Karlijn kreeg in mei de unieke kans om in Stadsklooster San Damiano te gaat wonen, het klooster van de Minderbroeders Franciscanen aan de Van der Does Willeboissingel in Den Bosch. Een plek waar ze sinds september niet alleen studeert, eet, slaapt en gebeden bijwoont, maar ook werkt. Na de zomervakantie is ze daar namelijk begonnen met haar stage.  

Keuzes maken
Haar werkzaamheden bestaan onder meer uit het nadenken over de toekomst van het jongerenwerk van de Minderbroeders Franciscanen en het organiseren van retraites. Eén van die retraites is bedoeld voor studenten die meters willen maken voor bijvoorbeeld hun scriptie of tentamens, een andere retraite is gericht op het maken van keuzes. “Die is speciaal voor studenten die in een tussenjaar zitten of gestopt zijn met hun studie.” 

Karlijn heeft zelf ook ooit in dat schuitje gezeten. Een paar jaar geleden studeerde ze Toegepaste Wiskunde in Eindhoven; een compleet ander vakgebied dan waar ze nu in zit. “Maar tijdens die studie ging ik de minor Filosofie, Wereldreligies en Spiritualiteit doen aan de Hogeschool Utrecht”, vertelt ze. “Daar kwam ik erachter dat ik die richting eigenlijk veel interessanter vond dan de studie die ik deed. Ik was op zoek naar meer zingeving in mijn leven, wilde verdieping in de spiritualiteit.” 

Antwoorden
Hoewel ze zelf niet sterk christelijk is opgevoed, groeide haar interesse in de kerk steeds meer. En ze is niet de enige, zegt ze: “Er zijn steeds meer jongeren die op zoek gaan naar een vorm van zingeving. Omdat ze vastlopen op welk gebied dan ook. Ze kunnen vragen hebben als: wie ben ik? Waarom doe ik dit? Hoe ga ik mijn leven vormgeven? Vaak word je met dat soort vragen doorverwezen naar een psycholoog, terwijl dat helemaal niet meteen nodig is. De kerk kan je ook helpen antwoorden te vinden.” 

Na veel wikken en wegen besloot Karlijn haar opleiding Toegepaste Wiskunde na drie jaar in te ruilen voor de studie Theologie. Ze had in die periode veel aan de gesprekken die ze met anderen voerde, en met dat idee in het achterhoofd, organiseert ze nu de retraite voor studenten die net als zij overwegen hun studie stop te zetten.  

“Tijdens de vierdaagse retraite verblijven we in het klooster in Megen, krijgen we workshops en voeren we gesprekken met elkaar. Keiharde antwoorden op hun vragen gaan we de deelnemers niet geven, daar zijn we ook niet voor, maar we hopen wel dat de jongeren iets in zichzelf kunnen vinden waarvan ze denken: daar word ik blij van. Dit is wie ik ben.”  

Kloosterritme
Deelnemende studenten gaan tijdens de retraite ook mee in het kloosterritme, een ritme dat Karlijn als kloosterbewoonster als geen ander kent. Er is een ochtend-, middag- en avondgebed, gevolgd door een dagafsluiting aan het einde van de dag. Daarna wordt er vaak nog koffie of thee met elkaar gedronken in de huiskamer. Vanaf tien uur is het stil, net als bij Karlijn in het stadsklooster in Den Bosch.  

“Ik vind het heerlijk wonen hier”, zegt ze over haar woonplek. “We eten bijna altijd samen, maar natuurlijk ga ik ook weleens met vrienden in de binnenstad lunchen. De gebedsmomenten zijn niet verplicht, alhoewel ik er wel vaak bij ben.” Wat ze vooral fijn vindt, is dat ze nooit alleen is. “Je kunt altijd wel met iemand een praatje maken. En tegelijkertijd is er ook altijd wel iets van reuring in huis. Het is hier stil, maar toch zit je in het centrum van Den Bosch. Ik vind het een aanrader voor iedereen die geen behoefte heeft aan een studentenhuis, maar wel op zoek is naar een woonplek waarbij je omringd wordt door mensen die serieus in het leven staan.”  

Om in het Bossche stadsklooster te mogen wonen, moet je wel openstaan voor de Franciscaanse spiritualiteit.  

De bacheloropleiding Theologie vormde jarenlang een eigen eilandje in Utrecht, ver weg van alle andere Fontyslocaties. Maar sinds september starten nieuwe studenten hun studie niet langer in een oud grachtenpand in het middelpunt van het land, maar in het hypermoderne MindLabs-gebouw in het hart van de Tilburgse Spoorzone.

Dat is nogal een switch. Niet voor de studenten, want het gaat om eerstejaars die niet anders gewend zijn – meerderejaars studenten mogen hun studie in Utrecht af maken – maar wel voor docenten. Zoals Kor Grit en Mirte Martinus, die nu ineens veel langer naar hun werk moeten reizen dan voorheen.

“Ja, het is best een grote stap die we maken”, geeft Martinus toe, docent en opleidingscoördinator bij Theologie. “Voor mij valt het relatief mee, het is een klein uurtje met de trein, maar er zijn ook collega’s voor wie het simpelweg te ver is. En tja, dat heeft deze verandering best ingewikkeld gemaakt voor het hele team.”

Bezorgd
Dat merkte ook Grit, die zijn werkdagen momenteel afwisselt tussen Tilburg en Utrecht. “In eerste instantie was ik bezorgd”, zegt de docent. “Ik vond het geen prettig vooruitzicht om langer te reizen en ik betwijfelde of de opleiding genoeg nieuwe studenten zou kunnen aantrekken in Tilburg. Daarnaast zag ik dat de veranderingen zich opstapelden; in diezelfde periode begonnen we namelijk met een curriculumvernieuwing volgens de principes van talentgericht onderwijs (TGO).”

Maar, zo bevestigt Grit, de reistijd valt eigenlijk best mee en de instroom van nieuwe studenten is hoger dan verwacht. Bovendien is MindLabs volgens hem een prachtige locatie en zijn de collega’s van Journalistiek, die daar ook zitten, erg verwelkomend. “Het contrast tussen de gebouwen in Utrecht in Tilburg is groot. Het monumentale pand in Utrecht voelt meer in verbinding met geschiedenis en traditie, terwijl MindLabs verbinding met het heden en de moderne samenleving oproept.”

En die combinatie werkt, zegt hij. “In onze opleiding proberen we voortdurend dit contrast te overbruggen, dus misschien is het wel gepast dat we nu op deze twee locaties zitten.” Dat MindLabs pal naast de bibliotheek zit, werkt volgens hem ook mee. “Want Theologie is een opleiding waar verhalen en literatuur een belangrijke plaats innemen.”

Vooruitgang
Zijn collega Martinus ziet ook veel voordelen in de verhuizing. Ja, ze moet misschien verder reizen, en ja, dat neemt meer tijd in beslag. Maar ze krijgt er ook veel voor terug. “In Utrecht hebben we echt het communitygevoel, maar in Tilburg hebben we hele fijne Journalistiek-collega’s die ons met open armen hebben ontvangen. We voelen ons heel welkom en het biedt heel veel mogelijkheden. MindLabs heeft bijvoorbeeld ook een podcastruimte waar we gebruik van kunnen maken. Qua faciliteiten zijn we er heel hard op vooruit gegaan.”

Het conclaaf is een pausverkiezing door kardinalen die jonger zijn dan tachtig jaar. Het laatste conclaaf was in 2013, toen paus Franciscus werd verkozen. Hij is twaalf jaar lang paus geweest en overleed op Paasmaandag 21 april op 88-jarige leeftijd aan een hersenbloeding. Deze keer maken 133 kardinalen kans om zijn opvolger te worden. “Dat zijn er best veel”, zegt Willien van Wieringen, naast Fontysdocent ook presentator bij KRO-NCRV.   

“Paus Franciscus heeft heel wat nieuwe kardinalen gecreëerd: 107 van de 133 kiesgerechtigden. Heel lang was het zo dat de kardinalen enkel witte mensen uit Europa waren, maar nu zitten er ook veel meer mensen van kleur tussen. Het is internationaler dan ooit, en dat hebben we te danken aan paus Franciscus, die overigens uit Argentinië kwam.” Hij was de eerste niet-Europese paus sinds de 8^e eeuw. 

Wie de nieuwe paus wordt, weet nog niemand. Waar hij vandaan komt ook niet. Maar het staat wel vast dat het een man is. “Een kardinaal moet gewijd zijn en dat is enkel voorbehouden aan mannen”, legt Van Wieringen uit. “Dat is een traditie. Natuurlijk kan dat in de toekomst veranderen, maar ik denk niet dat wij dat nog gaan meemaken. Al is paus Franciscus wel begonnen met een transitie door steeds meer vrouwen hogere posities te geven in het Vaticaan.”  

