Na een silence disco op maandagavond, gevolgd door een korte nacht, werden de nieuwe journalisten in spé dinsdagochtend om 08.15 uur bij MindLabs verwacht. Eerst was het tijd voor een dagstart, waarbij de slaperige ogen bij veel aanwezigen nog half dicht hingen, om vervolgens na een paar bakken koffie door te gaan met de bezoekjes van verschillende gastsprekers. Verspreid over meerdere groepen woonden de studenten drie sessies bij.

Op zoek naar Marlotte
Studenten konden aansluiten bij sessies met Gijs Sanders, presentator bij BNNVARA, en media-expert Victor Vlam. Maar ook met Lizzy Diercks, momenteel werkzaam bij DPG Media maar eigenlijk vooral bekend van de best beluisterde Nederlandse podcast ooit: ’Op zoek naar Marlotte’. Daarmee ging ze vorig jaar hartstikke viral vanwege het bizarre verhaal dat de podcast vertelt. Dat gaat namelijk over Annika, een medewerkster van de Kindertelefoon die jarenlang werd voorgelogen over een ‘ernstig mishandeld’ meisje dat - zo bleek later uit onderzoek van Lizzy Diercks - nooit heeft bestaan.

In een gesprek met studenten vertelt de journaliste hoe die zoektocht is gegaan, welke reacties ze kreeg en wat het onderzoek met haar heeft gedaan. “Ik vond het best heftig dat de podcast zo viral ging”, vertelt ze. “Dit verhaal gaat om echte mensen, het is echt gebeurd. Dat heeft wel wat me gedaan, maar natuurlijk niet zoveel als met de slachtoffers. En los daarvan ben ik natuurlijk ook trots dat het zo groot is geworden. Natuurlijk lig je onder een vergrootglas als iets viral gaat, maar ik denk dat je als journalist blij bent dat je gelezen wordt. Daar schrijf je immers voor.”

Diercks vertelt ook dat de tijd waarin zij journalist werd, heel anders is dan de huidige tijd. Waar Diercks dagenlang zocht naar allerlei documenten, hoeven studenten nu alleen maar op een paar AI-knoppen te drukken om diezelfde informatie te krijgen. “Dat maakt het allemaal wel een stuk makkelijker”, lacht ze. “Dan hoef je al dat vervelende werk niet meer te doen. Maar tegelijkertijd natuurlijk ook lastiger, want je moet je feiten wel extra goed checken.”

Dat is dan ook de tip die ze de nieuwe studenten wil meegeven: wees zorgvuldig. Publiceer pas een verhaal als je zeker weet dat alles klopt. Maar ook: “Lees iedere dag de krant. Of kijk naar nieuws via TikTok, social media, de televisie, wat dan ook. Consumeer iedere dag twintig minuten nieuws en je creëert binnen vier jaar tijd een kennisvoorsprong die heel veel anderen niet hebben.”

Goed beeld
Carmen, Tess, Fleur en Ilay, vier studenten die bij de sessie van Diercks aanwezig waren, kenden de podcast allemaal niet. Ze hadden er via TikTok wel over gehoord, maar hadden ‘m niet beluisterd. Toch vonden ze de dingen die de journaliste vertelde, heel interessant. “We krijgen vandaag een goed beeld van wat journalistiek precies inhoudt”, klinkt het. "Het is heel leuk dat we veel verschillende verhalen horen van diverse mensen die allerlei werkzaamheden in de journalistiek doen."

Precies wat de bedoeling was, vertelt mede-organisator Esmee. “We hebben met de gastsprekers geprobeerd een divers aanbod te verzamelen dat laat zien op welke manieren je in het werkveld terecht kan komen. Als podcast-maker, sportjournalist, maar ook als media-expert of onderzoeksjournalist. We willen laten zien dat er meerdere wegen zijn die naar Rome leiden, zodat onze nieuwe studenten met een open vizier de opleiding in kunnen gaan.”

Foto bovenin: Lizzy Diercks

“Er is veel gebeurd sinds de laatste keer dat we elkaar in januari spraken. We hebben er een hele periode op zitten en ook de laatste periode is al bijna afgelopen. In het derde blok zijn we druk bezig geweest met de gemeenteraadsverkiezingen. Het begin daarvan ging supergoed, maar op de dag van de verkiezingen overleed mijn oma, waardoor ik daar niet bij kon zijn.

Ik liep wat achterstand op. In de week van het overlijden van mijn oma zou ik namelijk mijn portfolio in moeten leveren, maar ik had twee van de drie opdrachten nog niet kunnen voltooien. Ik miste ook een feedbackmoment, maar gelukkig mocht ik mijn werk twee weken later alsnog opsturen en heb ik alles gehaald. Ik ging voor een ‘voldoende’, maar kreeg uiteindelijk een ‘goed’. Daar was ik echt heel blij mee.

En het was ook nodig, want ik wil in augustus stage gaan lopen in Curaçao en de hele reis daarvoor is al geboekt. Mijn stage gaat echter alleen door als ik mijn propedeuse haal, en daar moest ik zowel de derde als vierde periode voor halen." [Tekst gaat verder onder de foto's]

"De vierde periode is in volle gang en staat in het teken van de Europese Unie. In het kader daarvan zijn we een paar weken terug een dagje naar het Europees Parlement in Brussel geweest, waar we de persruimte mochten zien, een rondleiding door de plenaire zaal kregen en een persconferentie bij mochten wonen.

De persconferentie was leuk om mee te maken, maar duurde met anderhalf uur ook net iets te lang. Er waren tal van journalisten uit heel veel verschillende landen aanwezig die allemaal een andere taal spraken (al dan niet met een onverstaanbaar accent) en het hadden over onderwerpen waar ik niks vanaf wist. En ik had heel veel honger. Dus ik was er al snel uit dat dit niet iets is wat ik ambieer voor mijn toekomstige carrière.

Naast Brussel hebben we deze periode ook nog een ander tripje op de planning staan. Maandag vertrekken we met de klas naar Praag, waar we in contact willen komen met journalisten om het te hebben over de verminderde persvrijheid in Tsjechië. Maar uiteraard gaan we daarnaast ook lekker zwemmen en naar kroegjes, want het wordt prachtig weer.

Na Praag moeten we nog een weekje naar school, daarna hebben we vakantie. Het is nog wel even spannend of ik alles haal, omdat ik – zoals ik al zei – héél graag naar Curaçao wil. Maar ik doe echt mijn best en sta er redelijk goed voor. Ik heb vertrouwen in mezelf, nu maar hopen dat mijn docent dat ook heeft. Het plan is om op 21 augustus naar Curaçao te vliegen. Tot die tijd ga ik eerst nog naar Mallorca met mijn beste vriendin, werken, geld verdienen en een afscheidsfeestje geven. Ik hou wel van een feestje en dit lijkt me een goede reden om er een te organiseren!”

Twee jaar geleden zijn twee lectoraten van Fontys Mens en Gezondheid en Fontys Journalistiek een onderzoek gestart naar clichébeelden uit de zorg, plus daarbij de vraag hoe je verpleegkundigen, verzorgenden IG en verpleegkundig specialisten het beste in beeld kunt brengen. Dat deden ze in samenwerking met ZonMw V&V, een financieringsorganisatie van innovatie en onderzoek in de gezondheidszorg, 

Voor het onderzoek is ook een eerdere studie van docent-onderzoeker Jessie van Wijk gebruikt, gericht op de representatie van verpleegkundigen in de Nederlandse krantenmedia. Telkens kwam hetzelfde beeld terug: “We zien steeds dat verpleegkundigen vaak anoniem en stereotyperend worden afgebeeld”, zegt Van Wijk.  

Verschillende rollen
Een verpleegkundige is op beeld bijna altijd een blonde vrouw aan een bed of achter een medicijnkastje, vaak in het wit gekleed; de typische ziekenhuiskleur. Maar, zegt lector Pieterbas Lalleman van het lectoraat Verpleegkunde door de Tijd, die namens Mens en Gezondheid meedeed aan het onderzoek voor ZonMw: “Het gros van de verpleegkundigen werkt helemaal niet in het ziekenhuis, maar in de wijk of voor de langdurige zorg.” 

De rollen die een verpleegkundige kan hebben, rijken volgens hem veel verder dan de directe patiëntenzorg. “Bij Fontys proberen we onze verpleegkundigen heel breed op te leiden. En ja: daar hoort patiëntenzorg bij, maar zeker in de laatste decennia is daar ook heel veel ander werk bij gekomen. Ze kunnen bijvoorbeeld ook zij aan zij staan met bestuurders. Dat zien we alleen bijna niet terug in bestaande beeldbanken.” 

Beeldwijzer met tips
Het doel van het onderzoek voor ZonMw V&V was het ontwikkelen van een praktische beeldwijzer, die ervoor moet zorgen dat er meer representatieve beelden gemaakt worden over het werk dat verpleegkundigen doen. Daarin staan vijf tips centraal, te beginnen met: breng zorgprofessionals herkenbaar in beeld. Zorg voor een afspiegeling van de samenleving en breng verschillende sectoren in beeld. Ga dus niet alleen in op ziekenhuispersoneel, maar ook op wijkverpleging, GGZ, gehandicaptenzorg en GGD. Laat binnen die sectoren diversiteit van werkzaamheden zien én maak de handelingen en expertise van verpleegkundigen zichtbaar.   

Verder staan er ook nog fotografische aanwijzingen in, zoals: zet zo weinig mogelijk in scène, houd de werkomgeving zoveel mogelijk intact, gebruik zoveel mogelijk natuurlijk licht en wissel af tussen close-ups en totaalshots.  

Rol voor journalist
De beeldwijzer is bedoeld voor zowel verpleegkundigen als fotojournalisten. Lalleman: “We kunnen wel zeggen dat verpleegkundigen harder hun best moeten doen om uit te leggen wat hun werk is, maar er is hier ook een rol weggelegd voor journalisten. Want die gebruiken de beelden; zij bepalen welke foto’s er bij hun artikelen komen te staan. Dat is toch wel een heel belangrijk punt uit het onderzoek: dat de verantwoordelijkheid grotendeels bij de journalist ligt.” Van Wijk gaat daar met behulp van een verkregen promotiebeurs in de komende jaren meer onderzoek naar doen. 

Of het probleem daarna is opgelost? Daar durven Lalleman en Van Wijk geen harde uitspraken over te doen. AI werkt in ieder geval niet bepaald mee, vinden ze allebei. “Want als jij AI vraagt om een AI-gegenereerd beeld van een verpleegkundige, dan krijg je nog steeds het stereotype beeld dat we juist níét willen zien.” 

Behalve Lalleman en Van Wijk werkten ook Daniëlle Arets, Michiel Bles en Karlijn ten Cate van Fontys Journalistiek mee aan het onderzoek.

