Van een sociale robot die kinderen helpt bij het leren rekenen tot de ontwikkeling van een AI-systeem dat politieagenten en brandweerlieden helpt bij het nemen van snelle beslissingen.

Voor deze ronde van de RAAK-publiek dienden hogescholen afgelopen november in totaal 59 aanvragen in, waarvan er 20 zijn gehonoreerd. Twee van die gehonoreerde aanvragen zijn afkomstig van Fontys Hogeschool. Het ene gaat over het ondersteunen van leraren bij het optimaliseren van een motiverend leerklimaat in het voortgezet onderwijs, de ander over circulaire transities bij binnenhavens.

De Hogeschool van Amsterdam sleepte de meeste toekenningen in de wacht. Zo gaan drie lectoraten van de HvA samen met acht gemeenten in Nederland en België onderzoek doen naar zogenaamde microhubs: lokale knooppunten die bijdragen aan duurzamer vervoer in de stad en efficiënter gebruik van de schaarse ruimte.

Met de subsidie kunnen lectoren en andere onderzoekers van hogescholen twee jaar lang werken aan oplossingen voor uiteenlopende maatschappelijke vraagstukken. Dit doen ze in samenwerking met publieke partners, zoals ziekenhuizen, gemeenten, waterschappen en provincies.

Eigen bijdrage
De betrokken partijen, waaronder de hogescholen zelf, leveren een eigen bijdrage van maximaal 325 duizend euro. Daarmee kan de totale projectfinanciering oplopen tot zeven ton.

Regieorgaan SIA probeert onderzoekers, instellingen en bedrijven aan elkaar te koppelen. Naast RAAK-publiek, financiert het ook onderzoek in samenwerking met het mkb (RAAK-mkb) en langdurig onderzoek (RAAK-PRO).

Vanuit expertisecentrum Huiselijk geweld en Kindermishandeling kregen studenten die de minor Specialistische Jeugdzorg volgen de opdracht om intieme terreur en femicide beter in beeld te brengen. Zo vertelt derdejaars Pedagogiek-student Kirsten (21): ‘’Het expertisecentrum is er al jaren mee bezig om dit thema onder de aandacht te brengen. Sinds de moord op Lisa is het in het nieuws geëxplodeerd, maar toch is er nog altijd veel onduidelijkheid over.’’

Bewustzijn creëren
Om een stukje van die onduidelijkheid weg te nemen, besloten Kirsten en twee medestudenten een expositie naar campus Stappegoor te halen, bestaande uit een reeks foto’s van kunstenares en ervaringsdeskundige Mariël Groenen. Toevallig begint die in dezelfde week dat ook de rechtszaak rondom de 17-jarige Lisa uit Abcoude van start ging, die in augustus door ernstig geweld om het leven kwam. En tegelijkertijd met de internationale campagne Orange the World, waarbij van 25 november tot 10 december aandacht wordt gevraagd voor het beëindigen van geweld tegen vrouwen en meisjes.

Kirsten legt uit waarom er voor een foto-expositie is gekozen: ‘’De afbeeldingen laten zien hoe de kunstenares zich voelde toen ze zelf met dit onderwerp te maken kreeg in de vorm van seksueel misbruik en incest.’’

De studenten hopen op deze manier intieme terreur en femicide een beter beeld te geven en persoonlijker te maken. ‘’We hopen dat professionals op deze manier signalen gaan herkennen. Denk daarbij aan mensen die in een keer ander gedrag vertonen, veel minder met vrienden of vriendinnen omgaan of vaker thuis zitten.’’

Expositie
Kirsten onderstreept het belang van dit onderwerp als toekomstig pedagoog. ‘’Eens in de acht dagen wordt er in Nederland een vrouw vermoord. Als femicide zo vaak voorkomt, is het belangrijk om te kijken hoe dit binnen gezinnen speelt. Als pedagoog gaan we heel systeemgericht te werk, je moet als expert weten hoe je moet handelen.’’ 

‘’Het doel is bewustzijn creëren binnen Fontys", vervolgt ze. “In dit gebouw (P1) zitten veel sociale opleidingen, die vaak te maken krijgen met soortgelijke onderwerpen. Dus was het een logische keuze om de expositie hier op te bouwen.”

De eerste reacties zijn in ieder geval positief, vertelt ze. ‘’Ik zie al veel mensen voorbij lopen en even een kijkje nemen, het trekt echt de aandacht. Ook klasgenoten van ons schrokken echt van de cijfers, het is zo belangrijk om te weten wat hier allemaal bij komt kijken en dat het voorkomt binnen iedere doelgroep.’’

Yvonne Udo (60) werkt al jarenlang in het onderwijs. Na vijfentwintig jaar in het basisonderwijs maakte ze zes jaar geleden de overstap naar Fontys Pedagogiek. Daar geeft ze les aan tweedejaars studenten en is ze een vertrouwd gezicht bij open dagen op de Fontyslocatie in Den Bosch.

Heb je enig idee door wie je genomineerd bent?
“Ik zou daar heel graag achter komen, maar ik weet het echt niet. Ik ben hier en daar al aan het polsen en heb allerlei spionnen rondgestuurd, maar ik heb nog geen antwoord teruggekregen.”

Waarom denk je dat je bent genomineerd?
“Het allerbelangrijkste vind ik dat studenten goed in hun vel zitten en dat ze zich gezien en gehoord voelen. De student staat voor mij altijd voorop en als ze me nodig hebben dan laat ik alles vallen. Ik geef ze ook altijd mijn privé telefoonnummer, zodat ze me kunnen bellen als er echt iets aan de hand is. Want dan ben ik er voor ze. Ik denk dat studenten dat ook zo voelen en mij daarom genomineerd hebben. Het is de allergrootste beloning voor het werk dat ik hier doe, dus ik ben er dolblij mee.”

Waar krijg je als docent energie van?
“Werken met studenten van deze leeftijd is natuurlijk geweldig. Het vliegt alle kanten op. Terwijl ik denk een interessante dialoogsessie met ze te hebben, zijn ze tegelijkertijd ook bezig om online zilveren cowboyhoeden te bestellen. Ik vind dat heel leuk en daar zit voor mij de uitdaging. Om studenten enthousiast te houden en ze ook dingen te laten doen die wij belangrijk vinden. Want als je ze eenmaal te pakken hebt, dan willen ze zoveel leren.”

Hoe doe je dat?
“We weten allemaal dat de spanningsboog heel kort is en om studenten te prikkelen moet er af en toe iets verrassends gebeuren. In mijn vrije tijd vind ik het leuk om colbertjes te bestikkeren en dus heb ik er ook een aantal, twaalf inmiddels, gemaakt om naar school aan te doen. Eentje heeft een grote smiley achterop voor als het donker wordt en studenten chagerijnig zijn omdat ze hun bed niet uit kunnen. En een jasje met ‘let it go’, voor als het semester afloopt en iedereen aan het stressen is of alles wel op tijd af komt. Inmiddels sta ik hier bekend als ‘Yvonne met die jasjes’. Ergens moet je een statementje maken en zo doe ik dat.”

Wat vind je mooi aan je vak?
“Verbinding en vorming zijn voor ons als docenten, maar ook als pedagogen erg belangrijk. Zonder verbinding kan je niet gaan vormen, vind ik. Hier in Den Bosch is het heel fijn werken in een hele kleine setting waar iedereen elkaar kent. Dat is echt de verbinding zoals ik die het allerliefste zie.”

“Maar ik geniet er ook van om ieder jaar weer te beginnen met een nieuwe groep voor je neus, met wie je echt samenwerkt en die je zo goed leert kennen. Dan is het fantastisch om kwartjes te zien vallen en te zien dat studenten veranderen en hun zelfvertrouwen groeit. Dat maakt dat dit werk veel interessanter is dan alleen kennisoverdacht. Er zit ook een heel levensleerproces bij. In deze omgeving mogen werken, is iets waar ik heel blij van word en veel energie van krijg.”

Het geven van buitenles is voor tweedejaars pabostudenten in Eindhoven niks nieuws. Dat doen ze namelijk al een aantal jaren op rij tijdens een driedaags vergroeningskamp. Maar de plek waar ze dat sinds dit collegejaar doen is wél nieuw. Want waar ze voorheen honderden leerlingen verwelkomden in Mariahout, doen ze dat deze week bij het Wasven.

Leren in het groen
Het Wasven is een groen gebied met een oppervlakte van 24 hectare, waar je allerlei verschillende landschapselementen zoals bossages, veldjes, ruïnes, watertjes en akkers terugvindt. Alfred van Kampen, een van de oprichters, vertelt er het volgende over: “Wij zijn al 25 jaar bezig om dit gebied groen te houden, maar ook om mensen daarbij te betrekken. Dat doen we deels met een stukje educatie. Wij vinden het belangrijk dat kinderen er al lerend achter komen welke mooie dingen je in de natuur allemaal tegenkomt.”

En dat is dus precies wat er nu tijdens dit vergroeningskamp gebeurt. Een vijftigtal pabostudenten is maandagochtend gestart met het driedaagse programma. Slapen doen ze bij de scoutingvereniging om de hoek, zegt docent Vincent Hoeks, die de boel samen met nog twee andere Fontysdocenten - Georges Ledoux en Huub van der Haagen - draaiende houdt. 

Blaadjes tellen
Het doel van deze activiteit, die ieder jaar aan het begin van het nieuwe studiejaar wordt georganiseerd, is simpel. “We leren onze studenten hun lessen te vergroenen, oftewel: buiten les te geven”, aldus Hoeks. “Wij geloven namelijk dat alle lessen buiten kunnen worden gegeven. Je kunt leerlingen in een klaslokaal laten rekenen, maar je kunt ze ook buiten drie blaadjes laten pakken. Of je laat ze iets groens, geels en blauw zoeken.”

Zijn collega Ledoux vult hem aan door te zeggen dat het heel waardevol is om kinderen te laten praten over wat ze waarnemen. “Goed voor de taalontwikkeling, maar ook voor het stukje bewegen. Zitten is het nieuwe roken. Kinderen moeten meer naar buiten, meer bewegen. Dat zien we gelukkig steeds vaker gebeuren, maar het mag nog steeds veel meer.” 

Heksendrankje
De aanwezige studenten zijn het daarmee eens. Ja, het is misschien even aanpassen om niet in een klaslokaal maar buiten les te geven, maar het is wel erg leerzaam. Esma en Sage zijn samen met een groepje leerlingen het bos ingedoken om heksje te spelen. “Geen stoute heksen, maar goede heksen die mensen beter maken. Samen gaan we op zoek naar spulletjes in het bos waar we magische drankjes van kunnen maken”, zo klinkt het.

Een paar meter verderop wordt er onder begeleiding van student Joris in de grond gezocht naar bodemdiertjes. “Het is geweldig om de kinderen zo ontdekkend te zien leren”, zegt hij. “Ze ervaren heel veel vrijheid. Enerzijds is dat voor ons lastig omdat we daar nu op een creatievere manier op in moeten spelen, maar anderzijds is het voor de leerlingen zelf heel goed. Je ziet veel meer autonomie ontstaan.”

En ondertussen wordt er ook nog magische parfum gemaakt door Senna en zijn groepje leerlingen. “Dit is de ideale omgeving om zintuigen aan het werk te zetten”, vertelt Senna enthousiast. “Ik merk dat veel kinderen het leuk vinden, maar voor sommige kan het ook wel lastig zijn omdat ze een stukje structuur missen die ze normaal gesproken in de klas wel hebben. Voor ons als leraar is dat een wijze les: hoe gaan wij daarmee om? We leren hier heel veel van.”
 

Het zijn drie grote opleidingen van Fontys die nu andere cijfers laten zien dan voorgaande jaren. Te beginnen met de pabo, waar ten opzichte van vorig jaar meer aanmeldingen voor zijn bij zowel voltijd als deeltijd. Het gaat daarbij om voorlopige cijfers; het aantal definitieve inschrijvingen wordt immers pas aan het einde van deze zomer bekend.

Nus Waleson, directeur van de pabo, noemt als een van de oorzaken van die stijging de gelijktrekking in het salaris voor het primair en voortgezet onderwijs. “Daarmee verbetert het imago van het primair onderwijs en dat werpt zijn vruchten af”, aldus Waleson. 

Maar het helpt volgens hem ook dat de maatschappelijke waardering voor het leraarschap toeneemt. Er is meer aandacht voor werkdrukverlaging, professionalisering en doorgroeimogelijkheden, en bovendien is er dankzij vernieuwingen in het curriculum van Fontys meer flexibiliteit en verbinding met het werkveld.

“Hier ben ik natuurlijk heel blij mee, vooral omdat een blijvend lerarentekort negatieve gevolgen heeft die zich makkelijk over een periode van dertig tot veertig jaar laten voelen”, aldus Waleson. Het onderwijs heeft een grote behoefte aan bevlogen en goed opgeleide leerkrachten, en daar kan met deze stijging beter aan worden voldaan, zo klinkt het.

‘Geen brede basis’
Diezelfde behoefte aan nieuwe professionals is er ook in de wereld der fysiotherapeuten, maar daar lijkt het juist wat minder goed te gaan. Landelijk, maar ook bij Fontys, lijken steeds minder jongeren geïnteresseerd in het vak fysiotherapie. Dat was voor dit studiejaar al het geval en lijkt ook voor het komende jaar zo te zijn. Dat kan volgens Thom Rutten, directeur van Fontys Paramedisch, verschillende oorzaken hebben.

“Er zijn meerdere punten die meespelen”, legt hij uit. “Ten eerste hebben we bij Paramedisch beroepsgerichte opleidingen. Als je voor fysiotherapie kiest, dan word je fysiotherapeut. Het is niet dat je net zoals bij een economische opleiding een hele brede basis legt. Dat kan een factor zijn, maar daarnaast kan het afschaffen van de numerus fixus ook een oorzaak zijn; studenten melden zich bij verschillende scholen aan, maar kiezen uiteindelijk voor een andere school dan Fontys.” 

En bovendien heerst er de laatste jaren ook nog eens een negatief toekomstperspectief voor fysiotherapeuten, vooral op het gebied van groeimogelijkheden. Hoewel Rutten dat niet kan ontkennen, weet hij ook dat tegelijkertijd de baankansen voor jonge fysiotherapeuten heel goed zijn. De directeur spreekt zelfs van 100 procent baangarantie na de studie.

“Er zijn gelukkig ook heel veel positieve ontwikkelingen. De rol van een fysiotherapeut is van groot belang en blijft dat ook. De arbeidsmarkt is actief en onze opleiding staat als een huis. We hebben gelukkig ook niet het idee dat de krimp structureel is, zeker niet bij internationale studenten. Daar is sowieso geen sprake van teruglopende aanmeldcijfers.”

De schuld van AI
En dan is er dus ook nog ICT, toch jarenlang de snelste groeier onder de Fontysinstituten. Dit studiejaar schreven zich voor het eerst minder nieuwe studenten in dan het jaar ervoor. En de voorlopige cijfers vertellen dat er voor het studiejaar 2025/2026 zo’n 8 procent minder aanmeldingen zijn. Daarover spraken we Frens Vonken, directeur bij Fontys ICT. Hij zegt dat de opmars van AI bij veel mensen – helaas vaak onterecht – voor een negatief toekomstperspectief kan zorgen. 

“Sommige mensen denken dat er veel ICT-banen zullen verdwijnen door de komst van AI. Dat komt deels omdat bazen van grote techbedrijven, zoals Mark Zuckerberg en Sam Altman, dingen geroepen hebben over hoe het werk van hun bedrijven geautomatiseerd wordt door AI. Die uitspraken krijgen aandacht in de media, waardoor jongeren daar beïnvloed door worden en minder interesse krijgen in dit vakgebied.”

Maar, stelt Vonken, ICT-banen gaan helemaal niet verdwijnen door kunstmatige intelligentie. Sterker nog: er komen er alleen nog maar meer bij. Dat stelt ook World Economic Forum, die in een rapport zegt dat er in 2030 zo’n 92 miljoen banen zijn verdwenen door AI, ten opzichte van de 170 miljoen banen die erbij komen.

ICT is dus eigenlijk juist een van de grootste groeisectoren. Vonken: "Het vakgebied gaat niet verdwijnen, maar veranderen. Ik hoop dat deze krimp een eenmalig iets gaat zijn. Niet alleen voor onze opleiding, maar vooral ook omdat ik denk dat de arbeidsmarkt heel veel ICT-mensen nodig gaat hebben. AI-systemen zijn in feite ICT-systemen en je hebt ICT’ers nodig om die te bouwen en onderhouden.”

De Fontys Junior Academie is jaren geleden in het leven geroepen om de overstap vanuit het voortgezet onderwijs en mbo naar het hbo zo soepel mogelijk te maken. Dat gebeurt met zogeheten ‘aansluitingsactiviteiten’, die tot nu toe vooral in de techniekbranche worden georganiseerd. Maar vanaf het nieuwe studiejaar komen daar ook de domeinen Economie & Communicatie, Educatie, Mens & Gezondheid/Paramedisch bij. 

Keuze is reuze
Dat heeft als reden dat de studiekeuze voor leerlingen momenteel enorm is. Misschien zelfs wel te groot, en daardoor zien veel studiekiezers door de bomen het bos niet meer. Want ga er maar aanstaan: je rondt als jong bloempje de middelbare school af zonder enig idee welk carrièrepad je wil gaan bewandelen. Toch is het van groot belang dat je op dit moment een studie kiest die bij je past.

Maar dat is ’t hem nou juist. Want hoe weet jij welke studie bij je past? Nou, dat is dus waar de Junior Academie om de hoek komt kijken. Want met de activiteiten die hier worden georganiseerd, krijgen leerlingen van het voortgezet onderwijs en het mbo een kijkje in verschillende keukens. Voorheen dus alleen in de technische keuken, maar vanaf het nieuwe studiejaar kunnen ze ook kennismaken met alles wat met economie, communicatie, educatie en de gezondheidswereld te maken heeft.

“Wij organiseren activiteiten om leerlingen in aanraking te laten komen met de verschillende domeinen, zodat ze een beter beeld krijgen van wat ze leuk of juist niet leuk vinden”, legt Nienke van Otterloo uit, coördinator bij de Junior Academie, afdeling Techniek. Maar daar blijft het niet bij, want: “Aangezien docenten daar een grote rol in spelen en het belangrijk is dat zij weten hoe het vervolgonderwijs eruitziet, organiseren we ook voor docenten verschillende activiteiten.”

Officiële start
Officieel worden de ‘extra’ domeinen pas vanaf september bij de Junior Academie betrokken, maar achter de schermen wordt er wel al aan die nieuwe stap gewerkt. “Vanuit de domeinen werken we al een jaar samen binnen de Junior Academie, afgelopen jaar in pilotvorm, komend jaar met een vaste jaarplanning en gezamenlijke website”, vervolgt Van Otterloo.

Haar collega Martje Pool, die als strategisch consultant aansluiting vanuit de centrale diensten advies uitbrengt over hoe de aansluiting met het voortgezet onderwijs en mbo verbeterd kan worden, vult haar aan. “Veel scholen zien ons als één Fontys, maar Fontys bestaat uit heel veel verschillende instituten met heel veel verschillende contactpersonen. Dat is voor het voortgezet onderwijs natuurlijk niet te overzien, en daarom brengen we met de Junior Academie alles samen.”

Meerder doelen
Tijdens de activiteiten die de Junior Academie organiseert, worden deelnemers aan het werk gezet om de breedte van het domein en vakgebied te laten zien. Met als hoofddoel mensen enthousiast te maken voor dat domein, maar ook om te voorkomen dat ze de verkeerde studiekeuze maken. 

Pool: “We willen natuurlijk onder de aandacht brengen wat we hebben, maar dat is uiteindelijk niet het doel. Het grote doel is om de overstap tussen het voortgezet onderwijs en hbo minder groot te maken en bij te dragen aan een goede studiekeuze. Er zijn immers heel veel havisten met motivatieproblemen die overstappen naar het mbo en dan uitvallen, en om dit tegen te gaan wordt er gekeken hoe de havo praktijkgerichter kan worden en zo kan bijdragen aan de voorbereiding op het hbo. Onze activiteiten sluiten daar mooi op aan.”

Met de nieuwe domeinen die vanaf september worden toegevoegd, wordt Fontys met een groter deel vertegenwoordigd dan ooit. Maar dan zijn ze er nog steeds niet helemaal. Gaat dat in de toekomst nog veranderen? “We zijn nu met een aantal grote domeinen gestart en gaan hiermee kijken waar de struikelblokken en winkansen liggen, maar uiteindelijk hopen we alle Fontys-instituten te vertegenwoordigen bij de Junior Academie.”

Uit twintig inzendingen kwamen drie nominaties, toevallig allemaal Fontysstudenten. Floor Hendriks, bijna afgestudeerd aan Fontys Hogeschool Kind en Educatie in Den Bosch, ging er met de prijs vandoor. 

Geschiedenis is overal 
De award is vernoemd naar de volkse benaming voor reusachtige zwerfkeien uit de IJstijd, die vooral in Drenthe en Overijssel voorkomen. Het wordt vaak vergeten dat onze geschiedenis zich op tal van plekken in de omgeving manifesteert. De Floor & Aty Looy Foundation ondersteunt initiatieven die (de ontwikkeling van) historisch besef méér aanwakkeren. Ook de vakorganisatie van geschiedenisstudenten VNG en hun huisblad Kleio zijn betrokken bij de award. 

Winnares Floor Hendriks (28) bedacht een lesreeks over onderwijs vroeger en nu. “Samen met de leerlingen keek ik hoe het er tachtig jaar geleden aan toe ging in de klas. Ik vond het leuk om zo’n alledaags uitgangspunt te kiezen en de tijd te nemen kinderen inzicht te geven in alle veranderingen.” 

Onderzoek doen 
Een filmpje kijken over een klas zonder laptops is één ding; zelf met kroontjespen schrijven is weer iets anders. “Door die doe-dingen gaat het echt leven. Zo waren de kinderen verrast over het oude systeem van belonen en straffen, waarbij je nog op de vingers kon worden getikt met een liniaal.” 