Stemmen tellen
Het conclaaf begint woensdag met een eerste stemronde waarbij elke kardinaal zijn stem op een briefje schrijft. Alle stemmen worden hardop voorgelezen en daarna worden alle briefjes aan een draad gestoken. “Als een tweederde meerderheid op één persoon stemt, dan is de paus gekozen en komt er witte rook uit een schoorsteen. Zo niet, dan zien we zwarte rook en komt er een nieuwe stemronde.”  

Die tweede stemronde, maar ook de derde, vierde en vijfde, vinden donderdag plaats. Komt er daarna nog steeds geen naam uit, dan wordt hetzelfde riedeltje vrijdag en zaterdag herhaald. Zondag is een rustdag. “Maar de verwachting is dat de nieuwe paus voor die tijd wel zal worden aangekondigd”, vervolgt Van Wieringen. 

Geen telefoon
De kardinalen worden voor het conclaaf compleet afgezonderd van de buitenwereld. Ze mogen alleen met elkaar praten en iedereen heeft geheimhoudingsplicht. Telefoons, tablets, computers of andere elektronische apparaten zijn niet toegestaan voor de duur van het conclaaf. Slapen gebeurt in een speciaal daarvoor gebouwd hotel in het Vaticaan.  

Van Wieringen durft geen uitspraken te doen over wie de opvolger van paus Franciscus zal worden – “Ik durf niet mee te doen aan de paustoto” – maar ze zegt wel dat het iemand zal zijn die bekend is met Italië. “De paus wordt namelijk ook meteen de nieuwe bisschop van Rome. Het moet iemand zijn die Italiaans kan spreken; iemand die een link heeft met Italië, maar ook met de internationale kerk. De kans dat het een Nederlander wordt, zoals in 1522, acht ik heel klein.”   

Schouwspel
Veel studenten van Van Wieringen volgen het conclaaf op de voet, net als de docent zelf. “Een groot aantal van mijn studenten volgt het. Het is vanwege alle rituelen heel leuk om te volgen, ook als je helemaal niks met de kerk hebt. Het is een prachtig schouwspel, maar ik denk wel dat theologiestudenten er over het algemeen meer belangstelling voor hebben dan andere studenten.”  

In de kerk van Open Hof in Kampen wordt 24/7 gepreekt en gezongen als protest tegen de uitzetting van de familie Babayants uit Oezbekistan. Aanstaande zaterdag geven zes tweede- en derdejaarsstudenten van de opleiding Theologie vier uur lang vorm aan de estafetteviering. 

Creatieve viering 
“In twee verschillende blokken gaan ze creatief te werk”, vertelt Marieke Milder, die de Fontysvoorgangers aanspoorde om mee te doen en hen daarbij begeleidt. “In de context van het vak ‘Vieren & Rituelen’ stellen ze een dienst samen die is afgestemd op een vooraf gekozen doelgroep.” 

Daarbij baseren studenten zich op de katholieke traditie maar hun invulling is vrij. “Het gaat om de doorvertaling van katholieke elementen naar een niet- of andersgelovige gemeenschap. In de vieringen is er zaterdag bijvoorbeeld aandacht voor het Bijbelboek Ruth, dat handelt over mensen die terechtkomen in een vreemd land. Er is een zogenaamde Taizé-viering (speciaal gericht op jongeren met veel zang en gerichte stiltemomenten, red.) en er vinden groepsgesprekken plaats.” 

Voor deelnemende tweedejaars snijdt het mes bovendien aan twee kanten. “Ik heb ze voorgesteld er een Beroepsproduct Liturgie van te maken, dat onderdeel is van hun tentaminering. De derdejaars hoeven geen Beroepsproduct te maken, maar geven uit betrokkenheid zelf een onderdeel vorm.” [Tekst gaat verder onder de foto's]
 

Kerkasiel 
Het Oezbeekse gezin Babayants – vader, moeder en vier kinderen – woont momenteel in de kerk. Bijna elf jaar is het gezin in Nederland, waarvan ze acht jaar doorbrachten in het azc in Emmen. Nu beoordeelt de IND hun terugkeer, als christenen in een grotendeels islamitisch land, als voldoende veilig. De uitzetting is in gang gezet. 

De bijzondere viering begon eind november en gaat dag en nacht door. Tijdens kerkdiensten is het de politie namelijk niet toegestaan mensen te arresteren. Vrijwilligers uit het hele land, zoals voorgangers en muzikanten, kunnen zich aanmelden en worden ingepland in het continurooster. 

Het idee om mee te doen, komt van Milder zelf. “Ik voel me betrokken bij deze problematiek en was ook al bij het vorige kerkasiel in Den Haag. Ook toen gingen er studenten van Fontys voor.” Deze actie haalde volop de media en leidde in 2019 tot het Kinderpardon voor 500 kinderen. 

Geworteld 
Het is ongewis hoe het ditmaal eindigt. Over een laatste bezwaarprocedure – waarin de advocaat van de familie Babayants aanvoert dat de jongste kinderen hier zijn geboren en derhalve in Nederland geworteld – kan elk moment een besluit vallen. 

“De kerkgemeenschap van Open Hof in Kampen probeert zo veel mogelijk aandacht te genereren”, zegt Milder. “Inzet van het kerkasiel is niet alleen dat deze familie mag blijven, maar ook dat er opnieuw een kinderpardon komt.” In totaal zitten momenteel zo’n 300 kinderen op een vergelijkbare wijze tussen wal en schip. 

Een nieuw kinderpardon is nu misschien lastig, gezien de kleur van het kabinet. “Maar een woordvoerder van Open Hof gaf laatst nog aan dat ze zo veel sympathie willen creëren dat de politiek er niet meer onderuit kan. Daarvoor moet je eerst de publieke opinie zien mee te krijgen. Zo ging dat in 2018 ook.” 

Waarom vindt Milder het zo belangrijk om hieraan mee te doen? “Omdat ik theoloog ben en gelovige. Daarom wil ik oog hebben voor mensen die in de knel zitten. Geloof is niet ‘los verkrijgbaar’, het moet altijd handen en voeten krijgen in het dagelijkse leven.” 

De foto's in dit artikel zijn tijdens de dienst gemaakt en dus later toegevoegd.

Aanleiding is het al jaren zeer lage aantal studenten (minder dan tien per studiejaar) die de Lerarenopleiding Godsdienst volgen. Een arbeidsintensieve transitie binnen het Educatieve domein (TEO) was niet haalbaar en ook de kwaliteit binnen de landelijke richtlijnen en nieuwe kaders van Fontys kon niet langer worden gegarandeerd. Studenten kunnen de opleiding nog wel volgen aan de lerarenopleiding in Tilburg (FLOT).

In 2023 is al besloten om Fontys Theologie en Levensbeschouwing (FTL) in Utrecht samen te voegen met Fontys Sociale Studies (FSS) in Tilburg. De instroom voor de bachelor Theologie in Utrecht stopt na dit studiejaar en gaat dan verder in Tilburg. Dit betekent dat 2028/2029 het laatste jaar is waarin studenten in Utrecht worden gefaciliteerd. Ook deze opleiding was door haar beperkte omvang en ontwikkelcapaciteit al enige tijd toe aan vernieuwing.

Opleidingen stoppen niet
Fontysbestuurder Arian Steenbruggen benadrukt dat het gaat om het sluiten van de lesplaats, niet om het stoppen met de opleidingen. De lerarenopleiding Godsdienst wordt nog steeds aangeboden in Tilburg bij Fontys Lerarenopleiding Tilburg (FLOT). De lesactiviteiten van de opleiding Theologie worden gefaseerd in Tilburg ondergebracht. 

“Uit het onderzoek dat we in 2023 gedaan hebben, blijkt dat verplaatsing naar Tilburg de beste keuze is", motiveert Arian Steenbruggen het besluit. "Doorontwikkeling gaat makkelijker met de expertise die binnen het instituut Social Studies aanwezig is."

De centrale medezeggenschapsraad (cmr) heeft ingestemd met het collegebesluit om de lesplaats te verplaatsen van Utrecht naar Tilburg op voorwaarde dat de kwaliteit van de opleiding gewaarborgd blijft. Daarvoor moet de opleidingsdirecteur in gesprek met de gemeenschappelijke opleidingscommissie (goc). 

Als de goc van mening is dat het vanuit het oogpunt van kwaliteit noodzakelijk is, kan de beëindigingsdatum van de bachelor Theologie in Utrecht met maximaal een jaar worden opgeschoven naar september 2026. Woensdag 11 september heeft het eerste overleg plaatsgevonden tussen de opleidingsdirecteur van FSS en de goc, maar de kogel is nog niet door de kerk. 

