Kapitein Eigenwijs is een prentenboek dat gaat over een eigenwijze kapitein die alle adviezen van zijn bemanning negeert. Paul Tinnemans kwam op het idee van dat onderwerp toen hij in de klas les stond te geven.

“Bij de opleiding Toegepaste Psychologie moeten studenten voor een bepaald project samenwerken in groepen van vijf tot zes personen”, zegt de docent. “Ik zie daarbij regelmatig studenten die waardevolle ideeën of feedback van anderen gewoon compleet negeren. Want ze weten het zelf toch wel beter. Die constatering bracht me op het idee van het kinderboek.” 

Uitverkocht
Tinnemans begon twee jaar geleden al met het schrijven van het verhaal. Zijn broer maakte de bijpassende illustraties. Het duo benaderde vervolgens verschillende uitgevers en vond in Rubinstein een goede samenwerking. Het boek ligt sinds deze maand in zo’n beetje alle boekhandels in Nederland. Het is in Maastricht en Dokkum te vinden, maar ook dichter bij huis zoals boekenhandel Van Piere in Eindhoven.

“Het is heel bijzonder om te zien dat je boek ineens overal te koop is”, zegt Tinnemans daarover. “In Eindhoven waren ze laatst uitverkocht, dat is natuurlijk een goed teken. En ook in de lokale boekhandel in Den Bosch is het boek te vinden; laatst liep ik daar naar binnen en zag ik ineens mijn eigen boek liggen. Dat was toch wel bizar.”

Voor iedereen
Kapitein Eigenwijs heeft als boodschap dat je moet samenwerken om tot een mooi resultaat te komen, legt de docent uit. “Je doet het niet alleen; dat is eigenlijk de kernboodschap. En daarnaast zit er ook nog de boodschap in dat je fouten moet durven toegeven. Je kunt wel heel eigenwijs zijn, maar uiteindelijk is het altijd beter om het samen te doen.” 

Het hoofdpersonage is fictief, maar had zo een van de studenten van Tinnemans kunnen zijn. “Vorige week zag ik het nog bij een van mijn studenten. We hielden een samenwerkingsoverleg waarbij studenten moeten praten over hoe de samenwerking verliep. Een student bood toen haar excuses aan omdat ze naar eigen zeggen zo eigenwijs was geweest. Dat vond ik wel heel grappig om te zien, want zij werd inderdaad als eigenwijs gekarakteriseerd en heeft het samenwerkingsproces met haar medestudenten daardoor een soort van vertraagd.” 

Het boek van Tinnemans is bedoeld voor kinderen van drie jaar en ouder, maar de boodschap die erin schuilt, is dus eigenlijk gewoon voor iedereen bedoeld. Voor zijn studenten, maar ook voor medewerkers van welk bedrijf dan ook. “In elke organisatie zitten eigenwijze werknemers. Er zijn altijd wel mensen die een sterke mening hebben en niet openstaan voor andere geluiden.”

De broers Tinnemans, foto: Rik Stadhouders

Hoewel vrijdag het nieuws officieel gedeeld werd, staat De Witte Dame - de leslocatie van HRM en Toegepaste Psychologie (TP) in Eindhoven - maandag volledig in het teken van een terugkerende ‘vakdag’. Een dag waarop veel medewerkers inhoudelijk werken aan een nieuwe teamstructuur voor volgend studiejaar. “Iedereen werkt mee. Ook al moet je straks misschien weg, de spirit zit er bij iedereen in", aldus een van de deelnemers.

Toch zal er vandaag geheid over gepraat worden: het aantal voltijdbanen (fte) moet teruggebracht worden van 181 naar 137. “Het is in ieder geval duidelijk nu. Het gaat pijn doen bij onze opleiding en we gaan veel goede collega’s verliezen”, laat een docent Toegepaste Psychologie weten.

‘Amputeren gezond been’
Spannend vindt hij de reorganisatie niet, maar zorgen maakt de docent zich wel. “Of we straks nog met genoeg psychologen overblijven om onze studenten op te leiden. Want Toegepaste Psychologie is de grotere en gezondere opleiding van de twee, maar daar wordt binnen de reorganisatie niet naar gekeken. Het voelt alsof we een gezond been afzetten om er een prothese van te maken.”

Interim-directeur Richard van der Wurff licht toe dat Fontysbreed is besloten om de reorganisaties aan te pakken per instituut of dienst. Daarnaast hebben HRM en TP in de afgelopen jaren al intensief samengewerkt, waardoor is besloten geen onderscheid te maken tussen beide opleidingen en de verschillende expertises. “We bereiden ons voor op een toekomst waarin de grenzen tussen beide opleidingen fluïde worden, zodat ons instituut wendbaar wordt en de medewerkers breder inzetbaar zijn binnen de verschillende domeinen.”

Kritisch en tevreden
De docent, die Bron anoniem te woord wilde staan, is niet alleen kritisch over de reorganisatie. De zorgvuldigheid van en de transparantie over het gehele proces stemt hem, eveneens als een collega, zelfs tevreden. “Er wordt verwacht dat mensen die hier niet meer volledig op hun plek zitten in de eerste fase afscheid nemen van Fontys, waardoor de tweede fase niet meer nodig is. Dat geeft bij veel collega’s een beetje rust", licht zij toe.

Die hoop deelt interim-directeur Van der Wurff. Hoop, want toezeggen dat het inderdaad zo gaat lopen kan hij niet. “Daarom duurt die eerste fase een jaar. Een jaar waarin Fontys haar medewerkers de tijd geeft om goed te overwegen wat ze willen. Dat is lang, maar zo proberen we de reorganisatie met vrijwillige maatregelen op te lossen. Anders moeten we mensen herplaatsen of nog later besluiten tot ontslagen.”

Regeling 
De docenten weten dat een aantal collega’s ook al over de vertrekregeling nadenkt. “Dat hangen velen niet aan de grote klok, maar ze kunnen nu wel met opgeheven hoofd naar buiten.” Dat beaamt ook een andere medewerker. “Het geeft mensen de vrijheid om te zeggen: ‘ik wil iets anders doen én ik neem een potje geld mee’, als een soort springplank.” Hij heeft zelf ook over de regeling nagedacht. “Maar het is voor mij niet nodig om mijn toekomst daarvan af te laten hangen. Als ik wil gaan, ga ik gewoon. Regeling of niet.”

Hoewel het proces van de personeelsformatie vastligt, triggert het ook de onzekerheid bij velen, merken de drie medewerkers. Maar betrokken en goed geïnformeerd voelen zij zich ook.

Dat merkt en hoort ook Van der Wurff na de bekendmaking van het voorlopige aantal voltijdbanen dat moet verdwijnen. “Men was niet verrast en weet duidelijk wat er speelt. Onze mensen hebben recht op die transparantie.”

‘Hart voor de zaak’
In juni krijgen de medewerkers van HRM en TP nog een geüpdatete ‘was-wordt-tabel’. “Dit in navolging op de aanmeldingen die tot 1 mei binnen kunnen komen. Op basis daarvan passen we onze doelstellingen aan in een nieuwe tabel. Die is leidend.”

Tot die tijd, en ook daarna, blijft Van der Wurff in gesprek met zijn medewerkers, die volgens hem allemaal hart voor de zaak hebben. Iets wat ook vandaag tijdens de vakdag evident blijkt. “Iedereen zet zich in om mee te praten en te denken over de toekomst van ons onderwijs, ondanks de ontwikkelingen omtrent de reorganisatie. Iets wat wij ook niet graag doen, maar als het moet, dan het liefst op deze manier.” Zo staat ook de docent Toegepaste Psychologie erin: “Het doet zeer, maar moet nu eenmaal gebeuren.”

Het Moreel Woordenboek is een samenwerking tussen Tina ten Bruggencate en Lieke van Stekelenburg en is een klein boekje met een grote missie: morele taal terugbrengen in het onderwijs én op de werkvloer. Van Stekelenburg vertelt: "Uit onderzoek naar het ethisch kompas van studenten blijkt dat ze het moeilijk vinden. De morele taal is wat dat betreft echt ondermaats en daar komt bij dat docenten het lastig vinden om morele issues te adresseren.”