Floor zag bovendien een mooie bijvangst: “Ik was onder de indruk van de onderzoeksvaardigheden van kinderen, die ze eigenlijk intuïtief inzetten. Zo gingen ze in gesprek met grootouders en vroegen ze naar foto’s en schoolspullen.” 

Bij de beoordeling is onder meer gelet op de relevantie voor leerlingen, de afstemming op hun leerniveau en de variatie qua werkvormen en bronnengebruik.

Van verleden naar toekomst 
“Historisch besef houdt in dat je je er bewust van bent dat het verleden inwerkt op het heden en zodoende impact heeft op de toekomst”, zeggen initiatiefnemers Floor en Aty Looy. “Vooral in tijden van nepnieuws en conflicthaarden is het belangrijk om een betrouwbaar beeld van dat verleden te hebben.” 

Het gepensioneerde echtpaar – allebei met een verleden in het onderwijs – hoopt dat geschiedenis weer meer gaat leven in de klas. “Het vak Geschiedenis is meer dan een invuloefening van feitjes. Het verleden kun je echt tot leven brengen, maar dan moet je het wel de juiste aandacht geven.” 

Focus op je omgeving 
Prijswinnaar Floor wint naast de trofee een groepsreis voor maximaal veertig kinderen en begeleiders naar het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem. 
 

Het kabinet-Schoof heeft dit idee in zijn regeerprogramma omarmd, maar verschillende fracties in de Tweede Kamer wilden weten hoe groot de belangstelling eigenlijk zou zijn. Niet zo groot, moet minister Bruins toegeven.

Weinig belangstelling 
In zijn antwoord op de vele schriftelijke vragen leunt Bruins op een online-onderzoek van studiekeuzebedrijf Qompas, waaraan zo’n 4.000 mbo 4-studenten en 1.400 havisten en vwo’ers meededen. Zij tonen nauwelijks belangstelling. Wie voor de pabo kiest, wil liever de brede opleiding, die een bevoegdheid geeft voor alle klassen van het basisonderwijs.

Slechts een klein deel ziet een specialisatie in het jonge of oudere kind wel zitten, maar het is volgens Qompas de vraag “of de nieuwe specialisaties tot genoeg aanmeldingen leiden om levensvatbaar te zijn”.

Maar gezien het lerarentekort is elke extra leraar winst, meent Bruins: “Wij beschouwen deze groep als de potentiële extra studenten waarvoor we alles op alles gaan zetten om hen te werven voor het volgen van een opleiding tot leraar basisonderwijs.”

Lange geschiedenis
Het plan heeft een lange geschiedenis. Op aandringen van de Tweede Kamer werkten vorige kabinetten al aan een wetswijziging. Toenmalig onderwijsminister Van Engelshoven (D66) zette eind 2020 al een concept-wetsvoorstel online om ‘smallere’ pabo’s mogelijk te maken, naast de ‘gewone’ pabo.

De scholen en de pabo’s zelf hadden veel kritiek op het voorstel. Ze waarschuwden dat leraren met een smalle lesbevoegdheid minder inzetbaar zijn op school, bijvoorbeeld bij ziekte of onvervulde vacatures. Bovendien werd er nog volop geëxperimenteerd met specialisaties binnen de bestaande brede opleidingen. Was zo’n ingrijpende wetswijziging dan wel nodig?

Het wetsvoorstel verdween in de ijskast, maar de Tweede Kamer legde zich er niet bij neer en stemde in 2024 vóór een VVD-motie om de gesplitste bevoegdheid toch mogelijk te maken. Bruins moest ermee aan de slag. De kritische vragen van de Tweede Kamer kwamen later pas.

Lastig verdedigbaar 
Ambtenaren van minister Bruins zeggen hem dat het onderzoek geen aanvullende onderbouwing voor de splitsing van de pabo heeft opgeleverd. Het zal nauwelijks tot extra studenten leiden, is de verwachting, en dat maakt “de noodzaak voor wetgeving lastig verdedigbaar”. Het Qompas-onderzoek zal de weerstand bij scholen en pabo’s volgens de ambtenaren versterken en “mogelijk ook effect hebben op de steun in de Kamer”.

De Pabo Voorleeswedstrijd werd dertien jaar lang georganiseerd door Stichting Lezen voor vrijwel alle pabo-opleidingen in Nederland. Om hen enthousiast te maken voor het (voor)lezen, maar ook om hen kennis op te laten doen over kind- en jeugdliteratuur. Fontys deed ieder jaar aan de wedstrijd mee. Maar nu komt er dus een einde aan. Althans, bij Stichting Lezen. Want Fontys gaat gewoon vrolijk verder.

“Stichting Lezen heeft dit studiejaar gezegd dat ze het niet meer willen doen omdat ze er te weinig studenten mee bereiken”, vertelt Joost Maes, taaldocent en specialist jeugdliteratuur bij Fontys. “Dat komt deels door wat veel hogescholen deden: ze pikten zonder al te veel moeite een student uit die ze naar de regionale finale stuurden. Maar dat is niet de bedoeling, want het gaat er juist om dat je laat zien wat het belang is van voorlezen in de klas.”

Inroosteren
Studenten moeten hun voorleesvaardigheden ontwikkelen. “We moeten laten zien dat kinderen steeds minder lezen, steeds minder plezier ervaren in lezen en dat er ook steeds minder aandacht voor lezen is in het basisonderwijs. Maar aan de andere kant blijft de voorleeswedstrijd ook belangrijk voor ons als Fontys omdat we leerkrachten willen afleveren die liefde hebben voor het kinderboek. Zij zijn uiteindelijk degenen die het moeten overbrengen; zij gaan ervoor zorgen dat kinderen weer geletterd worden.”  

Vanuit die invalshoek is de opzet nu veranderd. De voorleeswedstrijd wordt dit jaar door Fontys zelf gehouden voor alle pabostudenten van Fontys. Eerstejaars zijn vanaf nu verplicht om deel te nemen. Sterker nog: het is in hun curriculum verweven. Maes: “We roosteren daar extra veel tijd voor in.”

Wat is voorlezen, hoe doe je dat en welke feedback hoort daarbij? Daar krijgen de studenten tijdens verschillende lessen meer informatie over. Ze lezen elkaar voor en nemen het in verschillende tutorgroepen tegen elkaar op. Dat gebeurt in Den Bosch, Eindhoven, Tilburg, Venlo en Sittard. “In Den Bosch hebben we zes tutorgroepen, waar zes winnaars uit komen. Die doen vervolgens weer mee aan een regionale finale, en de winnaars daarvan aan de Fontys finale.”

Grote finale
Maes geeft toe dat niet alle studenten staan te popelen om mee te doen. Ze vinden het voorlezen spannend, vooral als ze dat voor elkaar moeten doen. “Ze zijn daar oprecht zenuwachtig voor, maar als ze het dan hebben gedaan en ze winnen ook nog, ja, dan zijn ze toch wel trots.”

De voorrondes zijn inmiddels achter de rug en de grote finale vindt aanstaande maandag plaats in het Explore Lab op campus Rachelsmolen in Eindhoven. Elke locatiewinnaar komt daar met een achterban van een aantal docenten en vijftien tot twintig studenten naartoe. Een vierkoppige jury - bestaande uit Peter van Duijvenboden van Stichting Lezen, de directeur van Bibliotheek Eindhoven, een medewerker van Kinderboekenwinkel De Boekenberg en Nationale Voorleeswedstrijd-winnares Demi - bepaalt wie de winnaar wordt. Kinderboekenschrijver Erik van Os presenteert het evenement. 

En gebeurt er daarna nog iets? Nee, normaal gesproken kwam na deze finale nog de landelijke finale, maar die is er dus niet meer. Wie weet in de toekomst. “Het zou mijn droom zijn om met andere hogescholen een overstijgende samenwerking te realiseren en uiteindelijk samen een landelijke winnaar uit te kiezen", aldus Maes.

De training is opgezet vanuit het Partnerschap Opleiden in de School (POS), een onderdeel van Fontys Educatie, door onder anderen Ellen Rohaan en Stefan de Beukelaar. Samen met docenten van andere scholen zijn ze woensdagmiddag aanwezig bij de laatste van drie try outs. Dat gebeurt in het Eckertbos in Eindhoven.

Leerrijke omgeving
“De training is geïnspireerd op de opleiding tot Forest Educator”, legt docentonderzoeker Ellen Rohaan uit. “Wij maken daar een Nederlandse vertaling van, die we Training Boslessen noemen. We hebben daar een financiering voor gekregen en doen nu een tweejarig project. Dit jaar hebben we de tijd om de training te ontwerpen en om te werven voor volgend jaar. Vanaf september wordt de training opengesteld.”

Het gaat om een zesdaagse training die verspreid door het hele jaar wordt aangeboden. In eerste instantie aan scholen uit de regio’s Den Bosch en Eindhoven die aangesloten zijn bij de POS. Later moeten ook andere scholen kunnen deelnemen. “Het uiteindelijke doel is om meer leerkrachten met hun kinderen naar buiten te brengen, omdat we denken dat de natuur, en dan specifiek het bos, een omgeving is waar kinderen veel kunnen leren.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Daar is alleen wel een bepaalde pedagogische aanpak voor nodig. “Ervaringsgericht leren noemen we dat”, vervolgt Rohaan. “Je kunt de klassendidactiek die je binnen een school aanhoudt niet ook naar buiten brengen. Dat werkt niet. Wat wél werkt, is dingen doen. En door te doen te leren. Dat wordt tijdens deze try outs gedaan. De deelnemers worden aan het werk gezet en gaan echt dingen maken.”

Tijdens deze bijeenkomst staat het maken van een eigen boslesomgeving op de planning. Bijlen worden naar boven gehaald, net als takkenscharen en boogzagen. Er worden banken en hekken gemaakt, maar ook een toiletruimte. In de vorige try outs stond onder meer een risico-inventarisatie centraal om te kijken hoe je een bos veiliger maakt. Ook werd er een touwenparcours gerealiseerd.

Handhaving
Terwijl de aanwezigen zich om een kampvuur verzamelen voor het welkomstwoordje en een uitleg, komen er vier handhavers langs om poolshoogte te nemen. Rohaan: “We maken deze boslessen omdat de Nederlandse context best specifiek is. De handhaving komt nu langs om te checken wat we aan het doen zijn; dat komt omdat hier altijd controle is. Je mag als leerkracht niet zomaar in een bos een vuurtje zitten stoken.”

In andere landen, en dan met name in Scandinavische landen, is dat volgens Rohaan heel anders. “Wij willen met de trainingen laten zien wat in Nederland wel en niet mogelijk is. Gericht op de Nederlandse doelen in het basisonderwijs.”

Laat het hoger onderwijs en de wetenschappen meer samenwerken met het leger, zei de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) vorig jaar. Met hun kennis kunnen studenten, docenten en onderzoekers Nederland veiliger maken. 

Het leger kan niet wachten, blijkt uit de enthousiaste reactie die defensieminister Ruben Brekelmans vorige week naar de Tweede Kamer stuurde. De krijgsmacht moet “continu kennis opbouwen, leren en innoveren” om de vijand een stapje voor te blijven en “het gevecht te kunnen winnen”. 

Nieuwe ideeën
Brekelmans wil dat het leger zich meer openstelt voor nieuwe ideeën uit de kennissector, zoals ook de AWTI adviseert. Dat kan door meer stageplaatsen te bieden, of door een eigen kring van lectoren te vormen. Ook wil Brekelmans meer geld uitgeven aan defensieonderzoek. En dat is niet alleen bedoeld voor techniek, maar ook voor ‘mens en organisatie’. 

In het voorjaar komt hij met een plan waarin onder meer staat hoe de samenwerking met hogescholen en universiteiten eruit zou kunnen zien. Brekelmans hoopt dat hogescholen “actiegericht en operationeel relevant onderzoek” kunnen doen. Bij universiteiten wil hij beter in de gaten houden welk fundamenteel onderzoek militair interessant is. 

Moeite waard
Samenwerking met het werkveld is een belangrijke pijler onder Fontys for Society. De kans voor Fontys om samen te werken met een belangrijke werkveldpartner is dus de moeite van het onderzoeken waard, laat een woordvoerder weten. 

“Dat plan biedt misschien voor Fontys de mogelijkheid om, passend binnen onze maatschappelijke opdracht en de for society-benadering, het onderzoeksportfolio verder te ontwikkelen. Zeker als het gaat om de ontwikkeling van systemen en materialen die vrede en veiligheid dienen.” 

Slappe was
Defensie zit sinds kort goed in de slappe was. In lijn met het AWTI-advies wil de minister een groter deel van zijn budget aan onderzoek uitgeven. Hoeveel precies kan hij pas in het voorjaar zeggen. 

Wel moeten hogescholen en universiteiten in de tussentijd aan de veiligheid van hun kennis blijven werken, waarschuwt de hij. Wetenschappers zijn gewend om hun werk openbaar te maken, maar een innovatief idee voor het Nederlandse leger mag niet naar de tegenstander uitlekken. 

Dat geldt ook voor kennis die niet militair van aard is, maar wel zo ingezet kan worden (dual use). Brekelmans is al in gesprek met het hoger onderwijs over een soort standaardovereenkomst, zodat defensie zich kan openstellen voor onderzoekers zonder bang te hoeven zijn dat kennis in verkeerde handen komt. 

Zorgvuldigheid
Fontys is zich bewust van de zorgvuldigheid die samenwerking met Defensie met zich meebrengt. “En dan met name met bedrijven in de defensie-industrie. Dat om een morele afweging, omdat het immers om een gevoelige industrie gaat”, aldus de woorvoerder. Hij benadrukt dat vanuit verschillende Fontysinstituten al wordt samengewerkt. 

Zo is Defensie partner in SPARC op Strijp TQ en is er een samenwerking tussen met Fontys ICT op de Safety en security campus in Oirschot. Vanuit Fontys Educatie (Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg) is er een relatie met het kenniscentrum Autisme van het ministerie van Defensie en wordt samengewerkt in het Samenwerkingsverband Autisme (SVA) Zuidoost-Brabant, waarin Fontys voortrekker is en het ministerie van Defensie partner is. 
 

Wie in de jaren negentig op de middelbare school zat, kreeg in de bovenbouw vaak nog standaard het vak Informatica onderwezen. Destijds was er al wel sprake van een afname van het aantal leraren. Daarom werd het Consortium Omscholing Docenten Informatica (CODI) opgericht, een samenwerking tussen hogescholen en universiteiten om te voorzien in opleidingen voor docenten Informatica. Tussen 1998 en 2005 haalden 334 docenten Informatica via deze weg hun lesbevoegdheid. 

De maatregel bleek een tijdelijke oplossing. De instroom stokte en veel van deze leraren zijn of gaan met pensioen. Het tekort nam toe en is nu extreem groot. “Dat komt omdat er nog steeds geen passende opleidingsroutes zijn om als eerstegraadsleraar bevoegd te raken voor het vak Informatica”, licht Mandy Stoop van Fontys Educatie toe. “De enige route die er is, is de route via de universiteit en de universitaire lerarenopleiding. Weinig mensen kiezen om leraar te worden als de arbeidsmarkt voor IT-professionals zo aantrekkelijk is.” 

Niet verplicht 
Het gevolg is dat het vak, dat scholen niet verplicht zijn te geven, vrijwel overal uit het lesrooster is verdwenen. “Ondanks dat iedereen weet dat het vak informatica van een onbetwistbare relevantie is”, aldus Stoop. Zij is zich hier al lange tijd van bewust en maakt zich al jaren hard voor een passende opleidingsroute. Uiteindelijk komt het ministerie van Onderwijs in een rapport uit 2023 tot dezelfde conclusie. Hogescholen en universiteiten krijgen het advies om te komen tot een directe route naar een eerstegraadsbevoegdheid. 

Het rapport is aanleiding voor Fontys, Hogeschool Utrecht (HU) en de Hogeschool van Amsterdam (HvA) om gezamenlijk de hbo-master leraar Informatica op te zetten. Een docententeam van Fontys zit dan al volop in de voorbereidingen. Stoop: “Door het onderzoeksteam van het ministerie van Onderwijs zijn we aan elkaar gekoppeld en zorgen we ervoor dat de kwaliteit van de opleidingen op landelijk niveau in orde is.” Fontys heeft in september de primeur, HU en HvA starten waarschijnlijk in 2026 met de tweejarige lerarenopleiding. 

Educatie en ICT 
“Bijzonder aan deze opleiding is dat het een samenwerking is tussen de instituten Educatie en ICT”, vertelt Erik van Alphen, opleidingscoördinator van de nieuwe master. Naast Van Alphen en Stoop zijn Tim Kurvers en Bas Michielsen van Fontys ICT nauw betrokken geweest bij de totstandkoming van de opleiding. “De inhoud van de vakken komt bij beide instituten vandaan en legt een verbinding tussen het leraarschap en ICT-vakken.” 

Iedereen met minimaal een tweedegraadsbevoegdheid in ongeacht welk vak en met affiniteit voor ICT kan de opleiding volgen. Na de masteropleiding zijn afgestudeerden bevoegd om in de bovenbouw les te geven in het vak informatica. Ook kunnen zij op scholen een bijdrage gaan leveren in het bevorderen van digitale geletterdheid in andere vakken. 

“We hebben al veel enthousiaste reacties ontvangen van scholen, mensen die de noodzaak onderschrijven van de master en van de eerste potentials. Ook een aantal docenten binnen Fontys ICT hebben interesse getoond om de master te gaan volgen”, aldus Stoop. 

De aangescherpte bekwaamheidseisen moeten ervoor zorgen dat de startbekwaamheid van toekomstige leraren beter bewaakt wordt. Dat is nodig, want er zijn momenteel zo veel verschillende routes om leraar te worden, dat het lastig is om de kwaliteit van alle opleidingen in de gaten te houden, stelt de Onderwijsraad in haar advies. Er zijn simpelweg te veel verschillende kaders en kennisbases.

Joep Houterman denkt dat het advies van de Onderwijsraad daar een helpende hand in kan bieden. “Er zijn veel verschillende routes en er is veel verschil tussen lerarenopleidingen in het hbo en de universitaire opleidingen. De Onderwijsraad wil alles harmoniseren en uniformeren, en dat is interessant. De Onderwijsraad adviseert dat alles op één lijn komt te liggen”, zegt hij.

De voorzitter van het cvb voegt daar nog aan toe dat hij wel benieuwd is naar de technische details van het advies. De Onderwijsraad stelt namelijk ook voor dat er (meer) landelijke toetsen afgenomen gaan worden. Hoe gaan die toetsen er dan uitzien? “Dat wordt een ingewikkelder gesprek dat nog moet plaatsvinden. Niet alleen de theoretische kennis moet getoetst worden, er zou volgens het advies ook gekeken moeten worden naar de pedagogische kennis, didactische kennis en de vaardigheden van toekomstige leraren.”

Instroomtoetsen 
Mochten de landelijke examens er inderdaad komen, dan betekent dat mogelijk ook het einde van de instroomtoetsen voor de pabo, die in 2015 zijn ingevoerd en al vóór de start van een studie toetsen of studenten over genoeg kennis beschikken. Daarover zegt Houterman: “Het lijkt me logischer dat je mensen toetst voordat ze aan het werk gaan. Dat doen we eigenlijk bij alle opleidingen.”

De instroomtoetsen hebben er op landelijk niveau voor gezorgd dat minder scholieren en mbo’ers naar de pabo gingen. Kunnen de landelijke examens die de Onderwijsraad in het leven wil roepen daar een omslag in maken? Misschien. Houterman denkt in ieder geval niet dat de toetsen mensen ervan zullen weerhouden om aan een lerarenopleiding te beginnen. “Dat studenten aan bepaalde eisen moeten voldoen, lijkt me logisch. Dat geldt voor alle opleidingen, niet alleen voor de lerarenopleidingen.”

Een ander punt dat volgens Houterman nog wel interessant is om naar te kijken, maar waar het advies van de Onderwijsraad nu niet om draait, is het begeleiden van nieuwe docenten. “Best veel mensen vallen uit in het begin van hun loopbaan, wat bijdraagt aan het huidige lerarentekort. Ik denk dat dit een verantwoordelijkheid is van de ontvangende scholen, maar wij zouden als lerarenopleiding ook een bijdrage kunnen leveren aan de zogeheten inductiefase - de fase die zich richt op de ontwikkeling van de start van de startende leraar - om ervoor te zorgen dat ze snel en goed doorgroeien.”

Op talloze manieren kun je leraar worden: via een hogeschool of universiteit, in voltijd of deeltijd, maar ook op latere leeftijd als zij-instromer. Door het lerarentekort wordt de roep om flexibele routes alleen maar luider.

Hoe kan de overheid dan de kwaliteit van deze opleidingen in de gaten houden? Het vorige kabinet vroeg de Onderwijsraad om advies. Het antwoord: er moeten landelijke examens komen voor alle leraren in alle trajecten. “We weten onvoldoende wat leraren kennen en kunnen als ze van hun opleiding komen”, zegt voorzitter Louise Elffers.

Is er een probleem met het niveau van de lerarenopleidingen?
“Dat is een goede vraag, maar onze vraag was niet of de kwaliteit van de opleidingen deugt. De aanleiding voor ons advies is dat er veel verschillen zitten tussen de opleidingen. Er zijn allerlei eisen, kaders en kennisbases, maar uiteindelijk kan de overheid nu niet haar hand in het vuur steken voor de bekwaamheid van leraren. Die is niet goed geborgd.”

Jullie oplossing is het invoeren van landelijke examens voor de kern van de opleidingen en landelijke normen voor de beoordeling in de praktijk. Zou je dit pleidooi niet voor alle studies kunnen houden?
“In de Grondwet staat dat de overheid toezicht houdt op het onderwijs en onderzoek doet naar de bekwaamheid van leraren. Dat maakt de situatie anders. De overheid moet kunnen garanderen dat leraren voldoende bekwaam zijn en dat lukt nu eigenlijk niet.”