De docenten zijn hierover ingelicht, en ook potentials en nieuwe studenten van de bachelor Theologie worden al twee jaar lang meegenomen in de plannen om nieuwe instroom alleen op leslocatie Tilburg te laten beginnen. De zittende studenten, die hun opleiding in Utrecht kunnen afmaken, worden op de hoogte gebracht zodra duidelijk is wat de definitieve datum is dat nieuwe instroom in Utrecht stopt. 

Impactvol
Op dit moment telt de locatie in Utrecht een twaalftal studenten voor de opleiding tot leraar Godsdienst en tachtig studenten voor de bachelor Theologie. Bij de opleidingen werken opgeteld elf medewerkers (ca. 7 fte). Steenbruggen erkent dat het impactvol is om een leslocatie te sluiten. “Er is wisselend gereageerd. Enkele medewerkers zijn blij met de fusie met FSS en de mogelijkheden die dat biedt, anderen willen niet weg uit Utrecht en zijn niet blij.”

Fontys bekijkt momenteel samen met de medewerkers naar wat de veranderingen voor hen gaan betekenen. “Daar is nog ruim de tijd voor”, aldus Steenbruggen. Volgens de bestuurder heeft het tijd en overleg gekost om tot het inzicht te komen dat kwaliteit een steeds groter issue werd, en dat landelijke doorontwikkelingen in het curriculum in klein verband niet goed genoeg op te pakken zijn. “Hoe kleiner het aantal studenten, hoe groter de financiële verliezen, dat is niet te voorkomen.”

Intensieve zoektocht 
Wel is er ‘vanuit zorgvuldigheid’ jarenlang geprobeerd aan te haken bij diverse andere instellingen om zodoende de lesplaats Utrecht te kunnen blijven waarborgen. “We hebben intensief gezocht naar samenwerkingspartners. Er zijn trajecten geweest met de Tilburg School of Catholic Theology (TST), die ook een lesplaats heeft in Utrecht, en de Universiteit voor Humanistiek. Helaas hebben beiden niet tot succes geleid."

Dit artikel is op 12 september aangevuld met het overleg tussen de opleidingsdirecteur van FSS en de goc. 

“De tekst is dezelfde als die uit de ‘gewone’ bijbel, maar er zitten wel verschillen in”, legt ze uit. “Deze variant is heel toegankelijk gemaakt voor jongeren en is zowel geschikt voor ervaren bijbelgebruikers als jongeren die geen ervaring hebben met de bijbel. Maar ook mensen die niet gelovig zijn en de bijbel willen gebruiken, worden hier aangesproken. Je hoeft niet in God te geloven om iets aan deze uitgave te hebben.”  

Dat komt onder andere door de dwarsverbanden die de nieuwe bijbel bevat. “Als je wat meer gepokt en gemazeld bent met het gebruik van de bijbel, snap je hoe teksten met elkaar verweven kunnen zijn. Maar als je er geen ervaring mee hebt, kan het lastig zijn. De nieuwe bijbeluitgave bevat daar meer uitleg en informatie over, in een taalgebruik dat jongeren zal aanspreken.” 

Depressie 
Een groot pluspunt zijn de thema’s die in deze jongerenbijbel aan bod komen. De geestelijke gezondheid is een onderwerp dat tegenwoordig heel actueel is. “In deze nieuwe bijbeluitgave staat een item over het verschil tussen een dipje en een depressie. Er wordt verwezen naar bijbelse personages die ook depressief zijn en er staat in dat als je mentale klachten hebt, je een arts moet inschakelen. Er staat zelfs een verwijzing in naar 113, het nummer dat je kunt bellen als je aan zelfmoord denkt. Dat is echt heel actueel.”  

Hoe meer Van Wieringen in de nieuwe bijbeluitgave las, hoe enthousiaster ze werd. Er wordt volgens haar goed gekeken naar de leefwereld van jongeren en bepaalde gedachtegangen worden opengebroken. “In deze bijbel wordt verteld dat God geen man is, ook al zeg je Vader tegen hem. Er wordt in de bijbel ook met moederlijke termen over God gesproken, en dat wordt gethematiseerd. Dat vind ik heel moedig, omdat er ook bijbel- of kerkgenootschappen zijn waarbij strikter wordt gedacht en dit thema meer begrensd wordt. Het is goed dat deze bijbel zo actueel durft te zijn, zo aansluit bij de leefwereld van jongeren.”   

Geen ervaring  
Momenteel gebruiken studenten die Theologie en Levensbeschouwing studeren, nog de NBV Studiebijbel, maar als het aan Van Wieringen ligt, komt daar met het nieuwe collegejaar verandering in. “Deze jongerenbijbel sluit veel beter aan bij de leefwereld van onze voltijdsstudenten. Deels omdat hij gericht is op jongeren, maar ook omdat je geen ervaren bijbellezer hoeft te zijn om alles te snappen. Volgend studiejaar krijgen we 48 nieuwe studenten, waarvan misschien een kwart ervaring heeft met de bijbel. Voor de rest van de groep zou de nieuwe jongerenbijbel een geweldige uitkomst zijn.”  

Jip vertrok eind februari voor een afstudeerstage in Aruba. Die volgt ze bij de Foundation International Design Academy, een organisatie die ze omschrijft als een combinatie van een designstudio met een nieuwe stichting waar vanaf september zo’n twintig uit Aruba afkomstige leerlingen komen studeren.

“Op Aruba zijn bijna geen mbo-scholen, en al helemaal niet in de creatieve sector. Omdat de leerlingen voor deze scholen nog vrij jong zijn en niet van het eiland af kunnen, zijn wij nu met deze stichting speciaal voor hen een nieuwe opleiding gestart”, legt Jip uit.

Bierflesjes
Eén van de projecten waar Jip zich mee bezighoudt, is het op een creatieve manier recyclen van afvalproducten. Die zijn er namelijk in overvloed op Aruba. “In Nederland sorteert en recyclet iedereen afval, maar hier gebeurt dat bijna niet. Het enige wat je wel kan recyclen door het terug naar de brouwerij te brengen, zijn lokale bierflesjes. De rest wordt allemaal op dezelfde hoop gegooid.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Het probleem wordt met de dag groter en het vinden van de ideale oplossing lijkt onmogelijk. Maar met het nieuwe project van Jip hoopt ze toch een steen te kunnen bijdragen. Al is het maar een kiezel. “Want alle beetjes helpen”, stelt ze. “Het idee van het project is om te kijken hoe we materialen nog vóór ze met de rest van het afval meegaan, op een sustainable manier om kunnen zetten tot nieuwe producten.”

Het gaat dan vooral om het maken van souvenirs. “Die worden momenteel namelijk bijna allemaal ingekocht. Het kan Aruba veel geld opleveren als we alles van het eiland kunnen halen en de boel daar ook kunnen houden. Dus materiaal afkomstig uit Aruba vormen we om tot materiaal dat ook op Aruba verkocht wordt.”

Magneten
Momenteel zit het project nog in de onderzoeksfase. Er wordt gekeken naar welke materialen het meest geschikt zijn voor het maken van souvenirs. Jip: “We kijken nu bijvoorbeeld bij glasbewerkers hoe we glas zouden kunnen gebruiken. Maar ook petflessen zijn straks welkom. We willen zoveel mogelijk magneetjes, sleutelhangers, mokken en allerlei andere souvenirs maken.” 

Jips stage loopt ergens in juli af, maar ze blijft in augustus op Aruba om het project verder op te starten. Als ze haar studie bij Fontys heeft afgerond, wil ze terugkeren om er te komen werken. Hoogstwaarschijnlijk verblijft ze dan de helft van de tijd in haar thuisstad Maastricht en de andere helft op Aruba.

“Vanaf september willen we de nieuwe leerlingen inzetten bij het maken van de souvenirs.  Ze zullen daarbij vooral letten op het visuele aspect, dus de verpakking en looks. Het opleiden van de leerlingen willen we op een zowel duurzame als leerzame manier doen.”

‘Geloofsgesprek’ bestaat sinds 2010 en gaat elke zondagochtend vooraf aan de rooms-katholieke eredienst die de omroep uitzendt. Met de docent Oude Testament en Hebreeuws aan de opleiding Theologie van Fontys Social Studies (locatie Utrecht), krijgt het programma voortaan een Fontys-tintje. Een vragenrondje.

Hoe zijn de producenten bij jou uitgekomen?
“Oud-presentator Leo Fijen stopte en ik heb gereageerd op een vacature. Samen met mediapriester Roderick Vonhögen en dominicaan Michael-Dominique Magielse werd ik uitgekozen. We presenteren om en om. Ik kreeg te horen: ‘De camera doet iets met jou’. Grappig, want het testfilmpje dat onderdeel was van de sollicitatie maakte ik, heel laagdrempelig, met MS Teams. Verder denk ik dat mijn gevarieerde achtergrond – als theoloog en docent – interessant is voor het programma.”