Volgens de makers begint alles met taal: “Wil je dat bespreekbaar maken, dan moet je wel weten waar je over praat", vervolgt Van Stekelenburg, aangevuld door Ten Bruggencate: “Voordat je over handelen en de dilemma's gaat praten, moet je de taal wel beheersen. Dus ontstond het idee voor een moreel woordenboekje.” 

Doel
Het woordenboek is daarmee een middel, geen doel op zich. “Uiteindelijk gaat het om het morele handelen. Dit boekje is een tool, een hulpmiddel om op een uiteindelijk natuurlijke manier moreel bewustzijn en je ethisch kompas bij te kunnen stellen”, legt Van Stekelenburg uit. Het is niet de bedoeling om voor te schrijven wat goed of fout is: “We willen daar niet normerend in zijn. Het gaat echt om die bewustwording." 

De morele taal is naar de achtergrond verdwenen, vinden de docenten. En de urgentie is groot, want morele begrippen zijn steeds minder vanzelfsprekend geworden: “Het is de afgelopen jaren uit het publieke domein weggeduwd." En dat heeft gevolgen: “Werkprocessen zijn echt geïnstrumentaliseerd, waardoor mensen het niet meer hebben over wat voor jou nou van waarde is.” En die laag is onmisbaar, benadrukken ze. “Het klinkt stoffig, maar het is zo essentieel in alles wat er gebeurt op micro- en macroniveau, het is overal,” vertelt Ten Bruggencate. 

Voor wie is het boek bedoeld?
In eerste instantie richt het woordenboek zich op studenten en medewerkers van Fontys, maar het bereik is breder. “We hebben natuurlijk ook externe stakeholders. We werken bijvoorbeeld samen met Elisabeth Ziekenhuis, de gemeente Eindhoven en andere gemeentelijke instellingen”, aldus Van Stekelenburg. 

Voor de selectie van termen is zorgvuldig gekeken naar bestaande beroepscodes en voor de definities is er onder meer gekeken bij bestaande woordenboeken: “We hebben de dikke Van Dale erbij gehaald en waar nodig de definities toegankelijker geformuleerd.” Verder werd er ook input opgehaald binnen en buiten het lectoraat Ethisch Werken, en werd er gekeken naar wetenschappelijke literatuur. Ook begrippen uit onderzoek, zoals de ‘moral judgment action gap’, kregen een plek. 

Werkvormen: van woord naar gesprek
Het woordenboek bestaat niet alleen uit definities, maar ook uit werkvormen om actief met de begrippen aan de slag te gaan zodat je op een laagdrempelige manier het gesprek over waarden en normen kunt openen. “Dat hebben we gedaan zodat het ook blijft hangen. Je kunt er individueel mee aan de slag, in groepen, je kan het thuis doen, op je werk. Het is wat dat betreft heel erg gemakkelijk.”

Levend document
Het Moreel Woordenboek is nadrukkelijk geen eindproduct. “Het is een levend document”, stelt Ten Bruggencate. Jaarlijks moet er een geüpdatete versie uitkomen, en via een QR-code worden nieuwe woorden aangedragen. “Wanneer mensen een begrip missen, dan kunnen we die alsnog toevoegen aan het boek.” 

Daarnaast zijn er binnen Fontys plannen om het gesprek structureel te blijven voeren. Zo wordt er gewerkt aan een zogenoemde 'ethiek estafette’. “We willen eigenlijk de fakkel doorgeven en dat ieder instituut aandacht geeft aan ethiek. Dan zou zo’n woordenboekje heel erg functioneel kunnen zijn.” 

Het Moreel Woordenboek is verkrijgbaar bij het lectoraat Ethisch Werken.

De reorganisatie werd aan het begin van dit collegejaar aangekondigd tijdens twee fysieke bijeenkomsten, waarvan één in Eindhoven en één in Tilburg. De medewerkers die daar niet bij waren, werden ingelicht via een mail. De boodschap: omdat de personele formatie niet meer aansluit bij de dalende studentenaantallen en de beschikbare middelen, moeten er binnen twee jaar tijd ongeveer veertig formatieplaatsen verdwijnen. De afgelopen twee jaar is er eerst geprobeerd om de problemen op andere manieren op te lossen, zoals eerdere bezuinigingen, maar die hebben niet het gewenste effect opgeleverd. 

En dus zit er niks anders op dan een reorganisatie. Die heeft een looptijd van twee jaar en gaat volgens planning – als het reorganisatieplan wordt goedgekeurd – in mei van start. Dat begint met een vrijwillige fase die een jaar duurt, gevolgd door een gedwongen fase van eveneens een jaar. “In de vrijwillige fase, het eerste jaar van het sociaal plan, ben je als medewerker vrij om te solliciteren op een vacature binnen Fontys. In de gedwongen fase, het tweede jaar van het sociaal plan, word je op een interne vacature bij geschiktheid geplaatst”, legt interim directeur Richard van der Wurff uit. “Als er daarna nog steeds te veel overformatie is, zullen mensen uiteindelijk gedwongen moeten vertrekken.” 

Goedkeuring 
Het reorganisatieplan is volgens Van der Wurff eind deze week klaar en moet dan naar de imr. Als de leden daarvan hun goedkeuring verlenen, zou het plan eind januari publiekelijk kunnen worden gedeeld. Althans, dat is de hoop. “Het plan moet nog wel naar de cvb, cmr en vakorganisaties, maar ik hoop dat we dan wel al meer informatie kunnen delen binnen het instituut. Iedereen zit daar natuurlijk enorm op te wachten”, aldus de directeur. “En het is ook terecht dat ze willen weten waar ze aan toe zijn.”

Tot die tijd worden de medewerkers met regelmatige updates op de hoogte gehouden van de huidige stand van zaken. Vorige week zijn er nog twee sessies georganiseerd waarbij medewerkers ingelicht werden over het sociaal plan. Over de looptijd ervan, de planning, over wanneer dingen gaan gebeuren en over de was-wordt-tabel. En vooral dat laatste stukje levert spanningen op, want de tabel zal in grote lijnen duidelijk maken welke functies blijven behouden en welke verdwijnen.

Radicale keuzes
Medewerkster Inge van der Vorst voelt die onrust ook onder haar collega’s. “Ik merk dat er veel spanning is en dat doet mij heel veel”, zegt ze in een reactie. “Niet zozeer om mijn eigen stress, maar wel omdat het veel doet met andere mensen.” Zelf werkt ze nu 32 jaar bij het instituut. En ondanks die lange tijd zag ze de reorganisatie niet aan komen. “Of ik me zorgen maak om mijn eigen baan? Ja en nee. Ik werk hier al zo lang, dat het ze veel geld zou kosten om mij eruit te zetten. Maar anderzijds is dat natuurlijk niet aan mij om te beslissen, en natuurlijk hoop ik niet dat het zover komt.” 

Ze zit hier op haar plek, zegt ze, ze wil hier graag blijven. En als haar dat gegund is, dan hoopt ze dat de ontwikkelingen uiteindelijk ook mooie dingen op kunnen leveren. “Ik denk dat een crisis ook een kans is voor andere mogelijkheden”, vervolgt ze. “Het zou naar mijn mening niet verkeerd zijn om radicale keuzes te maken; er zou bijvoorbeeld ook een meerwaarde zitten in een betere verbinding tussen HRM en TP. Onderling is meer verbinding nodig om meer synergie te hebben met elkaar, vind ik.”

Risicoprofiel
Een andere collega die graag anoniem wil blijven maar wel wil reageren, is wat bezorgder over haar eigen positie dan Van der Vorst. Zij werkt nu een aantal jaar als docent bij Toegepaste Psychologie. “We hadden natuurlijk gehoopt dat de problemen met andere acties opgelost zouden kunnen worden. Dat is ook wel geprobeerd met huisvesting en tijdelijke vacatures, maar het bleek helaas niet genoeg. Ik vind het lastig in te schatten of ik moet vrezen voor mijn baan, maar ik zou wel in het risicoprofiel kunnen vallen, ja.” 