De opleidingen zijn allemaal geaccrediteerd door kwaliteitsbewaker NVAO.
“Dat geldt niet altijd voor de zij-instroomtrajecten. De NVAO oordeelt over opleidingen die tot een diploma leiden, maar zij-instromers hébben al een bachelor- of masterdiploma. Ze krijgen alleen een bevoegdheid.”

Wat is er mis met de huidige kaders en kennisbases die de opleidingen gebruiken?
“Sommige zijn er alleen in het hbo, en niet aan de universiteit. Andere zijn te specifiek of juist niet specifiek genoeg. Het is onoverzichtelijk, het is niet duidelijk wat moet en wat mag. Wij zeggen: beperk de landelijke eisen tot de kern van de opleiding. We kunnen natuurlijk gebruik maken van alles wat er nu al is, maar zorg voor een helder kader en wettelijke eisen en toets daar dan ook op.”

Wat gebeurt er als nieuwe inzichten tot een wijziging moeten leiden? Eén opleiding kan vrij makkelijk het programma aanpassen, maar als je dat eerst landelijk moet afstemmen…
“Dat gebeurt nu ook al. De huidige kaders en de vereiste kennis die leraren moeten hebben, worden periodiek herijkt. Bovendien verandert er meestal maar weinig aan de kern van het beroep.”

Pabo’s
De Onderwijsraad ziet een bijkomend voordeel van het eigen advies: als je de kwaliteit van lerarenopleidingen aan het einde borgt, dan hoef je specifiek voor de pabo (de opleiding tot leraar in het basisonderwijs) geen instroomtoetsen meer te hanteren.

Deze toetsen zijn in 2015 ingevoerd omdat er in de politiek grote zorgen leefden over het kennisniveau van leraren in het basisonderwijs. De gedachte: als studenten met te weinig kennis binnenkomen, dan zijn de pabo’s nodeloos veel tijd kwijt aan bijspijkerlessen. Dus moeten de aankomende eerstejaars voldoende kennis hebben van schoolvakken als aardrijkskunde en geschiedenis, of anders moeten ze toelatingstoetsen maken.

Dit was van meet af aan omstreden. Door deze toetsen gingen er minder scholieren en mbo’ers naar de pabo. Er kwamen met name minder studenten met een migratieachtergrond. Andere oplossingen, zoals een jaar langer studeren voor wie het nodig heeft, leken taboe.

Helpen die instroomtoetsen niet om de kwaliteit te verhogen?
“Jongeren zeggen nu over bepaalde onderwerpen: dit heb ik nooit gehad in mijn vooropleiding, dus heb ik weinig kans om in te stromen. Bovendien kun je het eindniveau van een opleiding niet garanderen met een toets vooraf. Maar het ging ons niet om het afschaffen van de instroomtoetsen. Het is vooral een punt dat logisch uit ons advies voortvloeit. In plaats van vooraf een drempel op te werpen kun je studenten beter iets langer de tijd geven als ze bepaalde kennis moeten inhalen.”

Fontys is de grootste lerarenopleider van Nederland en kent maar liefst meer dan vijftig educatieve opleidingen. Genoeg keuze voor studenten zou je denken, maar volgens Janneke Gielisse, projectleider van het nieuwe oriëntatiejaar, maakt dat het voor velen juist ook erg lastig. “Aankomende studenten die iets in het onderwijs willen doen of leraar willen worden, moeten al voordat zij beginnen kiezen welke richting zij op willen.”

Door die vroege keuze spreekt Fontys voornamelijk de doelgerichte studenten aan, studenten die weten wat ze willen. “Maar er zijn ook heel veel studenten die wel in het onderwijs willen werken, maar niet precies weten in welk vak of in welke sector zij het beste passen. Laat staan dat ze alle mogelijkheden van het onderwijs kennen”, aldus Gielisse.

Langer de tijd
Daarom start Fontys komend studiejaar met Oriëntatiejaar Lerarenopleiding. Een opleiding waarin studenten langer de tijd krijgen om uit te zoeken wat het beste bij hen past en kunnen ontdekken wat het leraarschap precies is, voordat ze een specifiek vak of bepaalde richting kiezen.

En dat is nodig, want de uitval onder studenten aan de huidige lerarenopleiding is heel hoog, weet de projectleider. “Veel studenten komen erachter dat de sector of het vak dat zij hebben gekozen toch niet bij hen past. De hoge uitval willen we met een oriëntatie op het leraarschap verminderen.”

De juiste plek
Studenten krijgen in het oriëntatiejaar meer tijd en ruimte om te wennen aan het studeren op hbo-niveau, ze ontwikkelen studievaardigheden en krijgen begeleiding om op de juiste plek terecht te komen. Ook werken ze aan universele leeruitkomsten: “Zoals wat je als leraar moet kennen en kunnen, hoe je leerlingen begeleidt, wat je professionele identiteit is en wie je bent als persoon.”

Daarnaast lopen de studenten diverse stages op verschillende scholen in uiteenlopende sectoren, om zo te ontdekken welke groep, cluster, sector of vak hen het meest interessant lijkt. Na het oriëntatiejaar stromen de studenten zonder vertraging door naar de opleiding van hun keuze. 

Lopen deze studenten dan niet een jaar achter op de anderen die meteen voor een vakgerichte opleiding hebben gekozen? “Integendeel”, legt Gielisse uit. “Studenten kunnen zestig studiepunten behalen die ze uiteindelijk volledig kunnen inzetten bij de opleiding naar keuze. De vakspecifieke inhoud komt in het tweede leerjaar aan bod.”

De juiste plek
Wat ook blijkt uit onderzoek van Gielisse en haar team is dat ruim vijftig procent van de geïnteresseerden in een lerarenopleiding voor een oriëntatiejaar had gekozen als ze daar de mogelijkheid toe hadden gehad. “Juist omdat ze via deze weg in de breedte kunnen starten, in plaats van  smal in een specifiek vak. Zo komen alle studenten uiteindelijk op de juiste plek terecht.”

Oriëntatiejaar Lerarenopleiding start in september 2025 op Campus Stappegoor in Tilburg, de Fontys-locatie met het breedste aanbod van lerarenopleidingen. Op basis van de daar opgedane ervaringen wordt het oriëntatiejaar mogelijk ook uitgebouwd naar andere steden waar Fontys lerarenopleidingen aanbiedt.

“We hebben in het voortraject al bij studenten gepolst wat voor elementen zij in deze opleiding terug willen zien en zullen dat gedurende het studiejaar ook bevragen. Die input is belangrijk, want we doen dit natuurlijk voor hen. Zo is het oriëntatiejaar niet alleen voor de studenten, maar ook voor ons een kwestie van leren door te doen.”

Basisscholen lossen hun enorme lerarentekort steeds vaker op met behulp van zij-instromers: mensen die een andere baan hadden en zich nu omscholen tot leraar. Onderwijsvakbond AOb meldde begin dit jaar dat een derde van de studerende juffen en meesters nu een zij-instromer is.

De pabo’s lijken echter nog niet helemaal ingericht op zoveel studenten die vaak al eerder gestudeerd hebben, een baan hebben gehad en levenservaring hebben opgedaan. Onder meer verplichte museumbezoekjes en zinloze verslagen zorgen ervoor dat zij-instromers zich afvragen of ze wel op waarde geschat worden, vertellen ze aan tv-programma Pointer, dat vanavond te zien is op NPO 2.

Blokfluit
“Ik kom hele avonden naar school om te kleien, te dansen en op de blokfluit te spelen, maar ik heb liever een les over hoe ik het pesten in de klas kan aanpakken”, vertelt een student. Een ander: “Van mijn groep is de helft gestopt omdat het niet te combineren was met een gezin of werk.”

Bovenal worden kennis en vaardigheden die ze al hebben te weinig beloond. Iemand die bedrijfskunde en psychologie studeerde en twintig jaar lesgaf in het hbo, kreeg geen vrijstellingen voor de pabo. “Ik moest gewoon de volledige opleiding doen.”

Het landelijk overleg van pabo’s herkent de kritiek van studenten. Eerder zijn de onderwijsprogramma’s er wel op aangepast, zegt woordvoerder Karin van Weegen. Maar het aantal verslagen kan misschien wel verder omlaag en alle studenten zouden sowieso een startgesprek moeten krijgen, vindt zij. Daarin kan onder meer gekeken worden naar vrijstellingen.

Verkort traject
Ook bij Fontys moeten zij-instromers een volledige opleiding volgen, zonder vrijstellingen. “De opleiding die zij volgen is echter niet zo volledig als een reguliere pabo-opleiding”, verklaart Nus Waleson, directeur van Fontys Kind en Educatie waaronder de pabo-opleidingen behoren. “Het is een verkort traject waar je aan deel kunt nemen met een getuigschrift voor hbo of wo, een niveau dat benodigd is om deze verkorte opleiding te volgen.”

Daarnaast hanteert Fontys een systeem van leeruitkomsten waarin studenten zich moeten bewijzen. “Hierdoor kun je in jouw dossier aanvoeren wat jij nodig denkt te hebben om bepaalde aspecten te voltooien. Als jij als zij-instromer jouw ervaringen kunt relativeren aan een uitkomst die voldoende is voor de pabo, zal dat ook zo gewaardeerd worden.”

Wanneer een zij-instromer de opleiding bij Fontys succesvol afrondt, volgt uiteindelijk een bevoegdheid om voor de klas te staan. “Dat is iets anders dan een getuigschrift, maar je bent daardoor niet minder dan een andere docent”, aldus de directeur.

Landelijk systeem
In reactie op de komende uitzending pleit de Algemene Onderwijsbond voor een gratis, landelijk georganiseerde opleiding voor zij-instromers. “De rode loper moet uit voor iedereen die in het onderwijs wil gaan werken”, zegt vakbondsvoorzitter Tamar van Gelder.

Waleson ziet een dergelijke opleiding niet direct zitten. “Maar ik ben wel voor een meer geüniformeerd systeem. Nu is het zo dat iedere pabo-opleiding zijn eigen ding kan doen en zij-instromers als het ware kunnen shoppen omdat er zoveel verschillende routes zijn. Daar mag meer eenheid in gebracht worden.”

‘Maatwerk kost tijd’
Staatssecretaris van onderwijs Mariëlle Paul wil dat de drempels voor zij-instromers worden  opgeruimd. Maar ze waarschuwt ook voor al te hoge verwachtingen: “Voor studenten kan het misschien niet snel genoeg gaan, maar uiteindelijk kost het tijd en aandacht om voor iedere student maatwerk te kunnen leveren.”

De overheid stelt miljoenen beschikbaar aan basisscholen om zij-instromers te kunnen begeleiden en opleiden. Het kabinet verlengt deze subsidieregeling. In ieder geval tot en met 2028 kunnen schoolleiders per zij-instromer 25 duizend euro krijgen.

Wie naar de pabo wil, moet vooraf genoeg weten van aardrijkskunde, geschiedenis en natuur & techniek. Havisten en mbo’ers moeten sinds 2015 kennistoetsen maken als ze die vakken niet in hun pakket hadden. Anders zouden pabo’s te veel tijd kwijt zijn aan het bijspijkeren van hun studenten. Vwo’ers ontspringen de dans: die mogen sowieso van start.

Instroom omlaag
Met name mbo’ers gaan sindsdien veel minder vaak naar de pabo. Dat probleem kon je van verre zien aankomen, maar toenmalig onderwijsminister Jet Bussemaker wimpelde de bezwaren in 2016 nog weg.

Met het oog op het lerarentekort zwol de kritiek aan en eind 2021 besloot haar opvolger Ingrid van Engelshoven tot een experiment met een soepele toelating vanaf 2022: wie niet slaagt voor de kennistoetsen, mag toch van start en krijgt in het eerste jaar een herkansing. Wie dan nog steeds niet slaagt, moet de opleiding weer verlaten.

Het experiment krijgt in 2026 een eindevaluatie, maar onlangs verscheen een tussentijdse evaluatie in opdracht van het ministerie van Onderwijs. Het lijkt averechts te werken. Het heeft de pabo niet aantrekkelijker gemaakt (het aantal eerstejaars is ongeveer gelijk gebleven) en er vallen meer studenten in het eerste jaar uit.

Verantwoordelijkheid
“Ik weet niet of die hogere uitval overeenkomt met onze ervaringen, heb die indruk niet. Maar goed, ik weet ook niet hoe het precies zat in de jaren voor 2022. Ik was toen nog niet werkzaam in deze functie”, zegt Nus Waleson, directeur van Fontys Kind en Educatie waaronder de pabo's vallen.

Voorwaardelijk toegelaten studenten voelen flinke druk om alsnog aan de eisen te voldoen, wordt in het evaluatierapport gesteld. Het zou velen niet lukken om die stof in te halen naast het gewone pabo-programma. Volgens de geïnterviewden heeft het experiment nu vooral nadelen: meer werk voor de pabo’s, stress bij de studenten, minder capabele eerstejaars en een hogere uitval. Terwijl het dus geen extra leerkrachten oplevert.

Volgens de rapportage zijn de meeste pabo's de voorwaardelijke toelating liever kwijt dan rijk. Zo ook Waleson. “Ik vind dat de hbo-opleidingen verantwoordelijk moeten zijn voor de vakinhoudelijke kennis van de studenten. En zo niet, dan moeten er toegangseisen worden gesteld voor wie aan de pabo wil studeren. Maar dat kan alleen als de vakkenpakketten op havo en mbo anders worden ingericht.”

Systeemfout
Want dat is wat Waleson een uiterst grove systeemfout noemt. Een havist kan uit een a- of een b-pakket kiezen. Maar in beide pakketten ontbreken vakken die noodzakelijk zijn voor een rechtstreekse toelating tot de pabo. “Dat klopt niet. Zoals het ook vreemd is dat de pabo de enige hbo-opleiding is waar extra eisen voor worden gesteld."

"In mijn ogen is het probleem van het lerarentekort in Nederland haast van eenzelfde grootte als het klimaatprobleem. Dat betekent dus dat je, of het nu om havo of mbo gaat, juist zoveel mogelijk kansen moet bieden aan leerlingen en studenten om het benodigde niveau te halen.”

Daar worden overigens op dit moment ook wel stappen in gezet. “Wij zijn met het mbo bezig om een soort portfolio te ontwikkelen dat drempeloos toegang kan bieden tot de pabo. Dat geldt natuurlijk niet voor alle mbo's, het is ook afhankelijk van het pakket. Maar met zo'n portfolio zou je er in het laatste jaar van het mbo wel voor kunnen zorgen dat je een kennisniveau kan borgen dat rechtstreeks toegang verschaft tot de pabo. Toevallig heb ik gisteren in ons team de conceptovereenkomst hierover besproken. Dat plan zit nu in de eindfase en kan naar ik vermoed komend studiejaar al in praktijk worden gebracht.”

De tuin is begin dit kalenderjaar aangelegd en is ontstaan vanuit een gezamenlijk idee van Stefan van Beurden en Stefan de Beukelaar. Zij - de één docent Natuur en Techniek, de ander docent Bewegingsonderwijs en Gezond Gedrag – kregen een jaar of vier geleden een NPO-budget om meer in te zetten op de natuur en het geven van buitenlessen.

“Een van de projecten die wij hebben uitgevoerd is de ontwikkeling en uitwerking van het voedselbos in samenwerking met IVN”, legt De Beukelaar uit. Het doel van IVN is om duizend schoolpleinen en kinderopvanglocaties te vergroenen met een voedselbos, om op deze manier kinderen mee te nemen in het verhaal over voedselproductie, het toegankelijk maken van gezond eten en het bijdragen aan de biodiversiteit. 

Fontys helpt daar graag aan mee. Want, zegt De Beukelaar, het is een win-winsituatie voor iedereen. “De rol van Fontys in dit project is om bij te dragen aan educatie. Onze studenten hebben een voorbeeldfunctie; ze laten leerlingen zien hoe onderwijs in de toekomst eruit kan komen te zien en spelen daarbij in op biodiversiteit, wat momenteel een groot probleem is in onze samenleving.” [Tekst gaat verder onder de foto's. Deze beelden zijn vóór de slakkeninvasie gemaakt]

Dat doen ze door kinderen mee te nemen naar het voedselbos en ze daar alles te leren over hoe voedsel op hun bord terechtkomt, wat biodiversiteit is en hoe het systeem samenhangt. De lessen zijn gebaseerd op de door IVN ontwikkelde standaardlessen, waar studenten vervolgens hun eigen draai aan geven. 

De Beukelaar: “In onze tuin staat bijvoorbeeld colakruid die naar cola ruikt. Maar we hebben ook frambozen, aardbeien en drop- en muntplanten. Dat zijn bekende smaken voor kinderen en ze vinden het hartstikke leuk om daar meer over te weten. We leren ze op welke manier planten en dieren samenwerken en hoe ze afhankelijk zijn van elkaar in het voedselbos."

Het was de bedoeling dat de lessen nu al zouden draaien, maar door een voor veel mensen welbekend probleem met slakken zit dat er nu niet in. Van de prachtig in bloei staande tuin is niets meer over. Alle planten zijn aangevreten. “De tuin zag er fantastisch uit, totdat er een ware explosie van slakken kwam. Omdat deze dieren met name ’s nachts actief zijn, konden we het niet tegenhouden. Er staat bijna niks meer. Volgende week gaan we de boel opnieuw planten.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Dat klinkt ambitieus, maar hoe voorkom je dat dit nog een keer gebeurt? “Het mooiste zou zijn als de natuurlijke vijanden dit voedselbosje weten te vinden, zoals merels, lijsters, spreeuwen, eksters en eenden, maar ook egels, spitsmuizen en kikkers. Om dit te stimuleren doen studenten onderzoek op welke manier ze de leefomgeving van de natuurlijke vijanden aantrekkelijker kunnen maken.”

In september hoopt de docent een nieuw project met studenten en leerlingen te kunnen starten. “Met dit voedselbos willen we ook aandacht en draagvlak voor de voedselbosbouwbeweging versterken. Voedselbossen bieden een kansrijke vorm van natuurlijke landbouw en een alternatief voor het gangbare, intensieve landbouwsysteem en de daarmee samenhangende achteruitgang van de biodiversiteit.”

Hij vervolgt: “Een voedselbosje draagt bij aan de bodemkwaliteit, klimaatadaptatie door een betere wateropvang en minder hittestress, en biodiversiteit. Net als grote voedselbossen zijn de kleine bosjes een fijne plek  voor vlinders, vogels, bijen en zoogdieren. Kortom, een aantrekkelijke, groene speel- en leeromgeving voor kinderen.”

Een politieke meerderheid vindt dat het kabinet tempo moet maken met een wetsvoorstel voor smallere pabo’s. Afgestudeerden van zulke pabo’s krijgen dan een bevoegdheid voor het jongere of oudere kind.

Het idee erachter is simpel. Er zijn grote verschillen tussen kleuters en leerlingen in groep 8. Misschien willen sommige jongeren wel leraar worden, maar hebben ze geen zin in een stage tussen de kleuters, of andersom. Naast de brede pabo’s zouden smallere opleidingen extra studenten voor het onderwijs kunnen winnen.

Kritiek
Maar de praktijk is weerbarstig. Er is eind 2020 al een wetsvoorstel over het splitsen van de pabo online gezet. “De internetconsultatie leverde overwegend negatieve reacties op van onder andere werkgevers, opleidingen en beroepsgroep”, schrijft Dijkgraaf.

Er leefden onder meer zorgen over de ontwikkelmogelijkheden voor leraren en hun beperkte inzetbaarheid in tijden van een lerarentekort. Stel dat de collega van groep 8 uitvalt, dan kan de collega van groep 1 niet invallen.

Bovendien zijn er experimenten gedaan met specialisaties binnen de huidige opleidingen. Alle pabo’s werken daaraan. Afgestudeerden houden dan een bevoegdheid voor de hele basisschool, alleen hebben ze zich extra verdiept in een bepaalde leeftijdsgroep.

Ook Fontys ziet de wens van de Tweede Kamer niet zitten, zo stelde eerder Nus Waleson. De directeur van Fontys Kind en Educatie zei vorige maand dat er al zo veel wegen naar het leraarschap leiden. En dat er bovendien met de bij Fontys ingezette Transitie Educatief Onderwijs al zestig studiepunten profileringsruimte is ingebouwd, waarmee er ook gespecialiseerde leerkrachten worden afgeleverd. 

Bovendien ziet Waleson nog een negatief punt: de bestuurlijke drukte zal nog groter worden. "Dan worden er weer allerlei projectgroepen, adviescolleges, studie- en klankbordgroepen en weet ik wat opgericht die zich hier dan allemaal over gaan buigen.” 

Motie
Maar er ligt nu eenmaal een aangenomen motie. Er moet dus een wetsvoorstel komen dat vier onderwijswetten aanpast. Het oude wetsvoorstel leverde zoveel kritiek op, dat het waarschijnlijk moet worden bijgeschaafd.

De vooropleidingseisen moeten ook worden aangepast, net als de bekwaamheidseisen voor onderwijspersoneel. Er zijn bovendien nieuwe ‘kennisbases’ nodig, waarin de opleidingen landelijk overeenstemming bereiken over de vereiste stof. Daar komt bij dat nieuwe opleidingen getoetst moeten worden op doelmatigheid en kwaliteit voordat ze van start mogen. Dat is voor deze smalle pabo’s niet anders.

“Alles bij elkaar duurt het vier jaar voordat studenten kunnen starten aan de nieuwe opleidingen”, verwacht Dijkgraaf, waarmee hij de verwachtingen van de Tweede Kamer tempert. Eind dit jaar stuurt hij een uitgewerkt tijdpad, belooft hij.

Een variant is het op hoe het ooit was, in de tijd dat er nog sprake was van kleuteropleidingen. De motie die een meerderheid van de Tweede Kamer deze week aannam spoort de minister aan om snel met de hbo's rond de tafel te gaan zitten om deze ‘nieuwe pabo-opleidingen voor smallere bevoegdheden’ te realiseren. 

