedocenten die meer dagen gaan werken extra te belonen. Ik zou liever zien dat de minister het beroep van leraar structureel aantrekkelijker maakt door te investeren in de leeromgeving van de lerarenopleidingen. Dat is beter dan een ad hoc-regeling waarvan niemand weet hoe die uitpakt.”

Aan de poort rammelen
Om die reden vindt Vissers dat de hogescholen aan de poort van het Binnenhof moeten blijven rammelen. Wat hem betreft zou er bijvoorbeeld een financiële ondergrens kunnen worden ingevoerd die ervoor zorgt dat alle lerarenopleidingen, hoe groot of klein ze ook zijn, goede docenten kunnen blijven opleiden. Vissers ziet één lichtpuntje: “Er lijkt budget beschikbaar te komen voor kleine opleidingen die bedreigd worden.”

Een van de kleine opleidingen binnen de Fontys lerarenopleidingen die het moeilijk heeft, is Theologie Levensbeschouwing in Utrecht. Dit studiejaar heeft de opleiding maar een paar studenten aan zich weten te binden, en dat terwijl de opleiding volgens Vissers voorziet in een maatschappelijke behoefte. Blogger Roos spreekt haar zorgen uit over het voortbestaan van deze opleiding. Maar volgens de directeur is dat niet nodig. “Er worden geen opleidingen geschrapt”, zegt hij met nadruk.

In actie
FLOT is met verschillende acties bezig om opleidingen in de lucht te houden. “Wij zoeken elke euro bij elkaar om meer aandacht en tijd aan onze studenten te kunnen besteden en de kwaliteit van onze 49 opleidingen zo goed mogelijk te borgen”, belooft Vissers. “Zo gaan wij komend jaar een derde van onze huisvesting afstoten. Met het geld dat hierdoor beschikbaar komt, kunnen we meer docenten aantrekken. We hebben berekend dat dit bijna 10 procent extra tijd oplevert die docenten aan studenten kunnen besteden.”

Ook heeft FLOT het management laten krimpen van 11 naar 8 fulltimers om de coördinatie dichter bij de opleidingen te leggen. En er wordt kritisch gekeken naar de gezamenlijke kosten van overhead en diensten binnen FLOT en Fontys. De opleidingen hebben de ruimte gekregen om het onderwijs naar eigen inzicht in te richten. Dat is bijzonder in een sector die door de overheid behoorlijk gereguleerd wordt, weet Vissers.

“Ik ben ervan overtuigd dat als je professionals het vertrouwen, de verantwoordelijkheid en de vrijheid geeft, je tot betere resultaten komt dan wanneer je ze een systeem oplegt. Bovendien heeft elk van onze lerarenopleidingen een eigen identiteit en context om tot verbetering te komen. Ook studenten betrekken we bij dit proces.”

Creatieve oplossingen
Een van de oplossingen die zijn bedacht, is het laten samengaan van het leren van studenten die in verschillende fases van de studie zitten. Vissers: “Zo kunnen eerstejaars leren van ouderejaars die al goede leraren in spe zijn. Ook kan het onderwijs zo ingericht worden dat de lessen van het tweede en derde jaar om het jaar worden gegeven aan studenten die hun propedeuse hebben gehaald.”

De tekorten van FLOT worden gedekt door andere instituten en opleidingen van Fontys. “Dat is fijn, maar dat moet je altijd goed kunnen uitleggen”, zegt Vissers. “En het is geen structurele oplossing.” Structureler is de Transitie Educatieve Opleidingen (TEO), waarbij alle educatieve opleidingen kijken hoe ze intensiever kunnen samenwerken om kosten te besparen en de kwaliteit van het onderwijs te borgen.

“Het is geen gemakkelijk opdracht, maar we hebben een hart voor onderwijs en dat houdt ons gaande”, aldus Vissers. [Marieke Verbiesen]

Wiersma, minister voor primair en voortgezet onderwijs, begint binnenkort met een proef waarbij leraren die meer gaan werken een bonus krijgen. Bedoeling daarvan is dat leraren hun parttimecontract omzetten in een fulltimecontract of dat leraren van bijvoorbeeld twee naar vier werkdagen gaan. Scholen die mee willen doen, moeten zich voor 1 december melden.

De kans is klein dat Fontys dat gaat doen. “We hebben de afgelopen maanden met een aantal instituten overlegd over de vraag of een Fontysbrede impuls, zoals een bonus of een algemene oproep, hier zou helpen”, legt Frans Möhring uit, directeur van de dienst Personeel & Organisatie.