Wat is ‘Geloofsgesprek’ voor programma?
“Het is een interviewprogramma van een kwartier waarin steeds een katholieke gast centraal staat. Tijdens de gesprekken proberen we in het geloofshart van de gesprekspartner te kijken, te peilen waar hij of zij naar op zoek is, en hoe dit een inspiratie kan zijn voor anderen. Binnenkort komt overigens een oud-student van onze opleiding langs, die zich wil laten dopen.”

Je beide collega’s zijn geestelijken. Jij bent de enige leek én de enige vrouw. Hoe zie jij jouw rol in het presentatieteam?
“Ik heb inderdaad een andere levenservaring en werksetting. Ook mijn context is anders, want ik heb een vrouw en twee jonge kinderen. Daardoor kan ik wellicht andersoortige vragen stellen. Breder misschien… Ook kan ik mogelijk een identificatiefiguur zijn voor een groep kijkers.”

In de wereld is van alles aan de hand. Mensen zijn onzeker over de toekomst en maken zich zorgen. Wat kan het geloof daarbij in bredere zin nog betekenen?
“Mensen blijven zoeken naar zingeving en spiritualiteit. Het verschil is dat ze dat nu minder doen binnen vaste religieuze kaders dan een paar decennia geleden. Maar de fundamentele vragen blijven. Hoewel veel van onze studenten niet langer kerkelijk gebonden zijn, kan een vak als Theologie hierin ten diepste een rol houden." 

"In die zin is het goed dat de opleiding Theologie sinds kort deel uitmaakt van Social Studies. Ook in dat bredere sociale domein zijn studenten bezig met zingevingsvragen. Vanuit onze opleiding willen we graag kijken hoe we studenten daarin kunnen ondersteunen. Bijvoorbeeld in de vorm van college-aanbod. Stilstaan bij zingeving blijft inspireren. Dat zie je hopelijk ook in het programma terug.” [Frank van den Nieuwenhuijzen]

Dit keer duurt de staking drie dagen, tot en met vrijdag. Desondanks zijn er bij Fontys International Business School (FIBS) in Venlo geen afmeldingen binnengekomen. “De stakingen in het openbaar vervoer waren op tijd aangekondigd, en ook de boerenactie is sinds dit weekend bekend. Studenten hebben zich er dus op kunnen voorbereiden”, licht opleidingsdirecteur Wouter Josso toe.

“We hebben begrepen dat ze er alles aan doen om op tijd op school aanwezig te zijn. De meeste carpoolen en vertrekken ruim op tijd.” De in Duitsland wonende directeur kon gisterochtend nog net op tijd langs een aantal trekkers rijden op de snelweg. 

“De treinstakingen lijken een constant fenomeen te worden”, concludeert hij. “We hebben onze studenten er niet actief over geïnformeerd. Alle Duitse media staan er vol mee. Dat nieuws kan dus niemand zijn ontgaan. Bovendien is het de eerste week na de vakantie, dus dat is lastig communiceren.”

Langer onderweg
Ook Henning Janßen, docent aan de opleiding Commerciële Economie, ondervond in eerste instantie enige problemen op de snelweg toen hij van zijn woonplaats in Duitsland naar Fontys in Eindhoven reed. Via een navigatieapp vond hij een alternatieve route binnendoor. “Maar voor degene die is aangewezen op de trein, is er geen alternatief”, weet de voormalige directeur van Fontys Techniek en Logistiek in Venlo.

Hij spreekt uit ervaring als hij zegt dat de treinstaking weinig invloed heeft op het merendeel van de Duitse studenten dat in Venlo studeert. “De meesten komen uit de grensstreek en carpoolen altijd al in plaats van dat ze de trein te nemen. De stakende boeren houden zich netjes aan de regels en veroorzaken niet veel overlast. Studenten moeten nu alleen eerder vertrekken, omdat ze veelal langer onderweg zijn.” [Marieke Verbiesen]

Het Perfecte Plaatje is een programma waarin bekende Nederlanders de strijd met elkaar aangaan door foto’s te schieten. Ze krijgen in elke aflevering twee verschillende opdrachten met elk een eigen thema, waar professionele of amateurfotografen uitleg over komen geven. In de vierde aflevering stond miniatuurfotografie centraal, met Fontysdocent Remko Killaars als gastfotograaf en -jurylid. 

Killaars werkt al twintig jaar bij Fontys Venlo als docent Industrieel Product Ontwerper. Hij houdt zich voornamelijk bezig met visualisatie. Je kunt daarbij denken aan tekenonderwijs, maar ook aan fotografie, een hobby die Killaars al sinds jonge leeftijd heeft. “Als kind kreeg ik ooit een analoge fotocamera van mijn opa”, zegt Killaars. “Later kocht ik zelf een spiegelreflexcamera en ben ik een studie aan de Design Academy begonnen. Daar begon mijn hobby serieuzere vormen aan te nemen.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Inmiddels is fotografie iets waar Killaars zich in zijn vrije uren vaak mee bezig houdt. Zijn expertise ligt op miniatuurfotografie, dé reden waarom hij een paar maanden geleden werd gebeld door de redactie van Het Perfecte Plaatje. Of hij in een van de afleveringen van het nieuwe seizoen deel wilde nemen als gastjurylid. En ja hoor, dat wilde hij. Graag zelfs.

“Ik kijk het programma al jaren en de gastjuryleden die normaal gevraagd worden, zijn niet de minsten. Voor mij was dit dus een hele eer”, vertelt Killaars. Hij ging op het aanbod in en werd een week later al op de set verzocht. “Ik heb op werk als een dolle allerlei zaken moeten regelen om daar vrij voor te krijgen. Dat is gelukkig goed gekomen.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

De opnames vonden in juli plaats, de aflevering verscheen anderhalve week geleden op de beeldbuis. Daarin is te zien hoe deelnemers als Sylvia Geersen, Waldemar Torenstra, Henry Schut, Loes Haverkort, Anna Drijver, Frans Duijts en Niek Roozen het tegen elkaar opnemen. 

Het jureren was voor Killaars een fantastische ervaring die ‘absoluut naar meer smaakte’. Betekent dat een carrièreswitch? Dat dan weer niet. “Ik zou graag nog een keer willen jureren in Het Perfecte Plaatje, maar ik zal nooit van baan veranderen. Dit avontuur heeft mij een boost gegeven, maar nee, ik zou mijn baan er niet voor opgeven. Daar vind ik het onderwijs veel te leuk voor.” [Karen Luiken]

Yolanda Hoogland heeft altijd een druk leven gehad waar stilzitten niet in voorkomt. Ze stond jarenlang voor de klas om les te geven in klassieke talen. Een paar jaar geleden begon ze aan de opleiding Theologie bij de Radboud Universiteit in Nijmegen. Ze haalde haar propedeuse, maar besloot er daarna mee te stoppen.

Nieuwe uitdaging
“Ik woonde en werkte in Amsterdam, terwijl ik in Nijmegen studeerde. Vier dagen stond ik voor de klas, de vijfde dag reisde ik naar de andere kant van het land en zat ik in de collegebanken. Dat werd me na verloop van tijd te veel. En te duur”, legt de Amsterdamse uit.

Anderhalf jaar geleden ging ze met vervroegd pensioen. Ze had geen baan én geen studie meer. Niks aan, vond ze. En dus ging ze op zoek naar een nieuwe uitdaging. “Ik besloot een Theologie-opleiding aan het hbo te gaan doen. Die is korter dan de universitaire opleiding die ik eerder heb geprobeerd en zou daadwerkelijk tot een beroep leiden. Mijn droom is om als kerkelijk werker aan de slag te gaan.”

De student omschrijft de functie van een kerkelijk werker ‘als een nieuw soort beroep’. Een stapje lager dan een dominee of pastoor, maar wel met ongeveer dezelfde werkzaamheden. “Ik ben Theologie gaan studeren omdat ik in eerste instantie dominee wilde worden”, vervolgt ze. “De synode (kerkenraad, red.) van de kerk heeft besloten dat een kerkelijk werker veel werk voor een dominee mag doen. Simpelweg omdat er een groot gebrek aan dominees is. Toen ik dat hoorde dacht ik: ik sla mijn slag.”

Geen spijt
In september startte ze bij Fontys en in december mag ze dankzij haar eerder behaalde propedeuse bij de Radboud Universiteit al doorstromen naar het tweede jaar. De opleiding duurt in totaal vier jaar. Over een jaar of drie hoopt ze klaar te zijn. Dan is ze 68. “Ik ben niet van plan om binnen tien jaar te stoppen met werken”, zegt ze. “Ik voel me in deze wereld helemaal op mijn plek. En nee, ik heb er geen spijt van dat ik nu pas deze richting ben gaan volgen. Toen ik achttien was en een studie moest kiezen, was ik nog veel te jong voor dit vak.”