Het zal bij veel mensen in Nederland de wenkbrauwen hebben doen fronzen. Want niet alleen ontraadde minister Dijkgraaf de motie, ook de beroepsgroep zelf en een overgroot deel van de opleidingen ziet dit plan helemaal niet zitten. Sterker nog: een experiment van dezelfde strekking ging twee jaar geleden hopeloos de mist in omdat ook studenten er geen trek in hadden.

Ook Nus Waleson loopt niet warm voor de wens van de Kamer. “Daar zijn twee redenen voor. Allereerst: je creëert hiermee de zoveelste weg naar het leraarschap. En er zijn misschien al wel 364 routes die je daartoe in Nederland kunt volgen. Als iedere hogeschool voor deze twee varianten dan ook weer vier routes bedenkt - deeltijd, voltijd, enzovoorts - dan neemt die massaliteit alleen maar verder toe. Het tweede is dat we bij Fontys met TEO (Transitie Educatief Onderwijs, red.) al zestig studiepunten profileringsruimte hebben ingebouwd. Daarmee kun je dus ook al gespecialiseerde leerkrachten afleveren."

Te veel drukte
De Fontys-directeur ziet nog een andere beer op de weg bij dit plan. “Wat ik los van die twee bezwaren verder vrees is dat met deze twee gescheiden opleidingen de bestuurlijke drukte nog groter wordt. Dan worden er weer allerlei projectgroepen, adviescolleges, studie- en klankbordgroepen en weet ik wat opgericht die zich hier dan allemaal over gaan buigen.”

Of de soep ook zo heet gegeten wordt als de Tweede Kamer hem nu opdient, dat moet Waleson nog zien. “Gelukkig hebben we ook nog een Eerste Kamer en een Raad van State.” Want ook als het om de ongelijkheid in mannen en vrouwen voor de klas in het basisonderwijs gaat, ziet hij in dit idee geen voordelen. “Eerder andersom. Er zal nog meer segregatie ontstaan omdat de mannen dan bijna allemaal naar de bovenbouw gaan.”

Grenzen
Verder vindt Waleson het wel curieus dat een factor die juist voor deze motie spreekt, door het parlement helemaal niet naar voren is geschoven. “Je ziet al langer dat de traditionele grenzen in het onderwijs voor de jongste leerlingen worden verlegd. Kinderopvang en de eerste paar jaar van de basisschool schuiven steeds meer in elkaar. Hetzelfde geldt voor de groepen 7 en 8 van de basisschool en de brugklassen.”

“In dat kader is er wel behoefte aan specialisatie. Aan de ene kant voor de kinderen tot en met pakweg groep 4, en aan de andere kant voor de leerlingen die in de leeftijdscategorie van acht tot veertien jaar vallen. Vanwege het feit dat ons huidige model dus wat is uitgerekt. Maar daar heb ik niets van gehoord in de berichtgeving over de Kamerdebatten rond die pabo-splitsing."

"Uiteindelijk is het dus gewoon een misplaatste poging om iets aan de problemen op de arbeidsmarkt te doen. Maar er zullen, dat blijkt ook wel uit het antwoord van de minister, buiten de Tweede Kamer weinig handen op elkaar gaan voor dit idee.”

Wat schrok ik van de stelling van masterstudent Jeff van der Linden in het artikel in Bron dat “de dingen die studenten op deeltijd lerarenopleidingen volgen, amper terugkomen als zij voor de klas staan”. Zijn eerder ingezonden brief in Trouw – met daarin “De lerarenopleiding creëert zelfdestructieve hardlopers” – vond ik ronduit schokkend. En toch bemerkte ik bij mezelf een tikje herkenning en een sprankje hoop.

Zoals FLOS-directeur Anton van den Brink in het genoemde artikel erkent, is het inderdaad ondoenlijk een deeltijdopleiding te volgen, met alle opdrachten en eisen van dien, en daar slechts die ene opleidingsdag voor vrij geroosterd te worden.

Ook heeft Jeff gelijk wanneer hij stelt dat op een effectieve en efficiënte manier met lesmethodes leren werken – en kritische keuzes kunnen maken met betrekking tot het weglaten of aanpassen van onderdelen daarvan – systematischer aandacht verdient in de opleiding. Zowel bij de eerste- en tweedegraadsopleidingen als bij de pabo is mijn ervaring dat we hier vrij gemakkelijk overheen stappen, er wellicht van uitgaande dat dat vanzelf wel goedkomt in de praktijk. Zeker voor beginnende leraren is de kracht van de lesmethode als bron van zekerheid, als autoriteit, niet te onderschatten.

Motivatie
Het leren ontwerpen, gebruiken en evalueren van je eigen materiaal is echter niet alleen een belangrijk middel voor onderwijsverbetering. Het is een krachtige vorm van professionele ontwikkeling. 

Onderzoek bevestigt de ervaringen van leraren die met hun eigen materialen werken: je sluit ermee aan op de onderwijsbehoeften van jouw leerlingen (die jij beter kent dan de uitgever), je kunt er actuele gebeurtenissen en thema’s in kwijt, het helpt je de leerstof te personaliseren en te contextualiseren. Het motiveert daarmee jouw leerlingen en niet in de laatste plaats jou zelf.

Kortom, materiaalontwikkeling is waar jouw kennis van vakinhoud, didactiek, jouw praktijkcontext en jijzelf als professional samenkomen. Voor een taaldocent is het zelfs “de ultieme vorm van toegepaste taalwetenschap” genoemd (Timmis, 2014).

Dit lijkt mij dan ook een belangrijke drijfveer voor lerarenopleiders om materiaalontwikkeling een prominente plek te geven. Met beperkte tijd en middelen proberen we studenten voor te bereiden op één van de meest complexe beroepen die er zijn, en dat voor zeer uiteenlopende contexten. Met jouw eigen materiaal kun je essentiële leeruitkomsten aantonen. We willen jou als professional met deze opdrachten stimuleren om kennis, vaardigheden en een houding te ontwikkelen die je vooral ook ná de opleiding van pas komen.

Van kritiek belang daarbij is dat je als student en startbekwame leraar tijd en ruimte krijgt, zowel gedurende de opleiding als tijdens de inductiefase op school. In dat licht biedt de pilot Onderwijstijd, waarin scholen minder lesuren inroosteren en in plaats daarvan meer tijd zullen besteden aan lesvoorbereiding en ontwikkeltijd voor leraren, een mooie kans. Ik wens Jeff en onze andere collega’s-in-opleiding zulke kansen toe.

Marina Bouckaert is vakexpert Taal bij Fontys Kind en Educatie. Zij is als senior onderzoeker verbonden aan Kenniscentrum YES, Youth Education for Society. Haar promotieonderzoek richtte zich op het ontwikkelen van eigen lesmateriaal als professionaliseringsstrategie voor (taal)docenten.

Waleson ziet binnen zijn instituut dat de populatie vrouwen de mannen sterk overtreft. Dat is volgens hem al jaren zo. “Mannen kiezen minder snel voor de pabo vanwege het imago van het vak. Die feminisering heeft een versterkend effect, waardoor de mannelijke student sneller een andere beroepskeuze maakt.”

Ook de hbo-brede ontwikkelingen zijn volgens de directeur een belangrijke factor als het gaat om het ontbreken van de mannelijke leraar. “Het onderwijs van nu is erg ‘talig’. Reflecties, portfolio’s en de moderne vorm van toetsing zijn veelal gebaseerd op taalvaardigheid. En in het algemeen zijn meiden taalvaardiger dan jongens. Dat werkt in ons geval niet mee om meer mannelijke studenten aan te trekken.”

Meesters voorop
Toch probeert Kind en Educatie middels verschillende initiatieven de mannelijke student aan de opleiding te binden. Zo is in het verleden de campagne ‘Veel Meer Meesters’ uitgerold en werkt Fontys samen met Brabant Meestert, een community van mannelijke leraren die zich inzet voor het werven van meer collega’s van hetzelfde geslacht.

Hoewel Waleson geen resultaten van bijvoorbeeld de campagne kan delen, lijken de initiatieven niet echt hun vruchten af te werpen. Landelijk gezien is namelijk maar 13 procent van de leraren op de basisschool man. “Zulke campagnes kunnen ook een tegengesteld effect hebben. Als er zoveel om mannelijke leraren gevraagd wordt, zal er in die sector vast iets mis zijn’”, vult de directeur aan.

Rolmodel
En dat terwijl deze leraren echt nodig zijn. Niet alleen om het tekort in het onderwijs op te vangen, maar ook om als rolmodel te fungeren voor (jonge) kinderen. “Deze kinderen moeten zich kunnen identificeren met of afzetten tegen zowel mannen als vrouwen. Dat vormt hun persoonlijkheid en identiteit. Wanneer dat eenzijdig gevoed wordt is dat niet per se schadelijk, maar geeft dat wel een ander beeld.”

Vierdejaarsstudent Mees Kerkhof is het daar helemaal mee eens. Hij beslaat met veertien mannelijke medestudenten ongeveer een kwart van zijn lichting. Als leerling had hij alleen in groep 7 en 8 een mannelijke docent, maar dat waren wel de voorbeelden die hij nog steeds voor ogen heeft als hij denkt aan zijn eigen leraarschap. “Mannen denken toch wat anders over bepaalde zaken dan vrouwen en zijn wat harder. Dat is goed voor de weerbaarheid van een kind.”

Mees bedoelt daar allesbehalve mee dat de juffen op basisscholen minder belangrijk zijn. “Maar het zijn wel verschillen waar een kind in zijn of haar ontwikkeling veel aan kan hebben en waar voornamelijk jongens behoefte aan hebben."

Ontwikkelingen
Hoe zorgt Fontys er dan voor dat juist die mannen hun weg naar het basisonderwijs vinden? Wellicht biedt TEO, de Transitie Educatieve Opleidingen waarbij educatieve opleidingen kijken hoe zij intensiever kunnen samenwerken en kwaliteit van het onderwijs kunnen borgen, uitkomst. Een optie daarbij is volgens Waleson om in het keuzepakket meer masculiene elementen rondom sport en techniek te brengen. Gescheiden hbo-opleidingen voor het jonge en oudere kind ziet de directeur niet zitten, terwijl het Kabinet daar – wederom - wel heil in ziet.

Ook Mees denkt dat een splitsing in de opleidingen geen goed idee is. “Maar een combinatie zou juist wel weer goed kunnen werken. Als net beginnende student ben je sowieso nog erg zoekende naar wat bij je past. Loop in de eerste twee jaar eens een half jaar stage in de onderbouw en bovenbouw. Dan kun je je vanaf het derde jaar specialiseren.”

Balans in leraarschap
Zelf weet de vierdejaarsstudent ondertussen ook heel goed waar hij aan toe is. “Ik ben een sociaal dier en moet contact kunnen maken met kinderen. Van werken met kleuters word ik bijvoorbeeld niet blij, maar een kleuterjuf wil misschien net zo graag niet op een oudere groep staan. Voor de kinderen zou het het beste zijn wanneer ze van iedereen les krijgen. Zowel van mannen als vrouwen, en van alle leeftijden.” [Noëlle van den Berg]

Jarenlang konden studenten en docenten van Pabo Venlo voor studieboeken en jeugdliteratuur putten uit de eigen collectie. Tot de fysieke mediatheken door bezuinigingen en digitalisering vorig jaar werden opgeheven. Nu rest nog slechts een wand in een gang van het gebouw met boeken. Je kunt er niet omheen, maar de collectie wordt niet meer vernieuwd.

Pabo-studenten Nursah en Shirley waren vaak te vinden in de mediatheek. “Je kon er makkelijk even binnenlopen”, zeggen ze. “En we konden materialen lenen van andere campussen.” Toch ervaren ze het niet als een hoge drempel dat ze nu voor hun materialen de deur uit moeten naar het centrum van Venlo. “We hebben een gratis biebpas gekregen en kunnen geleende boeken bij de Pabo inleveren, daarvoor hoeven we niet speciaal naar de bibliotheek.”

Leesconsulenten
Ook zijn er leesconsulenten aanwezig bij wie ze terechtkunnen met vragen en die hen helpen met boeken uitzoeken om mee te nemen naar hun stagescholen en te gebruiken in de les. “De leesconsulenten geven ons ook waardevolle tips en doen voor hoe we lezen spelenderwijs onder de aandacht van onze leerlingen kunnen brengen”, aldus Nursah en Shirley.

De samenwerking tussen de Pabo en de bibliotheek in Venlo is niet nieuw, maar deze is wel uitgebreid sinds de opheffing van de mediatheek. Dat is ook de staatssecretaris van onderwijs Fleur Gräper-van Koolwijk ter ore gekomen, die maandagmiddag een bezoek bracht aan de bibliotheek. “Het enthousiasme en de kennisuitwisseling die door de samenwerking kan plaatsvinden, gaat denk ik heel veel kinderen helpen.”

Belangrijke schakel
De staatssecretaris begrijpt wel waarom Fontys de eigen mediatheken heeft opgeheven. “Het onderhouden van een eigen mediatheek kan heel ingewikkeld zijn, terwijl bibliotheken die taak al van zichzelf hebben. Dat betekent wel dat je de samenwerking met de bibliotheken verder moet versterken. Voor de leesbevordering van kinderen zijn aankomende leerkrachten een belangrijke schakel.”

Pabo-docent Vital Hanssen beaamt dat. “Onze studenten kunnen niet alleen gebruikmaken van de nieuwste boeken, we gaan ook elk kwartaal met onze studenten naar de bibliotheek. Daar worden ze geadviseerd en ondersteund door leesconsulenten. Ze volgen workshops en activiteiten om hun eigen leesvaardigheid te bevorderen en doen inspiratie op om hun opgedane kennis en enthousiasme over te brengen op leerlingen.”

De leesconsulenten van de bibliotheek zijn niet alleen aanwezig in de bibliotheek, maar ook op de stagescholen en regelmatig op de Pabo. De lijntjes zijn kort. Nu nog wordt de samenwerking bekostigd uit publieke middelen. Maar de stimuleringsregeling waarmee onder meer het gratis lidmaatschap, het transport van de boeken en de leesconsulenten worden bekostigd, loopt eind dit jaar af. Gesprekken over verlenging of een andere bekostiging lopen volop.

Zien lezen, doet lezen
En wordt er al meer gelezen in de klas, vraagt de staatssecretaris aan het einde van haar bezoek. “Zien lezen, doet lezen”, zegt Shirley, die regelmatig op een rustig moment een boek leest in de klas. “Dan komen kinderen nieuwsgierig vragen welk boek ik lees en waarom ik dat zo leuk vind. Die nieuwsgierigheid is een eerste stap naar het oppakken van een eigen boek.” [Marieke Verbiesen]

Het spel markeert het einde van een driejarig project van de onderzoekswerkplaats POINT (Passend Onderwijs voor Ieder Nieuw Talent), waar leraren, wetenschappers en pabodocenten en -onderzoekers samenwerken om passend onderwijs te ontwikkelen voor (hoog)begaafde leerlingen in de reguliere klas. Fontys is daar ook bij aangesloten.

Kim Smeets, coördinator van het project en werkzaam bij POINT, legt uit dat er in de afgelopen drie jaar veel werk is verricht. “In het eerste jaar hebben leraren zelf onderzoek gedaan. In het tweede jaar hebben ze het onderzoek uitgevoerd. En in het derde jaar is het onderzoek geïmplementeerd”, zo klinkt het. “Maar de betrokken leerkrachten zijn ook bezig geweest met het maken van een eindproduct waarbij alle opgedane kennis is gebruikt.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

KarakterKracht dus, een spel met een belangrijk doel: alle leerlingen, met in het bijzonder (hoog)begaafde leerlingen, ondersteunen bij het beter begrijpen van zichzelf en het beter begrepen worden door anderen. Het zelfbeeld moet verbeteren. “Hiermee willen we kinderen kunnen laten ontdekken wie ze zijn”, vertelt docentonderzoeker Ellen Rohaan. “We willen dat leerlingen met hoogbegaafdheid beter gezien worden in het onderwijs.”

KarakterKracht bestaat uit drie onderdelen: kennen, herkennen en erkennen. Bij het deel ‘kennen’ is het de bedoeling dat de spelers de basiskennis leren om de rest van het spel te begrijpen. Daarna komt het tweede deel: ‘herkennen’. Dit bestaat uit 72 kaarten met allerlei verschillende karakterkrachten en stellingen, allemaal vanuit de positieve psychologie benaderd. En dan is er ook nog het deel ‘erkennen’, waarbij de deelnemers van het spel daadwerkelijk aan de slag gaan met de karakterkrachten.

Het spel is gericht op leerlingen van negen tot veertien jaar, maar kan ook worden gebruikt door professionals die met hen werken. Zoals Sander van Hal, werkzaam in het voortgezet onderwijs. Hij is één van de velen die het spel dinsdag krijgt uitgereikt en het in de praktijk gaat toepassen. “Ik denk dat het heel bruikbaar gaat zijn”, vertelt hij. “De hele vakantie heb ik nagedacht over wat ik met het spel ga doen als ik het in mijn handen zou hebben. Natuurlijk ga ik het in de klas gebruiken, maar ik ben heel benieuwd hoe het gaat vallen.”

Het product, dat in samenwerking met het onderwijsadviesbureau Onderwijs Maak Je Samen is ontwikkeld, is vanaf vandaag verkrijgbaar. [Karen Luiken] 

De maatregel gaat in per 1 januari 2024 en geldt voor leerlingen in het voortgezet onderwijs. Uit een recente peiling van onderwijsbond AOb blijkt dat maar liefst 73 procent van de leraren in het voortgezet onderwijs de smartphone uit de klas wenst.

In het primair onderwijs was dat 54 procent en in het mbo 57 procent. Of er voor de basisscholen en het speciaal onderwijs ook een richtlijn komt, is nog niet duidelijk. Overleg hierover vindt in het najaar plaats. Voor het mbo en het hoger onderwijs geldt de richtlijn in ieder geval niet.

De minister maakt wel een uitzondering voor het gebruik van smartphones (en ook tablets en smartwatches) als daar een educatieve reden voor is. Dit betekent dat ze alleen gebruikt mogen worden als dit de les ten goede komt en helpend is voor de docent.

Steun voor leraren
Lector Frank Crasborn staat volledig achter het advies, omdat uit alle recente onderzoeken blijkt dat mobieltjes in de klas een negatief effect hebben op de concentratie van leerlingen tijdens de les. “Bovendien ondersteunt het verbod leraren om hun werk goed te kunnen doen.”

Niet alleen de focus van leerlingen zal toenemen. Het verbod zal ook de leerprestaties ten goede komen, denkt Crasborn. En er zijn meer voordelen: “De sfeer op scholen zal verbeteren doordat leerlingen in schooltijd geen berichten meer kunnen sturen die de sociale veiligheid kunnen aantasten.”

Scholen die op eigen initiatief al maatregelen hebben genomen, zien dat leerlingen veel meer met elkaar in contact zijn en op een andere manier met elkaar in gesprek gaan. Crasborn verwacht dat digitaal pestgedrag daardoor vermindert.

De lector staat ook achter het besluit van de minister om scholen en schoolbesturen een eigen verantwoordelijkheid te geven aan de invulling van de richtlijn. “Daarbij vind ik het wel belangrijk dat hij erbij heeft gezegd dat als scholen er niet uit komen, de bewijslast tegen telefoons in de klas zo duidelijk is dat de minister alsnog een wet kan invoeren.”

Juridisch niet haalbaar
Crasborn verwacht niet dat het zo ver komt aangezien een grote meerderheid van de leraren achter een verbod staat. “Schoolbesturen- en directies zullen hierin zeker hun verantwoordelijkheid nemen.” Dat de urgentie groot is, wordt volgens de lector onderstreept doordat ook scholierenvakbond LAKS, die eerder fel tegen een verbod was, zich nu achter de richtlijn schaart.

In het mbo en het hoger onderwijs komt er geen verbod op mobieltjes in de klas. “Dat is lastiger, omdat je over het algemeen te maken hebt met meerderjarigen en het de vraag is hoe ver je in juridisch opzicht kunt gaan om dit te verbieden”, aldus Crasborn.

“Als docent en opleider ervaar ik zelf soms dat smartphones ook in het hbo in een aantal specifieke lessituaties de focus en aandacht van studenten kunnen ondermijnen en daarom niet altijd gewenst zijn, en hetzelfde negatieve effect kunnen hebben als op het leergedrag van adolescenten.” [Marieke Verbiesen]

“Ik ben er klaar voor”, zegt Joris Otten (25) na zijn laatste training voor de wedstrijd op de Europese Spelen, die plaatsvonden van 21 juni tot en met 3 juli. Joris doet aan kanoslalom en komt voor Nederland uit in de categorie canoe single, waarbij hij op zijn knieën met één steekpeddel zijn kano bestuurt. De bedoeling is dat hij zo snel mogelijk een wildwaterparcours aflegt met zo min mogelijk fouten.

"De training van vanochtend ging goed, maar ik voel wel wat druk door de invloeden hier in het ‘dorp’ waar we met de sporters verblijven. Daar moet ik mee leren omgaan, want als ik naar de Olympische Spelen wil, krijg ik er ook mee te maken.”

Dat is zijn doel met de Europese Spelen: kwalificeren voor de Olympische Spelen in Parijs volgend jaar. Daar heeft hij vier jaar keihard voor getraind, hij is er drie jaar geleden zelfs voor naar Frankrijk verhuisd, waar hij zich aansloot bij een Franse trainingsgroep en hun coach. [Tekst gaat verder onder de foto's]

“Vanaf dat moment heb ik grote stappen gemaakt”, vertelt Joris. Tegelijkertijd studeerde hij journalistiek bij Fontys. Dat hij deze studie in april na 5,5 jaar met succes heeft kunnen afronden, heeft hij te danken aan het topsportbeleid van de hogeschool. “Daardoor heb ik in mijn eigen tempo kunnen studeren.”

Ook corona heeft hem een zetje gegeven. “Ik was eigenlijk van plan om een halfjaar naar Frankrijk te gaan, maar door corona kon ik niet terug. Mijn studie kon ik vanaf dat moment online voortzetten. Een perfecte combinatie met mijn sport, dus een geluk bij een ongeluk.”