“De conclusie was dat het in onze context niet veel zou toevoegen en dat we daarin ook te veel verschillen van de situatie in het primair onderwijs met een beperkt aantal vrij generieke docentrollen in een school.”

Daar komt nog eens bij dat medewerkers van Fontys volgens Möhring altijd al de mogelijkheid hebben om wijzigingen in hun parttime percentage voor te stellen en dat daar waar de nood hoog is, het gesprek over ophoging als mogelijke of tijdelijke oplossing voor schaarste actief wordt opgezocht. “Een generieke maatregel daarbovenop voegt niet zoveel toe, zo was onze conclusie. En bovendien zijn er binnen Fontys ook plekken waar geen onderbezetting is”, zegt Möhring.

Oplossingen
Nus Waleson, directeur van Fontys Hogeschool Kind en Educatie, vindt dat de landelijke sector educatie elke mogelijke maatregel om het lerarentekort op te lossen, zou moeten beproeven. Maar heel enthousiast over het plan van minister Wiersma is hij niet.   

 “In het onderwijs, en dan bedoel ik met name het basisonderwijs, werken vooral veel vrouwen parttime. Als zij meer moeten gaan werken om de bonus te krijgen, terwijl tegelijkertijd  de tarieven voor de kinderopvang worden verhoogd, dan is het de vraag welke afweging ze maken.”

Fontys kan zich volgens Waleson beter inzetten voor het aantrekkelijker maken van de lerarenopleidingen en intensieve begeleiding om uitval tegen te gaan. “Schoolbesturen zorgen er samen met de pabo’s voor dat leerkrachten in de eerste twee jaar van de start van hun carrière intensief begeleid worden. Veel mensen vallen uit, zeker in deze krappe arbeidsmarkt. Deze maatregel moet daar een stokje voor steken.”

Andere middelen
Ad Vissers, directeur van Fontys Lerarenopleiding Tilburg, heeft het over dezelfde oplossing. Eentje die volgens hem veel beter werkt dan de proef met de bonus. “Ik ben voor een waardering van de complexiteit en diversiteit van onderwijsgevend personeel, maar ik ben tegen het idee van de proef. We kunnen beter de arbeidsvoorwaarden voor leraren aantrekkelijker maken om het belang van de noodzaak van het beroep in te laten zien.”

Een middel inzetten om fulltimers meer te laten verdienen dan parttimers, is volgens Vissers niet juist. “Parttime krachten zijn soms onhandig in een organisatie omdat je ze slechts beperkt in kan zetten, maar ze zijn ook heel waardevol. Ze zijn flexibel en kiezen bewust voor een bepaalde mix van werkzaamheden. Het klinkt in mijn oren niet terecht dat mensen die fulltime beschikbaar zijn, per uur meer betaald krijgen dan een parttimer.”

Het bedachte instrument om een splitsing tussen fulltimers en parttimers te maken, heeft naar zijn mening ‘niet de juiste geur, kleur en smaak’. “De bonus is een pervers middel om mensen te stimuleren om meer te gaan werken. Je gaat ze forceren. Je inspireert ze om dingen te doen waar ze niet de energie of tijd voor hebben. Mensen die nu als parttimer al een hoge werkdruk ervaren, zullen dat als fulltimer alleen nog maar meer hebben.”

Geen goed idee
Docent Onderwijskunde William Buys staat er hetzelfde in. Ook hij denkt dat de proef niet zal werken. “Ik denk dat veel mensen er heel bewust voor kiezen om twee of drie dagen te werken. Om meer thuis -bij de kinderen- te kunnen zijn, om meer vrije tijd te hebben of om welke andere reden dan ook. Vijf dagen werken is tegenwoordig bijna ouderwets.”

Buys denkt dat geld niet de trigger zal zijn om hen uit de door hun gekozen balans te halen. “En bovendien: als iemand voor de bonus kiest en dus meer voor de klas gaat staan, doet hij dat dan nog wel om de juiste redenen? Doet hij het als passie voor zijn vak of voor het geld?” [Karen Luiken]

Inclusief de deeltijdaanmeldingen staat de teller overigens op zes. Smeets relativeert maar is ook bezorgd: “We zijn nu eenmaal een kleine opleiding, met jaarlijks acht tot twaalf voltijders.” Evengoed zit de vakgroep met de huidige stand niet op schema. “De trend van de voorbije twee jaar is dat de instroom afneemt, zowel bij vol- als deeltijd.”