Tijdens haar festivalbezoeken en opdrachten voor verschillende werkgevers in de muziekbranche vroeg de Journalistiek alumna zich steeds één ding af. Hoe komt het dat zoveel succesvolle dj's uit Nederland komen? Die vraag staat centraal in haar boek, waarin ze onderzoekt hoe Nederland kon uitgroeien tot het grootste dj-land ter wereld. Daarvoor sprak ze tientallen mensen uit de dancewereld en dook ze in de geschiedenis van housemuziek, beleid en uitgaanscultuur. “Het afgelopen jaar heb ik onderzocht wat er nou precies in het water zit in Nederland, waardoor wij zoveel succesvolle dj’s hebben”, vertelt ze.

Volgens Van Gorsel speelde de Nederlandse overheid daarin een grotere rol dan veel mensen denken. Waar andere landen streng optraden tegen housefeesten en raves, was Nederland relatief tolerant. “In Engeland was er een wet waardoor je niet met auto’s mocht samenkomen als er housemuziek klonk. En in New York had je burgemeester Rudy Giuliani, die zo anti-uitgaan en anti-drugs was dat dansen in clubs zonder speciale vergunning verboden werd.”

Mannenwereld
In haar boek besteedt Van Gorsel ook aandacht aan het gebrek aan vrouwen binnen de dancewereld. Dat viel haar tijdens haar onderzoek direct op. “Negentig procent van de mensen die ik heb geïnterviewd waren man, en dat vind ik zo jammer.” Volgens haar is ook het seksisme binnen de industrie zichtbaarder geworden. “Je hoort steeds vaker dat vrouwen alleen geboekt zouden worden vanwege hoe ze eruitzien of wat voor topje ze dragen, terwijl niemand zich afvraagt wat een man aantrekt.” 

Waar die toename vandaan komt, weet ze niet precies. “Vroeger waren er maar een paar vrouwelijke dj’s en die kregen eigenlijk alleen maar complimentjes. Waarschijnlijk hangt het samen met de bredere toename van seksisme in het algemeen.”

Dj als ambacht
Met haar boek wil Van Gorsel laten zien dat het leven van dj’s vaak minder glamoureus is dan mensen denken. Ze hoopt dat lezers meer waardering krijgen voor zowel het vak als de Nederlandse dancescene. “Sowieso is dj-en niet zo makkelijk als het lijkt. Natuurlijk kan tegenwoordig veel met één druk op de knop, maar er zijn nog steeds dj’s die echt met platen werken, handmatig mixen en allerlei technieken beheersen.” 

Daarnaast draait het volgens haar niet alleen om techniek. “Je moet ook een sfeer aanvoelen en een publiek kunnen meenemen.” Ook de mentale druk binnen de industrie is volgens de alumna groot. “Kijk bijvoorbeeld naar Avicii. Ook Armin van Buuren is heel open geweest over hoe zwaar het voor hem is. Hardwell heeft er zelfs een tijdje uitgelegen en Nicky Romero overwoog om helemaal te stoppen." Het leven van een dj is eigenlijk best eenzaam, verklaart Van Gorsel. “Je bent constant onderweg, staat iedere avond op een podium en komt daarna alleen terug in een lege hotelkamer.”

Geheim 
Daarin zit niet het geheim van succes, maar waarin dan wel? Dat blijkt uiteindelijk een samenloop van verschillende omstandigheden. “Waaronder dus onze relatief coulante overheid, onze technische kennis en - vond ik persoonlijk heel verassend - het feit dat Nederland een klein land is.” 

Hoe dat precies zit, lees je vanaf 28 mei in het boek 'For the Record: waarom de meest succesvolle dj's uit Nederland komen'. Een boek over een vak dat altijd zal blijven bestaat, aldus Van Gorsel. “Want we willen ook blijven dansen. Dit boek geeft mensen die graag naar festivals gaan een kijkje in wat daar allemaal achter zit. En ik hoop dat mensen na het lezen ervan extra trots zijn op onze dj's.”

Nederland was een van de vijf landen die dit jaar met een boycot afzag van deelname omdat het oorlogvoerende Israël wel mee mocht doen. De overige vier ontbrekende landen waren Spanje, Ierland, Slovenië en IJsland. Toch werd het festival wel op de Nederlandse buis uitgezonden, iets wat Tom van den Oetelaar vreemd vindt. Naast docent bij Fontys Journalistiek is hij ook een groot songfestivalfan én -kenner. 

“Mijn fascinatie voor het songfestival ontstond eind jaren ’90”, vertelt hij. “Toen had je televisiepresentator Paul de Leeuw die het songfestival leuk maakte door al die liedjes te zingen. Hij zorgde ervoor dat ik een cd’tje ging halen met songfestivalliedjes en liet me inzien dat dit toch wel heel leuk was.”

Het bleef niet bij dat ene cd’tje: Van den Oetelaar ging singles sparen en zijn verzameling dijde langzaam maar zeker steeds verder uit. “Jaren later werd mijn fascinatie nog groter toen ik voor mijn toenmalige werkgever Omroep Brabant als verslaggever naar het songfestival mocht. Dat heb ik jaren gedaan. Om vervolgens vanaf 2011 ook drie jaar lang als schrijver van de teksten voor de commentatoren – toen Jan Smit en Daniël Dekker – bij het songfestival te werken. En tja, zo ben ik dus tot diep in de haarvaten van het songfestival beland.” 

Politiek randje
De docent is bij dertien edities aanwezig geweest, soms werkend, soms in het publiek. Zijn laatste bezoekje was in 2019, toen Duncan Laurence in Rotterdam de winst in de wacht sleepte. Sindsdien kijkt hij het songfestival (vaak samen met zijn vrienden, die eveneens fan zijn) gewoon op de buis. Net als afgelopen zaterdag, toen Van den Oetelaar Israël in de finale op de tweede plek zag eindigen. “Dat was verrassend, want Israël had een reële kans om eerste te worden.”

Het land had een goede inzending, vindt de docent, maar toch vindt hij het een opluchting dat het niet op de eerste plaats is geëindigd. Een politiek spelletje wil hij het songfestival niet noemen, want dat is te speels uitgedrukt, maar een politiek randje heeft het toch zeker wel. Altijd ook gehad, trouwens. “Het is best ernstig wat er zich afspeelt. Wat er in de wereld gebeurt, heeft zijn weerslag op het songfestival. In de jaren ’90 had dat een positief effect toen de Berlijnse Muur viel en er meer landen deel gingen nemen. Maar nu zie je met de oorlog in Israël het tegenovergestelde effect; landen vallen juist weg. Het songfestival is niet langer een plek van hoop, maar van verdeling. “

Boycot 
De keuze van Nederland om niet mee te doen aan het liedjesfestijn, vindt Van den Oetelaar een juiste, maar volgens hem had de boycot ook wel wat harder gemogen: “Het is stom dat het alsnog is uitgezonden op de Nederlandse televisie. Een boycot is een boycot. Kies er dan voor om er helemaal niks mee te doen.”

Hoe dat volgend jaar zal zijn? Grote kans dat Nederland dan ook niet meedoet. “En dat is jammer. Zonder deelname is het songfestival natuurlijk een stuk minder leuk, ook het toeleven ernaartoe. Het leeft gewoon minder. Maar ik blijf wel fan en Nederland zal in de toekomst echt wel weer meedoen. Studenten denken dat overigens ook; vorige week gaf ik samen met mijn collega Paul Geerts een les over het songfestival en daar was verrassend veel animo voor.”

Foto bovenin: Tom van den Oetelaar op de rode loper van het Eurovisie Songfestival van 2013.

Jaarlijks verhuizen veel Caribische studenten naar Nederland voor een studie omdat er in hun eigen land weinig mogelijkheden zijn voor passend onderwijs. Een groot deel daarvan, zo bleek uit een eerder onderzoek van de Nationale ombudsman, kampt met psychische problemen zoals depressieve klachten en eenzaamheid. En ook het nieuwe rapport van de Onderwijsraad laat zorgwekkende feiten zien: een kwart van de Caribische jongeren die kiezen voor een studie in Nederland, stopt vroegtijdig met die studie, met name door taalproblemen. 

Maar dat is nog niet alles, want Caribische jongeren blijken ook onvoldoende voorbereiding te krijgen voor hun komst naar Nederland. Sarah, Michaelanne en Sebastian weten dat als geen ander. Zij verlieten hun thuisland voor een technische studie bij Fontys en zijn vier maanden lang gevolgd door de drie Journalistiek-studenten Benthe Kuijpers, Wouter van den Berg en Gijs van Iwaarden voor de documentaire ‘Crossing Oceans, Chasing Dreams’. Donderdagavond vond de première daarvan plaats in Tilburg.

Eerste maanden
“De documentaire gaat over de levens van drie Caribische studenten in de eerste maanden nadat zij in Nederland zijn geland voor hun studie hier”, vertelt Benthe. “We laten het vertrek zien, de komst in Nederland en de gebreken waar ze hier mee te maken krijgen. Een onderdeel daarvan is dat ze als Nederlandse burgers, want dat zijn ze, toch tussen wal en schip vallen op het gebied van begeleiding. Maar ook de vele veranderingen waar ze mee te maken krijgen, horen daarbij. Dat kan heel ingrijpend en heftig zijn.”

Gijs vult haar aan door te zeggen dat ook het verschaffen van informatie heel lastig kan zijn voor Caribische studenten. “In de docu komt naar voren dat dit niet altijd even goed gaat. Je ziet dat ze tegen heel veel dingen aan lopen.” En er is sprake van kansenongelijkheid, zegt Wouter. “Michealanne, één van de drie hoofdpersonen, gaat naar een Career Event van Fontys, maar komt daar niet aan een baan omdat ze de Nederlandse taal niet vaardig is.”

Bangmakerij
Oneerlijk? Ja. De waarheid? Ook ja. En hoewel die soms keihard is, blijven de voor de documentaire gevolgde studenten toch veelal positief. “Ik mis mijn familie en vrienden heel erg, het was zwaar om ze achter te laten. Ik moest bij mijn aankomst in Nederland veel zelf uitzoeken en het is een enorme stap geweest, maar toch zal het ’t uiteindelijk allemaal waard zijn”, zegt Sebastian. 

Sterker nog: het is het nu al waard, vindt Sarah. “De eerste maanden waren beter dan wat iedereen me in Aruba vertelde. We werden een beetje bang gemaakt voor de komst naar Nederland. We zouden het koud gaan krijgen, eenzaam zijn. En natuurlijk is dat soms ook zo, maar het was niet zo erg als het beeld dat geschetst werd. Zodra je je aan kunt passen aan alles wat er hier in Nederland gebeurt, inclusief de plotseling overstekende fietsers op straat, dan wordt het allemaal een stuk comfortabeler.”

Bron schreef vorig jaar een serie over Caribische studenten. Je kunt daar hier meer over lezen. 