Lerarentekort
Op het moment dat Joris zijn laatste training deed, streed beachhandbalster Marit van Ede (21) in Polen met haar team tegen de Noren in de kwartfinale nadat het in de poolfase had gewonnen van Portugal, Griekenland en wereldkampioen Duitsland. “Hoewel we goed in de wedstrijd zaten, maakten de Noren geen fouten.” [Tekst gaat verder onder de foto]

TeamNL verloor en werd uiteindelijk vijfde. Marit baalde flink, want ‘het goud was heel dichtbij’. Op dit moment staat de beachhandbalster alweer voor de klas. Ruim twee weken geleden is ze afgestudeerd aan De Nieuwste Pabo. Nu maakt ze haar stage af tot de zomervakantie. Net als beachhandbal vindt ze dit werk het leukste wat er is.

Marit is van plan fulltime aan de slag te gaan in het basisonderwijs en blijft daarnaast op hoog niveau handballen. “Ik heb mijn diploma gehaald en vind dat ik mijn bijdrage moet leveren aan het lerarentekort.” Zelf vindt ze het niet zo’n uitzonderlijke prestatie dat ze topsport combineert met studie of werk.

“Ik heb het altijd al gedaan, ook op de middelbare. Het is een kwestie van goed plannen samen met Fontys en mijn stageschool. En verder niet te veel nadenken, gewoon doen en doorzetten.” Met deze houding heeft Marit al veel bereikt.

Olympische Spelen
Levi Weidmann (23) raakte vijf weken voor de Europese Spelen geblesseerd aan zijn knie. Met een aangepaste brace kon hij toch meedoen aan de wedstrijden Freestyle BMX. Door een val in de laatste vijf seconden van de finale werd hij negende. “Ik had een mooie score kunnen neerzetten, maar ik mag - gezien mijn blessure - niet klagen”, is zijn nuchtere reactie. [Tekst gaat verder onder de foto]

De BMX’er noemt de Europese Spelen een bijzondere ervaring. “Het is een veel groter evenement dan ik had verwacht.” Net als Joris hoopt Levi volgend jaar mee te mogen doen aan de Olympische Spelen in Parijs. Donderdag staat hij alweer op de trappers tijdens de World Cup BMX Freestyle in Brussel. “Elk punt dat ik haal voor de wereldranglijst telt.”

Levi reist voor zijn sport de wereld over. Het hele jaar rijdt hij wedstrijden. En dat combineert hij met een studie Werktuigbouwkunde aan Fontys. “Ik ben soms wekenlang in het buitenland, dan mis ik lessen of tentamens. Met docenten kan ik altijd regelen dat ik tentamens op een ander moment inhaal of een vervangende opdracht kan doen.”

Over een halfjaar hoopt Levi af te studeren. “Ik ben heel blij dat ik mijn sport kan combineren met mijn studie. Het maakt me niet uit dat ik er daardoor langer over doe.”

Spannend
Joris Otten miste uiteindelijk twee poortjes in de halve finale waardoor hij als 29ste eindigde. Wel is hij als ‘twaalfde land’ geëindigd, wat betekent dat hij de helft van de NOC*NSF-kwalificatie voor Parijs 2024 binnen heeft en een realistische kans maakt op een landenplek. “Het blijft dus nog even spannend”, aldus de kanoër. [Marieke Verbiesen]

Met die uitspraak verwijst vierdejaarsstagiaire Jasmijn Corstens (22) naar het portfolio, de ‘open’ evaluatievorm die sinds 2018 gebruikt wordt bij pabostages. Het is één van de dingen waarmee FKE-studenten zich onderscheiden: de ‘afvinklijst’ met een formele puntenwaardering is vervangen door een rapportage waarin studenten de eigen ontwikkelingsvoortgang laten zien.

Leerkuil
“Tijdens de opleiding maak je drie portfolio’s”, vertelt Jasmijn, die bezig is met haar eindstage in groep 4 van basisschool De Harlekijn in Son. “De gewenste competenties blijven gelijk, bijvoorbeeld het pedagogisch handelen in de klas en omgaan met verschillen tussen leerlingen, alleen verdiepen ze zich.”

Aan het eind van de vierdejaarsstage heeft het portfolio een zodanige kwaliteit dat een student klaar is voor de beroepspraktijk. De mate van zelfredzaamheid die hierbij wordt gevraagd, is soms lastig. “Je moet wennen aan zo veel eigen verantwoordelijkheid”, zo vat Jasmijn haar proces samen. “Je wordt in het diepe gegooid. Dat is het moeilijke, maar juist ook het fijne.”

Vincent Hoeks, opleidingscoach bij FKE, erkent: “Het formuleren van je eigen leervragen is in het begin abstract. Laat staan hoe je daaraan een passende leeruitkomst koppelt en hoe je die vastlegt.” Dat het stagiairs vrij staat hun groei niet alleen aan te tonen op papier maar ook aan de hand van foto’s, audio of filmpjes, is vaak ook wennen.

Het zijn bewust gekozen obstakels. “Dit is de ‘leerkuil’ waar we studenten doorheen sturen. Als zij eenmaal over hun aanvankelijke onzekerheid heen zijn, waarbij wij ze natuurlijk helpen, zijn ze zelfsturend en beter toegerust op de vaak onvoorspelbare praktijk.”

Buitenlokaal
Basisschoolcoach Marjon Dozy van De Harlekijn omarmt zulke vernieuwingen. Met acht klassen en ruim 170 leerlingen is de Sonse basisschool weliswaar klein, evengoed is ze op meerdere vlakken onderscheidend. “We zijn een typische dorpsschool en ook weer niet. Van de basisscholen in Son en Breugel hebben wij bijvoorbeeld met 17 procent de grootste populatie leerlingen met een immigratieachtergrond.”

Daarbij is de praktijk buiten het klaslokaal belangrijk. Dozy: “Onze school is voorloper qua ‘ontdekkend’ en ‘werkend’ leren, net als de Fontys-pabo.” Dozy verwijst naar het Vergroeningskamp dat FKE vorig najaar in Mariahout organiseerde: “De leerlingen gaan een ochtend naar een herfstbos en doen onder leiding van studenten opdrachten. Die bijzondere context brengen we dan in verband met meerdere verdiepingslessen. Niet alleen biologie, maar ook rekenen (tafels oefenen met behulp van eikeltjes) en taal, met allerlei namen van dieren en planten.” 

Bovendien leren kinderen zo dat er ook buiten veel te beleven is. “Veel leerlingen missen het contact met de natuur. Mede daarom hebben we een buitenlokaal aangelegd, op basis van een eigen ontwerp van de kinderen.”

Vincent Hoeks is een warm beijveraar van deze ‘nieuwe’ leervormen. “Het blijkt dat bij ‘leren in beweging’ stof beter beklijft dan wanneer je die alleen maar in de klassikale context tot je neemt. Vanuit zulke principes stimuleren we onze studenten, en indirect hun stagescholen, om vaker buiten les te geven.” [Tekst gaat verder onder foto]

Binnen FKE raakt ontdekkend en werkend leren steeds verder verankerd en Jasmijn Corstens is blij dat ook De Harlekijn ervoor open staat. Voor andere stageplekken gaat die vernieuwingsdrang nog te snel. “Veel scholen blijven traditioneler werken. Dan probeer ik vanuit mijn opleidingspraktijk een leuke les te organiseren, maar staat je stagebegeleider erop dat je de methode volgt.”

Opleidingsschool
De Harlekijn is een van de vaste ‘opleidingsscholen’ voor Fontys Kind en Educatie. “Dat omvat een brede uitwisseling van kennis over de stagepraktijk”, legt Marjon Dozy uit. “Niet alleen met Fontys maar bijvoorbeeld ook met Hogeschool voor leraren De Kempel in Helmond en de andere Sonse basisscholenscholen.”

“De opleidingsschool speelt een wezenlijke rol in de ontwikkeling van de student”, volgens Hoeks. “Tijdens een vierjarige opleiding breng je bijna de helft van je tijd daar door.” FKE en opleidingsscholen trekken op als gelijkwaardige partners, ter verbetering van de stagepraktijk maar ook bij de ontwikkeling van nieuwe lesstof. “(Actuele) afstemming daarvan gebeurt bijvoorbeeld tijdens de ‘POS-dagen (‘Partners Opleiden in School’), als alle verschillende mentoren, basisschoolcoaches en directeuren aanschuiven bij FKE.”

Een concrete aanpassing vond bijvoorbeeld plaats rond het stage-eindgesprek. “Stagiairs (op een andere school dan De Harlekijn, red.) waren daarmee niet ‘happy’. Ze vonden de rolverdeling in deze gesprekken en het doel ervan niet helder. In overleg met de basisschoolcoach is toen een nieuw format gemaakt. Naderhand is het ook doorgevoerd op andere opleidingsscholen.”

Juiste beroep
Jasmijn Corstens vindt dat het FKE-curriculum nauw aansluit bij ontwikkelingen in het veld. “Tijdens de opleiding zaten we altijd bovenop vernieuwingen, bijvoorbeeld qua educatieve methodes. En de visie van de pabo is puur gericht op hoe het er concreet aan toe gaat in de klas.”

Het gevoel dat ze het goede vak heeft gekozen, landt bij Jasmijn meestal bij de afronding van een stageperiode. “Dan voel ik dat ik de klas ga missen. Dat het weliswaar vakantie is, maar ik dóór wil.” Ze noemt zichzelf een typische ‘middenbouwjuf’. “Uiteraard heb ik alle groepen gehad, omdat je daarvan immers het meeste leert, vooral in het begin van de studie. Maar ik kom steeds terug bij groep 5 en 6. Daar kun je echt lesgeven en kinderen bijstaan met uitleg en hulp.” [Frank van den Nieuwenhuijzen]

Met een derdegraads bevoegdheid ofwel LO-akte op zak mocht iemand voor de klas gaan staan in het vmbo en in de brugklassen van havo en vwo. In 1968 werd deze LO-akte afgeschaft. Maar gezien de nijpende lerarentekorten, gaan er binnen de onderwijswereld stemmen op om deze weer terug in te voeren. Ook binnen Fontys, waar de directeur van Fontys Lerarenopleiding in Sittard, Anton van den Brink, eerder in Bron hiervoor een pleidooi hield. 

Minister Wiersma stelt bekend te zijn met de voormalige LO-akte. Maar stelt dat er tegenwoordig een andere opbouw is, waarbij een mbo-opleiding tot onderwijsassistent en de tweejarige ad-opleidingen in het hbo opleiden tot ondersteunend personeel. 

“Via die weg is het ook mogelijk om je te laten scholen tot leraar. Alleen met een lerarenopleiding in hbo of wo kan zo’n bevoegdheid tot leraar worden behaald. Via onder meer de subsidieregelingen voor het opleiden van ondersteunend personeel en zij-instroom, stimuleren we personeel om leraar te worden en/of een tweede bevoegdheid te halen.”

“Er zijn geen voornemens om opnieuw de derdegraads bevoegdheden te introduceren. Wel hebben we in het werkplan Samen voor het beste onderwijs met de vertegenwoordigers van de raden, bonden/ beroepsorganisaties en de lerarenopleidingen afgesproken de huidige bevoegdheden te optimaliseren. In dat kader wordt onderzocht of een verkorte route naar een bevoegdheid voor beroepsgerichte vakken voor vakmensen vanuit de praktijk wenselijk en haalbaar is.”

Specialisatie
Een van de andere vragen ging over de specialisatiemogelijkheden binnen de bestaande lerarenopleidingen om zo meer potentiële leraren aan te trekken. 

“We zetten al in op dergelijke specialisaties. Tegelijkertijd waken we ervoor dat een te gedetailleerd niveau van specialisatie een bredere inzet van docenten belemmert”, antwoorden de ministers. “Vanaf 2020 zijn pilots jonge en oudere kind gestart voor vervroeging en verdieping van de specialisaties op de pabo. In oktober 2022 is hiervan een evaluatie naar de Tweede Kamer gestuurd. De pabo’s werken de aanbevelingen nu uit. Verder zijn in 2021 en 2022 expertisecentra jonge en oudere kind gestart die de pabo’s helpen om de leeftijdsspecialisaties verder te versterken.”

Regionaal
Het lerarentekort verschilt overigens nogal per provincie, regio en zelfs per stad. Dat beaamt ook minister Wiersma. “Er is in alle regio’s een lerarentekort, maar de omvang en oorzaken verschillen. Demografische en sociaaleconomische factoren spelen over het algemeen de belangrijkste rol. Regio’s waar de bevolking groeit en er een krappere arbeidsmarkt is met meer concurrerende banen, hebben over het algemeen hogere tekorten.” [Tekst loopt door onder foto]

“In het po zien we daarom de grootste tekorten in de grote steden, terwijl de tekorten in zogenaamde ‘krimpregio’s’ (regio’s waar sprake is van bevolkingsdaling) minder ernstig zijn. Voor het vo zien we met name een concentratie aan tekorten in de zogeheten ‘tekortvakken’. Voor deze tekorten is niet één oorzaak te noemen. Onder andere concurrentie met de marktsector (bètavakken) en instroom in de studies (moderne vreemde talen) spelen hierin een rol.”

“Vanwege deze regionale verschillen zetten we in op een regionale aanpak en stimuleren we samenwerking via de vorming van onderwijsregio’s. Binnen deze regio’s gaan de partners met elkaar aan de slag met het werven, matchen, opleiden, begeleiden en professionaliseren van onderwijspersoneel. Zo leidt samenwerking tot minder concurrentie, meer maatwerk, en meer resultaat.”

Werkdruk
Als het gaat om de werkdrukvermindering van leraren in po en vo, stelt minister Wiersma dat de aanpak daarvan in het primair onderwijs aanslaat en de werkdruk daar afneemt. Voor het voortgezet onderwijs komt er een uitgebreid onderzoek dat tot 2027 loopt naar de werkdruk daar. Onderdeel van dat onderzoek is of scholen zich ook aan de cao-afspraken over dit onderwerp houden. [Jan Ligthart]

De volledige vragenlijst en de antwoorden daarop van de ministers zijn hier te vinden. 

Studenten aan de lerarenopleidingen krijgen zelden betaald voor hun stage, ook al moeten ze steeds vaker lerarentekorten opvangen en zelfstandig lessen verzorgen. Ze lopen daarmee achter op andere sectoren van de Rijksoverheid, zoals de politie en de zorg. Daar ontvangen stagairs wel 750 euro bruto per maand.

Verankeren
AOb-voorzitter Tamar van Gelder noemt het absurd dat een vergoeding voor de leraren in spe niet de norm is. “Zeker in deze tijd van tekorten moeten we de rode loper uitleggen voor mensen die in het onderwijs willen werken.”

Een AOb-petitie met het voorstel is 1.500 keer ondertekend. Onder anderen door Erwin, eerstejaarsstudent bij Fontys. “Ik vind dat we wel iets van een vergoeding moeten krijgen. Eerstejaars misschien niet, maar in het derde en vierde jaar neem je als stagiair veel lessen over. Je bent dan eigenlijk bijna volwaardig leraar. Het is naar mijn mening niet meer dan gepast om daar iets voor te krijgen.”

Studiegenootje Michelle denkt daar hetzelfde over. Zij wilde de petitie ondertekenen, maar kreeg dat vanwege technische problemen niet voor elkaar. “Ik ben zelf al veel met dit onderwerp bezig. Ik kijk hoe andere bonden hiermee omgaan en zoek uit hoe stagevergoedingen bij bijvoorbeeld de pabo geregeld zijn.”

Moeilijk rondkomen
Ook in Sittard kunnen ze niet anders dan blij zijn met de petitie. Volgens Julie en Ghislaine, derdejaarsstudenten aan de lerarenopleiding Engels, had het voorstel er al veel eerder mogen zijn. “Het is voor ons heel lastig om rond te komen als we stagelopen. Zeker als je met je afstudeerstage bezig bent; die duurt een heel jaar”, zegt Julie.

“Naast een stage heb je geen tijd voor een bijbaan”, vult Ghislaine aan. “Mijn vader vertelde me over het voorstel. Hij is ook docent en ziet hoe zwaar ik het heb tijdens mijn opleiding. Het is best moeilijk, er wordt veel druk op je gelegd.”

Marleen en Laura zeggen ongeveer hetzelfde. Ook zij hebben het ontzettend druk als ze stagelopen. Laura: “Er wordt tijdens een stage van je verwacht dat je van acht tot vier aanwezig bent en de taken van een docent overneemt. Als ik eenmaal thuis ben, moet ik nog lessen voorbereiden en huiswerk maken. Tijd voor een baantje heb ik niet, dus wat mij betreft is een stagevergoeding wel op z’n plaats.”

Geld waard
Naast studenten is ook Ad Vissers, directeur van de lerarenopleiding in Tilburg, positief gestemd over de plannen van de AOb. “Je hebt in heel veel branches dat een stagiair productie levert die geld waard is. Bij de lerarenopleiding is dat ook zo. Ik denk dat een vergoeding terecht is. Zeker omdat deze branche een minder aantrekkelijke sector is. Een stagevergoeding kan daarbij helpen.”

Over de hoogte van de vergoeding, 750 euro, heeft Vissers niet direct een mening. “Het lijkt mij meer dan genoeg. Het is in ieder geval beter dan niks, want ik weet dat heel veel studenten, ook van Fontys, momenteel geen vergoeding krijgen.”

Onderhandelingen 
De cao’s van het primair en voortgezet onderwijs lopen in april en mei af, dus de onderhandelingen zijn bezig. In de inzet voor de onderhandelingen schrijven de scholen niets over de stagairs. De werkgevers zijn er volgens de AOb huiverig voor dat de uitgave ten koste gaat van de kwaliteit van het onderwijs. AOb-voorzitter Van Gelder maakt een andere afweging. “Stagiairs verrichten gewoon werk, net als andere leraren.” 

Het Interstedelijk Studentenoverleg steunt het voorstel van de AOb. Volgens voorzitter Terri van der Velden worden studenten nu ontmoedigd. Ze wijst er net als de door Bron ondervraagde studenten op dat veel mensen geen bijbaan kunnen hebben naast hun verplichte stage. “Zo ga je het lerarentekort niet oplossen.” [Karen Luiken, HOP]

Eerder had het kabinet voor de komende twee jaar al ruim 400 miljoen uitgetrokken voor de verbetering van de basisvaardigheden. Met het geld kunnen volgens het ministerie ongeveer 2.200 scholen in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs worden geholpen.

Dat geld moet worden besteed aan bewezen effectieve oplossingen, zoals extra lessen in kleinere groepjes, het stimuleren van lezen, bijscholing van leraren of nieuwe lesmethodes. Ook kunnen scholen een 'basisteam' over de vloer krijgen dat leerlingen helpt met basisvaardigheden.

Directeur Nus Waleson is blij dat er extra geld wordt uitgetrokken voor het verbeteren van basisvaardigheden van leerlingen. Maar hij vraagt zich tegelijk af of scholen daar de mensen voor kunnen vinden om die extra taken te verrichten. “Geld is niet zozeer het probleem, de krappe arbeidsmarkt wel.”

Steeds meer taken
Ook is hij te spreken over het feit dat de miljoenen ingezet moeten worden voor bewezen effectieve oplossingen. De lectoraten van het instituut zouden hierbij een bijdrage kunnen leveren. “Maar ook hiervoor geldt: wat laten we daarvoor vallen?” Volgens de directeur krijgen de pabo’s steeds meer taken naar zich toegeschoven.

“We geven nog evenveel vakken als dertig jaar geleden. Daarnaast zijn er allerlei onderwerpen bijgekomen rondom burgerschap, toetsvaardigheden, gesprekken met ouders, et cetera. Daardoor zijn de basisvaardigheden wat in de knel gekomen. Dus als we de basisvaardigheden moeten verbeteren, dan zullen er keuzes gemaakt moeten worden, ook op de pabo’s.”

Dan is er nog de keten van scholen. Waleson wijst erop dat als er ergens in de keten van basis onderwijs, voortgezet onderwijs en hoger onderwijs verbeteringen worden aangebracht, dat overal zou moeten gebeuren.

Verbeteringen handhaven
“Als de basisvaardigheden op de basisschool verbeteren, moeten we ervoor zorgen dat die in het voortgezet onderwijs gehandhaafd blijven en hebben wij in de lerarenopleidingen de opdracht dat we voortbouwen op die verbeterde vaardigheden.”

Dat zou kunnen betekenen dat we op termijn geen verplichte rekentoetsen meer hoeven afnemen. “Het is een wiel waarvan we hopen dat het in gang wordt gezet.”  [Marieke Verbiesen]

Een jaar geleden kregen studenten en docenten van de opleiding tot leraar basisonderwijs te horen dat de locatie van Fontys Hogeschool Kind en Educatie in Veghel gaat sluiten. Na de zomer van 2023 loopt het huurcontract in het gebouw van het Koning Willem I College af en gaan er dus dingen veranderen.

Afgelopen september, toen Bron ook al met Koevoets over dit onderwerp sprak, was er nog veel onduidelijk. Komt er een alternatieve locatie in Veghel? Moet iedereen naar een Fontyslocatie in een andere stad verhuizen? Of kunnen studenten en medewerkers misschien toch blijven?

Nee, er komt geen alternatieve locatie in Veghel. En ja, studenten en medewerkers moeten naar een andere locatie. Dat geldt alleen wel enkel voor studenten die in hun eerste, tweede of derde jaar zitten. “Van onze zittende studenten gaat de meerderheid naar Den Bosch”, zegt Koevoets. “Met uitzondering van de afstudeerders. Zij mogen nog een jaartje langer blijven.” 

Hechte club
Het Koning Willem I College heeft volgens Koevoets de garantie gegeven dat er lokalen beschikbaar worden gesteld voor de groep die achterblijft. “Wij zijn heel blij dat ze zo met ons meedenken. De zittende studenten willen niet meer blijven, maar dat geldt niet voor de afstudeerders. Zij zitten in een ander soort energie. Ze hebben altijd in Veghel gezeten en de coronaperiode meegemaakt. Het is een hechte club mensen die zich hier thuis voelt.”