Momenteel ligt de medewerker er nog niet wakker van, vooral omdat er een looptijd van twee jaar is en het dus nog wel even zou duren áls ze haar baan zou verliezen. En hoe ze denkt over de manier waarop Fontys dit nieuws communiceert? “Daar ben ik best positief over, zeker sinds de kogel door de kerk is. Het voortraject had van mij wel wat transparanter gemogen omdat er toen nog niet werd gesproken van een reorganisatie, terwijl dat volgens mij al wel duidelijk was.”   

Onvolledige communicatie
Achter de schermen probeert men de onzekerheid en onrust bij medewerkers zoveel mogelijk te verminderen. Dat stelt Juul Stolte, die namens de dienst HR&O een adviserende rol heeft in het reorganisatieproces. Ze vindt het niet meer dan normaal dat er vragen zijn en dat mensen tijd nodig hebben om de situatie te verwerken. “Dit erkennen we en nemen we serieus”, zegt ze. “Het is een continu aandachtspunt van het managementteam en wordt ook besproken in het overleg.”

Transparante communicatie is daarbij noodzakelijk. Sterker nog: het allerbelangrijkste, aldus Stolte. “Daar probeert het managementteam zoveel mogelijk in te voorzien. Hoewel er transparant wordt gecommuniceerd, zijn medewerkers vaak pas écht tevreden over de communicatie wanneer zij duidelijk weten wat de veranderingen concreet voor hen betekenen. Zolang de persoonlijke gevolgen nog onduidelijk zijn, blijft onzekerheid bestaan en zal de communicatie voor betrokken medewerkers wellicht onvolledig voelen.”

De twee studenten delen volgende week tijdens een middag in het Parktheater hoe het hen en ook anderen heeft geholpen om open te zijn over hun gevoelens.

Vierdejaarsstudent Xavi (23) weet waar hij over praat. Toen het een tijdje niet zo goed met hem ging, liet hij dat anderen liever niet merken. “Er was een periode dat ik niet lekker in mijn vel zat. Ik wist niet wat ik met mezelf aan moest en wilde niet meer op deze wereld zijn.” Behalve met zijn ouders praatte hij hier destijds met niemand over. “Ik ging dit toen niet met mijn vrienden bespreken. Ik was bang dat ze me dan uit zouden lachen en me niet meer serieus zouden nemen omdat ze me zwak vonden.”  

Aan de bel trekken
Ook oud-Fontysstudent Tom (25) merkte twee jaar geleden dat hij, toen het slechter met hem ging, liever niet met zijn emoties te koop liep. Er ging van alles mis op school en privé, maar hij kropte het allemaal op. “Ik had het idee dat ik mijn gevoel nergens kwijt kon. Uit het boerendorp waar ik vandaan kom, leerde ik dat je als man niet huilt of om hulp vraagt, want dan ben je al snel een mietje.” Het gaat nu goed met hem, maar hij heeft wel moeten leren om op tijd aan de bel te trekken als dat nodig is. “Ik weet nu dat het idee dat je daar niet over mag praten als man, eigenlijk gewoon tussen je oren zit.”

Ook Xavi is zoals hij zelf zegt weer ‘blij en vrolijk’. Daar heeft hij wel wat voor moeten doen. Hij ging zelf aan de slag, maar zocht ook professionele hulp. En hij praat, met een selecte groep vrienden, over zijn gevoelens. "Het helpt om onder woorden te brengen wat je precies voelt. Daardoor is het uit je hoofd. En als anderen het herkennen kunnen ze misschien tips geven. Maar het fijnst is toch wel dat je je gehoord voelt.”

Onderzoek op de werkvloer
Omdat Tom om zich heen zag dat meer mannen het moeilijk vinden om hun gevoelens te uiten, besloot hij tijdens zijn afstuderen te onderzoeken hoe het gesteld is met de emotionele openheid onder mannen op de werkvloer. “Ik kwam terecht bij een echt mannenbedrijf, waar veel mannen uitvielen vanwege hun mentale gezondheid. Er was zelfs al iemand die zelfmoord had gepleegd. En dus vroegen ze zich af hoe ze ervoor konden zorgen dat die mannen zich sneller zouden melden als er iets mis is.” 

Tom kwam erachter dat ook deze mannen net als hij het idee hadden te moeten voldoen aan een stereotype beeld. “De meeste van deze mannen hadden een gezin en vonden dat ze voor hen een rots in de branding moesten zijn. Om die rol te kunnen vervullen konden ze geen emoties tonen of hulp vragen. Omdat ze dachten dat ze dan in de ogen van anderen niet de sterke man zouden zijn, terwijl dat wel van ze verwacht werd.”  

Het is in de ogen van Tom een vertekend beeld dat mannen denken dat er anders naar ze gekeken wordt als ze zich kwetsbaar opstellen. Uit zijn onderzoek blijkt dan ook dat dat beeld kantelt als mannen besluiten om wel open te zijn. “Er was zelfs iemand die door hulp te durven vragen, zich veel meer man voelde dan daarvoor.”  

Voor mannen met ballen
Tom is dan ook blij met het initiatief ‘Voor mannen met ballen’ in het Eindhovense Parktheater. Een middag waar hij en Xavi volgende week vrijdag samen met onder andere oud-voetballers Ronald Waterreus en Bjorn van der Doelen, het gesprek voeren over emotionele openheid onder mannen. “Hoe meer we het erover hebben, hoe eerder mannen misschien besluiten om toch die stap te nemen om met iemand in gesprek te gaan. Hopelijk kunnen we zo de zelfmoordcijfers omlaag brengen, die juist onder mannen erg hoog zijn.”

Ook Xavi zei meteen ‘ja’ toen hij gevraagd werd door Fontysdocent Inge van de Vorst, één van de initiatiefnemers van deze middag. “Ik vind het gaaf dat ik hier als jonge gast aan bij kan dragen. We geven ook vrijkaarten weg aan de leden van onze studievereniging Topsy, zodat het ook daar meer aandacht krijgt. Het is goed dat we het hierover hebben en laten horen dat praten over je gevoelens ook als man gewoon mag.”

Tijdens twee bijeenkomsten in zowel Eindhoven als Tilburg zijn medewerkers begin deze week door interim-directeur Richard van der Wurff van de plannen op de hoogte gebracht.

Ook dit schooljaar daalde de instroom van nieuwe studenten bij het instituut HRM en TP. Dit keer startten er 250 studenten minder dan in het schooljaar 2022-2023. En de prognose is dat dat aantal de komende jaren alleen maar verder zal gaan dalen, aldus een woordvoerder van Fontys. “Op basis van de huidige trends verwachten we een noodzakelijke reductie van de formatie van dit instituut met ongeveer veertig fte, bovenop het natuurlijke verloop. Dit is ook zo aan de medewerkers verteld tijdens de bijeenkomsten. Het exacte aantal is van veel factoren afhankelijk, en is nu dus een indicatie.”

Financieel tekort
Ondanks bezuinigingen en nieuwe initiatieven, zoals het uitbreiden van het aanbod LLO (Leven Lang Ontwikkelen), blijft het financiële tekort bij het instituut te groot. Daarom is nu besloten een reorganisatieplan op te stellen, om de personele bezetting beter af te stemmen op het verminderde aantal studenten. Daarbij zullen dus banen moeten verdwijnen. Een deel daarvan kan via natuurlijk verloop worden opgevangen, maar dat er ook gedwongen ontslagen vallen is niet uitgesloten.

Het reorganisatieplan wordt naar verwachting aan het einde van dit jaar afgerond en voorgelegd aan de imr, het cvb, de cmr en de vakorganisaties. Als die hun goedkeuring geven aan de reorganisatie, start het proces in mei 2026 en zal het twee jaar in beslag nemen. 