Concurrentie
Hoe verklaart Smeets dat er zo weinig animo is voor bèta-onderwijs, terwijl de banen toch voor het oprapen liggen? “De status van het docentschap is momenteel gering, wat terugslaat op de instroom bij alle lerarenopleidingen.”

Wat bij de lerarenopleiding Natuurkunde verder meespeelt, is dat er volop alternatieven zijn voor exacte talenten. “We hebben veel concurrentie, van allerlei techniekopleidingen met ronkende Engelse namen. Ouders zeggen vaak al: het onderwijs, dat is toch behelpen? Waarom kies je niet voor een technische functie in het bedrijfsleven? Vaak is er daar natuurlijk ook meer te verdienen dan in het onderwijs. Lastig om daartegen op te boksen.”

Ranking The Class
Op verschillende manieren probeert de lerarenopleiding Natuurkunde de aanwas te vergroten. “Ons docententeam laat zich vaker zien op stagescholen om het contact met vakdocenten warm te houden. Ook zij kunnen hun leerlingen wijzen op de studiekeuze onderwijs.”

Daarnaast is er een spel ontwikkeld dat natuurkundestudenten spelen in hun (bovenbouw) stageklas. “Daarin kiest een klas onder het motto ‘Ranking The Class’ spelenderwijs de medeleerling die zij het meest geschikt vinden voor het onderwijs. De vraag is ‘Wie is de leraar?’ en daar probeert de klas dan op een ludieke manier achter te komen.”

Ook dit moet het denkproces aanzwengelen dat het onderwijs een beroepsmogelijkheid is. Smeets: “Zo is het bij mij ook gegaan. Ik ging pas nadenken over de lerarenopleiding nadat een collega van mijn vader zei dat hij in mij wel een docent zag.”

Ondergrens
Het huidige docententeam telt 4 medewerkers en 3 fte. “Hoe minder aanmeldingen, hoe meer druk op dat team. Het geld volgt de student en dit zorgt dat we met steeds minder fte onze opleiding moeten bemannen. Daaraan zit natuurlijk een ondergrens. Ik schat dat we inmiddels met zo’n 2 fte de opleiding draaiende houden terwijl het resterende deel opgaat aan instituutsbrede taken.”

Zo zit een collega deels onder dak bij een lectoraat en houdt Smeets zich verder bezig met een transitiewerkgroep. Aan stoppen wordt voorlopig niet gedacht. “Maar je moet toch studenten hebben, anders houdt het een keer op.”

Perspectief
Dat leraren Natuurkunde nodig zijn in onze steeds technologischer wordende samenleving staat als een paal boven water. “Juist daarom is dit zo’n dramatische ontwikkeling. De kwaliteit van het vak Natuurkunde wordt er niet beter op, nu steeds meer wiskunde- of biologiedocenten het erbij doen, of tweedegraders ook de vwo-bovenbouw in gaan.”

Smeets ziet als mogelijke oplossing duidelijkere keuzes van de overheid. “In plaats van generieke maatregelen – zoals de collegegeldkorting voor alle pabo’s en lerarenopleidingen – kies je ervoor om juist alleen de bètavakken te stimuleren. Ik denk dat je hier gerichter moet sturen. Maar ja, misschien ligt dat iets te gevoelig in egalitair Nederland.” [Frank van den Nieuwenhuijzen]

Zoals Bron vorige week al meldde,  is het landelijk slecht gesteld met de aanmeldingen voor het hbo. Dat aantal ligt sinds deze week op -8 procent vergeleken met vorig jaar. Met name de opleidingen in het educatieve en het zorgdomein blijven achter. Een studie en later een baan in het onderwijs of in de zorg, daar voelen aankomende studenten minder voor. 

In die twee domeinen scoort Fontys tot nu toe aanmerkelijk lager nog dan het landelijk gemiddelde: -20 procent. Maar de forse achterstand in aanmeldingen beperkt zich niet tot die twee domeinen. Gemiddeld is het aantal aanmeldingen bij Fontys over de hele linie 19 procent lager dan een jaar eerder.  

Het zijn tussentijdse cijfers en pas in mei zal duidelijker worden of de soep echt zo heet gegeten wordt. Maar uiteraard zijn er zorgen, zo zegt bestuurslid Hans Nederlof. “Het heeft zeker onze aandacht. We hebben er deze week met het college van bestuur over gesproken en gaan binnenkort nog een keer met de dienst Marketing en Communicatie om de tafel zitten.  Nee, er is geen paniek. Maar wel ongerustheid.”