Alles verloopt tot nu toe erg soepel. Het Koning Willem I College werkt goed mee. Studenten werken mee, docenten werken mee. En ook de gemeente Meierijstad doet dat. “De gemeente had in eerste instantie haar zorgen over het vertrek van het hoger onderwijs uit Veghel. Ze zien nu in dat het hebben van een pabo één ding is, maar dat je daarmee niet het hele hoger onderwijs in huis hebt. Het is zoveel breder dan dat.”

Ontruimen
Momenteel wordt er achter de schermen druk nagedacht over hoe de verhuizing moet worden aangepakt. Alle spullen moeten weg, lokalen moeten leeg en de boel moet natuurlijk worden verplaatst. 

De laatste, en volgens Koevoets ook meteen de grootste uitdaging, is het onderhouden van de relatie met het werkveld. "Wij nemen het initiatief om het gesprek aan te gaan. Dat gaat binnenkort gebeuren. We willen dat het Veghelse werkveld inziet dat Fontys blijft opleiden en dat we dit gebied als ons verzorgingsgebied blijven zien. We willen samen naar de toekomst kijken en merken gelukkig dat daar bereidheid voor is.” [Karen Luiken]  

Ongeveer 10 procent van de kinderen heeft passend onderwijs nodig in verband met kenmerken van hoogbegaafdheid. Kijk je naar traditionele definities over wat hoogbegaafdheid precies inhoudt, dan kom je uit op zo'n 2,5 procent. “Maar dan heb je het met name over een hoge score op een IQ-test en niet ieder kind wordt daarop getest”, legt Bakx uit.

Laten we voor het gemak dus even uitgaan van 10 procent van de leerlingen waarvoor (beter) passend onderwijs nodig is. In een klas van dertig kinderen gaat het dan gemiddeld om drie leerlingen. Best een flink aantal en daarom is het des te urgenter dat deze groep meer aandacht krijgt. “Het is heel fijn dat het ministerie onderkent dat deze kinderen andere onderwijsbehoeften hebben, en dat zij ook onderwijs nodig hebben dat goed aansluit bij hun ontwikkelmogelijkheden. Alle kinderen hebben er recht op iedere dag iets nieuws te mogen leren”, zegt Bakx, die niet alleen bij Fontys werkt maar ook bijzonder hoogleraar begaafdheid is aan de Radboud Universiteit.  

Herkennen en erkennen
Het begint natuurlijk allemaal met het herkennen van hoogbegaafde kinderen. Aankomende leraren leren daar op de pabo’s van Fontys  over. “Wij proberen onze studenten mee te geven hoe ze kenmerken van hoogbegaafdheid kunnen signaleren. Wat bijvoorbeeld op kan vallen, is dat een kind voorlijk is. Op het gebied van taalgebruik, het geheugen of brede interesses. Hoogbegaafde kinderen leggen vaak verbanden die andere kinderen niet leggen, weten veel, pikken dingen snel op en zijn creatieve denkers. Ze komen met oplossingen die anderen niet snel zien.”

Dat herkennen gebeurt vaak, maar helaas niet altijd en áls het dan gebeurt, wordt er niet altijd passend onderwijs toegepast. Dat kan leiden tot een ‘mismatch’. De laatste jaren zijn er steeds meer kinderen thuis komen te zitten en in de groep thuiszitters zitten ook kinderen met kenmerken van hoogbegaafdheid. Bakx: “Bij elk kind is er een andere reden waarom ze uitvallen, maar het gaat ook regelmatig om hoogbegaafden. Dat wat een kind nodig heeft en dat wat het onderwijs biedt, sluit niet altijd aan. Het aangekondigde pakket aan maatregelen zou helpend moeten zijn.” 

Pakket aan maatregelen
Het pakket wordt uitgebreid omschreven in een dertien pagina's tellende kamerbrief die naar de Tweede Kamer is gestuurd. Het belangrijkste dat er volgens Bakx in staat, is dat er erkenning is voor de ondersteuningsbehoeften van hoogbegaafde kinderen én dat er urgentie aan gegeven wordt. “Er wordt gepraat over een aantal thema’s: erkenning, het garanderen van dekkend aanbod, het delen van kennis, het verspreiden van goede voorbeelden en maatwerk waar mogelijk. Maar ook over een landelijk kenniscentrum waar alle kennis en ontwikkelingen gebundeld worden.”

Bakx is over het algemeen positief gestemd, maar toch zijn er ook nog zorgen. “Wat voor mij nog niet concreet is, is hoe de maatregelen worden vertaald naar de dagelijkse praktijk. En hoe het op lange termijn zal verlopen. Er komt geld voor de ontwikkeling en projecten, maar is dat geld er bij langlopende projecten ook straks nog?” [Karen Luiken]

Het komt volgens het Algemeen Dagblad steeds vaker voor dat studenten met een te laag taalniveau op de pabo terechtkomen. Een herkenbaar gegeven, ook bij Fontys, zegt specialist meertaligheid Katinka de Croon.

Volgens haar heeft de achterstand te maken met instroom, maar ook met de huidige maatschappij waarin lezen niet meer vanzelfsprekend is en er op social media allerlei verschillende vormen van taalgebruik worden ingezet.

Dat laatste beamen pabo-docenten Patrick Goblet en Frans Krombach. Volgens hen is het taalniveau slechter dan voorheen en zou social media daar een oorzaak van kunnen zijn. “Er wordt steeds sneller en slordiger geschreven”, zegt Krombach, die al 34 jaar bij Fontys werkt. “Maar ik vraag me weleens af of we nou echt meer op de spelling dan op de inhoud moeten gaan zitten. Ik ben iemand die de inhoud belangrijker vind. De boodschap in het onderwijs gaat vaak verloren door correct schrijven.”

Goblet is kritischer op dat vlak. “Ik zie heel veel spelfouten in werkstukken en ook qua zinsopbouw merk ik dat het niveau achteruit is gegaan”, zegt hij. “Ik vind dat als je als leerkracht voor de klas staat en contact hebt met ouders, je heel goed naar spelling moet kijken. Het is belangrijk om daar als leraar aandacht aan te besteden.”

Niet nieuw
Katinka de Croon zegt dat het probleem niet nieuw is, het speelt al veel langer. “Het komt gewoon nu pas in het nieuws”, zegt ze. “Fontys zet hier sterk op in. In ons taal- en leesbeleid zijn we bijvoorbeeld heel gericht bezig om met alle docenten te proberen om studenten te ondersteunen om te weten waar ze het over hebben. Leer iets eerst verwoorden voordat je het opschrijft.” 

Verder is er ook een verplichte taaltoets die studenten moeten halen en is er het programma Hogeschooltaal, waarvoor alle eerstejaars een gratis inlog krijgen. Ze kunnen sinds kort zowel op 3f-niveau (havo) als op 4f-niveau (vwo en eind hbo) hun taalvaardigheden oefenen. “Het 3f-niveau zien we als een start”, zegt De Croon. “We gaan ervan uit dat studenten zich blijven ontwikkelen. Wij ondersteunen daarin, maar ze zullen ook zelf moeten oefenen.”

De Croon gelooft naar eigen zeggen niet in meer toetsen of programma’s. “Maar ik denk wel dat onze collega’s studenten er zich bewust van moeten maken dat taal niet alleen iets is dat je moet beheersen. Het is ook een middel om goede instructies te geven, kinderen aan te sturen als je voor de klas staat en eigen ideeën te formuleren.”

Tot slot, zegt ze, moet er in samenspraak met het voortgezet onderwijs en ROC’s, die studenten bij Fontys afleveren, worden gewerkt in een doorgaande lijn waarbij het taal- en leesbeleid een belangrijke rol speelt. “Als je veel leest, bouw je ook taalvaardigheid op.”

Heel veel oefenen
Vierdejaars student Eline is het levende voorbeeld van het probleem. Zij geeft aan zelf behoorlijk slecht in Nederlands te zijn. “Op school krijgen we een toelatingstoets, maar zodra je die hebt gehaald is het eigenlijk al goed. Ik weet niet of dat voldoende is. Ik heb vaak twijfels als ik voor de klas sta en moet veel voorbereiden om met een zeker gevoel les te kunnen geven.” De oplossing zit ‘m volgens haar in oefenen, oefenen en nog meer oefenen. 

Dat zegt ook Anke, die zich bij de start van haar studie flink heeft moeten verdiepen in hoe het ook alweer zat met de Nederlandse taal. Dt-fouten? Zinsopbouw? Juiste formulering? “Studenten moeten die kennis vooral zelf vergaren. Ja, je krijgt een toelatingstoets, maar dat is vooral stampen. Ik heb daar zelf heel veel in geoefend.”

Anke moet de spellingsregels regelmatig in haar hoofd repeteren en merkt dat studiegenoten hier ook moeite mee hebben. Ze kijkt regelmatig teksten van anderen na omdat er taalfouten in staan. “Maar ook ik moet hier dan goed over nadenken”, vertelt ze. "De basis van dit probleem ligt bij de middelbare school, daar moeten dingen gebeuren. En Fontys kan er vervolgens op voortbouwen.” [Karen Luiken]

Van der Veer, werkzaam in het lectoraat Opvoeden voor de toekomst, is in het onderwijs altijd aan de slag met studenten, maar miste de doelgroep waarmee zij als opgeleid pedagoog werkte. Daarom praat zij met mensen met een verstandelijke beperking in haar podcast over ‘alledaagse’ dingen. “Denk daarbij aan liefde, vriendschap, werk of het huwelijk bijvoorbeeld.”

De docent-onderzoeker luistert zelf veel podcasts, die naar haar zeggen als paddenstoelen uit de grond vliegen. “Maar er zijn er maar heel weinig waarin mensen met een lichtverstandelijke beperking aan het woord komen. Dat is een probleem, en voor onze inclusieve samenleving een erg groot gemis.”

Syndroom van Down
En zo werd het idee voor De bijzonder normale podcast geboren, waarvan de eerste aflevering van het derde seizoen inmiddels online staat. “Iedere aflevering staat iemand anders centraal. Vaak zijn dat mensen met het Syndroom van Down, maar laatst sprak ik bijvoorbeeld ook een jongen met Niet Aangeboren Hersenletsel. De leeftijd van mijn interview-kandidaten verschilt ook per aflevering. Zo was de jongste zestien en is de oudste in de zestig.”

Die leeftijdsverschillen zorgen voor een scala aan onderwerpen omdat iedereen in verschillende levensfasen zit, legt Van der Veer uit. “Ik bedenk dan ook geen onderwerpen, maar laat dat juist aan de gasten over. De focus ligt vanuit mij ook juist niet op de beperking maar op de mensen zelf, en ik ga juist op zoek naar gelijkenissen en overeenkomsten. Zoals  bij een stel dat in het huwelijksbootje stapte.”

Dromen
De docent-onderzoeker, werkzaam in Den Bosch, steekt zelf ook wat op van al die afleveringen. “Mijn interview met Lizzy ging bijvoorbeeld over dromen. Zij had zoveel te vertellen dat ik op een gegeven moment ook dacht: kon ik maar net zo in het leven staan als zij. Of Jeppe, die zijn aflevering afsloot met een liedje dat hij zelf had bedacht en mij echt wist te verrassen.”

Toch heeft Van der Veer wel één droom die ze binnenkort graag werkelijkheid ziet worden. “Ik ben op zoek naar iemand met een lichtverstandelijke beperking die mijn co-host zou willen zijn. Nu doe ik alles zelf, maar ik kan de hulp goed gebruiken. Hoe vet zou het dan zijn dat ik juist alles met iemand met een beperking kan delen?”

BN’ers
Hoewel Van der Veer zelf vindt dat haar podcast te weinig luisteraars trekt (zo’n 100 tot 120 per aflevering), viel ze onlangs toch met haar neus in de boter. Ze won namelijk de Special Media Award, een prijs voor mediamakers met een verstandelijke beperking. Die haalde ze niet alleen op, maar samen met een aantal sterren uit haar serie. “We mochten over een rode loper en werden geïnterviewd, waardoor we ons bijna BN’ers voelden.”

Tekst gaat verder onder de foto.

De award is voor de Fontys-medewerkster een mooie bekroning op haar werk. “Dankzij de podcast kan ik niet alleen mensen met een licht verstandelijke beperking de ruimte geven, maar laat ik ook zien wie ik ben. Als kers op de taart kan ik hiermee ook nog eens de maatschappelijke tendens wegzetten. En dat wordt gewaardeerd.”

Kijk op de doelgroep veranderen
Toch is de docent-onderzoeker en coach benieuwd of de prijs haar extra luisteraars op gaat leveren. “Mensen met een verstandelijke beperking zijn de leukste mensen om mee te werken en hebben allemaal hele mooie verhalen te vertellen die zij heel belangrijk vinden. Ik hoop gewoon dat anderen zich dankzij mijn podcast gaan realiseren wat deze bijzonder normale mensen allemaal bereikt hebben, waardoor uiteindelijk ook de kijk op deze doelgroep verandert.”

Als afsluiter wil de podcasthost iedereen nog één laatste tip meegeven. “Laten we afspreken dat we iedereen waarderen voor hetgeen dat men wél kan in plaats van andersom. We zijn namelijk allemaal mensen en liefdevolle wezens met gevoelens. En dat is precies de boodschap van mijn podcast.” [Noëlle van den Berg]

Een bioscoopzaal van Pathé was maandag het toneel voor het congres dat geïnitieerd werd door Angela Driessen, docent Master Leren en Innoveren bij Fontys. Volgens de kartrekker is de samenkomst van studenten, werknemers en ervaringsdeskundigen van groot belang. “Iedereen moet in aanraking komen met het thema kindermishandeling, zodat we dit in onze professionele carrière niet alleen kunnen signaleren, maar ook weten wat we moeten doen.”

Alle docenten en pedagogische professionals hebben een meldplicht als het gaat om kindermishandeling of verwaarlozing. “Helaas is niet iedereen daarop voorbereid”, legt Driessen uit. “Zo heb ik zelf ooit de Pabo gevolgd, maar kwam kindermishandeling en hoe daar mee om te gaan niet of heel beperkt aan bod. Toen ik uiteindelijk ging werken kwam ik in situaties terecht waarvan ik achteraf dacht ‘had ik dat maar op school gehad’.”

Bewust zijn van meldplicht
Veel collega’s zouden het onderwerp volgens Driessen liever uit de weg gaan. “Maar kindermishandeling maakt helaas deel uit van het onderwijs, hoe heftig het ook is. Daarom is het zo belangrijk dat onze studenten zich bewust zijn van onze meldplicht. Maar hoe ga je met kindermishandeling om? Wanneer meld je iets? En wanneer juist niet? Die vragen staan vandaag centraal.”

Het congres maakt deel uit van het totale programma van de regio Hart van Brabant, waarin tal van activiteiten in het teken staan van de Week Tegen Kindermishandeling. “Deze week wordt niet alleen verzorgd om aandacht voor kindermishandeling te vragen, maar vooral ook om samen de aanpak ertegen te versterken. Daarom krijgen onze pedagogische en educatieve professionals vandaag de informatie die nodig is, zodat het belang van juist handelen helder aangeduid wordt.”

Cirkel van geweld doorbreken
De Tilburgse wethouder Marcelle Hendrickx sloot zich daarbij aan. “Iedereen die hier zit kan een rol van betekenis hebben en uiteindelijk het verschil maken in het leven van ‘onze’ kinderen. We zijn allemaal ambassadeurs voor dat ene kind. Door op een simpele manier het verschil te maken en de cirkel van geweld te doorbreken. Maar dan moeten we wel weten hoe. Het is een zwaar thema en daarom o zo belangrijk dat we deze gesprekken samen voeren.”

Om de studenten een duidelijk beeld te geven over wat kindermishandeling allemaal in kan houden, bestegen vier ervaringsdeskundigen het podium. Een vrouw die mishandeld werd en zelf mishandelde, een vader die moeite had met het opvoeden van zijn kinderen, een vrouw die vroeger door haar vader mishandeld werd en een vrouw wiens moeder nooit voor haar kinderen koos.

Inzicht en vertrouwen
Van de studenten Pedagogiek, FLOT en Pabo in de zaal werden er een aantal zichtbaar geraakt door de persoonlijke verhalen. Of dat kwam door herkenningspunten of door de schrijnende voorbeelden, blijft in het midden. De plenaire sessie werd opgevolgd door verschillende workshops waarin studenten onder andere, als zij dat wilden, meer inzicht gaven in mogelijke mishandelingen of huiselijk geweld dat ze zelf hebben meegemaakt.

Na afloop werden alle studenten opgevangen door hun persoonlijke SLB'er. “Het is niet niks wat vandaag allemaal besproken wordt. Daarom vindt de afsluiting van vandaag in vertrouwde kringen plaats, zodat iedereen in een veilige omgeving kan praten over de bevindingen en de daarbij horende gevoelens”, besluit Driessen. [Noëlle van den Berg]

Om leerlingen op het juiste niveau bij te spijkeren op het gebied van taal en rekenen, moeten afgestudeerde leraren in staat zijn om goed taal- en rekenonderwijs te geven. Maar dat is nu blijkbaar niet het geval. Althans, lang niet altijd. 

De Onderwijsraad kwam daarom op verzoek van de Tweede Kamer met een advies. Daar staat onder andere in dat er landelijk een verplichte eindtoets bij pabo’s en tweedegraadslerarenopleidingen Nederlands en Wiskunde zou moeten komen. Met als doel: achterhalen of studenten over voldoende vaardigheden beschikken.

Discussie
Marina Bouckaert, opleider Taal en senior onderzoeker bij het lectoraat Learning Design, omschrijft het plan ‘als te kort door de bocht’. Het onderwerp leeft sterk onder haar collega’s en is ook al jaar en dag een onderwerp van discussie.

“Ik ben niet tegen het idee van toetsen, dat gebeurt immers al op propedeuse- en afstudeerniveau, maar ik ben wel tegen méér en strenger toetsen”, aldus de docent. “Als de resultaten van leerlingen tegenvallen, waarom moeten we dan strenger gaan toetsen op de pabo? Alsof dit probleem enkel en alleen door de pabo’s opgelost moet worden.”

Drie punten
Bouckaert is van mening dat er in de media een te eenzijdig beeld wordt geschetst van het adviesrapport dat de Onderwijsraad naar buiten heeft gebracht. Er wordt voornamelijk over één punt gepraat - het punt over de toetsen - terwijl er ook andere belangrijke punten benoemd worden.

De eerste: taal en rekenen moet ook in andere vakken geïntegreerd worden. “Het is veel beter om taal functioneel te maken in plaats van het los te behandelen”, zegt ze. “Doe het bij alle vakken, dus ook bij aardrijkskunde of geschiedenis. Beperk je niet tot een lesje begrijpend lezen. Of een lesje spelling.”

Professionalisering
Het tweede punt gaat in op continue professionalisering van zittende docenten. Veel interessanter dan extra toetsen, vindt Bouckaert. “Zittende docenten weten volgens onderzoek door diezelfde Onderwijsraad niet altijd wat er op het gebied van taal en rekenen gedaan moet worden. De pabo zou een grote rol kunnen spelen als het om nascholing gaat. De inhoud die wij nu aan nieuwe docenten bieden, kan ook makkelijk verspreid worden voor nascholing in het werkveld.”

En dan is er nog een derde punt. Je hebt kwalitatief hoogstaand lesmateriaal nodig om leerlingen taal- en rekenvaardig te maken. “Het maken van goed lesmateriaal kan een waardevolle professionaliseringsstrategie zijn”, vervolgt de docent. “Het is je werk om na te denken over wat je aanbiedt, maar het is ook een goede manier om bij te blijven in je vak en de didactiek daarvan. Ook op het gebied van taal en rekenen.”

Kortom: alleen het inzetten van extra toetsen gaat volgens Bouckaert niet werken. Landelijke kennistoetsen zijn er al, dus waarom zouden we daar nóg meer op inspelen? “Meer toetsen helpt niet tegen tegenvallende resultaten. De core business is dat we goede leraren afleveren.” [Karen Luiken]

Wiersma, minister voor primair en voortgezet onderwijs, begint binnenkort met een proef waarbij leraren die meer gaan werken een bonus krijgen. Bedoeling daarvan is dat leraren hun parttimecontract omzetten in een fulltimecontract of dat leraren van bijvoorbeeld twee naar vier werkdagen gaan. Scholen die mee willen doen, moeten zich voor 1 december melden.

De kans is klein dat Fontys dat gaat doen. “We hebben de afgelopen maanden met een aantal instituten overlegd over de vraag of een Fontysbrede impuls, zoals een bonus of een algemene oproep, hier zou helpen”, legt Frans Möhring uit, directeur van de dienst Personeel & Organisatie.

“De conclusie was dat het in onze context niet veel zou toevoegen en dat we daarin ook te veel verschillen van de situatie in het primair onderwijs met een beperkt aantal vrij generieke docentrollen in een school.”

Daar komt nog eens bij dat medewerkers van Fontys volgens Möhring altijd al de mogelijkheid hebben om wijzigingen in hun parttime percentage voor te stellen en dat daar waar de nood hoog is, het gesprek over ophoging als mogelijke of tijdelijke oplossing voor schaarste actief wordt opgezocht. “Een generieke maatregel daarbovenop voegt niet zoveel toe, zo was onze conclusie. En bovendien zijn er binnen Fontys ook plekken waar geen onderbezetting is”, zegt Möhring.

Oplossingen
Nus Waleson, directeur van Fontys Hogeschool Kind en Educatie, vindt dat de landelijke sector educatie elke mogelijke maatregel om het lerarentekort op te lossen, zou moeten beproeven. Maar heel enthousiast over het plan van minister Wiersma is hij niet.   

 “In het onderwijs, en dan bedoel ik met name het basisonderwijs, werken vooral veel vrouwen parttime. Als zij meer moeten gaan werken om de bonus te krijgen, terwijl tegelijkertijd  de tarieven voor de kinderopvang worden verhoogd, dan is het de vraag welke afweging ze maken.”