Dat deden ze door studenten donderdagmiddag gratis naar de bioscoop te lokken voor een vertoning van de A24-film ‘The Drama’, met Zendaya en Robert Pattinson in de hoofdrol. En toegegeven: het was met zomerse temperaturen die in Tilburg opliepen tot wel 24 graden misschien niet de meest ideale middag om in de Cinecitta te spenderen. Maar hé: gratis werkt altijd. En dat bleek ook aan de opkomst. De 27 studenten die zich hadden aangemeld, kwamen ze (bijna) allemaal.

Andere blik
Sommige studenten gaven acte de présence omdat ze simpelweg zin hadden in een gratis bioscoopmiddagje, andere kwamen om iets meer diepgang. Zo waren Kysha en Mieke-Marie aanwezig om hopelijk nog iets bij te kunnen leren voor hun opleiding tot Docent Beeldende Kunst en Vormgeving. “Wij zijn nu bezig met het maken van een eigen film en het leek ons daarom interessant om hier met een andere blik naar een film te kijken.”

Een antwoord waar Twan Arts en Wessel van Wanrooij blij mee zullen zijn, aangezien zij als docent van de minor Filmeducatie pleiten voor meer aandacht voor het onderwerp film. “Film is namelijk veel meer dan alleen maar entertainment”, stelt Arts. “Je kunt het op heel veel verschillende manieren inzetten. Als educatief middel bijvoorbeeld, maar ook in de beroepspraktijk.” 

Examenvak
Bovendien wordt film met dank aan de landelijke politiek, die zich hier ook al jaren hard voor maakt, een keuze-eindexamenvak binnen het kunstcluster, naast vakken als muziek, beeldende vormgeving, dans en theater. “Scholieren leren hoe ze moeten lezen, schrijven en rekenen, maar niet hoe ze moeten kijken. Terwijl ze dat wel de hele dag doen”, vervolgt Arts. “Met film als vak leren ze beeld beter begrijpen: hoe ze erdoor gemanipuleerd worden, gestuurd worden, maar ook hoe emoties erdoor gestuurd worden.”

Vanuit Fontys Educatie wordt daar al langer op ingespeeld met de minor Filmeducatie, die sinds september 2022 wordt aangeboden. Aanvankelijk werd de minor ontwikkeld voor studenten uit het educatieve domein, maar inmiddels mogen ook andere studenten die iets doet met beeldtaal in beroepscontext zich inschrijven. Dat gebeurt bij studies als Communicatie, Journalistiek of in de economische hoek. “Maar we hebben ook iemand van de hbo-opleiding Kust- en Zeemanagement”, vertelt Van Wanrooij.

Gespreksstarter
De meeste studenten die zich voor de minor aanmelden, weten wel een beetje wat ze kunnen verwachten. Maar dat geldt niet voor iedereen. “Sommigen denken dat ze tijdens de minor alleen maar films kijken, of zelf een film gaan maken. Dat doen we ook, maar het is echt veel breder. We benadrukken de kracht van film en laten zien hoe sterk dit medium is. Je kunt het inzetten als gespreksstarter, je kunt er een boodschap mee overbrengen. Het is veel meer dan alleen een vorm van entertainment.”

De richtlijnen zijn opgesteld in samenwerking met het lectoraat Ontwerpen aan de Journalistiek, de examencommissie en Onderwijs-programmaleider Harmen Groenhart. De conceptversie van de nieuwe richtlijnen werd gepresenteerd op een collectieve studiedag. “Docenten konden daar feedback geven en we hebben het vervolgens aan de opleidingscommissie voorgelegd. Op basis daarvan zijn de laatste aanpassingen gedaan”, vertelt Groenhart.  

Die betrokkenheid was volgens de programmaleider essentieel: "Dat je AI mag gebruiken staat vast, dat je er transparant over moet zijn ook. Maar er zijn momenten dat het niet gewenst is, en daar hebben we ons nu op gefocust.” Hij vult aan: “Dat staat nergens in de oude richtlijnen duidelijk beschreven en kan per opleiding verschillen."  

Richtlijnen 
Binnen de journalistiek draait het om authenticiteit en verantwoordelijkheid. Groenhart legt uit: “Je moet zelf nadenken en voelen hoe het is om er verantwoordelijk voor te zijn. Daarom moet je binnen de opleiding leren omgaan met generatieve AI.” Waar eerdere richtlijnen vooral benadrukten wat er wel mocht, ligt de nadruk nu op wat niet is toegestaan. De aangescherpte regels zijn gebaseerd op drie kernprincipes: transparantie, werk ook zonder AI, en blijf zelf nadenken.  

Concreet betekent dit onder andere dat de kern van een journalistieke bewering of onderbouwing altijd door de student zelf moet worden gedaan. Een journalist is zelf verantwoordelijk voor insteek, beweringen en duiding. AI mag daarom geen conclusies, analyses of aanbevelingen formuleren. Dat zijn vaardigheden die een journalist zelfstandig moet beheersen.   

Daarnaast stellen de richtlijnen dat het niet is toegestaan om gegenereerde beelden of audio te presenteren als werkelijkheid. En er mogen geen reflecties gegenereerd worden. In de richtlijnen staat duidelijk opgenomen dat enkel de student zelf iets zinnigs kan zeggen over zijn of haar ontwikkeling. 

Wat mag er dan wel?
Dat er is beschreven wat er allemaal niet mag met generatieve AI, betekent niet dat het totaal verboden is. De richtlijnen beschrijven namelijk ook wat er wél is toegestaan. Zo mag generatieve AI gebruikt worden als sparringpartner bij het schrijven van teksten. Denk hierbij aan structuurvoorstellen voor hoofdstukken, inspiratie en hulp bij het bepalen van een invalshoek. 

Ook taalcorrecties, hulp bij formulering en eindredactie zijn toegestaan. Verder mag generatieve AI ingezet worden om teksten te vertalen en om te brainstormen over onderzoek en interviewvragen. Tot slot mag het ondersteunend worden toegepast bij onderzoek. Dit allemaal met de kanttekening dat de output goed gecontroleerd wordt. 

Leerdoel én toetsvraagstuk 
De nieuwe richtlijnen stellen dus duidelijke grenzen aan het gebruik van generatieve AI, en dat is niet zonder reden. “We willen echt dat studenten ermee om kunnen gaan”, benadrukt Groenhart. AI wordt binnen het onderwijs dan ook steeds verder geïmplementeerd. 

Ook tussen de journalistieke opleidingen onderling wordt er actief gespard over het gebruik van AI. “De kennis over AI als maatschappelijk fenomeen, daar staan we met alle opleidingen wel achter. Een journalist moet begrijpen hoe AI werkt, net zoals ze moeten weten hoe de economie en de maatschappij werken”, vertelt Groenhart. “Maar hoe journalisten AI precies moeten gebruiken, daar zijn we nog niet collectief over uit.”  

Naast onderwijsinhoud speelt ook de toetsing een belangrijke rol. Om de nieuwe richtlijnen te waarborgen is de toetscommissie momenteel bezig om alle onderwijseenheden in kaart te brengen om te beoordelen hoe ‘AI-proof’ de bewijsstukken zijn. 

Daarnaast wordt binnen het afstuderen geëxperimenteerd met aangepaste toetsvormen. Studenten studeren namelijk af met een portfolio en een assessment van twee uur, waarin ook een performance-opdracht zit. Tijdens die opdracht mogen studenten een half uur lang niet online werken. “Op deze manier krijgen we meer zicht op de kwaliteiten van de student. We weten dat studenten ChatGPT gebruiken, dus de vraag is of we dan het werk van de student of die van AI zien.”

De altijd sociale ‘blikjeskoning’ van Tilburg heeft een paar herkenbare punten. Te beginnen met zijn opvallende met blikjes bedekte hoofddeksels. Hij rijdt rond in een scootmobiel die voorzien is van twee grote tonnen (voor de blikjes natuurlijk), en je vindt hem meestal in de buurt van drukke plekken, zoals de Korte Heuvel, poppodium 013 of het Spoorpark.

Wie hem niet persoonlijk kent, zal misschien denken dat hij één van de vele blikjesrapers van Tilburg is. Maar hij is veel meer dan dat, weten Journalistiek-studenten Pien van Groenendaal en Meike Notenboom inmiddels. Zij kozen Teun uit als onderwerp voor een schoolopdracht. “We moesten een doelgroep kiezen waarvan je het gevoel hebt dat ze niet goed worden neergezet in de media”, legt Pien uit.

Dat werden dus blikjesrapers, waarvan veel mensen vaak denken dat het overlastveroorzakers zijn. “Maar Teun is juist het tegenovergestelde. Hoe vaker we hem spraken, hoe meer we over hem te weten kwamen. En hoe triester zijn verhaal eigenlijk werd. We wilden hem heel graag als onderwerp voor een documentaire, daar stemde hij mee in.”

Herseninfarct
Teun woont nu twee jaar in Tilburg na eerst jarenlang in Rijen te hebben gewoond. Ooit was hij een man die nooit stilzat. Iemand met een eigen bedrijf, een prachtige zangstem die hij maar al te graag aan het publiek liet horen en iemand met een familie. Maar dat hele leven viel als een kaartenhuis in elkaar toen zijn moeder ziek werd en niet veel later overleed. Vijf weken later overleed ook zijn zus. 

Teun had een eigen bedrijf en was vanwege de torenhoge kosten niet verzekerd, dus stoppen met werken zat er niet in. Hij bleef doorgaan, doorgaan, doorgaan. Met in totaal drie herseninfarcten als gevolg. Ook brak hij tot twee keer toe zijn rug. ‘Toen was het einde verhaal’, hoor je hem emotioneel zeggen in de documentaire van Pien en Meike.

“Toen wij hem voor het eerst spraken, hadden we geen idee dat hij zo’n heftig leven heeft gehad”, zegt Pien. “Ons idee voor de schoolopdracht was eigenlijk om meerdere blikjesrapers uit Tilburg te spreken, maar toen we wisten welk verhaal er achter Teun schuilging, veranderden we van gedachten. We hadden geen andere mensen nodig. Dit was een verhaal op zich.” 

Geen vrienden
Pien en Meike volgden Teun een paar dagen door de straten van Tilburg. Straten waar hij dagelijks meerdere keren met zijn scootmobiel doorheen rijdt om – zijn woorden – ‘een bietje die bakken af te struinen’. Niet alleen voor het geld, maar vooral om het contact met mensen te blijven houden. Om bezig te blijven. 

Het resultaat is een documentaire waar de twee studenten ‘uitmuntend’ mee beoordeeld zijn door school én die gepubliceerd is door Omroep Tilburg - vandaar ook dat Bron erover schrijft. Het is een project waar ze niet alleen zelf ontzettend trots op zijn, maar waar ook hoofdrolspeler Teun een traantje om heeft moeten laten. En waar misschien wel een eeuwige vriendschap uit ontstaan is. 

“We spreken Teun nog regelmatig. Met kerst ben ik nog bij hem langs geweest omdat hij alleen was. Hij heeft geen vrienden of familie, dus ik heb cadeautjes voor hem meegebracht en we hebben samen kerstlampjes opgehangen.”  