Het verbaast de student dan ook dat er in haar klas ‘veel jongelui’ zitten. Ze heeft iedere dinsdag les met zowel deel- als voltijders. “Ik denk dat ik een van de oudsten ben. Onder de deeltijders zitten veel 40- en 50-jarigen, maar de voltijders zijn voornamelijk jonge mensen. Ik was aangenaam verrast toen ik zag dat deze studie zoveel jongelui trekt.” [Karen Luiken]

Vorige week maakte het ministerie van Onderwijs bekend dat het 45,1 miljoen euro uittrekt voor elf hogescholen in regio’s met teruglopende studentenaantallen. De meeste miljoenen gaan naar Fontys, bijna 8,5 miljoen euro.

Maar alleen opleidingen die onmiskenbaar relevant zijn voor de sociaal-economische ontwikkelingen of de leefbaarheid van een krimpregio komen voor deze subsidie in aanmerking. Er moet sprake zijn van aantoonbaar en meerjarig minder instroom door demografische ontwikkelingen en de instelling moet maatregelen nemen die bijdragen aan het versterken van de toekomstbestendigheid van de opleiding. 

Fontys wordt al jaren geconfronteerd teruglopende studentenaantallen. “Diverse opleidingen en instituten die te maken hebben met hoge demografische krimp krijgen de begroting hierdoor niet rond”, bevestigt bestuurder Arian Steenbruggen.

De middelen die Fontys ontvangt, zijn primair bedoeld om bestaande activiteiten en opleidingen in stand te houden en gelijktijdig de ruimte te krijgen maatregelen te nemen die bijdragen aan het versterken van de toekomstbestendigheid van die opleidingen.

“Het grootste deel van de toekenningen ontvangen we voor de lerarenopleidingen in Tilburg (FLOT) en Sittard (FLOS)”, licht Steenbruggen toe. “Met deze subsidie kunnen we deze opleidingen dus zonder verlies draaiende houden. We zijn heel blij dat we deze extra middelen toegekend hebben gekregen.”

Exploitabel houden
Ook de instituutsdirecteuren van de Fontys lerarenopleidingen klappen in hun handen. “De krimp onder de rivieren is substantieel en Fontys is een grote hogeschool. Bij de verdeling van de gelden lijkt hieraan recht te zijn gedaan”, zegt Anton van den Brink van FLOS. “De demografische krimp in Limburg is erg groot.”

Naast een krimpsector is het onderwijs ook een tekortsector, weet Van den Brink. “De subsidie gaat waarschijnlijk niet leiden tot meer studenten, maar we proberen de kleine opleidingen exploitabel te houden door ze anders te organiseren, door nauwere samenwerking met het scholenveld en ook door het onderwijs waar mogelijk wat minder begeleidingsintensief te maken.”

De FLOS-directeur verwacht 1,2 miljoen euro te ontvangen voor drie opleidingen, te weten de lerarenopleidingen Duits, natuurkunde en Nederlands. “Zo’n 75% is bedoeld om het exploitatietekort te dichten. Met de overige 25% willen we de opleidingen zo aanpassen dat we ze duurzaam kunnen behouden”, aldus Van den Brink.

“We zijn met de transitie van onze educatieve opleidingen al bezig om de opleidingen aantrekkelijker te maken, te flexibiliseren en daarom ook anders te organiseren en vorm te geven”, vervolgt de instituutsdirecteur. “Voor de genoemde drie opleidingen waarvoor de instroomdaling meerjarig zichtbaar is, is dit een mooie extra impuls om nog iets extra’s te doen.”

Toekomstbestendig
Zo denkt Martin de Wolf, Van den Brinks collega bij FLOT, er ook over. “We hebben in het onderwijs relatief veel kleine opleidingen, die minder dan 75 studenten hebben. Behalve dat onderwijs niet zo eenvoudig te organiseren is, leidt het inzetten op de benodigde expertise tot zeer geringe aanstellingen.”

Dit brengt volgens De Wolf nadelen met zich mee. “Het belemmert teamvorming, betekent een gevaar voor samenhang in het curriculum voor de student en is een risico voor continuïteit. Daar waar het aantal docenten beperkt blijft, komt de inzet op expertise in gevaar. Het vergroot de kans op werkdruk en uitval bij de docenten.”

FLOT kan een bedrag van circa 1 miljoen euro tegemoetzien voor de jaren 2024 en 2025. De Wolf: “Enerzijds is dit geld bedoeld om financiële ruimte te creëren voor de uitvoering van het huidige onderwijs van de kleine opleidingen, anderzijds worden de opleidingen toekomstbestendig ingericht.”

Bestaansrecht
Het onderwijs is niet de enige sector die het moeilijk heeft in de krimpregio’s. Fontys Hogeschool Techniek en Logistiek in Venlo lijdt ook onder de forse demografische krimp in Noord- en Midden-Limburg. “Zeker voor techniek, een tekortsector, is het van groot belang dat we studenten blijven opleiden voor deze regio”, aldus instituutsdirecteur Anja Klomps.

“We hebben te maken met krimp van de instroom, terwijl de vraag in de regio naar technisch opgeleide medewerkers enorm groot is. Met deze middelen kunnen we voorkomen dat opleidingen waarvan het bestaansrecht onder druk staat, moeten sluiten. Hierdoor kunnen we de regio blijven versterken, ondanks de krimp.”

Fontys Hogeschool Techniek en Logistiek verwacht bijna 2,5 miljoen euro te ontvangen voor de komende paar jaar.

Maatschappelijke opdracht
Maartje Damoiseaux, directeur van Fontys Hogeschool Bedrijfsmanagement, Educatie en Techniek (BEnT) in Eindhoven, houdt er naar eigen zeggen een dubbel gevoel aan over. “Aan de ene kant is het jammer dat we het geld nodig hebben. Het betekent immers dat we opleidingen hebben die maatschappelijk en regionaal van enorm belang zijn, maar door demografische krimp financieel moeilijk houdbaar zijn. Aan de andere kant heeft Fontys met haar grote toebedeling laten zien dat ze in korte tijd echt kan samenwerken tussen instituten en diensten. Deze aanvraag was een pressurecooker.”

De opleidingen van de Pedagogisch Technische Hogeschool (PTH), die vallen onder BEnT, zitten volgens Damoiseaux al lange tijd in een lastige situatie. “In onze hoogtechnologische Brainportregio is er om meerdere redenen een enorm tekort aan techniekdocenten in het voortgezet onderwijs en mbo. Onze maatschappelijke opdracht is groot om als technisch docentopleider voldoende geschoolde professionals af te leveren aan ons werkveld.”

PTH gaat bijna een miljoen ontvangen over vier jaar. De toegekende middelen helpen enerzijds de reguliere exploitatie gezond te maken en anderzijds verder te bouwen aan een toekomstbestendiger perspectief. Met maar één doel, stelt Damoiseaux: “Onze maatschappelijke opdracht blijven vervullen.” [Marieke Verbiesen]

Eric en Bart vormen nu tien jaar een koppel. Al vanaf het eerste moment dat ze elkaar leerden kennen, wisten ze zeker: ze willen samen ouders worden. “Twee jaar geleden is er binnen onze vriendengroep een babyboom ontstaan. Sindsdien krijgen we steeds vaker de vraag of wij ook een kindje willen. Het antwoord is ja, maar helaas komt dat niet zomaar aanvliegen", vertelt Eric.

Als mannenstel heb je in Nederland slechts een aantal opties als je een kindje wil. Adoptie is de eerste waaraan gedacht wordt, pleegzorg de tweede en co-ouderschap met een ander stel of persoon de derde. “Maar wij willen graag een kindje dat uit liefde wordt geboren”, vertelt Eric. “Adoptie is prachtig, maar we willen graag een kindje dat genetisch verwant is. Idem dito voor pleegzorg.”

Kostenplaatje
Het stel, dat ook over hun kinderwens blogt, kiest daarom het liefst voor draagmoederschap. Voor hen de beste optie, maar ook meteen de moeilijkste. “Zie maar eens een draagmoeder te vinden. Je kunt daarvoor naar Amerika of Canada gaan, maar daar betaal je veel geld voor het hele traject. In Canada lopen de kosten al snel op tot 120.000 euro, in Amerika kun je zelfs 200.000 euro kwijt zijn. Aan juridische ondersteuning, de zorg, een advocaat, enzovoorts.”