Fontys kan zich volgens Waleson beter inzetten voor het aantrekkelijker maken van de lerarenopleidingen en intensieve begeleiding om uitval tegen te gaan. “Schoolbesturen zorgen er samen met de pabo’s voor dat leerkrachten in de eerste twee jaar van de start van hun carrière intensief begeleid worden. Veel mensen vallen uit, zeker in deze krappe arbeidsmarkt. Deze maatregel moet daar een stokje voor steken.”

Andere middelen
Ad Vissers, directeur van Fontys Lerarenopleiding Tilburg, heeft het over dezelfde oplossing. Eentje die volgens hem veel beter werkt dan de proef met de bonus. “Ik ben voor een waardering van de complexiteit en diversiteit van onderwijsgevend personeel, maar ik ben tegen het idee van de proef. We kunnen beter de arbeidsvoorwaarden voor leraren aantrekkelijker maken om het belang van de noodzaak van het beroep in te laten zien.”

Een middel inzetten om fulltimers meer te laten verdienen dan parttimers, is volgens Vissers niet juist. “Parttime krachten zijn soms onhandig in een organisatie omdat je ze slechts beperkt in kan zetten, maar ze zijn ook heel waardevol. Ze zijn flexibel en kiezen bewust voor een bepaalde mix van werkzaamheden. Het klinkt in mijn oren niet terecht dat mensen die fulltime beschikbaar zijn, per uur meer betaald krijgen dan een parttimer.”

Het bedachte instrument om een splitsing tussen fulltimers en parttimers te maken, heeft naar zijn mening ‘niet de juiste geur, kleur en smaak’. “De bonus is een pervers middel om mensen te stimuleren om meer te gaan werken. Je gaat ze forceren. Je inspireert ze om dingen te doen waar ze niet de energie of tijd voor hebben. Mensen die nu als parttimer al een hoge werkdruk ervaren, zullen dat als fulltimer alleen nog maar meer hebben.”

Geen goed idee
Docent Onderwijskunde William Buys staat er hetzelfde in. Ook hij denkt dat de proef niet zal werken. “Ik denk dat veel mensen er heel bewust voor kiezen om twee of drie dagen te werken. Om meer thuis -bij de kinderen- te kunnen zijn, om meer vrije tijd te hebben of om welke andere reden dan ook. Vijf dagen werken is tegenwoordig bijna ouderwets.”

Buys denkt dat geld niet de trigger zal zijn om hen uit de door hun gekozen balans te halen. “En bovendien: als iemand voor de bonus kiest en dus meer voor de klas gaat staan, doet hij dat dan nog wel om de juiste redenen? Doet hij het als passie voor zijn vak of voor het geld?” [Karen Luiken]

Al jaren gaat het slecht met de taal- en rekenvaardigheid van leerlingen. Op dit moment haalt 24 procent van de 15-jarigen het minimale leesniveau niet en scoort 16 procent onder de norm bij wiskunde. In het primair onderwijs is de situatie volgens de Onderwijsraad nog alarmerender. Vandaag publiceerde de raad op verzoek van de Tweede Kamer een advies.

Aanhoudende focus
Daarin stelt voorzitter Edith Hooge dat het taal- en rekenonderwijs elke vijf tot tien jaar een impuls krijgt, “waarna de aandacht weer verslapt”. Ze pleit voor een aanhoudende focus van overheid, lerarenopleidingen, onderzoekers en “leraren van alle vakken”. 

Belangrijk is vooral dat afgestudeerde leraren in staat zijn om goed taal- en rekenonderwijs te geven. Dat lijkt nu niet het geval. Zo behaalt een aanzienlijk deel van de studenten een diploma terwijl de lerarenopleiders hen niet startbekwaam achten.

Vandaar dat de Onderwijsraad een landelijk verplichte eindtoets wil bij pabo’s en tweedegraadslerarenopleidingen Nederlands en Wiskunde. Daaruit moet blijken of studenten over voldoende vaardigheden beschikken om taal en rekenonderwijs te kunnen geven. 

Andere vakken
Belangrijk is verder dat taal en rekenen ook in andere vakken worden onderwezen en dat leraren Nederlands en Wiskunde dat beter met collega’s van andere vakken afstemmen. De raad heeft niet gekeken naar de taal- en rekenvaardigheid van studenten bij andere lerarenopleidingen, maar vindt wel dat dit moet gebeuren. Misschien moet er voor hen ook een centrale eindtoets komen, overweegt de raad. [HOP]

Sommige opleidingen tot leraar in het basisonderwijs (pabo) experimenteren sinds september 2020 met specialisaties in het jonge en oudere kind. Deze pilots komen voort uit een politieke wens van met name CDA en VVD.

Er is een flink lerarentekort, dus wil de politiek van alles verzinnen om meer jongeren voor de lerarenopleidingen te laten kiezen. Nogal weinig jongens kiezen voor de pabo, zien de partijen. Hebben die jongens misschien geen zin in een stage in de kleuterklas?

Een meerderheid van de Tweede Kamer vond dat je ook een opleiding zou moeten hebben die zich helemaal op het jonge of het oudere kind richt. Vroeger had je immers de opleiding tot kleuterleidster: kan die niet terugkeren?

Bevoegdheid
Maar dan zouden de afgestudeerden een beperkte bevoegdheid krijgen als ze eenmaal aan het werk gaan. Ze zouden dan minder breed inzetbaar zijn dan hun collega’s van een gewone pabo, die aan groep 1 tot en met 8 kunnen lesgeven.

Die beperkte bevoegdheid zien de pabo’s én de studenten niet zitten. “Zeer weinig betrokkenen bij de pilots zien heil in een splitsing van de pabo-opleiding of een gesplitste bevoegdheid”, is een van de conclusies. “Bijna iedere pabo zit op de lijn om de specialisaties aan te bieden naast het reguliere curriculum.”

Fontys
Ook Fontys Hogeschool is die mening toegedaan, staat in de evaluatie. Fontys wil net als NHL Stenden en iPabo de specialisatie Pabo Jonge Kind Specialist integreren in de reguliere opleiding. Naast de specialisatie volgen de studenten het reguliere curriculum voor Pabo-studenten. Na hun afstuderen zijn ze daardoor toch breed inzetbaar.  Daarmee houdt Fontys vast aan het standpunt dat ze had bij de start van de pilot. 

Fontys heeft er nadrukkelijk voor gekozen om mee te doen aan de pilot Jonge Kind Specialist en niet aan die van het oudere kind. De onderwijsinstelling vindt dat er in het reguliere curriculum voldoende aandacht aan het oudere kind wordt besteed. Wel biedt Fontys nog meer specialisaties aan, zoals Learning College, Academische Pabo Tilburg en Leraar Basisonderwijs ALO.

Wetsvoorstel
De vorige minister, Ingrid van Engelshoven, had al een wetsvoorstel in de steigers staan om de splitsing van bevoegdheden mogelijk te maken – het stond zelfs al online voor commentaar van geïnteresseerden – maar na de val van het kabinet is het wetsvoorstel op de plank beland. In een brief over de ‘lerarenstrategie’ van ministers Wiersma en Dijkgraaf staat ook niets over een mogelijke wetswijziging. 

Naar aanleiding van de pilots gaan de Vereniging Hogescholen en de pabo’s de specialisaties nader uitwerken. Het kabinet verwacht dat hierdoor meer specialisten in het jonge en oudere kind worden opgeleid. “Het onderwijs aan leerlingen wordt hier beter van.” Andere voordelen zouden zijn dat meer mensen zich tot de opleidingen voelen aangetrokken en dat leraren minder snel het onderwijs verlaten dankzij “duidelijkere carrièreperspectieven”.

Nadelen zijn er ook, blijkt uit de evaluatie. Zo dreigt het gevaar dat de specialisatie voor het jonge kind als de makkelijke route wordt gezien. Studenten zouden kunnen denken dat ze minder van rekenen en taal hoeven te weten. Verder blijken studenten die zich specialiseren minder gemotiveerd om iets te leren over de andere leeftijdscategorie, waar ze toch ook iets van moeten weten. Of het omgekeerde: soms komen ze tot de ontdekking dat ze zich liever in die andere leeftijd zouden specialiseren en dan dreigt uitval.

195 studenten
Verspreid over jaar 1 en 2 zitten er 195 studenten in de specialisaties, verspreid over zeven pabo’s. Dat is een kleine groep. In totaal verzorgen vierentwintig hogescholen een opleiding tot leraar in het basisonderwijs. Afgelopen jaar gingen er 5.300 eerstejaars van start. Bij Fontys volgen in totaal twintig studenten de richting Jonge Kind Specialist. In 2020 telde de specialisatie vier studenten, in 2021 zestien. [HOP/Bron]

De Tilburgse wethouder Esmah Lahlah, CNV-voorzitter van Onderwijs Danielle Woestenberg en Ad Vissers, directeur van de lerarenopleiding in Tilburg, zijn samen met studenten, onderwijsmanagers en coördinators van Fontys aanwezig bij een bijeenkomst op de locatie in Stappegoor. In het kader van de Dag van de Leraar gaan zij - een dagje te laat weliswaar - het gesprek aan over het behouden van leraren voor de regio Tilburg.

Want hoe doet Fontys dat nou eigenlijk, als grootste lerarenopleider van Nederland? Hoe is de samenwerking met het voortgezet onderwijs? En hoe worden startende docenten in het werkveld begeleid? Die onderwerpen worden allemaal besproken. 

CNV-voorzitter Woestenberg is er blij mee. Want volgens haar ligt er een maatschappelijke opdracht waar hard aan gewerkt moet worden. “We kunnen het lerarentekort niet oplossen met leraren, enkel met elkaar. We moeten onderwijs organiseren waar de student van nu in de toekomst mee aan de slag kan.” 

Drie manieren
Fontys doet dat, zo blijkt uit drie verschillende pitches die door onderwijsmanagers van deze instelling worden gegeven, op drie verschillende manieren: binnenhalen, behouden en professionaliseren. Binnenhalen gebeurt met oriënteren. Want hoe beter je oriënteert, hoe succesvoller je uiteindelijk zal zijn. 

Het behouden hoopt Fontys te doen met een nieuw programma voor studenten die dreigen weg te vallen, voor studenten die twijfelen. En het professionaliseren wordt gedaan met dertien samenwerkingsverbanden in het zuiden van Nederland, met als doel: de student zoveel mogelijk in de praktijk te laten leren. Het liefst op zoveel mogelijk verschillende plekken.

Op dat laatste stukje haakt Woestenberg in. “Het is mooi om te zien hoe jullie verbinding leggen tussen de jonge student en het diverse aanbod. Mijn ideaalbeeld is dat iemand met een passie voor Nederlands een groepje kinderen begeleidt op een basisschool, lesgeeft op het voortgezet onderwijs en ook nog wat doet op een lerarenopleiding.”

Wethouder Lahlah haalt een aantal sleutelwoorden uit de pitches aan. “Hoe trek je een student binnen? Hoe behoud je de student? En hoe is de overgang naar de arbeidsmarkt? Ik hoor dat Fontys zich bij al die onderwerpen richt op talentontwikkeling, bewustwording van het vak vergroten en verbinding met de arbeidsmarkt. Je moet out of the box denken om die punten aantrekkelijk te maken.” 

Samenwerken
De wethouder vraagt zich af of deze drie elementen kenmerkend zijn voor de regio Tilburg. Volgens onderwijsmanager Leander Bouwens is dat niet het geval - het gebeurt op andere plekken ook - maar Fontys wil wel op een andere manier uniek zijn. En dat is door met zoveel mogelijk sectoren samen te gaan werken. “We willen de student zoveel mogelijk in de praktijk laten leren. En dan gaat het verder dan het klassieke stage lopen. Bij FLOT leren ze veel, maar op een werkplek leer je net zo goed.” 

Student Jente kan daarover mee praten. Zij volgt de lerarenopleiding voor een groot deel bij De Brabantse Opleidingsschool (BOS). Het onderwijs is er zeer gevarieerd: van van vmbo tot gymnasium, van tweetalig onderwijs tot podiumklas en van kleine dorpsschool tot brede scholengemeenschap. Het is een plek waar leerlingen, studenten en collega’s samen leren.

“Bij Fontys zit ik alleen met mijn Biologie-klasgenootjes, bij BOS kom ik in contact met docenten van allerlei verschillende vakken. Ik heb naar diverse scholen kunnen kijken en daardoor kunnen ontdekken wat ik interessant vind. We hebben van elkaars ervaringen kunnen plukken. De blik is verbreed. Dat heeft mij heel erg geholpen." [Karen Luiken]

“Op sommige basisscholen brengen de leerlingen de helft van hun tijd buiten door”, zegt Hoeks. “Maar dat zijn er nog te weinig. Ook in ons eigen FHKE-curriculum moeten we kijken hoe we dingen van binnen naar buiten brengen. Leren werkt buiten het klaslokaal even goed of zelfs beter.”

Plezier én leeropbrengst
Techniek en Natuurdocent Huub van der Haagen legt uit wat er gebeurt op het driedaagse vergroeningskamp in Mariahout: “Op maandag krijgen onze tweedejaars input over het omliggende boslandschap van onder meer IVN-experts. Aan de hand daarvan bereiden ze groepsgewijs ‘doelessen’ voor, die ze in de twee daaropvolgende dagen in de praktijk brengen met basisschoolleerlingen.” Belangrijk doel is om studenten kennis te laten maken met buitenwerk, zodat zij later met hun eigen klassen de natuur blijven opzoeken.

De activiteiten leiden niet tot een formele beoordeling, maar wel leggen de studenten bijvoorbeeld een link met het portfolio dat ze tijdens hun opleiding opbouwen. “Daarin tonen studenten aan dat ze een reeks vaste leercompetenties of ‘kritische handelingen’ voldoende beheersen”, vertelt Van der Haagen. “Voorbeelden van zulke competenties zijn ‘samenwerken met de omgeving’ en ‘omgaan met onverwachte situaties’. Die laatste doen zich dinsdag volop voor als de kikker- en paddenpopulatie in dit slootrijke bosperceel de lesactiviteit weet te verstoren.

Lieveheersbeestjes
Ook de groep van Thijs van Weert, leerkracht in groep 7 van basisschool De Harlekijn in Son, wordt losgelaten in het bos. “We proberen met onze leerlingen zo veel mogelijk buitenactiviteiten te doen. Toch ontbreekt het in de praktijk vaak aan tijd. En evengoed blijven er kinderen die helemaal nooit in een bos komen.”

Leerkracht Carin – verantwoordelijk voor de allerjongsten uit groep 1 en 2 – ziet de bevlogenheid bij de kleuters: “Door activiteiten als deze krijgen ze een ander, gevarieerder beeld van de natuur. Als ik in de klas vraag om een insect te tekenen, krijg ik twintig lieveheersbeestjes. Dat er veel meer kruipers, kleuren en vormen zijn, ervaren ze hier.”

De in totaal 120 leerlingen uit groep 1 tot en met 7 gaan volledig op in het gegraaf en de imitatie van dwarrelende blaadjes. Enthousiaste leerkrachten dus. Hoewel: meester Thijs heeft toch een bedenking: “Buiten zorgt natuurlijk voor extra prikkels. Alleen zo’n busreisje al. Eerlijk gezegd denk ik dat ze straks in de klas vrij hoog in hun energieniveau zitten.”

Zintuigen gebruiken
Moniek en Kyra zijn twee van de tweedejaarsstudenten die de kinderen begeleiden. “Onze les stelt de zintuigen centraal”, zegt laatstgenoemde. “Luisteren naar diergeluiden, boomschors voelen, enzovoorts.” Ook zij merken dat het buitenleven voor sommige leerlingen even wennen is. “Ze klagen over nat gras en aarzelen bij het aanraken van boomschors. Maar evengoed zie je ze dan later heerlijk boomknuffelen.”

“Motiverend om te zien hoe enthousiast deze kinderen reageren”, zegt studente Lisa. Zelf zou ze er veel vaker op uit willen trekken met de leerlingen van haar stageschool. “Maar ja, soms krijg je te horen: Ik heb nieuwe sneakers. Mijn moeder wil niet dat ik in het speelkwartier naar buiten ga.”

Leerling Jip uit groep 7 van meester Thijs heeft die instructie niet meegekregen. Hij zit inmiddels onder het zand. “Ik vind de grondboor het leukst. En het verzamelen van verschillende kleuren zand. Je hebt droog zand en nat zand, dikke klodders en fijne korrels. Dat vind ik apart.” [Frank van den Nieuwenhuijzen]

Afgelopen vrijdag was de minister te gast bij de Vrije Universiteit Amsterdam, waar twee nieuwe educatieve masteropleidingen primair onderwijs (empo) werden gepresenteerd. De ene is van de VU, de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit Leiden samen en de andere is van de Erasmus Universiteit Rotterdam.

De tweejarige empo kun je volgen na een wo-bachelor of -master in de sector gedrag en maatschappij, vertelde collegevoorzitter Mirjam van Praag van de VU. Maar na een schakelcursus van een jaar hebben ook hbo’ers met een verwant bachelordiploma toegang.

De empo’s werken samen met meer dan 500 scholen in de Randstad. Studenten leren hoe ze moeten lesgeven, kiezen een specialisatie en doen een afstudeeronderzoek dat relevant is voor hun stageschool.

Bevlogen onderwijzers
In gesprek met studenten en docenten vertelde minister Dijkgraaf dat hij in zijn hele leven nooit gelukkiger was dan als 9-jarig jongetje op de basisschool in Ridderkerk. “Het was een heel gewoon schooltje, maar met jonge, bevlogen onderwijzers die het onderwijs wilden vernieuwen. Gemotiveerde, leergierige leraren zijn heel belangrijk voor leerlingen.”

Hij verwacht dat de studenten van de nieuwe empo een onderzoekende houding aanleren waarmee ze later goed naar hun leerlingen kunnen kijken. “Waarin excelleren ze, wat past er goed bij hen? Niet alleen hun cito-score is belangrijk. Zijn ze goed met hun handen, zijn ze creatief, zijn ze ondernemend? Probeer de juiste richting voor leerlingen te vinden en ruimte te creëren voor hun persoonlijke ontwikkeling.”

Verder hoopt Dijkgraaf dat de afgestudeerden hun kennis gaan delen met collega’s en de jongste wetenschappelijke inzichten zullen doorgeven. “Wetenschap en praktijk moeten meer met elkaar in gesprek. Leraren moeten blijven leren en van elkaar leren. Academisch opgeleide onderwijzers kunnen straks als bruggenhoofden fungeren die evidence based kennis in de school brengen.”

Zonder de pabo
Op bachelorniveau worden de academische pabo’s op één na gezamenlijk aangeboden door universiteiten en hogescholen. Dit jaar is er ook een nieuwe master-pabo van de Universiteit Utrecht en de Hogeschool Utrecht. Maar de empo is alleen universitair.

Minister Dijkgraaf vindt dat helemaal niet bezwaarlijk, zei hij na afloop van de bijeenkomst. “Ik geloof in diversiteit van leerpaden en in verschillende rollen in het onderwijs. Dat geldt voor leerlingen, maar ook voor docenten. Dus als jij als docent een wat meer academische insteek hebt, dan is dat jouw rol."

"Uiteindelijk gaat het om de kwaliteit van het hele team. En dan is een school eigenlijk niet anders dan een willekeurig bedrijf. Werknemers van een bank hebben ook niet allemaal dezelfde opleiding gedaan. We hebben alle docenten hard nodig." [HOP]

Veertig jaar lang is Verouden al vegetariër. Net zo lang als hij heeft gewacht met het versturen van het verzoek dat hij nu bij het management van Fontys Hogeschool Kind en Educatie heeft neergelegd. Of het aan zijn lange wachttijd heeft gelegen, weet hij niet. Misschien is het omdat de wereld in de afgelopen jaren zoveel duurzamer is geworden. Hoe dan ook: zijn mail heeft z’n vruchten afgeworpen. 

‘Met deze mail heb ik ruim veertig jaar gewacht’, zo valt te lezen in het bericht dat hij voor de zomervakantie naar het management van FHKE stuurde. ‘In 1975 ben ik gestopt met het eten van dieren. Toentertijd was dat nog niet zo wijd verbreid. De kennis over het landbouwbeleid en de desastreuse gevolgen voor de ecologie was bekend, maar nog in handen van idealisten en niet in rapporten van wetenschappers.’

Zijn brief gaat verder: ‘De wetenschappelijk onderbouwde rapporten van het IPCC (meest recente april 2022) spreken een duidelijke taal en geven tegelijkertijd tegenwicht tegen pessimisme: je kan echt zelf wat doen. Best werkende suggestie voor het voorkomen van de stijging van de temperatuur op aarde: verminder vleesconsumptie!’

Hamburgers van linzen
De wereld staat er inmiddels anders voor dan vijftig jaar geleden, stelt Verouden. “Het is veel makkelijker geworden om vegetariër te zijn. Ik ben ooit nog kok geworden omdat we vroeger zo weinig keus hadden en ik daardoor zelf goed heb leren koken. Ik maakte hamburgers van linzen en bonen. Voor zelfgemaakte paté gebruikte ik Japanse ingrediënten. Het was allemaal heel exotisch.”

Tegenwoordig hoef je geen kilometers meer te rijden voor een toko met de juiste producten. Uren zoeken naar een restaurant met vegetarische opties is verleden tijd. “En in de schappen van de supermarkt houdt het niet op. Als je yoghurt, kaas of melk wilt mijden, heb je veel keuze. De rekken liggen vol met voedsel zonder dierenbemoeienis. Dus waarom kan dat bij Fontys niet, dacht ik toen.”  

Wereld brandt op
Het doel van Verouden is duidelijk: de vleescomsumptie verminderen. Het liefst op de hele wereld, maar nu – om te beginnen – eerst bij Fontys Hogeschool Kind en Educatie. “Ik leid mensen op tot kleuterleraren op basisscholen. Maar dan moeten er straks nog wel basisscholen zijn. We branden de aarde op dit ogenblik erg snel op. Je kan dat remmen door minder vlees te eten, dus waarom zouden we dat bij Fontys niet doen?” 