Doorstroming
Naast de cijfermatige zorgen, zit de ongerustheid vooral in het feit dat er geen aantoonbare oorzaak is waarom op dit moment in het jaar Fontys zoveel achterloopt op het landelijk gemiddelde.  

Voor sommige opleidingen en instituten valt het overigens mee: ICT, HRM en Toegepaste Psychologie, en International Business School zitten nauwelijks in de min. Andere zoals Academy for the Creative Economy (ACE), Pedagogiek, Toegepaste Natuurwetenschappen en Bedrijfsmanagement, Educatie en Techniek zitten daarentegen dik in de dubbele rode cijfers, tot zelfs -52 procent aanmeldingen.  

Soms zijn daar specifieke verklaringen voor te geven, zoals ACE dat zichzelf herpositioneerde na de coronacrisis. En voor álle opleidingen zijn oorzaken aan te wijzen die ook landelijk spelen. De komst van de basisbeurs in 2023 zorgt er bijvoorbeeld voor dat meer scholieren nu een tussenjaar overwegen. Het aantal havisten dat doorstroomt naar hbo daalt landelijk, mede omdat een groter deel kiest voor het mbo. 

En er zijn regionale factoren. De demografische ontwikkeling speelt het hele zuiden van het land parten. Het mbo en het vwo laten landelijk een daling zien in aanmeldingen die in Zuid-Nederland nog groter is. 

In de Fontysregio is de daling onder mbo'ers bovendien nog groter. Een van de redenen daarvoor is dat het bedrijfsleven hard aan deze mbo4-groep trekt, en dat die groep daardoor vaker kiest voor een baan in plaats van een vervolgstudie.  

Uitstelgedrag
Een andere oorzaak van het lagere aantal aanmeldingen is dat veel scholieren de keuze voor hun studie later maken. “Dit uitstelgedrag horen we ook terug van de decanen die wij spreken”, zegt Daan van der Velden van de dienst Marketing en Communicatie van Fontys. “Daardoor zijn ze wat apathischer als het om de studiekeuze gaat.”

Dat heeft ook te maken met de coronacrisis. Veel scholieren hebben de afgelopen twee jaar niet lekker in hun vel gezeten, hadden stress en/of liepen achterstanden op. Daardoor zijn ze nu vooral bezig met het halen van hun diploma. En de verwachting is dat er dit jaar minder scholieren in het voortgezet onderwijs dat diploma zullen halen.

Geen reden
Maar al deze factoren en oorzaken, enkel of gecombineerd, verklaren niet waarom Fontys het zo veel slechter doet dan andere hbo-instellingen. Niet alleen is het verschil met de landelijke cijfers groot; ook bij een vergelijking met alleen de hbo-instellingen in het zuiden steekt Fontys schril af.

Zo staat Avans nu op -10 procent en Hogeschool Arnhem en Nijmegen op -5 procent. Hogeschool Zuyd ziet verrassend genoeg niet eens krimp: daar is het aantal aanmeldingen tot nu toe even groot als vorig jaar rond deze tijd.

“Wij hebben er als enige ook voor gekozen om in november geen fysieke open dagen te organiseren”, ziet bestuurslid Nederlof als een mogelijke factor. “Dat was op dat moment een weloverwogen besluit vanwege corona. Andere hogescholen hielden wel een fysieke open dag. Daar hebben we dus wel iets laten liggen dat voor een deel het verschil kan verklaren.”

Misschien. Voor een deel. Feit is dat er geen sluitende verklaring is, zo geeft ook Van der Velden toe. “Op veel van die factoren hebben we helaas gewoon geen invloed. Decanen weten wel precies te zeggen waarom scholieren in het algemeen minder doorstromen of nog niet met hun studiekeuze bezig zijn. Maar ook zij kunnen niet verklaren waarom Fontys het dan nog zoveel slechter doet dan andere.”

Draaien aan knoppen
Uit onderzoek komt niet naar voren dat het aan de voorlichting, de open dagen of de campagnes ligt. Een inmiddels gehouden imago-onderzoek leverde ook niets op dat deze forse daling enigszins kan verklaren. Van der Velden: “Omdat we de oorzaak niet kennen, weten we ook niet aan welke knoppen we moeten draaien."