Omdat studenten van de opleiding Journalistiek ook te maken kunnen krijgen met intimidatie, krijgen zij zowel in hun eerste als laatste leerjaar les over dit thema. Fontys werkt daarvoor nauw samen met Persveilig, die de lessen verzorgt in de vorm van bijvoorbeeld rollenspellen. Ook is het een aandachtspunt vanuit het management, mentoren en bij stagebegeleiding, en doen zij er alles aan om dit onderwerp constant bespreekbaar te maken en te ondersteunen waar nodig. 

En nodig is het. Alleen in de afgelopen dagen verschenen er al verschillende berichten die dit bevestigen. 

Kijk naar Delft, waar vorige week de journalist slash vlogger Bender belaagd en bekogeld werd door tientallen jongeren. Of iets verder dan dat: Sierra Leone, waar het voor journalisten bijna onmogelijk is om te schrijven over de voortvluchtige crimineel Jos Leijdekkers, alias Bolle Jos, vanwege de verslechterde persvrijheid in het West-Afrikaanse land. Meerdere journalisten kregen daar te maken met intimidatie.

Provocerend
Ook dichterbij huis is daar sprake van. Namelijk bij Sebastiaan Quekel, in 2013 afgestudeerd bij Fontys Journalistiek. Hij houdt zijn Instagram-volgers regelmatig op de hoogte van de soms provocerende berichten die hij ontvangt als journalist die al jaren schrijft voor het Algemeen Dagblad (AD). Afgelopen weekend gebeurde dat ook nog.

“Ik had een stuk geschreven over een conflict tussen Caroline van der Plas en Sander Schimmelpenninck”, vertelt Quekel. “Als je over twee van dat soort bekendheden schrijft, krijg je altijd twee kampen. Je hoeft dan maar een zinnetje op te schrijven dat mogelijk in het voordeel is van een van die kampen, en men schiet al uit de slof. Dat gebeurde nu dus ook.” 

De randjes opzoeken
Quekel krijgt naar eigen zeggen elke dag wel wat berichten binnen, vaak afkomstig van mensen die hem uitschelden of ‘zeggen dat hij zich moet laten opnemen’. “Als schrijver van een artikel ben je altijd de boeman”, zegt hij. “Enigszins snap ik dat ook wel, want als journalist zoek ik met mijn artikelen vaak de randjes op. Schrijf verhalen die mensen raken, of ze daar nou blij, boos of verdrietig van worden. Ik kies daar bewust voor omdat ik een zo breed mogelijk publiek wil bereiken.”

Zelfs als dat gevolgen heeft, de ene keer heftiger dan de andere. De meeste opmerkingen die Quekel krijgt, leest en vergeet hij snel weer, maar soms gaan ze te ver. “In september vorig jaar heb ik aangifte gedaan omdat iemand via Instagram dreigde mijn huis op te blazen. ‘Er gaan bommen vallen’, zei die persoon.”

Gevaarlijke kringen
Quekel schakelde met zijn hoofdredacteur en nam contact op met Persveilig, een initiatief dat zich richt op het verminderen van agressie en geweld tegen journalisten. Afgelopen jaar kwamen daar 262 meldingen binnen, een stijging van 13 meldingen ten opzichte van het jaar daarvoor.  “Die bedreiging was wel pittig. De meeste opmerkingen die ik krijg zijn troep, afkomstig van toetsenbordriddertjes. Daar trek ik me niks van aan en kan ik vaak zelfs wel om lachen. Maar als het serieus wordt, dan schrik je daar wel van.” 

Een paar jaar geleden gebeurde bij zijn toenmalige werkgever Omroep Brabant iets soortgelijks. Hij schreef over een tbs-kliniek waar tbs’ers de dienst uitmaakten. Is daarin gedoken en sprak met medewerkers omdat daar een sterke angstcultuur heerste. Maar op een gegeven moment vond hij in zijn brievenbus een bedreiging waar hij verder geen uitspraken over wil doen. “Je begeeft je als journalist soms in gevaarlijke kringen.”

Toch mag dat volgens Quekel niet betekenen dat je er niet over kunt schrijven. Of wil schrijven. “Nee, het weerhoudt me er niet van om mijn werk te blijven doen. Ik vind mijn baan, waarmee ik elke dag impact kan maken en honderdduizenden mensen bereik, supervet. Ik laat me echt niet klein maken door een paar toetsenbordhelden. Maar tegelijkertijd is het natuurlijk wel alarmerend dat intimidatie tegen journalisten toeneemt.”

“De laatste keer dat we elkaar spraken, was in oktober. Toen zat ik in de afronding van het eerste blok. Nu zijn we alweer bijna klaar met het tweede blok, waarin we tien weken lang bezig zijn geweest met nieuws maken voor een bepaalde gemeente. Elk groepje kreeg een gemeente toegewezen en wij kregen Boxtel, of all places. We hebben in totaal 55 nieuwsartikelen over Boxtel gemaakt.

Vorige week was ik bezig met een artikel over een kerk die omgebouwd wordt tot woningen. Deze week maakte ik een video over een vrouw uit Boxtel die anorexia had en nu ervaringsdeskundige is geworden. Het is heel divers, maar ik moet eerlijk zeggen dat we al het nieuws inmiddels wel gehad hebben. Dus ja, ik ben er eigenlijk wel een beetje klaar mee."

Ambitieus
"Wat ik het leukste vond aan de afgelopen periode, was presenteren. In ons vorige gesprek zei ik al dat ik heel graag in de voetsporen van Eva Jinek of Tim Hofman zou willen treden, en die ambitie heb ik nog steeds. Sterker nog: die is alleen maar sterker geworden. Ik ben erachter gekomen dat ik presenteren ontzettend leuk vind. Dat is echt de reden waarom ik deze studie ben gaan doen. [Tekst gaat verder onder de foto's]

Dus of ik er ooit over na heb gedacht om van studie te switchen? Nee. Drie studiegenoten zijn inmiddels gestopt, maar dat ben ik niet van plan. Ik zit hier op mijn plek, heb het naar mijn zin en heb leuke vrienden waar ik regelmatig mee naar het terras ga. Verder zit ik ook nog steeds bij de studentenvereniging RAAK. Daar doe ik niet heel veel mee, maar af en toe een borreltje of feestje zit er wel in. Gelukkig is alles daar ook heel vrijblijvend."

Warm land
"Dat laatste geldt ook een beetje voor school. We hebben geen verplichte lessen en ik kan vaak wat eerder weg als ik de trein moet halen. Naar de coaching-uurtjes ga ik wel altijd, maar verder ben je vrij in het bijwonen van je lessen. Kijk, als ik bijvoorbeeld voor twee uurtjes naar school moet, dan kan ik die nog wel eens skippen. Aanstaande vrijdag staat er bijvoorbeeld alleen iets ingeroosterd van 15.00 tot 17.00 uur. Het zou illegaal moeten zijn.

Het komende blok ligt de focus op factchecking. Dat vind ik niet het leukste deel, dus ik kijk stiekem al een beetje uit naar volgend jaar. Dan mogen we een minor doen en ik zit erover na te denken om daarvoor naar het buitenland te gaan. Welk land weet ik nog niet, in ieder geval ergens waar het lekker warm is. Het andere deel van het jaar moeten we stage lopen. Dat zou ik het liefst doen bij Eva Jinek, het journaal of Tim Hofman bijvoorbeeld. Ik denk graag groot.”

Bart, laatstejaarsstudent Fontys ICT, herkent dat beeld. Hij studeert Gamedesign, een niche binnen de ICT-sector. "Ik heb al eerder stage gelopen en dat vond ik echt moeilijk om te regelen", vertelt hij. ‘’Nu ben ik opzoek naar een afstudeerstage en loop ik tegen hetzelfde aan.’’ Om de kans op een geschikte plek te vergroten nam Bart extra tijd. "Ik heb er zelfs een half jaar voor uitgetrokken. Dan kan ik rust nemen en zeker weten dat ik iets vind dat bij me past."

Verschillen tussen opleidingen
Toch verschilt het binnen Fontys én binnen iedere opleiding in hoeverre een geschikte stageplek vinden lastig is. Zo vertelt tweedejaars pabo-student Kiki: “Bij ons wordt de stage door school geregeld. Online kun je dan je voorkeuren doorgeven wat betreft locatie, klas, et cetera, en zij regelen dan de plek.” Dat gaat niet altijd even soepel. "Ik heb een enkele keer bij studiegenoten gezien dat er dan iets fout gaat, maar over het algemeen valt dat best wel mee." 

Ook binnen de opleiding Journalistiek ervaren studenten moeilijkheden, al verschilt dat per persoon. Isa begint volgende periode aan haar stage. "Het vinden van een plek vond ik best lastig", zegt ze. "Ik was tegelijkertijd druk bezig met school en moest me ook voorbereiden op de volgende periode. Dat combineren vond ik moeilijk. Je moet keuzes maken, en dat lukt niet altijd goed.’’

Volgens Isa speelt ook de wens voor een specifieke stage een rol. "Ik zie het bij klasgenoten bijvoorbeeld, die per se een radiostage willen. Dan moet je vaak ver reizen en zijn er minder plekken. Ik kan me voorstellen dat dat het extra lastig maakt."

Binnen de opleiding Sportmarketing herkent Brian het probleem vooral bij anderen. “Ik zie dat veel studenten hier tegenaan lopen, dus het is zeker een probleem. Bij mij persoonlijk viel het gelukkig mee.” Volgens de student is een actieve houding essentieel. "Ik ben begonnen met bellen, LinkedIn berichten sturen, dat soort dingen. Als je al connecties hebt, helpt dat enorm. Maar je moet er echt bovenop zitten, anders wordt het lastig."

Zorgelijke ontwikkeling
Frank Steeghs, coördinator van het stagebureau en afstudeerbegeleider bij Fontys Automotive, ziet het probleem duidelijk toenemen. "Voorheen vonden de meeste studenten wel een geschikte stageplek. Dat het nu zo moeilijk is, is wel zorgelijk.”

"Van de 90 stagiaires hebben er 35 nog geen stage bij mij aangemeld", vertelt Steeghs. Hij legt uit dat een deel van deze studenten toch door mogen naar het volgende semester: "We staan toe dat studenten die nagenoeg alle onderdelen van leerjaar 1 en 2 hebben afgerond, gecombineerd met een afgeronde minor, het semester mogen volgen. Dat doen we zodat studenten niet vastlopen."

Toch ziet Steeghs duidelijke verschillen. “Onze voorkeur blijft dat studenten een minor en een stage afronden. In semester 7 zien we een groot verschil: studenten met stage-ervaring zijn aantoonbaar volwassener in hun professionele houding en aanpak.”

De voorbeelden stapelen zich op, vertelt hij. "Een student stuurde dertig e-mails en kreeg slechts twee reacties. Een ander had alles al geregeld, maar kreeg vlak voor de start te horen dat de stage toch niet doorging."