In eerste instantie is er dan sprake van een fase waarbij medewerkers ervoor kunnen kiezen om met ondersteuning vrijwillig te vertrekken. Afhankelijk van de hoeveelheid mensen die daar gebruik van maken, wordt daarna gekeken hoe groot het aantal medewerkers is dat uiteindelijk gedwongen moet worden herplaatst of ontslagen.

Zorgvuldig begeleiden
Arian Steenbruggen van het college van bestuur: “Wij realiseren ons hoe groot de impact van de boodschap is voor de collega’s van HRM en TP. Het gaat om mensen die zich met hart en ziel inzetten voor hun studenten en het werkveld. Tegelijkertijd is deze stap nodig om het onderwijs en onderzoek bij HRM en TP duurzaam te behouden. We zullen dit proces zorgvuldig begeleiden.” 

Het college van bestuur en de directie van HRM en TP benadrukken dat er gedurende het hele proces aandacht blijft voor transparante communicatie en de impact die dit heeft op medewerkers. Medewerkers van HRM en TP zullen daarom de komende tijd online en via informatiebijeenkomsten regelmatig updates krijgen en op de hoogte worden gehouden van belangrijke stappen.

De 20-jarige Floortje studeert Toegepaste Psychologie bij Fontys in Eindhoven. In haar klas zit een jongen die haar halverwege het collegejaar attendeerde op een project van zijn moeder Judith van Loon. Zij is het creatieve brein achter de podcast het Brokkelbrein, een serie die inzoomt op de impact van veel online zijn op de ontwikkeling van het brein bij jongeren.

Van Loon is de podcast gestart omdat zij als geen ander weet hoe het is om snel overprikkeld te zijn. “Ik heb een goedaardige hersentumor waardoor het allemaal niet lekker werkt in mijn hoofd”, vertelt ze. “Ik kan niet veel prikkels aan en online zijn is heel lastig. Ik weet dat er ook jongeren zijn die, net als ik, een uitgeput brein hebben. En met die gedachte ben ik gaan onderzoeken wat het met je brein doet als je dagelijks urenlang online bent.”

Slaapproblemen
Voor het onderzoek werkte ze samen met allerlei experts en verschillende studenten, waaronder dus ook Floortje. Zonder echt te weten waar ze precies aan begon, meldde de student zich bij Van Loon om mee te doen aan haar experiment. Floortje had immers al een tijdje last van slaapproblemen en bovendien zat ze zo’n zes uur per dag op haar telefoon. Dat mocht best een tandje minder.

“Ik was benieuwd of het experiment van Judith mijn telefoongebruik zou kunnen verminderen”, legt Floortje uit. Ze kreeg een paar maanden lang elke week een aantal challenges die ze uit moest voeren. Soms betekende dit dat ze niet mocht eten terwijl ze een film keek, soms mocht ze een uur voor het slapen gaan niet op haar telefoon scrollen. Maar er zaten ook challenges bij waarbij ze haar smartphone de hele dag thuis moest laten. In de podcast Het Brokkelbrein praat ze over haar ervaringen. 

“Die laatste challenge vond ik helemaal niet relaxt”, zegt Floortje. “De hele dag geen telefoon bij hebben en onbereikbaar zijn, werkt totaal niet voor mij. Ik haal dan de raarste scenario’s in mijn hoofd. Wat als er iets met mij gebeurt als ik aan het wandelen ben? Of als er iets met iemand uit mijn omgeving gebeurt? Dan kunnen ze mij dus niet bellen.” 

Bewustzijn creëren
Helemaal geen telefoon bij zich hebben is dus niet aan Floortje besteed. Maar ze gaat er nu wel bewuster mee om dan voorheen. Dat komt omdat ze er dankzij Van Loon achter is gekomen dat je helemaal niet altijd een telefoon nodig hebt. 

“Ik kreeg ook een challenge waarbij ik mijn smartphone niet mocht gebruiken als ik met een vriend of vriendin afsprak. Dat was echt top. Ik heb gemerkt dat veel mensen tijdens bijvoorbeeld een etentje met vrienden veel op hun telefoon zitten, maar daar krijg je hele oppervlakkige gesprekken van. Door je telefoon weg te laten, voer je veel diepere en leukere conversaties.”   

Floortje wil benadrukken dat het nooit het doel van de podcast is geweest om telefoongebruik naar het nulpunt te brengen. Nee, veel belangrijker is dat je je bewust bent van wat telefoongebruik met je kan doen. “Je leert je tijd veel beter te besteden. Waar ik eerst zes uur per dag zat te scrollen, zijn dat er nu nog maar drie.”

Foto bovenaan artikel gemaakt door Thys de Jong

“De infobalie is het eerste aanspreekpunt van onze opleiding HRM en Psychologie (HRM&P). Daarom zorgen we dat die altijd bezet is, ook in stille tijden zoals nu. Doorgaans is er de meeste aanloop op lesdagen, als ook de deeltijders binnen zijn. Dat is op dinsdag en donderdag.

We bemensen de infobalie met drie collega’s, om en om. De frontofficemedewerker die hier eerst fulltime zat, is uitgevallen door ziekte. Die collega komt niet meer terug, dus voorlopig blijven we elkaar afwisselen. Eigenlijk is de infobalie een werkplek-plus; als operationeel teamleider doe ik hier mijn bezigheden en daarbovenop komen eventuele verzoeken van studenten of docenten.

Meestal kleine dingen: een student heeft een pleister nodig of een collega vraagt of er een geschenk geregeld kan worden voor iemand. Verder beantwoord ik de telefoon. Er is voldoende rust om op deze plek je werk te doen. Bij HRM&P in De Witte Dame in Eindhoven is veel meer aanloop. Daar blijft gewoon de vaste frontofficemedewerker paraat.

Ondanks de geringe aanloop net voor de zomer, is het goed om zichtbaar aanwezig te zijn. Zo’n lege en verlaten balie werkt toch altijd een beetje bevreemdend.” 

Albert Einstein zei het al: iedereen is geniaal, maar als je een vis beoordeelt op zijn vermogen om in een boom te klimmen, zal het zijn hele leven geloven dat hij dom is. Dit citaat legt in één zin uit wat veel neurodivergente mensen ervaren. Dat zijn mensen met breinen die afwijken van het gangbare brein. 

Volgens Saskia Schepers, adviseur en projectmanager op het gebied van hr en welzijn, is minstens 20 procent van de bevolking neurodivergent. Dat wordt vaak als stoornis gezien, denk aan AD(H)D, autisme en dyslexie. Deze mensen hebben veel vaker te maken met frustraties, conflicten en zelfs uitval van studie of werk, omdat hun omgeving niet bij hen past of omdat hun talent niet wordt herkend.

Schepers kan erover meepraten. Zelf heeft ze ‘een creatief en onrustig brein’, waardoor ze eerder niet goed werd begrepen door haar leidinggevenden. Daardoor kampte ze regelmatig met somberheid en depressieve gevoelens. “Bij veel neurodivergente mensen schuurt de standaardmanier van werken of aansturen dusdanig dat ze er hinder van ondervinden", zegt ze.

Goud
Maar mensen vergissen zich, stelt Schepers. Volgens haar bestaat er geen standaardbrein. “Neurodiversiteit is gedurende onze evolutie niet voor niets overeind gebleven. We hadden verschillende talenten nodig om te overleven. En ook nu nog geldt: organisaties die de juiste breinen bij elkaar weten te brengen, hebben goud in handen. Het wordt tijd dat we variaties in breinen als natuurlijk en complementair gaan beschouwen.”

Schepers schreef er een boek over: Als alle breinen werken - Waarom ruimte voor neurodiversiteit op het werk goed is voor iedereen. Daarin pleit ze voor een neurogelijkwaardige samenleving en biedt ze een model voor leidinggevenden en medewerkers om de juiste context te creëren voor ieder brein. ‘Laten we ons verdiepen in elkaars brein, zodat we weten waar we goed in zijn en we iedere medewerker kunnen inzetten op diens talent, in plaats van mensen af te laten branden op dat wat onevenredig veel energie kost’, schrijft ze.