"In mei, zo is de verwachting, zal een nivellerend effect optreden als meer scholieren alsnog een keuze hebben gemaakt. Maar zeker weten doen we het niet. Het zal echt niet die -19 procent blijven, denken we. Maar we gaan er op achteruit. Zo'n grote achterstand op de landelijke cijfers krijgen we niet meer weggewerkt.”  

Gevolgen
Maar wat als er weinig of geen nivellering optreedt? Betekent dit, om maar iets te noemen, gedwongen ontslagen of opleidingen die de deuren moeten sluiten? Zo somber ziet Nederlof het zeker niet in. “We zijn de afgelopen zeven jaar ook heel erg gegroeid, en ook in die periode waren er opleidingen die het wat minder goed deden.”

“We hebben een flexibele schil en er zijn andere ‘instrumenten’ die we tot onze beschikking hebben. Zo'n vaart zal het dus niet lopen voor Fontys, zelfs niet als we als instelling bijvoorbeeld duizend nieuwe studenten minder zouden krijgen."

"Wel is het jammer dat we bij deze cijfers ook merkbaar marktaandeel verliezen. En dat er bij sommige instituten ongerustheid is, ja dat snap ik. Op dat niveau kan de problematiek heel indringend zijn of worden. Daar kijken wij als bestuur dus ook met zorg naar.” [Jan Ligthart] 

In steeds meer beroepsgroepen wordt gebruik gemaakt van bewegend beeld. Denk aan een psycholoog die Disneyfilmpjes gebruikt in therapiesessies, een docent die lesstof verduidelijkt met videoclips of een ondernemer die een nieuw product promoot met een videopresentatie.

Beeld is alom tegenwoordig, stelt Tineke Ausems, onderwijsmanager bij Fontys Lerarenopleiding Sittard (FLOS) en coördinator van de minor Filmeducatie. “Zeker jongeren zien talloze filmpjes per dag en communiceren steeds vaker met bewegend beeld. Logisch, want met video kun je veel sneller je boodschap communiceren dan met een lap tekst.”

Het niveau van deze filmpjes is over het algemeen niet bijster hoog. Bij het inzetten van bewegend beeld in de beroepspraktijk ligt de lat volgens Ausems een stuk hoger en dus is het voor studenten zinvol om hun kennis van film verder te ontwikkelen.

Unieke taal
In de minor Filmeducatie, een samenwerking tussen FLOS en Filmhub Zuid, gaan studenten een half jaar lang fulltime aan de slag met filmeducatie. Vanuit hun thuisbasis in De Witte Dame in Eindhoven leren ze de unieke taal van bewegend beeld lezen, schrijven én spreken. Niet alleen in de collegezaal, maar ook in de praktijk bij filmfestivals, in de filmzaal en door zelf filmfragmenten te maken.

Ausems: “We leren studenten op een goede, bewuste manier met beeld omgaan. Dat begint met het leren analyseren van films. Films kijken en doorgronden is dan ook een belangrijk onderdeel van de minor. We hebben daarom experts van filmhuis Lumière en bioscoop Natlab betrokken bij het samenstellen van ons curriculum.”

Boodschap overbrengen
Studenten leren tijdens de minor hoe beeld binnen de verschillende beroepsgroepen wordt ingezet. “Dat verschilt sterk per vakgebied”, stelt Ausems. 

“Een journalist zet beeld heel anders in dan een HRM’er of een verpleegkundige. Studenten leren bij ons hoe zij hun specifieke boodschap op een goede manier kunnen overbrengen. Daarbij hebben we zowel aandacht voor de theorie als voor de technische aspecten van film maken.”

De nieuwe minor richt zich volgens managementassistent Kim O’Loughlin op alle mogelijke doelgroepen en alle hbo-studenten van Nederland. “We hebben studenten van zeer uiteenlopende studies in huis, van Communicatie tot Toegepaste Psychologie en van International Business tot Social Work.”

Veel animo
De belangstelling voor de gloednieuwe minor is groot. O’Loughlin: “Binnen twee weken zaten we vol en er is inmiddels zelfs een wachtlijst. Daarmee lijkt de minor een schot in de roos.”

In september start de eerste groep van twintig studenten in De Witte Dame. In februari 2023 hopen Ausems en O’Loughlin met twee groepen te kunnen starten.