Meerdere factoren
Volgens Steeghs zijn er verschillende oorzaken. “Sommige bedrijven hebben simpelweg niet de capaciteit om een stagiair goed te begeleiden.” Daarnaast spelen ook internationale ontwikkelingen een rol, vooral binnen de automotive sector. “Onzekerheden, zoals de aangekondigde heffingen van Trump, maken bedrijven voorzichtiger.”

Ook binnen Fontys Automotive zelf ontstaat er druk. "Studenten hebben een bepaald aantal studiepunten nodig om stage te mogen lopen. Wie die in september nog niet heeft, volgt eerst een minor en begint pas in februari. Daardoor ontstaat in die periode een grote piek van studenten die tegelijk een stage zoeken."

‘Ik zag de bui al aankomen’
Steeghs zegt dat hij studenten hier al vroeg voor heeft gewaarschuwd. “Ik zag de bui aankomen en heb studenten vanaf het begin aangespoord om op tijd te beginnen met zoeken. Daar hamer ik echt op.” Toch maakt hij onderscheid: “Studenten die simpelweg te laat beginnen, daar heb ik weinig empathie voor. Maar er zijn ook studenten die slim zijn, op tijd starten, maar introvert zijn of moeite hebben om zichzelf te verkopen. Voor hen wordt het écht lastig.”

Tot slot plaatst Steeghs een bredere kanttekening. "Ik vind het opvallend dat bedrijven in deze regio aangeven te kampen met een groot tekort aan goed technisch personeel, terwijl het in de praktijk kennelijk te veel gevraagd is om een stage of afstudeeropdracht beschikbaar te stellen. Juist hierin ligt een gezamenlijke verantwoordelijkheid: investeren in studenten is investeren in toekomstig personeel."

“Ik ben dit collegejaar begonnen met de opleiding Journalistiek in Tilburg, een keuze die als wo-student misschien niet heel voor de hand liggend is. Veel van mijn klasgenoten gingen naar de universiteit, maar ik wilde veel liever hbo doen omdat ik praktijkgericht leren leuker vind dan het theoretische gedeelte." 

Gouden combi
“Na verschillende studies te hebben bekeken, sprak Journalistiek me het meeste aan. Ik ben naar de open dag geweest en heb een meeloopdag gedaan. Die zijn allebei zo goed bevallen dat ik me meteen heb aangemeld zodra de inschrijvingen geopend waren. Ik hou van praten, wil graag mijn stem laten horen én kan heel goed luisteren. Een perfecte combinatie voor deze opleiding.” 

“Inmiddels zitten we tegen het einde van het eerste blok aan. De grootste verschillen tussen het vwo en hbo zijn nu dus wel zichtbaar geworden. Hier mag ik de klas uitlopen om naar de wc te gaan zonder iets te zeggen. We hebben alleen opdrachten, geen toetsen of cijfers. Je leert niet langer uit je boek en werkt in groepjes. Dat is allemaal heel erg wennen, maar het bevalt me wel dat je op het hbo heel erg wordt vrijgelaten in alles wat je doet. Het stukje structuur is grotendeels weggevallen.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

“Wat voor mij ook nieuw is, is natuurlijk mijn klas. En RAAK, de studievereniging waar ik sinds het begin van dit studiejaar bij zit. Ik was in eerste instantie helemaal niet van plan om bij zo’n vereniging te gaan, maar toen ik hoorde dat er geen verplichtingen aan zitten en andere klasgenoten er ook bij wilden, schreef ik me toch in. Dat bevalt goed. Je mag komen wanneer je wil, er worden leuke feestjes gegeven en alles is vrijblijvend. Het is een laagdrempelige manier om nieuwe mensen én de stad te leren kennen.”

“En over die stad gesproken… Die bevalt me ook wel. Vooralsnog ben ik nog niet van plan om hier op kamers te gaan omdat het naar Rucphen maar een uurtje reizen is, maar als ik de studie leuk blijf vinden, wil ik hier volgend jaar misschien wel gaan wonen. Tijdelijk dan, want hoewel Tilburg een leuke studentenstad is, zou ik er niet voor altijd willen blijven. Daarvoor ben ik te gehecht aan mijn kleine dorpje en mijn vriendinnen daar.” 

Eva Jinek
“Het studentenleven is duur, dus om bij te verdienen, werk ik in de zorg. Dat doe ik twee keer in de week, wat makkelijk te combineren is met mijn studierooster. Die is overigens wekelijks verschillend; de ene week zit ik vier dagen op school, de andere twee. Het is de bedoeling dat je die overige dagen aan opdrachten werkt, maar in de realiteit gebeurt dat bij mij niet. Ik vind het allemaal best makkelijk, waardoor ik lekker veel vrije tijd overhoud.”

"Over een paar weken ronden we het eerste blok af en in dat blok heb ik al van verschillende kanten van de journalistiek mogen proven. Wat me het meest interesseerde? Het presenteerwerk. Mijn droom is om later voor de camera te staan om een boodschap over te brengen. Zoals Tim Hofman, Eva Jinek en Kees van der Spek dat doen. Ik wil mijn stem laten horen en tegelijkertijd iets betekenen voor de maatschappij.”

In het Debat van het Zuiden werd het zelden spannend: de standpunten van de partijen zijn zo langzamerhand wel bekend. Dat punt moet je Geert Wilders nageven. Toen hem gevraagd werd waarom hij aan zo weinig debatten meedoet, was precies dat zijn antwoord. En inderdaad, ook de PVV-leider kwam nergens met nieuwe inzichten of standpunten. Net als de andere zes.

Media
Maar mooi was het wel voor het twintigtal Journalistiekstudenten die nu eens van dichtbij mochten meemaken hoe zo’n debat eraan toe gaat. En hoe de media daarbij te werk gaan. Het debat was een initiatief van de regionale omroepen uit Zeeland, Brabant en Limburg, maar ook dagbladjournalisten, de NOS en andere nieuwsorganisaties waren aanwezig. 

Zoals ook het bestuur van Fontys en uiteraard directeur Gerrie Zwartjes van de Journalistiek-opleiding. Zwartjes en de Fontysbestuurders hebben wel een topmaand gehad: eerst kwam de koning er een kijkje nemen, en nu dus alle politieke zwaargewichten inclusief (waarschijnlijk) de toekomstige premier van het land. “Het is toch mooi dat we dit hier hebben kunnen doen. Het toont de kracht van dit gebouw”, aldus Fontysvoorzitter Houterman.

Brainport
Zoals gezegd was het wel jammer dat de organiserende omroepen, nota bene in hét mediahuis van het zuiden, mediabeleid en de vrijheid van meningsuiting niet als onderwerp hadden gekozen. En helaas ook niet onderwijs. 

De enige die tijdens het debat concreet onderwijs benoemde was Frans Timmermans, voorman van GroenLinks-PvdA. Het kwam ter sprake tijdens het thema samenwerking. CDA-leider Bontenbal noemde Brabant, en meer specifiek Eindhoven en Brainport, hét voorbeeld van hoe samenwerking tot meer succes leidt. 

Timmermans vulde dat even later aan: "Brainport, de meest innovatieve regio ter wereld, is geboren uit de triple helix - de samenwerking van overheid, bedrijfsleven en onderwijs.” Daar kan politiek Den Haag een voorbeeld aan nemen, zo betoogde hij. Waar Timmermans nog aan toevoegde: “Daarom willen wij ook niet bezuinigen op onderwijs en onderzoek, maar er juist in investeren.” Later noemde hij ook dat er meer leraren voor de klas moeten komen te staan.

Levensader
De andere partijen? Geen woord over onderwijs. Desgevraagd zei Timmermans na afloop van het debat dat het hem had verbaasd dat de andere partijen daar niets over zeiden. “Een gemiste kans. Toch zeker hier in Brabant, waar onderwijs en onderzoek de levensader van de provincie zijn.”

Bij het onderwerp wonen werd ook met geen woord over studenten gerept. Aan de andere kant: alle partijen zijn wel voor minder regels en meer en sneller bouwen. De noodzaak daartoe was een van de zeldzame punten waarover ze het alle zeven eens waren.

Over de oorzaak (PVV en Ja21 wezen naar de asielzoekers) en hoe er meer gebouwd moet worden, liepen de meningen wel uiteen. Maar ook die standpunten zijn inmiddels al vaak voor het voetlicht gebracht.

Tijdens het werkbezoek bezocht de koning de opleiding Journalistiek van Fontys, waarbij hij in gesprek ging met verschillende studenten. Hij sloot de middag af met een deelname aan een talkshow van Ey! Daily!, het publicatieplatform van de journalistiekstudenten van Fontys. Aan Yessin en Marit de eer om de show te hosten en daarmee het interview met de koning te houden.

Duwtje in de rug
Dat was even spannend, vooral toen ze vlak voor de uitzending het idee kregen om een vraag te stellen die in tegenstelling tot de rest van de vragen op hun lijstje, niet vooraf was goedgekeurd door de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD). Dat idee kregen ze dankzij royaltydeskundige Justine Marcella, die donderdag ook te gast was bij Fontys Journalistiek.

“Vlak voor de talkshowuitzending met de koning hadden we ook een andere uitzending voor Ey! Daily!”, vertelt Yessin. “Daarin was Justine Marcella te gast en zij vertelde dat je gewoon mag vragen wat je wil. Of je daar vervolgens een antwoord op krijgt, is een tweede. Wij zijn na die uitzending nog even met Justine in gesprek gegaan en zij heeft ons uiteindelijk net dat zetje gegeven om die ene extra vraag te stellen.”

Een goede keuze, want die ene extra vraag zorgde er uiteindelijk voor dat Yessin en Marit de koppen veroveren bij verschillende media.  Vandaag Inside, NOS, NRC, RTL Boulevard, de Telegraaf. Het kwam overal voorbij. “We wilden weten of de koning van plan is een rechtszaak aan te spannen tegen Privé, dat foto’s van prinses Alexia en zanger Antoon heeft gepubliceerd”, aldus Yessin.

Antwoord op de vraag
Hoewel de studenten niet wisten of de koning daar een antwoord op zou geven, deed hij dat wel. “Persvrijheid en vrijheid van meningsuiting zijn dermate belangrijk om misstanden in de maatschappij aan de kaart te stellen”, zo klonk het bij staatshoofd Willem-Alexander. “Het zijn, denk ik, de allerbelangrijkste elementen van een democratische rechtstaat. En om die dan te misbruiken om iemands privacy te schenden en er geld mee te verdienen, daar zijn ze te belangrijk voor.”

Geen concreet antwoord op de vraag dus, maar daar liggen Marit en Yessin niet wakker van. “Wat we vooral wilden, was een leuk gesprek met de koning en hem aan het lachen maken. Dat is gelukt”, zegt Marit. Of ze had verwacht dat het zo’n groot nieuws zou worden? Ja en nee. “Ik dacht wel dat dit iets baanbrekends kon zijn, maar dat het zo’n impact zou hebben? Dat hebben we echt te danken aan het antwoord van de koning. Dat zou het namelijk maken of breken.”