Onbegrepen
Dat overkwam de twintigjarige student Brechje Mensch, die hierdoor noodgedwongen een tussenjaar heeft genomen. Op de universiteit moest ze bewijzen dat ze goed genoeg was om te studeren en ziek genoeg om haar voorzieningen te krijgen, staat in een aangrijpend gedicht van eigen hand dat ze woensdag ten overstaan van een volle zaal voordraagt.

‘Afhankelijk word ik van mijn docenten als ik vraag om een verlenging van mijn deadline en versoepeling van de aanwezigheidsplicht of online onderwijs, wetende dat ze met hun antwoorden en begrip mijn gezondheid in handen hebben.’ Brechje voelt zich al van kleins af aan onbegrepen en niet gezien om wie ze is en wat ze nodig heeft. Ze weet inmiddels dat ze niet de enige is en deelt om die reden haar verhaal.

Ook Fontys-alumnus Roy Houtkamp wil over zijn ervaringen met autisme vertellen. Hij werkt bij Student+ en Fontys ICT. Daarnaast is hij autismeambassadeur en geeft hij presentaties over autisme en neurodiversiteit op verschillende instituten. Maar voordat hij bij Fontys op de juiste plek terechtkwam, heeft hij naar eigen zeggen een moeilijke weg afgelegd.

Vooroordelen
“Dat ik op de basisschool stelselmatig werd gepest, lag volgens de leerkrachten niet aan de pestkoppen maar aan mijn gedrag.” En ook tijdens zijn hbo-opleiding ICT en in zijn zoektocht naar een andere, passende studie liep hij tegen vooroordelen aan. “Ik kreeg bijvoorbeeld te horen dat autisten niet creatief en niet sociaal zijn.”

Door de juiste ondersteuning van een decaan en het onvoorwaardelijke geloof van zijn ouders heeft Roy uiteindelijk zijn studie Toegepaste Psychologie met succes weten af te ronden. Met als gevolg dat hij zelfs werd gevraagd om bij Fontys te komen werken. “Ik vind het geweldig dat ik nu voor studenten kan doen waar ik zelf zo’n behoefte aan had toen ik studeerde.”

"Talentpunt van HRM en Toegepaste Psychologie is de linking pin tussen het werkveld, het onderwijs en de studenten. Wij spreken regelmatig het werkveld om te kijken of we een duurzame samenwerking kunnen aangaan, of er afstudeerprojecten liggen of er stageplekken zijn. Dat is belangrijk, want voor het prakrijkgerichte onderwijs hebben we heel veel projecten nodig. We koppelen studenten aan organisaties en andersom. 

Binnen Talentpunt ben ik Coördinator Praktijkplekken voor de opleiding Toegepaste Psychologie. Het allerleukste aan mijn werk vind ik studenten vooruit helpen.  Anderhalf jaar geleden ben hier zelf afgestudeerd, nu mag ik studenten helpen aan een mooie afstudeerplek. Vaak zijn wij het laatste redmiddel als het niet lukt om een geschikte plek te vinden.  

Ik ga met studenten in gesprek en probeer erachter te komen waar hun intrinsieke motivatie ligt. Zo heb ik laatst een afstudeerder, die graag met senioren wilde werken, gekoppeld aan een nieuwe organisatie die als doel heeft om de zelfstandigheid van senioren te vergroten.  Ook motiveer en inspireer ik studenten graag. Als dat lukt, krijg ik daar echt energie van.

Ik bel veel, maar als we een duurzame samenwerking aangaan, brengen we vaak ook een bezoek aan deze bedrijven en organisaties. Pas nog hebben we een rondleiding gehad bij de GGZ in Eindhoven. Niet alleen heel interessant, maar ook nuttig, omdat we er dan goed over kunnen vertellen richting onze studenten." 

“Ik ben samen met Loes samples aan het organiseren en checken. We controleren of alles nog aanwezig is wat er gedocumenteerd staat. Dat doen we voor een project van het lectoraat Research Group Applied Natural Science (ANS). Het gaat om zo’n 200 klinische soa-samples uit 2008, afkomstig uit het ziekenhuis.

Hiermee kunnen studenten waarheidsgetrouwe tests doen. Daarvoor hanteren ze de PCR-techniek, wat staat voor Polymerase Chain Reaction. De meeste mensen zullen deze onderzoekstechniek kennen van de coronatesten.

Daarbij wordt een sample gebruikt dat bestaat uit een mastermix waarin verschillende componenten aanwezig zijn. Vervolgens pipeteer je je sample bij en als die positief is, kun je dat detecteren middels het apparaat, en als het afwezig is… Volg je me nog?

Wij gaan dat met deze samples niet meer doen. We inventariseren nu alleen en zorgen ervoor dat ze klaar zijn om door studenten onderzocht te worden.” [Marieke Verbiesen]

“Waardeloos”, “Dit slaat nergens op”, “Frustrerend en stressvol”, “Hartstikke vaag”, de reacties van ondertekenaars ­- veelal studenten, maar ook ouders - liegen er niet om. De anonieme initiatiefnemer van de petitie stelt dat tweedejaarsstudenten Toegepaste Psychologie geen kwaliteitsonderwijs ontvangen. Hij (of zij) is het er bijvoorbeeld niet mee eens dat feedback van medestudenten even nuttig is als die van docenten.

“Feedback van docenten is waardevol omdat het je een houvast geeft van hoe beoordelaars naar onze producten kijken”, schrijft hij. “Maar er zijn bijna geen momenten om ons werk te laten nakijken door docenten, omdat feedbacksessies snel vol zitten. Mocht je dan al de gelukkige zijn, dan hoor je vaak van de ene expert weer iets anders dan van de andere. Wij studenten raken hier gefrustreerd en gestrest van. Studeren is duur en dan mogen we wat van onze docenten verwachten. Waar blijven de lessen?”, besluit hij.

Kritiek
Vorig jaar is het talentgericht onderwijs ingevoerd in het eerste studiejaar van de opleiding Toegepaste Psychologie, dit jaar ook voor de tweedejaars. Hierbij wordt van studenten verwacht dat ze meer zelf de regie pakken over hun leeruitkomsten. Daarnaast werken ze in samenwerkingsverband aan praktijkvraagstukken. Studenten vormen samen een leergemeenschap waaraan een mix van docenten is gekoppeld die expert zijn of coach.  

Kritiek op onderwijsvernieuwingen binnen Fontys is niet nieuw. Onlangs nog overhandigde een aantal docenten een kritisch manifest aan de Tweede Kamer. En eerder kreeg de Juridische Hogeschool al de wind van voren nadat veel eerstejaars uitvielen. Zo ver is het bij de opleiding Toegepaste Psychologie niet gekomen. Toch is Olivia Kramers, instituutsdirecteur van Fontys HRM en Psychologie, wel geschrokken.

“Studenten beseffen vaak niet dat een onlinepetitie mogelijk negatieve gevolgen kan hebben”, zegt ze. “Het kan zomaar een eigen leven gaan leiden. Liever gaan we met studenten in gesprek over ons onderwijs, want dan kunnen we ze veel sneller en constructiever verder helpen.” Dat heeft de opleider dan ook gedaan. Tijdens een open dialoogsessie is er geluisterd naar de bezwaren en suggesties van de studenten en heeft ook Fontys meer duidelijkheid kunnen geven over het onderwijssysteem.

Verbeteringen
“De studenten hebben deels een punt”, geeft Kramers aan. “Er gaan een aantal dingen nog niet goed, dat klopt. We hadden al eerder signalen gekregen van docenten en studenten dat ze ontevreden zijn.  Ondanks dat we de onderwijsvernieuwingen zo goed mogelijk hebben ontwikkeld en ingeregeld, merken we dat de praktijk weerbarstiger is. Maar dat hoort bij vernieuwingen en daar willen we van leren.”