Ausems: “De animo is er, maar we moeten eerst kijken hoe het loopt. Op termijn willen we flexibeler worden en ook onderdelen van de minor kunnen aanbieden. Dan hoeven studenten niet per se de hele minor te volgen, maar kunnen ze zich specialiseren in bepaalde onderdelen.” [Ivo van der Hoeven]

De Vereniging Hogescholen stelt dat het nog te vroeg is om conclusies te trekken. “Je ziet wel vaker fluctuaties”, zei voorzitter Maurice Limmen in dagblad Trouw. “Maar natuurlijk wil je dit niet. Zeker niet in de zorg en onderwijs, dat zijn vitale beroepen.”

Als oorzaak voor de terugval wordt vooral gewezen op de onzekerheid waarin studenten verkeren over de financiering van hun studie. Nu is er nog een leenstelsel, vanaf collegejaar 2023/2024 keert de studiebeurs terug. Onduidelijk is wat in het tussenliggende jaar gebeurt.

Daardoor besluiten mogelijk veel scholieren om dan maar een tussenjaar te nemen. Niet alleen een zorg voor de hogescholen, maar ook een maatschappelijk probleem: in de loop van 2026 zouden dan veel minder afgestudeerden op de arbeidsmarkt komen.

Coronajaren
Bij Fontys in Sittard zien ze de bui al een beetje hangen. De lerarenopleidingen daar hebben tot nu grofweg 15 procent minder aanmeldingen dan de afgelopen jaren. “Al kun je je afvragen hoe representatief die coronajaren waren”, plaatst directeur Anton van den Brink meteen een kanttekening.

“Maar we lopen achter, zonder meer. We zien dat ook terug bij de aantallen bezoekers van de open dagen. En ja, dat zijn aantallen die reden geven tot zorg.”

Bij de lerarenopleidingen in Tilburg is het al niet anders. “Wij zitten eerder op 20 dan op 15 procent minder aanmeldingen. In het verleden gingen we pas in mei serieus kijken naar de aanmeldcijfers. Maar de signalen zijn nu inderdaad niet goed”, zegt directeur Ad Vissers.

Studiebeurs
Toch hebben beide directeuren twijfels bij de redenatie dat het allemaal terug te voeren is op de omschakeling van leenstelsel naar studiebeurs. Zo zien universiteiten nog geen afname. En er zijn hbo-opleidingen, ook binnen Fontys, die wel ‘normale’ cijfers laten zien. Van den Brink: “Al zijn dat wel de internationale studies, niet de educatieve opleidingen. "

Hij kan ook andere oorzaken noemen voor de terugval bij die onderwijs-opleidingen: "Er speelt ook dat er in het zuiden demografische krimp optreedt. En de arbeidsmarkt is heel goed op dit moment.”

Een klein voordeeltje ziet hij ook: “De studenten die zich tot nu toe hebben aangemeld, lijken wel een veel afgewogener keuze te maken. Ze zijn gemiddeld genomen gemotiveerder, dus dat stemt dan weer wel hoopvol.”

Vissers is er evenmin van overtuigd dat het allemaal te wijten is aan de onduidelijkheid over de toekomstige studiebeurs. “Ik hoor daar zelf jongeren nooit over. Het zijn vooral de verstandige volwassenen die met dat argument komen.”

Hij wijst ook op de eerdere halvering van het collegegeld voor wie zich inschreef voor een opleiding tot leerkracht. “Die regeling had toen heel weinig effect. Maar ik weet het ook niet. Als de aanname is dat de aanmeldingen achterlopen vanwege de studiebeurs, dan is dat zo.”

Imagoprobleem
Wel wijst Vissers, net als zijn collega Van den Brink, op een andere, mogelijk zwaarwegende oorzaak. “Het imago van het onderwijs. Dat is een lastig ding. Het is hier in Nederland niet zoals in Finland, waar een baan in het onderwijs als heel eervol wordt beschouwd.”

“Het beroep van leraar heeft die reputatie hier niet. Ondertussen wordt de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de leraar wel steeds groter en het ambacht daarmee steeds zwaarder. Dat heeft de afgelopen jaren geleid tot een imago in de maatschappij dat moeilijk is bij te sturen.”

Los van dat alles, zo stellen beiden, zou het zonder meer fijn zijn als er meer duidelijkheid komt over de toekomstige studiebeurs en het tussenliggende studiejaar 2022/2023.

Van den Brink: “Het zou in elk geval heel erg goed zijn omdat er nu een enorm spanningsveld is onder studenten. Tussen studeren enerzijds en werken, om de schuld van de lening niet te hoog op te laten lopen, anderzijds. Helderheid hierover van de regering zou zeker helpen.”