Het werd maken. Met ontplofte inboxen bij Yessin en Marit als resultaat. Al zijn ze allebei vooral blijer met het leerzame stukje dan met de gevolgen van alles. “Ik denk dat we dit als een mooie les mogen zien, het is super leerzaam. Ik vond het alleen wel jammer dat er weinig ruimte was voor andere studenten om kritische vragen te stellen. En dat áls je dan een kritische vraag stelt, je daar zenuwachtig voor moet zijn. Dat is niet hoe het werkt in de journalistiek. Wat dat betreft ben ik het dus wel eens met Jos Baijens.”   

Foto's: Fontys Journalistiek - Marcia van der Kraan

Vorige week schreef Baijens een opinieartikel voor Bron, waarin hij een statement maakte over het bezoek van de koning aan de opleiding Journalistiek bij MindLabs. Directeur Gerrie Zwartjes noemde dat bezoek ‘eervol’, maar Baijens vroeg zich af of we het wel zo moeten noemen. “Hoe dienen journalisten en de opleiding Journalistiek zich te verhouden tot de macht?”, schreef hij.

Baijens was het dus niet bepaald eens met het bezoekje van de koning en dan vooral niet met de manier hoe daarop gereageerd werd. Maar toch ging de docent – op verzoek van de koning zelf – daar vandaag met hem over in gesprek. “Hij had er zin in, was heel energiek”, zegt de docent daar na afloop over. “Ik had mijn reserves, om wat ik schreef. Want als je na zo’n artikel toch in gesprek gaat, laat je je inpakken.” 

Rol als docent
De docent heeft even getwijfeld of hij het wel moest doen, maar vanuit zijn rol als docent vond hij dat hij zoiets niet uit de weg kon gaan. “Bovendien ben ik tactisch. Het gesprek gaat er nu wel voortdurend over. Studenten denken na over wat hun rol is en het debat wordt gevoerd. Dat is één van de functies van de journalistiek en daar heb ik, denk ik, wel voor gezorgd.”

Dat het nu bijna meer over Baijens gaat dan over het bezoek van de koning, vindt hij bizar. En daar zit hij eigenlijk ook helemaal niet op te wachten. “Maar ik meen wel wat ik schreef en ik vind echt dat het een rol is van onze opleiding om mensen kritisch te maken. We hebben een vormende invloed op studenten. Die invloed moeten we uitoefenen en als dat dan op deze manier moet, dan moet dat maar zo.”

Genocide
Wat er inhoudelijk tijdens het gesprek is besproken, mag Baijens niet zeggen. Maar hij laat wel los dat hij stiekem op meer tijd had gehoopt om het over ministeriële verantwoordelijkheden te kunnen hebben, over Gaza en klimaatjournalistiek. Hij had zich graag over genocide uit willen spreken en had de koning zelfs een boek willen geven over de totstandkoming van de genocidewetgeving. “Maar zoveel ruimte was er helaas niet. In alle hectiek ben ik het ook gewoon vergeten.” 

Wel is er tussen die vier muren gepraat over hoe serieus de koning het onderwerp neemt. Baijens: “Hij heeft echt een hart voor journalistiek en vindt de functie van een kritische journalist belangrijk.” Maar of hij daarmee zijn woorden terugneemt? Dat dan weer niet. 

“Nee, ik ben nog steeds blij dat ik dit statement heb gemaakt. De koning heeft macht en geld, hij is nog steeds lid van een regering (zonder politieke verantwoordelijkheid en onschendbaar, zoals in de grondwet is vastgelegd, red.). Een regering met mensen die dingen doen die ik niet snap. Hij bezuinigt met deze regering een miljard op het hoger onderwijs. Hoezo is dit dan eervol? Hij mag blij zijn dat hij hier rond mag kijken.”

Het bezoek, dat een paar weken geleden al werd aangekondigd, stond in het teken van het belang van journalistiek. De koning kwam op eigen verzoek omdat hij graag wilde zien hoe journalisten in opleiding werken en denken over de ontwikkelingen in hun vakgebied. Tijdens verschillende activiteiten verspreid over MindLabs ging hij met studenten en docenten in gesprek om daarachter te komen.

Dat gebeurde onder meer met een gesprekje in de opnamestudio in MindLabs, waarbij studenten Yessin en Marit de kans kregen om de koning een aantal vooraf bedachte (en goedgekeurde) vragen te stellen. Eén van die vragen: of de koning het spannend vond om zich deze middag tussen journalisten te mogen begeven.

Daar werd met een grapje op gereageerd. “Nahh, het zijn nog journalisten in opleiding”, lachte de koning. Daarna serieuzer: “Ik vond het juist heel erg leuk om deze kans te krijgen en te onderstrepen hoe belangrijk het is dat er journalistieke opleidingen zijn in Nederland en dat er gekwalificeerde mensen zijn die kiezen voor dit vak.” Want, zo zei hij: “De functie van journalisten is niet om het koningshuis te verdedigen, maar wel om mensen die geen stem hebben een stem te geven. Het is goed om te zien hoe nieuwe journalisten hier in Tilburg opgeleid worden voor dat doel.”

Rechtszaak?
De meeste vragen waren vooraf bedacht, maar Yessin en Marit besloten vijf minuten voorafgaand aan het interview er nog een extra vraag in te gooien. Een gedurfde vraag weliswaar: of hij een rechtszaak wil starten tegen het weekblad Privé, dat foto’s heeft gepubliceerd van zijn dochter Alexia met zanger Antoon. Daarop antwoordde hij niet direct, maar hij zei wel ‘de persvrijheid en vrijheid van meningsuiting te belangrijk te vinden om te misbruiken door iemands privacy te schenden of daar geld mee te verdienen’.

Studenten Yessin en Marit waren blij met dat antwoord. “We wisten niet of hij daarop ging antwoorden, maar dat heeft hij wel gedaan door te zeggen dat hij wil dat het serieus genomen wordt”, zegt Marit. “Het is een fijne man om mee te praten.” 

Een andere activiteit waar de koning bij betrokken werd, was een rondgang op de nieuwsvloer waar jonge nieuwsmakers bezig waren met het maken van ‘eigen’ nieuws. Sommige van hen werden door de koning aangesproken, waaronder ook Maud Bellen, die daar niet helemaal op was voorbereid.

“We wisten wel dat hij in gesprek zou gaan met studenten, maar tot vandaag wisten we niet welke studenten dat zouden zijn”, vertelt ze. “Dat wij net met hem een praatje maakten, kwam echt omdat hij ons erbij betrok. Dat wisten we totaal niet en ik heb me er dus ook niet voorbereid. Hij vroeg vooral waarom we voor deze opleiding hebben gekozen en we hadden het over het nut van factchecken.” 

Een etage hoger ging de koning in gesprek met studenten die bespraken hoe journalistiek bijdraagt aan verbinding in de samenleving. Daarna kregen ‘ontwikkelaars’ het woord, waarbij ze het hadden over innovatie in de journalistiek en nieuwe mediaconcepten. En lector Daniëlle Arets vertelde over AI in de journalistiek, publiekswijsheid en virtual humans in de media.

Foto bovenin: Fontys Journalistiek - Marcia van der Kraan

“Ik kreeg donderdagochtend van de directeur (Gerrie Zwartjes, red.) te horen dat de koning het stuk had gelezen, het interessant vond en daar graag met mij over in gesprek wilde", aldus Baijens. "Mijn eerste reactie was: daar ga ik niet op in. Precies om wat ik al in mijn opiniestuk schreef.” 

Baijens schreef onder meer dat het omarmen van de macht – of het nu om een koning of om een minister gaat – journalisten mede tot dragers van die macht maakt. En dat dit niet de taak is van journalisten. 

“Dat is ook echt hoe ik er als privépersoon over denk. Maar de directeur wees me erop dat ik ook docent ben. En dat ik studenten dus moet laten zien dat je nooit het gesprek uit de weg gaat. Dat je vanuit die rol ook een verantwoordelijkheid hebt. En daar had en heeft ze wel gelijk in. Dus heb ik uiteindelijk toch ingestemd met het verzoek van de koning. Wat ik wel grappig vind is dat ook collega-journalisten me allemaal zeiden dat ik het gesprek aan moet gaan."

Non-gesprek
Het gesprek vindt nu tussen de andere activiteiten door plaats in de koffiekamer van de school in het Mindlabs-gebouw. “Ik heb nog geen protocol ontvangen, maar dat zal nog wel komen. Het probleem wat ik ook heb met dit soort gesprekken is dat het voor hem en voor mij misschien leuk is, maar daar houdt het ook meteen op. Wat met de koning besproken wordt, mag nooit naar buiten komen. Daarom is het ook inherent problematisch en eigenlijk een non-gesprek.”

Baijens erkent dat de koning de regels niet heeft bepaald, dat doet immers het parlement. “Maar door mee te gaan in die regels houdt hij wel de status quo in stand, een status quo die gunstig is voor de macht. Ik ben benieuwd wanneer de koning zelf eens zegt: dit gaat te ver. Er vindt elders een genocide plaats en daar ga ik me wel over uitspreken. Ik weiger namelijk te accepteren dat iemand geen ‘zeggingskracht’ heeft. Hij heeft ook een eigen geweten. Ik ben benieuwd wanneer hij dat inzet. Dat ga ik hem ook vragen."

Weerklank
Baijens klinkt strijdbaar en kritisch. En dat vindt weerklank bij studenten, heeft hij gemerkt. “Collega's zijn allemaal stil. Alsof iedereen in de lakeistand springt. Maar ik ben wel blij dat we het er nu allemaal over kunnen hebben. En ik vind het ook echt wel fideel van de koning dat hij het gesprek aan wil gaan. Dat siert hem.”

Dankzij de technologieën van tegenwoordig kunnen we met een paar drukken op de knop Salvador Dali weer tot leven brengen. Of krijgen we scheikundelessen van Einstein. Misschien zelfs hedendaags politiek advies van Thorbecke. Je kunt het zo gek niet bedenken of het is tegenwoordig mogelijk.

Virtuele docent
Hoe? Met virtual humans dus, waar dinsdag gedurende de hele dag door verschillende experts presentaties en workshops over worden gegeven. Soms gebeurt dat met een Fontys-sausje, zoals tijdens de presentatie van lectoren van eigen bodem Daniëlle Arets en Mark de Graaf. Zij hebben het samen met nog twee anderen over hoe je virtual humans kunt inzetten bij het onderwijs, de media en zorg.

Kijken we naar het onderwijs, dan zou dat bijvoorbeeld kunnen met een virtuele docent. Daar wordt momenteel aan gewerkt met de Regio Deal, waar Fontys samen met allerlei andere scholen en instanties aan bijdraagt. Maar als we verder kijken, is er nog veel meer mogelijk. Een digitale kloon bijvoorbeeld, waarvan Omroep Brabant er eentje ontwikkelde om in te zetten als medewerker. 