Volgens Kramers worden er al volop verbeteringen doorgevoerd. “Zo leggen we aan de voorkant nog beter uit wat het nieuwe onderwijsconcept vraagt van studenten en wat we van ze verwachten. Ook helpen we studenten door ze te leren hoe ze meer houvast krijgen op hun eigen onderwijsproces. Tegelijkertijd vergroten we de beschikbaarheid van docenten en is een expert uit de eigen leergemeenschap verantwoordelijk voor beoordelingen.”

Niet alleen studenten, ook docenten kunnen volgens Kramers rekenen op ondersteuning, zodat ze kunnen groeien in hun nieuwe rol. “Maar dit gaat allemaal niet van de ene op de andere dag”, benadrukt de instituutsdirecteur. “Toch heb ik er vertrouwen in dat we samen met onze studenten en docenten tot goede verbeteringen kunnen komen.” [Marieke Verbiesen]

Het gaat nogal eens mis, weet Van der Wal. Hij somt op: “The Voice, De Wereld Draait Door, affaires in de binnenlandse politiek en perikelen in de sportwereld. Er is in hoog tempo een bonte stoet van affaires voorbijgekomen waarbij het met ethiek niet zo nauw wordt genomen. Sla de krant open of kijk naar het nieuws: ethiek is hot.”

Best vaak speelt de werkcontext een rol. De urgentie voor ethisch werken behoeft volgens Van der Wal dan ook nauwelijks betoog. “Daar willen we met het lectoraat op inspelen. We voorzien in een behoefte. Zowel vanuit de eigen studenten en docenten als voor de werkveldpartners en de samenleving als geheel”, aldus de lector.  

Doel is om ethisch werken op de agenda te krijgen in het onderwijs en het werkveld. Het lectoraat wil studenten, docenten, professionals en organisaties van nieuwe impulsen voorzien. “Door middel van toegepast onderzoek, onderwijs en productontwikkeling willen we bijdragen aan de verdere ontwikkeling en ondersteuning van ethisch werken”, vertelt Van der Wal.

Bomvolle kerk
De lector werd donderdag 26 oktober officieel geïnaugureerd. Hij sprak zijn lectorale rede ‘Ethiek onder constructie: tijd voor bezinning’ uit in een bomvolle Domus Dela (voormalige kerk) in Eindhoven. Ethiek houdt in zijn ogen nooit op, je bent er nooit mee klaar. Maar wat is ethisch werken?

Van der Wal: “Dat wil zeggen: zo werken dat je je met elkaar bewust bent van waar je mee bezig bent en hoe je dat kunt rijmen met je geweten en de manier waarop je zelf in het leven staat. Dit betekent dat je kwesties aan elkaar voorlegt en ter discussie stelt, en jezelf steeds weer bevraagt.”

Vaag, abstract, moeilijk, is een vaak gehoorde reactie. Maar ethiek is helemaal niet zo ingewikkeld als mensen denken, stelt de lector. “Ethiek is niet iets wat je aan- of uitzet, maar waar je constant mee oefent en op reflecteert.”

Als studenten al tijdens hun studie met ethisch werken te maken krijgen, helpt het hen om beter met morele kwesties om te gaan als ze aan de slag gaan in het werkveld. “Dat doen we niet door een apart vak aan te bieden”, aldus de lector, “maar door ethiek als een rode draad in het curriculum op te nemen. Dat is een werkwijze die ook breder binnen Fontys toegepast kan worden en ook al toegepast wordt.”

Moreel vakmanschap
Fontys-bestuurder Arian Steenbruggen, die Van der Wal mocht installeren als lector, haakte hierop in: “Jouw onderzoek past uitstekend bij onze visie: Fontys for Society. Als hogeschool willen we namelijk bijdragen aan een inclusieve samenleving. Er rust dan ook een hele belangrijke en verantwoordelijke taak op jouw schouders om moreel vakmanschap mee te geven aan onze studenten.”

Ethisch werken is een keiharde noodzaak en kan grote consequenties hebben, weet ook instituutsdirecteur Olivia Kramers van Fontys HRM en Toegepaste Psychologie. “Dit lectoraat is niet alleen relevant voor het onderwijs, maar ook voor de morele ontwikkeling van onze studenten en professionals in het werkveld. Het lectoraat gaat dan ook werken met vraagstukken uit de praktijk.”

Te vaak zijn mensen binnen organisaties nu nog geneigd met het vingertje te wijzen en op zoek te gaan naar de rotte appel, constateert Kramers. Van der Wal is dat geenszins van plan. Dat lijkt hem niet productief en het is ook niet de opdracht. “Ethiek is in mijn optiek vooral iets positiefs en een middel om mensen verder te brengen. Wij kunnen ze daarbij helpen.”

Instituutsdirecteur Kramers verwoordt het zo: “Het gaat niet alleen om de kwaliteit van de appel, maar ook van de mand.” [Marieke Verbiesen]

Cv Rogier van der Wal, lector Ethisch werken

Rogier van der Wal (1969) studeerde Griekse en Latijnse Taal en Cultuur, Filosofie, Oudheidkunde en Algemene Letteren aan de Vrije Universiteit van Amsterdam (VU). Hij werkte onder andere aan de VU als studieadviseur, studentendecaan, docent en onderzoeker, was beleidsadviseur bij de VSNU (tegenwoordig Universiteiten NL) en strategisch beleidsadviseur Hoger Onderwijs bij de gemeente Almere. Ook werkte hij bij de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) als verbinder met kennis, onderzoek en wetenschap. Na een docentschap bij Bestuurskunde van de Universiteit Leiden in Den Haag was zijn voorlaatste baan die van senior projectleider bij Platform31, een onafhankelijke kennis- en netwerkorganisatie. Sinds 1 september 2022 is hij lector Ethisch werken bij Fontys HRM en Toegepaste Psychologie.

Wat wel helpt, is er gewoon zijn, vragen hoe het echt met iemand gaat, luisteren en bijvoorbeeld iets lekkers maken waar diegene gek op is. Depressieve mensen voelen zich vaak erg eenzaam, weet De Waal. Hij kampte jarenlang met een zware depressie. Ondanks therapie en medicijnen dacht hij op een gegeven moment alleen nog aan de dood. “Ik wilde niet dood, maar ik wilde dat de pijn wegging”, zegt hij.

In gesprek met docent Herm Kisjes vertelde de journalist maandag over zijn strijd tegen depressie. Dat gebeurde tijdens een college voor studenten van Fontys Mens en Gezondheid (FMG). Aanleiding is zijn recent verschenen boek ‘Depressie, de dwangmatige denkziekte’.

“Ik heb van nature iets pessimistisch in mij, maar toen ik op 62-jarige leeftijd verhuisde van Amsterdam naar een klein dorpje in Zeeuws-Vlaanderen sloeg na twee weken de paniek toe. We gingen erheen voor de stilte, de rust, de natuur. Maar het enige wat ik dacht, was: ‘Ik ben alles kwijt, mijn werk, mijn vrienden, mijn stad, mijn leven. Het is allemaal mijn schuld, dit komt nooit meer goed.”

Een aap met een mitrailleur
Dag en nacht schoot een ‘aap met een mitrailleur’, zoals De Waal het omschrijft, negatieve dwanggedachtes op hem af. “Ik sliep niet meer, durfde de straat niet meer op, sleepte me van mijn bed naar de bank, ik was een zombie. Op een nacht begon ik te shaken en onophoudelijk te huilen. Mijn lichaam kon de stress niet meer aan en ik werd opgenomen in het ziekenhuis. Als ik alleen had gewoond, zat ik hier nu niet.”

Zijn partner beurde hem niet op met positieve praatjes en goede ideeën, maar was er gewoon voor hem, wat enigszins hielp. De Waal raadt hulpverleners aan om mensen die lijden aan een depressie en bij wie niets meer binnenkomt, op deze manier bij te staan. “De beste oplossing is beseffen dat er op een bepaald moment geen oplossing is. Pas als het iets beter gaat, komen goedbedoelde adviezen, zoals sporten en gezond eten, weer binnen. Dit noem je een catch-22-situatie.”