Die helderheid wordt mogelijk morgen, vrijdag, al een beetje gegeven. Vandaag lekten in elk geval al concrete voorstellen uit over de basisbeurs vanaf 2023.  Minister Dijkgraaf (Onderwijs) zei woensdag tegenover de Tweede Kamer: “Ik heb er goede hoop op dat ik u snel, waarschijnlijk deze vrijdag, een hoofdlijnenbrief kan sturen.”  [Jan Ligthart] 

Het leesvaardigheidsonderzoek Pisa-2018 laat zien dat 42 procent van onze 15-jarigen het lezen van een boek pure tijdsverspilling vindt. En: er is geen land ter wereld waar leerlingen zo weinig plezier beleven aan lezen als in Nederland. 

Om dat om te draaien introduceert educatieve uitgeverij Bink een ‘radicaal andere aanpak’ voor ons leesonderwijs. Sleutel van Het Nieuwe Lezen: leg minder nadruk op technisch lezen – zoals het verklanken van lettergrepen in het primair onderwijs of obligate literaire analyse op de middelbare school – en focus op plezier en nieuwsgierigheid.

U-bocht
Ronald Giphart (56) is, samen met bijvoorbeeld Őzcan Akyol en Paulien Cornelisse, ambassadeur van deze ommezwaai. “De toekomst van de literatuur hangt óók af van de bereidheid van jongeren om te lezen. Dat gaat me als schrijver aan het hart. Daarbij leerde ik zelf ooit het plezier van lezen ervaren, en dat gun ik iedereen.”

Hij kan zich er zeker in vinden dat de Blink-leesmethodiek plezier en eigen interessegebieden centraal stelt. “Dat deed mijn leraar Nederlands in 5 VWO, meneer van Bueren, precies zo.”

“Die begon met te zeggen: maak je geen zorgen over de verplichte leeslijst. Iedereen die de boeken op de lijst leest krijgt een 7. Maar als ik jullie vuur en bevlogenheid voel, komt de 9 in beeld.”

Hij stelde bovendien alle genres vrij: Harry Mulisch hoefde niet per se. “Maar via de triviale thriller die een klasgenootje uitkoos, kwam hij uit bij de spannende plot van W.F. Hermans’ De donkere kamer van Damocles. Zo bereikte hij via een U-bocht toch zijn doel: vertellen over literatuurgeschiedenis en literaire kwaliteit.”

Lezen levert veel op
Naast de vrije keuze voor een boek, laat de Bink-methodiek ruimte voor variatie. “Ze leggen de link tussen het boek en film, TikTok, games, enzovoort, waarbij ze steeds in de belevingswereld van een leerling blijven.”

In dit verband werkte Giphart mee aan de pilot Readification, van onder meer de Stichting Lezen, waarmee de combinatie tussen literatuur en games werd gezocht. 

“Daarbij zijn stiekem tekstbijdragen van bekende schrijvers in de game-app van Assassins Creed Valhalla gesmokkeld. Zulke trucjes scoren goed- jongeren downloaden de toegevoegde verhalen en lezen ze.”

Puberteit
Over de reden voor de lage leesmotivatie is hij helder: “Het verplichte karakter werkt tegen. Uit onderzoek blijkt dat eigenlijk alle kinderen tot aan de puberteit van lezen houden. In het voortgezet onderwijs wordt het dan ineens onderdeel van het curriculum, een moetje. Rond lezen ontstaat een negatief sfeertje.”

Zijn hele schrijverscarrière heeft Giphart geprobeerd lees-koudwatervrees weg te nemen. “Ik kom nog steeds vaak op scholen. Eén van de dingen waarop ik wijs is dat iedereen precies kan lezen over wat hem of haar bezighoudt.”

“Het is niet Pinkeltje aan de ene kant en De Grote Drie aan de andere. Er is een wereld van Young Adult-boeken met alles erop en eraan: liefde, seks, onzekerheid, enzovoort.”

Sociale en slimmer
Dat regelmatige leessessies je socialer en slimmer maken, is een andere prikkel die hij zijn toehoorders op scholen graag voorhoudt: “Door te lezen leg je een link met de wereld.”

“Ook is aangetoond dat je van lezen socialer en empatischer wordt. Bovendien prikkelt het je cognitieve vermogens- je wordt letterlijk slimmer door te lezen. Dat kan het verschil uitmaken tussen een 5,0 en een 5,5, zeg ik dan tegen leerlingen.”