In Nederland is het traject ook niet gratis, maar het scheelt wel in de kosten. Al maakt dat geld Eric en Bart niet eens zoveel uit. “We hopen vooral iemand in Nederland te kunnen vinden zodat ons kind, als het dat wil, contact op zou kunnen nemen met zijn biologische moeder. Misschien kunnen we zelfs een mooie vriendschap opbouwen en zal ze aanwezig zijn bij verjaardagen, feestjes en afzwemmen. Zoiets als een betrokken tante in de familie.”

Bericht verspreiden
Maar zover durven ze nog niet vooruit te kijken. Eric en Bart zijn al twee jaar intensief op zoek en hebben ondanks allerlei verhalen in verschillende kranten nog steeds niemand gevonden. Echt makkelijk wordt het hen overigens ook niet gemaakt. In Nederland is het verboden om een oproep te doen als wensouder. Draagmoeders mogen zich niet aanbieden en er mag door anderen geen verbinding worden gemaakt tussen wensouders en draagmoeders.

Dus wat blijft er over? Eric: “Het is allemaal heel vaag. Eigenlijk kunnen wij niks anders doen dan ons verhaal vertellen en hopen dat we ooit iemand tegenkomen die ons kindje wil dragen. Verschillende Fontys-collega’s hebben aangegeven het dolgraag te willen doen als ze wat jonger waren geweest. Vrienden gunnen het ons ook, maar durven het niet omdat ze zelf een helse bevalling hebben gehad. En dat snappen we. Je moet zoiets ook maar willen.”

Geboorteverlof
Mocht het ooit lukken - en als dat niet zo is, dan willen ze alsnog naar de andere kant van de oceaan - dan komen ze op het volgende punt: geboorteverlof. Want daar zitten voor een mannenstel ook verschillende haken en ogen aan. Bij Fontys krijgen vaders momenteel zes weken verlof, maar dan moet je wel aan kunnen tonen dat je officieel vader bent. Voor Eric en Bart is dat nog niet zo vanzelfsprekend.

“Als een draagmoeder getrouwd is, dan zijn zij en haar partner in eerste instantie de officiële ouders. Het is dan nog een heel gedoe om ons als beide vaders te laten erkennen. Het kan even duren voor je alle juiste documentatie hebt. In ons geval, via draagmoederschap, soms zelfs wel een jaar. Je recht op verlof is tegen die tijd allang vervallen. En juist bij de geboorte wil je alle tijd hebben voor je kind.”

Klopt niet
Eric heeft voor de zomervakantie navraag gedaan hoe dit bij Fontys zit. Het antwoord: we volgen de bestaande regels. Zes weken verlof voor kersverse vaders, geen uitzonderingen. “Oftewel: we doen er niks mee”, vervolgt de docent. “Dit is het beleid, punt. Daar kwam het op neer. Ik vind dat raar. We hebben een regenboogvlag, zeggen dat we divers zijn, maar kunnen hier niet naar kijken? Dat klopt niet.”

Hij laat het er niet bij zitten. Zeker niet nu hij weet dat een van zijn collega’s in hetzelfde schuitje zit. Die kwam naar hem toe na het luisteren van Erics podcast, waarin de docent het probleem aankaart. “Daarna ben ik met iemand van personeelszaken gaan praten. Die heeft aangegeven dat er in januari opnieuw naar de kwestie gekeken wordt. Hopelijk gaat er iets veranderen.” [Karen Luiken]

Vorige week publiceerde Bron een blog van Roos Vervoort, student aan de lerarenopleiding van Fontys in Tilburg (FLOT). Ze maakt zich grote zorgen over de financiële gezondheid van haar instituut. Volgens Vervoort schreeuwt de maatschappij om goed opgeleide leraren, maar kan FLOT financieel het hoofd maar net boven water houden. Gevolg: het schrappen van lesuren en -nog erger- mogelijk het verdwijnen van lerarenopleidingen. Ze vindt dat er juist meer geïnvesteerd moet worden in lerarenopleidingen. Daar ligt onder meer een taak voor de overheid, meent Vervoort.

Ad Vissers, directeur van de lerarenopleiding van Fontys in Tilburg, erkent de problematiek. Hij bevestigt dat FLOT al tien jaar kampt met financiële problemen. Er stroomt minder geld binnen dan eruit gaat. Dat komt omdat er elk jaar minder nieuwe studenten instromen, terwijl de kosten gelijk blijven of zelfs stijgen. Maar volgens Vissers is dit geen trend die enkel geldt voor zijn instituut. “Het onderwijsveld in heel Nederland verkeert in dezelfde situatie. Er is structureel te weinig geld. Toch worden we nog steeds goed beoordeeld.”

Het moet beter
Niettemin vindt de directeur dat het beter moet. “Doordat we al zo lang met een beperkt budget werken, zijn er minder contacturen tussen docenten en studenten. Omdat er zelfstandigheid van ze wordt verwacht, vallen er meer studenten uit dan we zouden willen. En de druk op docenten is onverminderd hoog.”

Er is volgens Vissers geen discussie dat er wat moet gebeuren, maar hoe dat zou moeten gebeuren. “Dat kan voor iedere opleiding net iets anders zijn, daarom geven wij veel ruimte en vertrouwen aan teams om de best passende oplossing voor hun opleiding te vinden. Wij moeten en willen dat doen omdat de maatschappij voor goed onderwijspersoneel afhankelijk is van de docenten die wij opleiden.”

Anderzijds ligt de verantwoordelijkheid volgens Vissers bij de overheid. De directeur is van mening dat de maatregelen die de overheid neemt nauwelijks houtsnijden. “Een voorbeeld: de minister van onderwijs is met het voorstel gekomen om parttimedocenten die meer dagen gaan werken extra te belonen. Ik zou liever zien dat de minister het beroep van leraar structureel aantrekkelijker maakt door te investeren in de leeromgeving van de lerarenopleidingen. Dat is beter dan een ad hoc-regeling waarvan niemand weet hoe die uitpakt.”

Aan de poort rammelen
Om die reden vindt Vissers dat de hogescholen aan de poort van het Binnenhof moeten blijven rammelen. Wat hem betreft zou er bijvoorbeeld een financiële ondergrens kunnen worden ingevoerd die ervoor zorgt dat alle lerarenopleidingen, hoe groot of klein ze ook zijn, goede docenten kunnen blijven opleiden. Vissers ziet één lichtpuntje: “Er lijkt budget beschikbaar te komen voor kleine opleidingen die bedreigd worden.”

Een van de kleine opleidingen binnen de Fontys lerarenopleidingen die het moeilijk heeft, is Theologie Levensbeschouwing in Utrecht. Dit studiejaar heeft de opleiding maar een paar studenten aan zich weten te binden, en dat terwijl de opleiding volgens Vissers voorziet in een maatschappelijke behoefte. Blogger Roos spreekt haar zorgen uit over het voortbestaan van deze opleiding. Maar volgens de directeur is dat niet nodig. “Er worden geen opleidingen geschrapt”, zegt hij met nadruk.

In actie
FLOT is met verschillende acties bezig om opleidingen in de lucht te houden. “Wij zoeken elke euro bij elkaar om meer aandacht en tijd aan onze studenten te kunnen besteden en de kwaliteit van onze 49 opleidingen zo goed mogelijk te borgen”, belooft Vissers. “Zo gaan wij komend jaar een derde van onze huisvesting afstoten. Met het geld dat hierdoor beschikbaar komt, kunnen we meer docenten aantrekken. We hebben berekend dat dit bijna 10 procent extra tijd oplevert die docenten aan studenten kunnen besteden.”

Ook heeft FLOT het management laten krimpen van 11 naar 8 fulltimers om de coördinatie dichter bij de opleidingen te leggen. En er wordt kritisch gekeken naar de gezamenlijke kosten van overhead en diensten binnen FLOT en Fontys. De opleidingen hebben de ruimte gekregen om het onderwijs naar eigen inzicht in te richten. Dat is bijzonder in een sector die door de overheid behoorlijk gereguleerd wordt, weet Vissers.

“Ik ben ervan overtuigd dat als je professionals het vertrouwen, de verantwoordelijkheid en de vrijheid geeft, je tot betere resultaten komt dan wanneer je ze een systeem oplegt. Bovendien heeft elk van onze lerarenopleidingen een eigen identiteit en context om tot verbetering te komen. Ook studenten betrekken we bij dit proces.”

Creatieve oplossingen
Een van de oplossingen die zijn bedacht, is het laten samengaan van het leren van studenten die in verschillende fases van de studie zitten. Vissers: “Zo kunnen eerstejaars leren van ouderejaars die al goede leraren in spe zijn. Ook kan het onderwijs zo ingericht worden dat de lessen van het tweede en derde jaar om het jaar worden gegeven aan studenten die hun propedeuse hebben gehaald.”