VR-Nina
Die kloon werd gemaakt van Nina, een presentatrice en verslaggever van Omroep Brabant. Ze is van top tot teen nagemaakt. “Dat klinkt als een lang en moeilijk proces, maar dat viel reuze mee. Ik werd een hele dag uitgeroosterd om mezelf te laten ver-AI’en, maar we waren binnen twintig minuten al klaar. Dat ging echt heel snel”, vertelt ze in een workshop.

Het resultaat was een digital twin van Nina, die geen urenlange voorbereiding of visagist nodig heeft. Een AI-kloon waar geen camera’s voor nodig zijn, die alle talen spreekt en die je alles kunt laten vertellen. Ze is daadwerkelijk ingezet als presentator. Een deel van de kijkers was enthousiast, een ander deel vond een robot als presentator vooral erg ongeloofwaardig. Inmiddels staat de VR-Nina in de koelkast en wordt ze (voorlopig) niet meer gebruikt. 

Aan het denken zetten
Van Nina gaan we over naar Sam, ook een virtual human die dinsdag digitaal aanwezig is bij MindLabs. Sam is ontwikkeld door het lectoraat Mens en Technologie en vijf studenten van Fontys, waaronder student GameDesign Florian van der Kun. Hij vertelt dat Sam staat voor Samen Aandacht voor Morgen, en dat ze vooral is gemaakt voor mensen die een lage gezondheidsvaardigheid hebben, zoals laaggeletterdheid of problemen met lezen en schrijven.

Sam is ontwikkeld om mensen op een begrijpelijke manier te laten praten over gezond ouder worden en gaat daarover met anderen in gesprek. “Ze geeft tips”, zegt Florian. “Absoluut geen advies, maar het is wel de bedoeling dat ze mensen aan het denken zet.”

En dat is eigenlijk wat deze hele dag met de bezoekers doet. Ze worden aan het denken gezet. Virtual humans zijn in opmars. Je ziet ze niet, want ze bestaan niet, maar toch zijn ze overal. Kunnen we nog zonder deze digitale mensen? Moeten we zonder willen? Moeten we mét willen? Tja, die vragen blijven zelfs hier onbeantwoord.

Bij de aangekondigde komst van de koning naar de opleiding Fontys Journalistiek wil ik een kritische noot plaatsen. Het is namelijk de vraag of we zo’n bezoek, met de woorden van de directeur, ‘heel eervol’ moeten noemen. Hoe dienen journalisten en de opleiding journalistiek zich te verhouden tot de macht?

De macht van de koning is beperkt. Maar de Koning symboliseert nog steeds de eenheid van de regering. Tot voor kort zat daar een radicaal-rechtse eenmanspartij in, die onze democratie bedreigt met aanvallen op journalisten, rechters en de Grondwet. Willem-Alexander installeerde menig PVV-minister, ondertekende wetten die een bezuiniging van meer dan een miljard op het Hoger Onderwijs mogelijk maken, houdt mede een regering in stand die klimaatmaatregelen afremt en die weigert een genocide een genocide te noemen. Hij spreekt zich niet uit. Misschien nog erger: hij is de enige in Nederland zonder vrijheid van meningsuiting. Zijn wij vereerd zo iemand met veel bombarie feestelijk te ontvangen? We kunnen niet eens serieus vragen stellen, want we weten dat er geen echt antwoord komt, behalve van de Rijksvoorlichtingsdienst. 

Van waakhond naar welkomstcomité
Fontys leidt journalisten op, onder meer door ze de rol van ‘waakhond’ aan te laten nemen. Op 2 oktober verschuift de rol van waakhond naar welkomstcomité, van kritische controleur naar decorstuk voor het imago van de macht.

Journalistiek is geen voorlichtingsdienst. Een opleiding journalistiek evenmin. Nu kan het zo zijn dat de koning zich interesseert in het opleiden van jonge journalisten. Daar zijn open dagen voor. Hij kan Villa Media lezen. Maar Fontys is geen PR-bureau. En al helemaal geen applausmachine. Onze eerste verantwoordelijkheid ligt niet bij de status quo, maar bij het publiek – bij de burger die recht heeft op controle van de macht, op waarheid, en op context.

Dienstbare journalistiek
Volgens Kovach en Rosenstiel is de journalistiek pas écht dienstbaar aan de democratie als ze haar kritisch vermogen volledig benut – vooral wanneer macht zich presenteert met een glimlach en een lintje. Het omarmen van die symbolische macht – of het nu om een koning of om een minister gaat – maakt ons mede tot dragers van die macht. Dat is niet onze taak.

De wereld staat in brand. Onze democratie wankelt. Antifascisme wordt het liefst verboden, fascisme vooralsnog niet. Welk voorbeeld geven wij onze studenten als wij onze kritische stem inruilen voor beleefdheid, voor protocollen? We spelen met onze relevantie. We zijn een controle op de macht, niet een verlengstuk ervan.

Jos Baijens is docent eindredactie en taalbeheersing bij Fontys Journalistiek.

Emily. Dat is de naam die de chatbot heeft gekregen. Of misschien kunnen we het beter omschrijven als ‘een verhaal waarmee je in gesprek kunt gaan’, zoals de VPRO doet. Wat daar precies mee bedoeld wordt, leggen studenten Noah en Fenne uit, die het concept samen met nog drie andere studenten van Journalistiek en ICT hebben ontwikkeld.

Dat gebeurde eigenlijk een paar maanden geleden al, toen VPRO een bezoekje bracht aan MindLabs voor een hackathon. Verschillende groepjes studenten kregen een casus voorgelegd waar ze vervolgens een oplossing voor moesten bedenken. “Wij richtten ons op de problemen waar VPRO tegenaan loopt bij het maken van documentaires in het buitenland”, vertelt Fenne.

Op de vlucht
“Onze casus ging over een vrouw die vanuit China gevlucht was naar Taiwan. Het was een heel belangrijk verhaal dat niet verteld kon worden omdat die vrouw anoniem wilde blijven. Daar hebben ze bij VPRO vaker last van: ze halen bijzondere verhalen op die verloren gaan omdat ze er vanwege het stukje anonimiteit niks mee kunnen doen. Wij hebben iets bedacht om de verhalen met behulp van AI toch ‘tentoon te kunnen stellen’.” [Tekst gaat verder onder de foto]

De oplossing heet Emily, een chatbot die haar naam te danken heeft aan de uit China gevluchte vrouw. “Wij hebben haar karaktereigenschappen samen met haar verhaal in een AI-systeem gegooid en daar is een soort chatbot uitgerold waar je vragen aan kunt stellen”, legt Noah uit. “In feite kun je met Emily praten zonder dat zij daarbij in beeld hoeft te komen, en daarmee blijft haar verhaal dus bestaan.” 

Personages
In de tien weken na de hackathon zijn Noah, Fenna en drie andere studenten verder gegaan met hun prototype, met als resultaat een interactieve wereldbol waar je op kunt klikken. Noah: “We hebben meer verhalen zoals dat van Emily verzameld en die in het systeem gezet. Als je op een bepaald land klikt, krijg je een personage te zien met daarbij een veelvoorkomend probleem dat in het betreffende land speelt.”

Kadir is daar een voorbeeld van, een Oeigoerse man wiens leven abrupt veranderde toen de Chinese overheid in 2017 begon met het opsluiten van duizenden Oeigoeren. Of Tyrone, die het slachtoffer werd van mishandelingen nadat hij vanuit Oeganda naar Kenia vluchtte vanwege zijn geaardheid. En dan is er ook nog de Mexicaanse Carlos, wiens donkere huidskleur hem een doelwit maakt van pesterijen en discriminatie.

Het vervolg
Het doel van de chatbot is dat je op een laagdrempelige manier met deze personages kunt chatten over hun problemen. VPRO was daar dusdanig enthousiast over dat de omroep heeft besloten om ermee verder te gaan. “Er is budget voor vrijgemaakt en we zijn gevraagd om eraan mee te werken”, zegt Fenne. “Daar sta ik zeker voor open. We hebben hier wekenlang keihard aan gewerkt, dus het zou zonde zijn om het op de plank te laten liggen.”

De koning krijgt een rondgang door het gebouw en gaat in gesprek met docenten en studenten uit onder andere de propedeuse. Ze praten over wat AI betekent voor de journalistiek en hoe ze denken over de ontwikkelingen in hun vakgebied. 

Als afsluiter van de middag bezoekt de koning de televisiestudio van de opleiding Journalistiek in Mindlabs, en doet hij daar een korte praktijkopdracht. Enkele studenten krijgen daar de gelegenheid om de koning te interviewen.

Directeur Gerrie Zwartjes van Fontys Journalistiek noemt het werkbezoek, dat een initiatief is van Dienst Koninklijk Huis, een bijzondere erkenning: “Het is eervol dat de koning belangstelling toont voor de bijzondere manier waarop wij nu jonge journalisten opleiden."

Ze vervolgt: "Zijn aanwezigheid onderstreept hoe belangrijk onafhankelijke en betrouwbare journalistiek is voor de samenleving én hoe relevant de rol van de journalist blijft in een snel veranderende wereld. Wij kijken met gepaste trots uit naar het bezoek van de koning.”

Thijs verloor zijn vader aan een hartstilstand toen hij zelf nog maar vijf jaar oud was. “Mijn vader had een spierziekte waardoor hij maar zeventig procent kracht had vergeleken met anderen. Dat betekent dat hij veel harder moest werken om te doen wat wij doen en dus ook sneller vermoeid raakte.”

Achttien jaar zonder vader, maar toch bleven de herinneringen levend. Totdat in 2019 ook zijn oma aan zijn vaders kant overleed. “Toen kwam bij mij en mijn twee zussen het besef dat alle verhalen over mijn vader ook verdwenen.”

Gemis
Dat jaar opende de alumnus zijn ‘papadoos’, een doos vol herinneringen aan zijn vader. En tijdens zijn eerste jaar van de opleiding Journalistiek merkte hij dat meer studenten een ouder waren verloren. “Maar zij hadden er allemaal veel meer last van dan ik. Toen realiseerde ik me dat ik eigenlijk helemaal niets over hem wist.”

Of ja, niks. Thijs wist dat zijn vader 1.86 meter lang was, een spierziekte had, in een scootmobiel reed, een dikke buik bezat en hij wist waar hij voor het laatst gewerkt had. “Toen dacht ik bij mezelf: holy shit, waarom weet ik eigenlijk zo weinig van hem? En is het erg dat ik hem niet mis?”