“Veel mensen klagen over taalluiheid bij jongeren, dat ze bijvoorbeeld alleen nog staccato What’s App-berichten schrijven. Maar dat maak je dan weer interessant voor ze door die tekstjes de literatuur binnen te halen en deel uit te laten maken van een verhaal."

Phileine zegt sorry
Als schrijver van goedlopende romans als Phileine zegt sorry en Ik omhels je met duizend armen probeerde Giphart altijd om ook jongere lezers te raken. 

“Als schrijver hou ik continu zicht op de lezer. Juist jij, lezer, neemt de moeite om mijn boek ter hand te nemen - dus wil ik je daarvoor belonen door mijn verhaal zo herkenbaar, spannend, ontroerend of geil op te schrijven.”

Bij jongeren geldt dit nog sterker dan bij volwassenen, zegt de schrijver. “Als we jongeren de literatuur willen laten (her)ontdekken, dan moeten die boeken natuurlijk wel een beetje leuk zijn.” [Frank van den Nieuwenhuijzen]

Anton van den Brink, directeur van Fontys Lerarenopleiding Sittard windt er geen doekjes om. "Fijn als ze extra geld willen uittrekken voor de lerarenopleidingen. Maar we zitten niet te wachten op meer geld. We willen meer studenten." En dat gaat volgens Van den Brink niet gebeuren met de voornemens van het nieuwe kabinet.

Waar binnen Fontys nog voorzichtig positief wordt gereageerd op het hoofdstuk hoger onderwijs in het regeerakkoord, ligt dat beduidend anders als het gaat om de plannen voor het wegwerken van het lerarentekort.  

In het regeerakkoord staat dat het nieuwe kabinet wil inzetten op de 'versterking van de kwaliteit van lerarenopleidingen. Dat zou dan moeten gebeuren 'met aandacht voor effectieve vakdidactiek, specialisatie in het jonge of oudere kind, digitale vaardigheden en passend onderwijs.'

Derdegraads
"Allereerst: er is niets mis met de kwaliteit van de lerarenopleidingen. Het probleem is heel anders. Er worden te veel eisen gesteld aan de studenten. En dat worden er dan kennelijk nog meer. Daar knelt het nu juist. Iedereen moet maar alles kunnen, en telkens meer. Dat houdt een keer op."

"De oplossing zit hem in het bevoegdhedenstelsel. Wat mij betreft voeren we weer een derdegraads opleiding in. Meer differentiatie. Dat zal ook leiden tot minder uitval."

"Leid leraren op voor verschillende niveaus. De huidige opleidingen zijn voor veel havisten en mbo'ers te hoog gegrepen. Die halen het niet. Terwijl je die voor een derdegraads opleiding wellicht binnenboord zou houden."

Meer vwo'ers
Even graag zou de Fontys-directeur veel meer vwo'ers verwelkomen als student. "We zien dat die het aantoonbaar beter en sneller doen. Maar vwo'ers komen maar mondjesmaat op onze opleidingen af. Die gaan nu eenmaal liever niet naar het hbo."

Plus: werken in het onderwijs staat momenteel niet bepaald op nummer 1 in de lijstjes van leukste banen. "Nee. Wat dat betreft werkt het imago van alle kanten niet mee."

Academici
Ook blijkt uit het regeerakkoord dat de partijen graag meer academici voor het onderwijs willen interesseren. 'We verhogen de academische instroom.' En: 'We ondersteunen beginnende leraren en flexibiliseren en verbeteren de opleiding voor zij-instromers.' Bijscholing wordt naar verluidt een ‘prioriteit’.

Vooropgesteld, zegt Van Den Brink: er zitten enkele goede elementen in het akkoord. Hij juicht flexibilisering toe, dat het allemaal wat gemakkelijker mag gaan en niet via 384 moeilijke routes. En een betere verdeling tussen academici en hbo'ers in het onderwijs zou inderdaad mooi zijn. Maar dat ziet hij niet snel gebeuren. 

"Voor academici is het onderwijs echt een beetje tweede keus. Die zien het halen van een onderwijsbevoegdheid als een 'nice to have', maar willen toch vooral verder in de wetenschap. We zien dat zelf bij een minor die we studenten van de Universiteit Maastricht aanbieden. Die minor is populair, er komen genoeg studenten op af. Maar slechts een handjevol geeft aan het onderwijs in te willen." [Jan Ligthart]