De tekorten van FLOT worden gedekt door andere instituten en opleidingen van Fontys. “Dat is fijn, maar dat moet je altijd goed kunnen uitleggen”, zegt Vissers. “En het is geen structurele oplossing.” Structureler is de Transitie Educatieve Opleidingen (TEO), waarbij alle educatieve opleidingen kijken hoe ze intensiever kunnen samenwerken om kosten te besparen en de kwaliteit van het onderwijs te borgen.

“Het is geen gemakkelijk opdracht, maar we hebben een hart voor onderwijs en dat houdt ons gaande”, aldus Vissers. [Marieke Verbiesen]

Het afschaffen van het bindend studieadvies (bsa), een instrument waarmee een school beslist over de voortgang van de opleiding van een student, wordt een pilot bij Techniek en Logistiek. Dit instituut is het eerste dat hiervoor een aanvraag heeft gedaan. Andere hogescholen, zoals Zuyd Hogeschool, werken er al langer niet meer mee. 

Het idee bij Techniek en Logistiek ontstond volgens opleidingsmanager Marc Dessi in 2020 al, toen de Tweede Kamer ermee instemde het bsa af te schaffen. “Wij hebben daar sindsdien meerdere discussies over gevoerd, omdat we ons afvragen of het bsa als instrument dat doet wat het zou moeten doen”, zegt Dessi.

Er zijn volgens hem twee redenen waarom ze ervan af willen. De eerste: het bindend studieadvies ligt niet in lijn met de ambities van Fontys om onderwijs te flexibiliseren. “En daarnaast hebben we tijdens de pandemie gezien dat studenten die onder normale omstandigheden weg zouden zijn gegaan omdat ze de norm van 45 studiepunten niet dachten te halen, toch bleven en uiteindelijk hun credits haalden. Soms met een lichte vertraging, maar toch.”

Zonder corona heeft Fontys wél studenten laten gaan die hun diploma gewoon hadden kunnen halen. “Dat is zorgelijk, aangezien we in een regio zitten waarbij de arbeidsmarkt schreeuwt om nieuwe krachten. Wij hadden die krachten kunnen leveren”, stelt Dessi.

Wat ook meetelt, zijn de positieve resultaten die het tijdelijk uitstellen van het bsa tijdens de coronacrisis met zich mee hebben gebracht. Onderzoekers van Fontys stelden eerder deze maand in een artikel van ScienceGuide dat het voor een grotere doorstroom naar het tweede studiejaar en een beter propedeuserendement na twee jaar heeft gezorgd.

Maatregelen
De boodschap is wat Dessi betreft duidelijk: het bsa mag verdwijnen. Maar dan moet er natuurlijk wel iets voor in de plaats komen. Want studenten aan hun lot overlaten, dat kan zomaar niet. “We hebben intern al een aantal maatregelen getroffen”, vertelt hij.

Het voorgenomen besluit is voorgelegd bij de opleidingscommissie, de examencommissie en het instituutsmedezeggenschapsraad (IMR). “Wat we van hen hebben meegekregen, is dat de studentbegeleiding op orde moet zijn. Daarvoor hebben we een project in gang gezet: stuco, dat staat voor studentcoaching. We hebben een heel stevig programma neergezet waarbij studenten gecoacht worden door begeleiders."

Dat moet niet alleen bij studieloopbaantaken gebeuren, zoals afstuderen en de studievoortgang, maar ook bij de aanpak van leren plannen. "We gaan niet slechts een oogje in het zeil houden. De bedoeling is dat onze coaches actief betrokken zijn bij het leerproces van de studenten.”

Bijna alle partijen waren meteen enthousiast over het plan. Bijna, maar niet allemaal. Dessi: “De IMR had in eerste instantie de angst dat er meer langstudeerders en een grotere werklast bij het personeel zouden ontstaan. We hebben daarop een bijeenkomst georganiseerd waarbij we hebben geprobeerd discussies te voeren. Op basis van feiten, niet op basis van gevoel."

Later is er een vervolggesprek met de IMR gevoerd en zijn alle voor- en nadelen tegen elkaar afgewogen. "Ze zijn niet van standpunt veranderd, maar hebben ons wel de opening gegeven om ermee aan de slag te gaan.”  [Karen Luiken]

“Genoemde opleidingen zijn kwetsbaar- zij willen graag groeien”, zegt studente Alexandra Querbach-van Oosten, voorzitter van de instituutsmedezeggenschapsraad. “In theorie kan de kerkelijke inmenging schuren bij de benoeming van docenten, bijvoorbeeld in geval van gescheiden katholieken.” 

Ook heeft het aartsbisdom Utrecht nu nog invloed op het curriculum. “Sommige studenten vragen zich af waarom ze een cursus Canoniek Recht moeten volgen. Voor zeg geestelijk verzorgers is die kennis weinig relevant.” 

Kleine groep 
Met 110 studenten en acht medewerkers is FHTL het kleinste Fontys-Instituut. Adjunct-directeur Eric Luijten liet eerder aan het Nederlands Dagblad weten dat de kerkelijke erkenning de gewenste nieuwe positionering van de richtingen Theologie en Godsdienstleraar – bijvoorbeeld aansluiting bij een andere opleiding – in de weg kan staan. 

Sinds 2010 heeft aartsbisschop Wim Eijk zeggenschap als het gaat om het onderwijsprogramma en de aanstelling van medewerkers. Volgens Luijten zorgde dat laatste in de praktijk nooit voor problemen. “De mensen die ik wilde benoemen, kregen allemaal de benodigde ‘zending’.”  

Overigens raakt het besluit maar een kleine groep studenten. “Voor leraren Godsdienst in het voortgezet onderwijs is de erkenning in verreweg de meeste gevallen overbodig”, zegt Luijten. Bij de bachelor Theologie ligt dat iets anders: “Met name bij een parochiepastoraat, of een andere positie in de RK-Kerk, is formele erkenning wel gevraagd. Maar het beeld dat ik heb, is dat het bij studenten niet ontzettend leeft.” 

Brede opleiding 
Dat relatief weinig studenten aanspraak willen maken op de erkenning, komt ook omdat hun achtergronden zo breed zijn. “Naast katholieke studenten hebben we al decennialang veel meer denominaties in huis: van protestants, joods, moslim tot agnost en atheïst. Het curriculum heeft dus een breder perspectief dan alleen het katholieke. Dat kan moeilijk anders in de zo diverse samenleving van vandaag.”  

De arbeidsmarktkansen voor alumni zijn prima. “Mensen blijven zich met zingevingsvraagstukken bezighouden. Zo zie je steeds meer geestelijk verzorgers bij thuiszorginstellingen of bij organisaties als politie en brandweer.” 

Langer debat gevraagd 
De IMR beslist volgende week of het stopzetten van de canonieke erkenning kan rekenen op instemming. “Vooraf willen we nog zo veel mogelijk studenten informeren en hun visie peilen”, zegt voorzitter Querbach-van Oosten. “Het is een belangrijk onderwerp. We willen voorkomen dat studenten achteraf voor een voldongen feit staan.”  

Ook filosofiedocente Marieke Maes is een van de vijf zittende IMR-leden. Zij is tegen het voorgenomen besluit: “Op de eerste plaats vanwege mijn sterke verbondenheid met de Rooms-Katholieke Kerk. Bovendien geloof ik dat er op dit moment geen sprake is van een rijp besluit.”  

Omdat er volgens haar nog veel onduidelijk is, wil ze eerst meer ruimte voor interne discussie. “Natuurlijk ben ik ook een mens van deze tijd en zie ik de haken en ogen die de invloed op docentbenoemingen kan hebben. Maar je praat over een fundament van onze opleiding. De RK-Kerk heeft door de eeuwen heen een duidelijke visie ontwikkeld wat theologie moet zijn, met daarin een groot aandeel voor filosofie en inleiding op de Bijbel. Ik snap niet goed hoe je dit fundament kunt borgen zonder kerkelijke erkenning.” 

Nog geen reactie bisdom 
Fontys geeft aan op zoek te willen naar andere manieren om de relatie met de RK-Kerk in de toekomst vorm te geven, mocht de erkenning wegvallen. “Ik ben er blij mee dat het College van Bestuur dat zo nadrukkelijk stelt”, besluit Eric Luijten. “Het is het dus zeker niet zo dat we de historische band loslaten.” Hoe die nieuwe relatie eruit gaat zien, is nu nog onduidelijk. 

Het aartsbisdom Utrecht heeft niet gereageerd op het voorgenomen besluit. [Frank van den Nieuwenhuijzen] 

De logistieke keten is van oudsher kostengedreven. We willen spullen zo snel en zo goedkoop mogelijk geleverd krijgen. Het gevolg is dat veel werk is uitbesteed aan lageloonlanden en dat er dagelijks containerschepen en vliegtuigen vol goedkope spullen onze kant op komen. Dat is alles behalve duurzaam en haalt de veerkracht uit de logistieke keten. “En die veerkracht is nu juist zo belangrijk in tijden van mondiale onrust”, stelt Verboeket.