Niet handelen, maar luisteren
Deze benadering van depressie komt als een verrassing voor veel studenten in de collegezaal. Tweedejaarsstudent Verpleegkunde Floris Huggers is niet bekend met depressie, alleen via casussen tijdens zijn studie. Hij vindt het heel goed dat hij nu een beter beeld heeft van depressie. “Ik denk dat we er als hulpverleners goed aan doen om het gevoel dat we iets moeten doen, vaker te onderdrukken. Daardoor help je uiteindelijk toch.”

Ook Madelief Oosterhoorn, eveneens tweedejaarsstudent Verpleegkunde, beseft dat het lastig is om je goed te verplaatsen in iemand die lijdt aan depressie als je het zelf niet hebt meegemaakt. “Ik vond het heel interessant om van een ervaringsdeskundige te horen hoe hij zijn depressie heeft ervaren.” Zijn tips neemt Madelief mee de praktijk in. “Ik ken wel wat mensen om me heen die worstelen met een depressie. Ik had er altijd al begrip voor, maar wist niet dat een luisterend oor ook al helpend is.”

De pijn in de bek kijken
Toen het eenmaal een beetje beter met hem ging, was mindfulness het laatste zetje dat de Waal goed kon gebruiken. “Ik werd me bewust van mijn onbewuste gedachtes.” Het blijkt nog steeds een effectieve manier om zijn dwangmatige gedachtes te kanaliseren en accepteren.

Ook lezen over depressie bood hem nieuwe inzichten. Bibliotherapie, noemt hij het. “Je kunt je laten afleiden met vrolijke boeken, maar je kunt beter de koe bij de horens vatten.” Een andere remedie: de pijn ondergaan. “Veel mensen onderdrukken die met verdovende middelen en verslavende gedragingen”, aldus De Waal. “Maar als je de pijn niet in de bek kijkt, blijft hij buiten op je wachten om vervolgens extra hard toe te slaan.” [Marieke Verbiesen]

Het syndroom van Kleine-Levin (KLS) is een neurologische stoornis met een onbekende oorsprong. Het komt vooral voor bij jongeren en heeft bij iedereen andere kenmerken. Wereldwijd zijn er slechts 250.000 gevallen bekend, in de Benelux zelfs maar zestig.

Sam Webber valt daar ook onder. Bij hem ontstond het slaapprobleem op veertienjarige leeftijd. “Toen kreeg ik mijn eerste episode waarbij ik heel veel sliep en de werkelijkheid die ik ervaarde op een compleet andere manier interpreteerde”, vertelt hij. “Ik zag dingen die ik normaal ook zag, maar alles kwam heel anders binnen. Dat kan ik het beste omschrijven als een droombeleving.”

Realiteit kwijt
Tijdens een episode - Sam heeft er zeven gehad - vertoont de student verward en apathisch gedrag. Zeven tot tien dagen is het alsof hij de realiteit verliest. “Tijdens een episode slaap ik twintig uur per dag. Als ik wakker ben, heb ik het gevoel dat ik droom. Ik kan me vaak heel veel herinneren; zowel als ik wakker ben als de dromen die ik heb wanneer ik slaap. Af en toe heb ik ook lucide dromen, dat zijn dromen die je zelf kunt sturen.”

Dat maakt het fantasierijk, maar vooral ook heel vreemd. “Het is heel beangstigend. In zo'n episode ben ik over het algemeen redelijk wantrouwend en achterdochtig. Ik heb dan het gevoel dat het leven aan mij voorbijgaat terwijl ik daar geen invloed op heb. Alsof er iets misgaat. Ik verlies de controle over mijn eigen denken en doen. Ik heb ooit de vraag gekregen of ik geen psychoses heb, maar dat is niet zo. Al snap ik dat mensen die link leggen.”

Toen Sam eind zeventien was, stopten de meest heftige episodes waarbij hij vaker sliep dan wakker was. Schijnepisodes waren er toen nog wel. “Die waren eigenlijk nog veel erger, omdat ik dan continu het gevoel had alsof ik er niet bij was. Als je slaapt, ben je soms helemaal weg. Maar bij deze episodes was ik gewoon bij kennis. Een compleet bevangen gevoel.”

Verslaafd
Datzelfde jaar begon Sam met het roken van cannabis. Hij had het idee dat de softdrugs zijn slaapziekte onderdrukten en hem stabiel hielden. De klachten werden minder, maar dat resulteerde er wel in dat hij doorsloeg in het gebruik van drugs.

Sam ging van sporadisch gebruik naar veelvuldig gebruik. Een jointje per week werd een jointje per dag. Totdat het op een gegeven moment normaal voor hem was om onder invloed aan het leven deel te nemen. Studeren voor zijn opleiding Toegepaste Psychologie, waar hij in 2018 mee startte, gebeurde de eerste jaren dan ook vaak in combinatie met cannabis. “De keuze voor deze studie maakte ik om verschillende redenen. Ik wil begrijpen hoe het menselijk brein werkt. Ik wil graag andere mensen helpen.”

Machteloos
Sam heeft een paar jaar veel geblowd, maar besloot na verloop van tijd hulp te zoeken bij Yes We Can, een organisatie die jongeren met psychische problemen, verslavingen en gedragsproblemen helpt. Sinds vorig jaar is hij helemaal clean. Dat voelt als een overwinning, maar hij is er wel achter gekomen dat zijn medaille een keerzijde heeft. De slaapproblemen nemen weer toe. “Wat moet ik nou? Deze episodes wil ik niet, maar ik wil ook niet terug naar die verslaving.”

Of de problemen ooit zullen verdwijnen, weet Sam niet. Maar hij heeft wel goede hoop. Een meisje dat hij via een lotgenotengroep heeft leren kennen, is eroverheen gegroeid. Sam hoopt dat bij hem hetzelfde gebeurt. “Ze zeggen dat het vanzelf voorbij kan gaan als je de leeftijd van dertig bereikt.” [Karen Luiken]

Docenten moeten goede afspraken met hun werkgever als ze extra werk verrichten. Die conclusie trekt vakbondsbestuurder Douwe van der Zweep van de Algemene Onderwijsbond (AOb) uit een vonnis in het nadeel van een hbo-docent bij de faculteit Toegepaste Natuurwetenschappen, waar ze onder onder andere het vak Technologie gaf.

De docent en een collega wilden het oefenmateriaal en de opgaven voor het vak Technologie verbeteren. Ze schatten in dat ze daar elk 100 uur extra werk aan zouden hebben, maar de toenmalige directeur van de opleiding wilde die uren niet geven.

Toch door
Ze gingen er toch mee door en stelden twee bundels samen met opgaven die zij en andere collega’s van de vakgroep hadden gemaakt. Volgens de docent deed ze dat “volledig op eigen initiatief”, “met eigen middelen” en “in haar eigen tijd”.

Toen Fontys de docent later toch voorstelde om de bundels digitaal beschikbaar te stellen, wilde ze daar wel aan meewerken, maar ze stemde niet in met de voorwaarden. In juli 2020 zette Fontys desondanks een nieuwe opgavenbundel chemische technologie online waarin grote delen tekst van de docent waren overgenomen.

De inmiddels oud-docent stapte naar de rechter. Ze claimde het auteursrecht van de bundel en eiste dat Fontys de digitale bundel zou terugtrekken. Bovendien wilde ze een schadevergoeding van ten minste 10.000 euro en een rectificatie op de homepage van de Fontys-website.

Kerntaak
Maar Fontys vindt dat het tot de kerntaak van een docent in salarisschaal 11 hoort om inspirerend en interactief onderwijs te verzorgen, leerarrangementen te ontwerpen en onderzoeksopdrachten op te stellen. En zo ziet de rechter dat ook.

Volgens het vonnis zijn de werkzaamheden van de docent in het kader van haar functie vervuld. Dat zij dit grotendeels in haar vrije tijd heeft gedaan en dat Fontys er geen opdracht voor heeft gegeven, doet daar kennelijk niets aan af.