De docent ging niet over één nacht ijs bij het maken van de keuze om zijn voorstel bij het management neer te leggen. En daar had hij zo zijn redenen voor. “Ik wist niet of ik in dat krachtenveld wilde staan. Voor de zomervakantie besloot ik het gewoon te doen en heb ik de mail verstuurd. Weken later was het besluit al gemaakt: FHKE gaat vlees schrappen wanneer er eten vanuit het instituut wordt besteld. Op studiedagen bijvoorbeeld. Of tijdens de kunstenweek.”

Verouden kreeg veel reacties op het besluit. Positieve, maar ook negatieve. “Sommige collega’s willen zelf bepalen wat ze eten, andere waren het vooral oneens met de besluitvorming van het management. Ze hadden het er graag nog even met z’n allen over gehad. Ik reageer daar stoïcijns op. Ik heb alle argumenten al een keer voorbij zien komen. Als ik overal een reactie op moet geven…”

De leraar wil vooropstellen dat hij het eten van vegetarisch voedsel niet wil afdwingen. Hij wil slechts zijn steentje bijdragen aan een betere wereld. ‘Dat vegetarische mannetje worden’ is het laatste wat hij wil. Bewustwording moet in stappen gebeuren, dat zie hij zelf ook in. “Ik wil de aarde achterlaten in een betere staat dan waarin ik ‘m heb gevonden. En ik kan je vertellen: dat is best een opgave. Fontys zou een handje kunnen helpen door overal waar de instelling eten bestelt, dat vegetarisch te doen.” [Karen Luiken]

In maart kregen studenten en docenten van de opleiding tot leraar basisonderwijs te horen dat de locatie van Fontys Hogeschool Kind en Educatie in Veghel gaat sluiten. Het huurcontract van het pand loopt na de zomer van 2023 af. Tegen die tijd moet dus alles leeg zijn. Tafels weg, stoelen weg, studenten weg. Alles.

Kleinschaligheid
Studenten baalden van dat nieuws omdat een groot deel van hen juist koos voor de kleinschaligheid die Veghel biedt. Dus waar moeten ze nu heen? "Het is de vraag of we nog een ruimte in Veghel moeten regelen”, zegt Frans Koevoets. “Er is een scenario denkbaar dat studenten hun studie in Veghel af willen maken. Wij moeten dat indien nodig faciliteren.”

Toch is het nog niet zeker of dat gaat gebeuren. Een aantal studenten heeft er nu al voor gekozen om Veghel te verlaten voor een andere lesplaats. Meestal is dat Den Bosch, een enkeling kiest voor Eindhoven. “We willen het beste voor iedereen”, vervolgt Koevoets. “We kunnen een ruimte huren in Veghel, maar word je daar de meest gelukkige student van? We moeten een locatie vinden waar je alles vindt wat je nodig hebt.”

Wederzijds begrip
Gesprekken over de wensen en behoeften met studenten worden volgens de locatieleider gevoerd. En die verlopen ‘heel prettig, met wederzijds begrip’. Hetzelfde geldt voor docenten die in Veghel werken. Ook met hen wordt naar de ideale oplossing gezocht. “Sommige docenten hebben al een connectie gemaakt met andere teams. De één in Eindhoven, de ander in Den Bosch of Tilburg. Je ziet dat ze zich over verschillende locaties verspreiden.”

Ook hier spreekt Koevoets weer van een ‘soepel verloop’. “De sfeer onder collega’s is positief. Ik ben heel trots op de mensen uit ons team omdat ze heel volwassen en taakgericht omgaan met de sluiting, ook al is misschien niet iedereen er even blij mee.”    

Het werkveld
Het grootste probleem, of beter gezegd aandachtspunt, is het werkveld. Koevoets: “Daar valt nog niet veel over te zeggen, behalve dat het niet blij is met de sluiting. Er zit pijn. Je moet je voorstellen dat er overal, en dus ook in de Meierij, een grote uitdaging ligt vanwege de krappe arbeidsmarkt. Die wordt met deze sluiting alleen nog maar groter.”

Samenwerkingen met stagebedrijven en -begeleiders gaan volgens Koevoets goed. Daar ligt het niet aan. Het zit 'm vooral in het blijven voeren van gesprekken met besturen in de omgeving. “Wij willen hen niet kwijt, maar zij ons hopelijk ook niet. We doen er alles aan om de contacten warm te houden. Veghel en omgeving zijn voor Fontys heel interessant, niet alleen wat betreft het basisonderwijs, maar ook op het gebied van logistiek en economie.” [Karen Luiken]

Zeker 45 eerstejaarsstudenten van de opleiding Leraar Basisonderwijs zetten donderdag hun beste beentje voor. En dat moet ook wel, want er zijn meer dan 1500 kinderen aanwezig op de ontdekkingsdag van het Dutch Technology Festival: “Het is druk, maar wel ontzettend leuk. De kinderen zijn enorm enthousiast en daar is het ons om te doen”, zegt studente Mirthe Wolters.

Het meerdaagse festival staat, zoals de naam misschien al wel vermoedt, volledig in het teken van technologie en hoe dat aantrekkelijk te maken voor zowel jongens als meisjes. 

Om de passie voor het vak aan te wakkeren, verzorgen studenten verschillende workshops waarin kinderen iets moeten maken. Van drijvende bootjes met plastic flessen en kurken, tot aan longen van ballonnen, katapulten en raketten van papier.

Gaan als een raket
Dankzij de workshops ontdekken kinderen in de leeftijd van negen tot twaalf jaar op speelse wijze hoe technologie de wereld verbetert en bijdraagt aan oplossingen voor maatschappelijke problemen. 

Als kleine bonus mogen ze alles meenemen wat zij zelf maken. Zo ook Vera en Chrissy, die zich vol overgave storten op het ontwerpen van een papieren raket, volledig voorzien van plakdiamanten en glitters. “Op de landingsbaan moesten we even oefenen, maar daarna ging onze raket echt ver de lucht in!”

Volgens Huub van der Haagen, docent Natuur & Techniek bij Fontys Kind en Educatie, maakt de Pabo voor het eerst in jaren zo'n groot deel uit van het festival. “We zijn meer betrokken bij het evenement en nemen ook echt deel in de organisatie. Zo zijn onze leerlingen niet alleen bezig met het geven van workshops, maar ondersteunen zij ook bij andere kramen, vangen ze klassen op en helpen ze kinderen met vragen.”

Een uniek evenement
Maar waarom is het zo belangrijk dat Fontys deel uitmaakt van deze week? Dat is volgens Van der Haagen simpel uit te leggen: “Alle doelstellingen in de brochure van dit festival sluiten volledig aan bij hoe onder meer ik als docent lesgeef en hoe wij vinden dat studenten om moeten gaan met kinderen. Daarnaast leveren we zo een bijdrage aan een groot event dat een maatschappelijk belang heeft, leggen we bij kinderen een kiem om na te denken over de toekomst én nemen we deel aan een uniek evenement dat ons waarschijnlijk nog jaren bijblijft.” [Noëlle van den Berg]

De Kennisclub is opgestart om kinderen uit kansarme gezinnen extra ondersteuning te bieden op de basisschool. Het bijzondere aan dit project is dat het middelbare scholieren zijn die hen deze vaardigheden bijbrengen.

Inmiddels werken twintig middelbare scholieren van het Sint-Janslyceum in Den Bosch op diverse basisscholen als extra ‘onderwijsondersteuners’. Circa zes uur per week helpen ze kinderen in kleine groepjes buiten de klas bij het ‘leren leren’ en ondersteunen hen in rekenen en taal.

Volgens projectleider en FHKE-docent Kenneth Schenning is het doel van de Kennisclub tweeledig: “We brengen de zwakkere basisschoolleerlingen extra leervaardigheden bij en we maken middelbare scholieren warm voor een baan in het onderwijs. Het mes snijdt dus aan twee kanten.”

Begeleiding FHKE-studenten
De scholieren die voor de Kennisclub werken, worden begeleid door tweede- en derdejaarsstudenten van FHKE in Den Bosch. Zij leiden de scholieren op en geven hen de broodnodige pedagogische en didactische tips en tricks. Daarna coachen ze de scholieren een half jaar lang bij hun ‘eerste stappen in het onderwijs’.

“Ook voor onze studenten is dit een heel mooi project”, stelt Schenning. “Zij doen hiermee de nodige coachvaardigheden op. Zij moeten alles immers in goede banen leiden en coachen de scholieren in het hele traject.”  

Zowel de studenten als de scholieren krijgen betaald voor hun werk voor de Kennisclub. Ze doorlopen vooraf dan ook een serieuze sollicitatieprocedure. “Daarmee verzekeren we ons ervan dat we gemotiveerde en goede kandidaten aan ons binden. We geven ze veel verantwoordelijkheid en spreken ze daar ook op aan als dat nodig is.”

Veel interesse voor project
Ondertussen nemen zes basisscholen van scholenstichting Signum uit de regio Den Bosch deel aan het project en volgend jaar komen daar in ieder geval nog vier basisscholen bij. Schenning hoopt dat de Kennisclub zich daarna als een olievlek over Nederland verspreidt. Interesse is er in ieder geval genoeg en de eerste gesprekken met andere scholenstichtingen zijn inmiddels gestart.

“Dit is zo’n mooi project met een duidelijke impact op de maatschappij”, stelt Schenning. “We helpen de basisschoolleerlingen die thuis weinig ondersteuning krijgen en bieden de middelbare scholieren en studenten een rijke leerervaring. Het is echt voor alle betrokkenen een waardevol leerproces.”

Aan de bubbels
Op 1 juli wordt de eerste verjaardag van de Kennisclub gevierd met een feestelijke bijeenkomst met leerlingen, scholieren, studenten en bestuurders in het Sint-Janslyceum in Den Bosch. “Dan gaan we aan de bubbels om dit succes te vieren. En volgend schooljaar gaan we met een nieuwe groep middelbare scholieren en een nieuwe groep studenten weer vrolijk verder.” [Ivo van der Hoeven]

Zoals Bron eerder meldde, zijn er dit jaar fors minder aanmeldingen bij onder meer de educatieve opleidingen bij Fontys. Eerder schenen daar de directeuren van de twee lerarenopleidingen in Tilburg (-21 procent) en Sittard (-15 procent) al hun licht op. Ook bij de pabo's blijven de aanmeldingen nog flink achter. 

Na twee jaren van spectaculaire groei dalen de aanmeld- en inschrijfcijfers van Fontys Hogeschool Kind en Educatie (FHKE) voor het tweede jaar op rij. Waar de vijf pabo’s van FHKE in 2019 nog een dikke plus van 32 procent scoorden en in 2020 zelfs een plus van 35 procent, leverden ze in 2021 weer 16 procent aan instromers in. Voor komend studiejaar staat de teller tot nu toe op -26 procent. 

Extra inschrijvingen
Nus Waleson, directeur van FHKE, noemt de dalende instroom bij de pabo’s tragisch, maar nuanceert de cijfers wel. “Het betreft nu nog aanmeldingen, wat dit betekent voor de uiteindelijke inschrijvingen moet nog blijken.”

Waleson ziet twee zaken die de instroomcijfers nog een boost kunnen geven. De aangekondigde versoepelingen voor de eindexamens in het middelbaar onderwijs én het loslaten van de toelatingstoets aan de poort. Een experiment waarmee komend studiejaar gestart wordt om de doorstroom vanuit het mbo te bevorderen.

“Ik verwacht nog wel een extra golf aan inschrijvingen. Maar dat we minder instroom hebben dan voorgaande jaren is helder.” Dat betekent volgens hem overigens niet dat mensen bij FHKE voor hun baan moeten vrezen. 

“Er is nog genoeg herstelwerk te doen door achterstanden vanwege corona en er is ook nog voldoende geld, onder meer vanuit de NPO-pot (het Nationaal Onderwijs Programma kent een budget van 8,5 miljard euro waarmee in al het onderwijs leervertragingen door corona moeten worden weggewerkt, red.) .”

Imago-probleem
Dat de instroom bij pabo’s stokt komt volgens de directeur van FHKE voor een deel door die corona-effecten. “Studenten nemen eerder een tussenjaar omdat ze twee jaar ‘opgesloten’ hebben gezeten.”

Ook het feit dat pas in 2023 de studiefinanciering heringevoerd wordt speelt mee. Waleson: “Maar de belangrijkste factor voor de instroom is en blijft het imago van het beroep en dat is nu eenmaal aan veranderingen onderhevig.”

Vooral het beeld dat in de media wordt geschetst is bepalend, denkt Waleson. Hoewel ook het salaris een rol speelt. Het is volgens hem dan ook goed dat de salarissen in het basisonderwijs gelijk getrokken worden met die in het middelbaar onderwijs.

Schommelingen in cijfers
Waleson gaat ervan uit dat de instroomcijfers zich de komende jaren herstellen. “Niet alleen bij de pabo’s, maar hbo-breed. Ik werk al dertig jaar in het hoger onderwijs en maak al dertig jaar schommelingen mee in aanmeld- en inschrijfcijfers.”

Toch heeft het dreigende lerarentekort -in 2025 wordt een tekort van 420 fte verwacht- ook zijn aandacht. “Het is zaak dat we meer studenten trekken en studenten beter vasthouden. Vandaar dat we met de Transitie Educatieve Opleidingen (zie kader) werken aan aantrekkelijkere opleidingen.”

Nu zijn de opleidingen in de ogen van Waleson te gefragmenteerd, te verkokerd. Met meer flexibele opleidingen waarin studenten hun eigen leerroute kunnen bepalen, wordt een grotere doelgroep aangeboord, verwacht hij.

Ook ziet Waleson groeikansen bij de zij-instromers. “Maar dan moeten de regels wel versoepeld worden. Nu zijn de eisen nog te streng en worden er te veel drempels opgeworpen. Daardoor verliezen we een deel van de markt. Daar ligt een duidelijke opdracht voor de overheid, de Vereniging van Hogescholen en de po- en vo-raad.” [Ivo van der Hoeven]

Een kleine week geleden kregen studenten van de opleiding tot leraar basisonderwijs te horen dat ze op een andere locatie terecht zullen komen. Als het even kan na de zomer van 2023. Reden? Het teruglopende aantal studenten en de onzekere beschikbaarheid van het schoolgebouw aan De Muntelaar.

Voor huidige studenten die de opleiding in Veghel volgen wordt gekeken naar alternatieve locaties in Den Bosch, Eindhoven, Tilburg of Venlo. Maar er wordt ook met hen gesproken over andere mogelijkheden.

“We gaan met studenten in gesprek over wat zij willen”, zegt locatieleider Frans Koevoets. “Daarbij hoort ook het onderzoeken van de mogelijkheid om op een andere plek in Veghel de studie af te maken.”

Naar die ‘andere plek’ wordt volgens Koevoets nog niet gezocht. Daar is het te vroeg voor. “We gaan eerst alles goed in beeld brengen. Er is geen directe haast. In principe mogen studenten hier blijven zolang het kan, maar ze mogen ook nu al naar een andere locatie.” [Tekst gaat verder onder foto's]

Voor die laatste optie zal student Toon in ieder geval niet kiezen. Hij wil zo lang mogelijk in Veghel blijven. “Heel jammer dat de boel hier sluit. Ik hoop dat er iets geregeld kan worden.”

Hetzelfde geldt voor Vincent. “Mijn eerste reactie op het nieuws? Heftig, hoe nu verder. Inmiddels is het een beetje ingedaald en hebben we te horen gekregen dat er wordt gekeken naar mogelijkheden om de studie in Veghel af te maken. We hebben maar een lokaal nodig, dat moet te doen zijn.”

Verwarrend
Ook Jay hoopt dat hij met de rest van zijn studiegenoten in Veghel kan blijven. “Het is allemaal een beetje verwarrend. Een naaiend gevoel. Alsof je een dolk in je rug krijgt. Je kiest voor een school en hoort een jaar later dat de locatie wordt gesloten.”

Jay koos net als Jade met een reden voor deze locatie. Vanwege de kleinschaligheid. Het huiskamergevoel. Een plek waar je echt jezelf kan zijn. Jade: “Als we niet in Veghel kunnen blijven, ga ik naar Den Bosch. Ook daar is het redelijk kleinschalig.”

Leraren
Medewerkers die op de locatie in Veghel werken, behouden hun baan maar zullen wel overgeplaatst worden. Dat geldt dus ook voor Pim Staals, die hier nu drie jaar zit. Hoe jammer hij het ook vindt, hij begrijpt de keuze van Fontys.

“Ik snap het. Heel goed zelfs, maar het blijft vervelend. Ik geef af en toe al les in andere steden en hoop naar Eindhoven te kunnen bij de verhuizing. Dat heeft vooral te maken met mijn privésituatie. Ik word in september vader.” [Karen Luiken]

Fontys Hogeschool Kind en Educatie ontvangt al een aantal jaar steeds minder studenten in Veghel. Bovendien is het niet duidelijk hoelang de locatie nog beschikbaar zal blijven na de zomer van 2023. Tel daarbij op dat de vraag naar een studie tot leraar basisonderwijs in de regio volgens de opleiding prima kan worden voldaan vanuit andere Fontys-locaties, en de reden van het besluit lijkt duidelijk.

Voor huidige studenten die de opleiding in Veghel volgen wordt gekeken naar alternatieve locaties in Den Bosch, Eindhoven, Tilburg of Venlo. Medewerkers die op de locatie in Veghel werken, behouden hun baan maar zullen wel overgeplaatst worden.

Het voorgenomen besluit is inmiddels goedgekeurd door het college van bestuur van Fontys. De centrale medezeggenschapsraad moet zich er nog wel over buigen. [Karen Luiken] 

Jeugdhulpverlener en leerkracht overleggen doorgaans buiten de klas over sociaal-emotionele problemen van kinderen. “Wij brachten hen juist daar samen”, vertelt projectleider Haasen van OSO. “Groepsgerichte, preventieve basisondersteuning maakt het mogelijk kwetsbare leerlingen in hun eigen klas op te vangen, in plaats van hen door te verwijzen naar de jeugdhulpverlening.”

Problemen snel tackelen
Zowel in het speciaal als het regulier onderwijs (en in de geledingen po, vo en mbo) stak het onderzoeksteam haar licht op. Naast Fontys werden de onderzoekers ondersteund door de Radboud Universiteit, het Nederlands Jeugd Instituut (NJI) en het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO). De laatste, zo meldde Bron destijds al, stelde subsidie beschikbaar voor het onderzoek.

Concreet is er in de klas samengewerkt in themalessen over bijvoorbeeld hechting en onderling respect. “Een aanwezige jeugdhulpverlener herkent de patronen achter boosheid of andere emoties van een kind”, legt Haasen uit. “De leerkracht kan met die informatie gelijk aan de slag.” 
Zo verbetert, met name in het basis- en het speciaal onderwijs, de interactie van leerlingen met leerkracht en klasgenoten, en gaat ook hun taakmotivatie omhoog.

Pedagogische competenties versterkt
Naast de klassensituatie is er aangehaakt bij bestaande projecten van gemeenten. “Bijvoorbeeld het Jongeren Service Punt (JSP) voor vo en mbo in Venray. Hun medewerkers gingen de klas in en werden zichtbaar. Dat maakte het voor leerlingen gemakkelijker om bij hen aan te kloppen voor hulp.”

Overigens hebben ook leerkrachten baat bij de nauwe samenwerking met jeugdhulpverleners. “Doordat ze samen op de lessen reflecteren, voelen leerkrachten zich minder ‘handelingsverlegen’. Hun pedagogische competenties nemen toe. Zij ervaren dat ze ook zelf zaken vlot kunnen trekken.” 

En als ze er toch een jeugdhulpverlener bij willen halen, is dat een stuk laagdrempeliger geworden: “Ze melden een leerling niet aan bij een officieel loket, maar sturen een appje naar iemand die ze toch al kennen.”

Corona vormt bevestiging
De context van de klassensituatie heeft als voordeel dat er aandacht is voor meerdere kinderen tegelijk. “Het gebruikelijke zorgmodel is: één leerling en meerdere specialisten daaromheen.” De onderzoekers hanteerden een Amerikaans model, dat feitelijk omgekeerd werkt. “In dit geval benaderen leraren en jeugdhulpverleners een grote groep leerlingen. Met als doel vooral het verstevigen van de basis en probleempreventie.”

Voor Haasen was de coronacrisis juist een bevestiging dat deze aanpak werkt. “Er zijn in ons land veel metingen gedaan naar de effecten van corona bij leerlingen. Over de hele samenleving genomen, daalt dan het welbevinden. Maar de ruim 1000 kinderen in ons onderzoek blijken beter om te gaan met die gevolgen. In sommige groepen leerlingen is er zelfs een stijging van het welbevinden voor én na corona.”

Pril
Door het grote aantal verwijzingen is de druk op de jeugdzorg enorm. Of de nauwe samenwerking in de klassensituatie daadwerkelijk leidt tot minder intakes weet Haasen nog niet. “Maar ik kan me voorstellen dat dit zo is. Beide genoemde aspecten – meer welbevinden bij de leerling en meer competentiegevoelens bij de docent – kunnen het aantal verwijzingen voor de jeugdhulpverlening gunstig beïnvloeden.”

Echter, voorzichtigheid blijft geboden. “Het is de allereerste keer dat deze vorm van samenwerking wordt onderzocht. De gevonden effecten zijn positief, maar het is te vroeg om daaraan verregaande conclusies te verbinden.”

Module ‘samenwerken’
Het onderzoek laat ook zien hoe essentieel de competentie ‘samenwerken’ is. Dat is volgens Haasen iets waarop de Fontys-Instituten kunnen voortborduren, bijvoorbeeld in de vorm van een vaste module in het curriculum. 

“Gaandeweg het project groeide het vertrouwen in het ‘interprofessioneel handelen’ en het geloof in een gemeenschappelijk doel. De betrokken professionals leren dit nu al doende… maar tijdens hun opleiding blijkt er amper aandacht voor. Daarvoor mag best meer ruimte komen.” [Frank van den Nieuwenhuijzen]