Olietekorten
Dat ons huidige logistieke systeem kwetsbaar is, hebben de coronapandemie en de oorlog in Oekraïne pijnlijk duidelijk gemaakt. Opeens zijn er wereldwijd olietekorten, gastekorten, graantekorten, noem maar op. Overduidelijk gevolgen van ketens die niet goed zijn ingericht, stelt Verboeket. "We worden met onze neus op de feiten gedrukt en gedwongen om anders naar die logistieke ketens te kijken.”

Met het lectoraat Supply Chain Innovation, verbonden aan Fontys Hogeschool Techniek en Logistiek in Venlo, doet Verboeket de komende jaren onderzoek naar mogelijkheden om die logistieke ketens anders in te richten. Samen met zes andere hogescholen werkt het lectoraat vanuit het ‘Center of Expertise KennisDC Logistiek’ aan duurzame en veerkrachtige logistieke ketens.

Digitalisering
“We richten ons nadrukkelijk op digitalisering en duurzaamheid.  Niet sec op transport en goederenstromen, maar op het hele veld van supply chain management. Het gaat tenslotte om de vraag: hoe moeten we die totale keten inrichten? Dan gaat het dus ook over de locaties van fabrieken, over de keuze van transportmiddelen en over de inzet van nieuwe technieken.”

Volgens Verboeket zitten we momenteel middenin de transitie van eenzijdig kostengedreven logistiek denken naar meer duurzaam en veerkrachtig supply chain denken. Hij ziet daarbij een belangrijke rol weggelegd voor onderwijsinstituten.

“Als we de wereld willen verduurzamen, dan moeten we echt van onderaf de mensen anders opleiden. Dan moeten we niet doen alsof wij de wijsheid in pacht hebben, maar onze studenten vooral leren om het níet met ons eens te zijn. Onze studenten moeten leren onderzoeken, ze moeten leren kritisch en creatief te zijn en ze moeten leren om zelf nieuwe methodes en nieuwe werkwijzen te ontwikkelen.”

Andere manier van denken
Je kunt problemen niet oplossen met dezelfde denkwijze die de problemen veroorzaakt hebben, verwijst Verboeket naar een uitspraak van Einstein. Het is volgens hem dan ook tijd voor een andere manier van denken. “Dat vraagt nadrukkelijk om een andere manier van opleiden. Want de huidige studenten hebben in mijn ogen nog te weinig onderzoekend vermogen. Daar moeten we als opleiders echt meer in gaan investeren.”

Onderzoek en onderwijs moeten nog meer met elkaar verbonden worden, denkt Verboeket. “We moeten in de driehoek onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven samenwerken om de grote problemen in de maatschappij op te lossen. Daarom sta ik ook vierkant achter het gedachtegoed van Fontys for Society. Onderzoek en onderwijs moeten gelijkwaardig naast elkaar bestaan en dienend zijn aan de maatschappij. Ons lectoraat kan daarbij de brug slaan tussen bedrijfsleven en onderwijs.” [Ivo van der Hoeven]

Erdinç Saçan moet eerlijk toegeven dat hij de term practor niet kende toen hij anderhalf jaar geleden werd gevraagd voor het practoraat Interactieve Technologie bij ROC Tilburg. “Ik moet ook steeds uitleggen wat het is”, zegt Petra Poelmans, practor Hybride Leeromgevingen bij Scalda in Zeeland.

Ze hebben er hoe dan ook veel plezier in. Net als Jaap Vos, practor Logistiek bij Summa College in Eindhoven. “Het is leuk om bij de buren te kijken. Je hebt er een ander soort collega’s en studenten.”

Het is vooral de energie van ‘doen’ in het mbo die deze drie practoren – de enigen vanuit Fontys - zo aanspreekt.

Andere insteek
Hun insteek is overigens wel verschillend. Jaap Vos is in Eindhoven vooral bezig met het vernieuwen van de manier waarop mbo’ers les krijgen bij de logistiekopleiding. Vos is zelf docent bij Fontys Hogeschool Techniek en Logistiek in Venlo en heeft veel ervaring bij bedrijven.

De opleiding Manager Transport en Logistiek sloot niet goed aan bij de vraag uit het bedrijfsleven, merkte Summa. “Als eerste hebben wij dan ook onderzocht waar de gaps zitten”, vertelt Vos.

Het belangrijkste dat hij terugkreeg van het werkveld: ‘de studenten die van mbo4 afkomen zouden meer leidinggevende kwaliteiten moeten hebben’. “Ze hoeven niet meteen een manager te zijn, maar in het mbo moet al veel eerder het zaadje daarvoor worden geplant.”

Samen met collega’s introduceerde hij het projectmatig werken, challenges, zoals het hbo ze ook kent. “Maar voor deze studenten is het nieuw. Ze zijn gewend dat een docent voor de klas vertelt wat ze moeten doen en nu moeten ze zelf plannen maken en op onderzoek uitgaan.”

Dynamische omgeving
Waar Vos vooral bezig is met de introductie van een andere onderwijsaanpak, richt Poelmans haar pijlen op de hybride leeromgeving, met de focus op de rol van docenten en werkveldpartners daarin. Daarnaar doet ze ook onderzoek voor Fontys, waar ze lesgeeft aan de lerarenopleiding in Tilburg.

“Toen ik deze vacature zag bij Scalda leek me dat heel leuk om erbij te doen (de practoraten zijn in de regel voor twee dagen per week, red.). Het is in een dynamische omgeving en het onderwerp wordt breed ingestoken voor álle Scalda-opleidingen in Zeeland.”

Samen met vier docent-onderzoekers bekijkt zij hoe hybride leeromgevingen kunnen worden ingezet op het mbo. Dat lijkt gek, want het mbo is toch al ‘praktijkgericht onderwijs’?

“Klopt, in het mbo gaan studenten meteen voor een of meerdere dagen aan het werk. Docenten begeleiden hen daarbij. Maar de onderbouwing voor het handelen ontbreekt vaak. En docenten zijn erg gericht op de eigen opleiding. Ze kunnen veel meer van elkaar leren.”

Dorpjes
Daarbij heeft Zeeland nog een specifiek kenmerk. Veel studenten van Scalda wonen in dorpjes. Het kan daardoor voorkomen dat een student, 16 of 17 jaar, in zijn eentje gaat werken bij bijvoorbeeld een hovenier en daardoor nauwelijks nog in aanraking komt met leeftijdgenoten en alleen die ene hovenier als ‘voorbeeld’ heeft.

“En het onderwijs heeft als taak jongeren te vormen en te laten groeien, passend in een goed beroepsprofiel. Daarvoor is meer nodig, zoals contact met leeftijdgenoten.”

Lessen leuker maken
Bij het practoraat van Erdinç Saçan draait het ook om onderwijsvernieuwing in het mbo, maar op een ander vlak. Hij onderzoekt samen met elf docent-onderzoekers van ROC Tilburg hoe interactieve technologie de lessen leuker kan maken.

“Denk aan gamification, robotica of virtual reality”, zegt Saçan. Hoewel hij zelf docent bij Fontys ICT is, zijn deze acties niet alleen voor de opleidingen in dat vakgebied bedoeld. “Dit is voor álle opleidingen. Docenten zijn nu bijvoorbeeld aan het bekijken hoe ze bij de zorgopleidingen robots kunnen gebruiken.”

Op rem trappen
Het onderzoek gaat voor geen van hen meteen van een leien dakje. Het is onderzoeken, proberen wat werkt en opnieuw oppakken. “In het begin waren de challenges te vrij voor deze studenten en hadden ze er moeite mee. We hebben ze aangepast”, vertelt Vos.

Poelman: “Het onderzoek in het mbo is heel erg gericht op direct effect, dat waardeer ik enorm, maar soms moet ik op de rem trappen. Belangrijk is ook om je af te vragen waaróm je het zus of zo doet.”

Betere aansluiting
Hoewel geen hoofddoel van deze practoraten is er nog een bijkomend voordeel van het werk dat ze doen: het verbetert de aansluiting tussen mbo en hbo. Vos: “Het werken in challenges komt, als ze gaan doorstuderen, weer terug in het hbo.”

“Het is jammer dat we vaak zo in onze eigen silo zitten’, vindt Saçan. “Dat zie je bij Fontys ook al tussen instituten, maar ook tussen onderwijsniveaus. Daartussen moeten we veel meer bruggen bouwen. Ikzelf vind die dubbele petten in ieder geval heel verrijkend.”  [tekst gaat onder foto verder]