De rechter verwijst verder naar de Auteurswet die bepaalt dat het auteursrecht berust bij degene in wiens dienst het werk is gedaan, “tenzij tussen partijen anders is overeengekomen”.

Het toont aan hoe belangrijk het is dat een docent vooraf duidelijke afspraken met de opleiding maakt, zegt AOb-bestuurder Van der Zweep. “Anders krijg je dit soort vaagheden.” [HOP]

Met nog maar een aantal lesweken te gaan en een stageperiode die na de zomervakantie voor veel studenten te wachten staat, is het hoog tijd om een stage te regelen. Of, in het geval van Anne van Proosdij, een plek waar ze haar afstudeeronderzoek kan uitvoeren. De student Toegepaste Psychologie begint in september aan haar laatste studiejaar.

De stress voor het vinden van een plek waar ze haar afstudeerproject kan uitvoeren – gericht op het veranderen van het gedrag van mensen – begint lichtelijk toe te slaan. Heel veel eisen heeft ze niet. Want, zo vertelt ze, het is ‘moeilijker dan je denkt om een bedrijf te vinden’. Via LinkedIn doet ze een poging. ‘Afstudeeropdracht gezocht’, klinkt het. 

Horizon verbreden
“Ik zou het tof vinden als de opdracht binnen mijn interesses ligt, maar dat is geen must”, vertelt Anne. “Ik vind het belangrijker dat ik überhaupt een opdracht krijg, dan dat ik een bedrijf vind dat naadloos op mijn wensen aansluit. Natuurlijk heb ik wensen, maar door er open in te staan kun je je interesses ook verbreden of er juist achter komen wat je niet wilt.”

Lars Kros besloot in zijn zoektocht naar een stage ook social media in te schakelen. Hij spreidde zijn kansen en deelde zowel op Facebook als LinkedIn een oproep. “Maar ik heb ook rondgevraagd bij vrienden, familie en bekenden. Van klasgenoten weet ik dat ze via het stagesysteem van Fontys een poging doen.”

Lars, student ICT & Media Design, hoopt een stage in Tilburg of Den Haag te kunnen vinden. Dat zijn namelijk de plekken waar hij als topsporter vaak te vinden is. “De locatie van mijn stage bepaalt hoeveel tijd ik kwijt ben aan reistijd”, vertelt hij. “Hoe dichter ik bij mijn trainingslocatie zit – voornamelijk Den Haag – hoe makkelijker ik mijn trainingen in kan plannen.”

Niks concreets
De reden dat hij LinkedIn en Facebook uitkoos als manier om een stage te vinden, heeft alles te maken met het netwerk dat hij daar heeft opgebouwd. “Dankzij mijn sport heb ik een vrij groot netwerk. Ik zou het fijn vinden om via via een stage te kunnen vinden.”

En, lukt dat al? “Ik heb een aantal reacties gekregen en ook al contact gehad met mogelijke stageplekken.” Tot iets concreets heeft dat vooralsnog niet geleid. In tegenstelling tot Anne vindt hij een bedrijf dat bij zijn wensen past namelijk belangrijker dan überhaupt iets vinden. “Het heeft invloed op mijn toekomst en bovendien wil ik me graag fijn voelen bij een stage.”

Dat laatste geldt ook voor Yigit Kocaaga, die Automotive Management in Eindhoven studeert. “Een stage is een leermoment waarbij je erachter komt wat je leuk vindt. En natuurlijk is het ook handig als je lekker in je vel zit, want dit reflecteert op je stageopdracht."

Via via 
In zijn branche blijkt LinkedIn – daar hebben we ‘m weer – wederom een gouden platform voor het delen van een oproep. “Ik heb hiervoor gekozen omdat ik weet dat daar veel HR-medewerkers actief op zoek zijn naar stagiaires”, zegt Yigti.

Zijn post leverde drie privéberichten op. Toch vond Yigit zijn stage uiteindelijk op een andere manier. De ouderwetse maar nog altijd effectieve via-via-manier. “Mijn neef, die ook student van Automotive Management is geweest, heeft me uiteindelijk geholpen.” [Karen Luiken]

Elena en Kolja* kijken verbaasd als we de grens met Duitsland over rijden. Dat we zonder paspoortcontrole door kunnen maakt niet zoveel indruk, het zijn de windmolens die dat doen. Een eindeloze rij turbines vangt de wind aan de grens.
“Alsof je voor het eerst een vliegtuig ziet”,  zegt Kolja.
“Wacht maar tot je in Nederland bent”, antwoordt Casper, mijn vriend en medechauffeur.  

We hebben Elena en haar zoon Kolja (17) opgepikt in Rzeszów, een stad in het zuidoosten van Polen. Voor ze bij ons instappen hebben ze al een treinrit achter de rug van 25 uur van Kharkiv naar Lviv, en aansluitend een bus- en taxirit om hier in Rzeszów aan te komen. 

Het is zeven uur ‘s ochtends. Geslapen hebben ze al dagen niet. Casper en ik besluiten om ze niet te bestoken met vragen. We hebben de beelden uit Kharkiv gezien.

Snoepjes
Bij de eerste tankstop delen ze snoepjes uit de plastic draagtas die ze mee hebben genomen. “Uit de fabriek van onze voormalige president Porosjenko.” 

We grappen over de hoeveelheid snoep die er op de heenreis al doorheen is gegaan en dan vertelt Kolja over hoe de oorlog begon. Zonder aankondiging, maar met een raketaanval op het busstation voor de deur. “Overal lagen mensen. De politie kwam en maakte foto’s, maar de mensen bleven liggen.” Daarna hebben ze drie weken in de kelder geleefd.

Dat wij hier zijn, komt door de schoonzus van Casper, Anna. Haar familie woont in het zuidoosten van Polen en ze heeft een hulpactie op touw gezet voor het weeshuis daar. Twee keer per week komen er tussen de 300 en 500 kinderen uit Oekraïne aan, vaak met niet meer dan een rugzak. Omdat Anna vloeiend Pools spreekt, wist ze aan wat voor spullen er behoefte was. 

Stalin
Met twee busjes vol goederen reden we naar Stalowa Wola, vlakbij Rzeszów. Casper en ik in de ene, zijn broer Thijmen en Anna in de andere. Stalowa Wola betekent zoiets als Stalen Wil. Het stadje is ontstaan toen Stalin de opdracht gaf hier een grote tankfabriek neer te zetten. Daar omheen zijn in sovjet-stijl woonblokken opgetrokken. 
De tankfabriek staat er nog, alleen wijzen de lopen nu de andere kant op. Af en toe klinkt er een doffe dreun als ze het geschut testen.

We overnachten bij de familie van Anna. Voor ik mijn ogen sluit, heb ik even oogcontact met Paus Johannes Paulus II. Zijn foto hangt boven het bed, naast een opgehangen tennisracket. Het voelt alsof ik nog aan het rijden ben. Ik weet nu zeker dat ik nooit vrachtwagenchauffeur ga worden.

Drinken
Omdat Kolja 17 jaar is, was dit de laatste kans om te vluchten. Vanaf zijn 18^e zou hij dienstplichtig zijn. Hij draagt een joggingbroek en snapback-pet en bij elke plaspauze zuigt hij sigaretjes leeg. Af en toe legt hij zijn hoofd op zijn moeders schoot en sluit dan zijn ogen. Dan veert hij plots op: “Mag ik al drinken in Nederland?”

Rond middernacht rijden we Nederland in. We zijn uitgeteld van het rijden, maar kunnen ons niet voorstellen hoe uitgeput Elena en Kolja moeten zijn. Ze vergeten hun spullen in de auto en wandelen gelijk naar binnen bij het gastgezin. 

Als ik eenmaal op bed lig, tolt het opnieuw. Ik vraag me af of ik zou kunnen doorstaan wat zij hebben doorstaan, hoe ik ermee zou omgaan. Antwoorden komen niet, alleen de gedachte aan een stalen wil.

*namen zijn gefingeerd

Steven van den Heuvel is docent bij Fontys Hogeschool Toegepaste Psychologie en HRM.