Veters strikken
Ja, Thijs vond het erg. Dus besloot hij het heft in eigen handen te nemen en daar iets aan te veranderen. “Ik wilde mijn vader beter leren kennen en ook mijn eigen gevoel onder de loep nemen. We maakten thuis vooral veel grapjes over hem, maar al snel realiseerde ik me dat dat ook een soort beschermingsmechanisme was om verdriet en gemis niet toe te laten. Het is ook gek, want mijn vader is eigenlijk al even lang dood dan dat ik mijn eigen veters kan strikken.” (Tekst gaat verder onder de foto)

En hoewel dat al een hele lange tijd is, ging Thijs toch de uitdaging aan om zijn overleden vader beter te leren kennen. Daarom ging de alumnus in gesprek met allerlei mensen die zijn vader hebben gekend. Met zijn moeder en twee zussen, maar ook met jeugdvrienden en oud-collega’s die hij nog nooit eerder gezien of gesproken had. Mooie gesprekken en bijzondere ontdekkingen volgden.

Eigenwijs
Zo kwam Thijs erachter dat zijn vader ook in Tilburg studeerde en net als hij in de journalistiek heeft gezeten. En bleek na een gesprek met de beste vriend van zijn vader dat Thijs zijn eigenwijsheid van zijn vader heeft. “We lijken dus best wel op elkaar. Niet alleen qua uiterlijk, meer dan dat ik al die tijd gedacht heb.”

Thijs sprak maar liefst vijftien mensen, waaronder ook ervaringsdeskundigen en rouw- en verliesexperts, en bundelde alle verhalen in een podcastserie onder de naam ‘Of ik je mis?’. De eerste aflevering leverde hij afgelopen jaar in voor zijn afstuderen, onder het mom van ego-journalistiek. “Dat raad ik echt iedere journalistiekstudent aan. Want wanneer je mensen interviewt van wie je houdt besef je pas dat jouw bronnen ook gevoelens hebben.”

Vertrouwen
Zijn assessoren spraken echter weinig vertrouwen uit. Is zo’n productie wel slim? Is het journalistiek genoeg? En waarom is zijn verhaal interessant voor een ander? “Dat was erg vervelend, want mijn werkgever, Omroep Brabant, had me al laten weten dat ze de podcast wilden uitbrengen.”

Thijs liet zich dan ook niet uit het veld slaan. De assessoren reageerden uiteindelijk positief op het eindresultaat en vonden de podcast juist erg mooi. Net als zijn werkgever, want de eerste aflevering van de podcast ‘Of ik je mis?’ is vanaf komende zondag, op Vaderdag, te horen via Omroep Brabant.

Helpen
Of de alumnus zijn vader inderdaad mist? “Dat antwoord blijf ik je schuldig tot de laatste aflevering. Een duidelijke conclusie heb ik nog niet, maar ik kan je wel verklappen dat ik een hele mooie reis heb gemaakt waarbij ik alle kanten op ben gegaan. Nu hoop ik vooral dat mijn verhaal ook anderen kan helpen doordat zij ook gaan praten. Al is het maar over alle mooie en leuke dingen.”

Het is 8.28 uur als Dylano op 2 juli 2024 van zijn huis in het Zuid-Limburgse Schimmert naar school in Tilburg vertrekt. Hij rijdt zijn straat uit, een andere straat in en botst vervolgens tegen een woning. Om 8.35 uur worden de hulpdiensten gebeld. Daarna wordt alles zwart.

Pas zes weken later wordt hij weer wakker, half verlamd aan de linkerzijde van zijn lichaam. “Ik weet er niks meer van en heb ook geen idee hoe dit heeft kunnen gebeuren”, zegt hij. “Ik had niet gedronken, zat niet op mijn telefoon, reed niet te hard en had ook geen beroerte – dat is allemaal onderzocht. Dus wat is er gebeurd? Daar kom ik waarschijnlijk nooit meer achter.”

Geheugenverlies
Dylano wordt na het ongeluk met spoed naar het ziekenhuis vervoerd en wordt daar in een kunstmatige coma gebracht. Na twee dagen proberen artsen om de medicijnen af te bouwen, maar dat blijkt niet mogelijk. “Pas na een paar weken was ik van de medicatie en beademing af, daarna heeft het nog twee tot drie weken geduurd voor ik bijkwam.”

De Journalistiek-student kan zich niks van het ongeluk herinneren, maar ook niet van de momenten die daaraan voorafgingen. Zijn laatste herinnering gaat terug naar de zaterdag vóór het ongeluk. “Ik kwam net terug van een reisje naar Barcelona en werd opgehaald door mijn stiefvader. Daarna ben ik alles kwijt. Pas bij het revalidatiecentrum komt mijn geheugen weer terug. De eerste dagen dat ik weer bij bewustzijn was na het ontwaken uit de coma, zijn compleet verdwenen.”

Geluk gehad
Dylano is door het ongeluk het gevoel in het linkerdeel van zijn lichaam kwijtgeraakt. De kans dat hij die kant nooit meer zou kunnen gebruiken, is een paar weken na zijn ongeluk een stuk groter dan dat het zou herstellen. Maar in een rap tempo bewijst hij het tegendeel. “Cijfers tonen aan dat niet veel mensen op dezelfde manier van een coma herstellen zoals ik. Wat dat betreft heb ik echt heel veel geluk gehad. Artsen zeggen dat ook; het is ongelooflijk.”

Inmiddels kan Dylano weer dingen vastpakken, lopen en zelfs autorijden. Deze week is hij druk met rijlessen, over een paar weken mag hij op examen. “Door het ongeluk heb ik heel veel dingen opnieuw moeten leren, waaronder ook autorijden. Met een beetje geluk kan ik over een paar weken weer zelf rijden met een aangepaste auto. Ik krijg een soort joystick op mijn stuur waarmee ik alles met mijn rechterhand kan besturen.”

School pakt Dylano vanaf 1 juni weer op. Hij is vastbesloten nog vóór de zomervakantie zijn propedeuse te halen, zodat hij in september weer verder kan waar hij gebleven was: starten aan het tweede leerjaar. “Tijdens mijn revalidatie had ik eigenlijk maar één doel: herstellen zodat ik weer naar school kan. Mijn studie is echt alles voor mij.”

Een reis naar herstel
Maar ondertussen werkt hij ook aan een ander, nieuw doel. Het maken van een podcast, waarin hij de reis naar zijn herstel omschrijft. Hij ging daarvoor in gesprek met twee IC-verpleegkundigen, een fysio- en ergotherapeut, maatschappelijk werker, psycholoog, zijn zus en een meisje dat samen met hem revalideerde.

“Met de podcast, die op 2 juli uitkomt – precies een jaar na het ongeluk – hoop ik anderen te kunnen helpen die iets soortgelijks hebben meegemaakt. Als er twee mensen luisteren waarvan er eentje geholpen kan worden met mijn verhaal, dan is mijn missie al geslaagd. Dat heb ik veel liever dan wanneer er honderd mensen zouden luisteren en niemand er iets aan heeft.”  

Het verhaal van Dylano is na de lancering van de podcast te volgen via Spotify, onder de noemer Een Reis Naar Herstel. Ook houdt de student zijn volgers op de hoogte via Instagram en Facebook.

De drie afstudeerders deden voor hun journalistieke theatervoorstelling maandenlang onderzoek naar de relatie tussen mensen en AI. Ze goten dat in een theatervorm waarbij niet alleen zijzelf maar ook een acteur aan het woord komt. En dus, vertelt Mike, bestond hun afstudeerproductie voor een groot deel uit het schrijven van scripts en dialogen.

“Tijdens onze research bleek dat heel veel mensen een gesprekje hebben met hun chatbot. Niet alleen omdat ze eenzaam zijn, maar ook gewoon om hun hart te luchten of advies te vragen. We besloten al deze verhalen samen te brengen in een fictief persoon en dat door een acteur te laten vertellen.”

Feitelijk onderbouwd
Journalistiek tastbaar en voelbaar maken, dat is wat ze willen bereiken. De studenten staan daarom ook zelf op het podium om het onderwerp vanuit journalistiek oogpunt te belichten. Dat deze nog niet zo gangbare vorm van afstuderen vragen opriep bij docenten was te verwachten. 

Maar dat is niet nodig, vindt Amber: “Onze voorstelling is helemaal feitelijk onderbouwd door interviews met experts en ervaringsdeskundigen, daar zijn theatrale dingen aan toegevoegd maar dat maakt het niet minder journalistiek.”

Thijs van den Houdt, docent en onderzoeker bij de opleiding Journalistiek, begeleidde de drie studenten tijdens het afstudeerproces en benadrukt dat ze het zichzelf niet gemakkelijk hebben gemaakt. Naast het feit dat het optuigen van een theaterproductie veel werk kost, hebben ze bij de keuze voor deze mengvorm namelijk wel wat extra’s uit te leggen.       

“Als je kiest voor een theaterstuk en daar fictie aan toevoegt, is het als journalist wel belangrijk dat je daar verantwoording voor aflegt en duidelijk laat zien waar je dat gedaan hebt en waarom. Daar moet je heel transparant in zijn.” 

Eenrichtingsverkeer
Van den Houdt ziet studenten graag vaker kiezen voor kunstvormen, zoals theater, dans of muziek om hun verhalen te vertellen. Iets wat in het werkveld al veel langer gebeurt. Daarom doet hij onderzoek om te kijken hoe Live Journalistiek ook in de opleiding een vaste plek kan krijgen. Want het is volgens Van den Houdt een aanwinst voor het vak.

“Onderzoek laat zien dat mensen journalisten veel meer vertrouwen als ze daarmee oog in oog staan. En dat het gewoon mensen zijn die je ook zelf een vraag kunt stellen. Deze vorm biedt die mogelijkheid, omdat het geen eenrichtingsverkeer is waarbij de journalist alleen maar zendt.”

De studenten staan tijdens de voorstelling open voor vragen van het publiek over de manier waarop ze te werk zijn gegaan in hun journalistieke proces. Ook nodigen ze mensen in de zaal uit om hun ervaring en mening te delen over de menselijke kanten van AI. Iets wat bij meer traditionelere afstudeervormen niet had gekund.  

Mike: “We hadden over dit onderwerp natuurlijk ook een documentaire kunnen maken, maar dan heb je geen directe interactie, dat is heel erg zenden. Een kijker kan weglopen en popcorn gaan pakken of iets anders gaan doen. Bij een voorstelling ben je als publiek van begin tot einde veel meer betrokken.”

Meer begrip
Amber hoopt dan ook dat de keuze voor theater ervoor zorgt dat bezoekers zich beter in hebben kunnen leven en meer begrip hebben gekregen voor mensen die om wat voor reden dan ook hun toevlucht zoeken tot een chatbot. Want, zo ontdekten ze ook, daar wordt nog wel eens lacherig over gedaan.

“We willen niemand overtuigen dat het gebruik van chatbots goed of slecht is, dat is niet onze bedoeling. Wel hoop ik dat als mensen de zaal uitlopen hun blik iets is verbreed en dat ze de volgende keer dat dit onderwerp ter sprake komt, er hopelijk iets genuanceerder naar kijken.”

Live journalistiek is wat Van den Houdt betreft dan ook de perfecte plek om een debat te voeren en niet op de manier waarop het nu vaak gebeurt op online platforms.

“We hebben echt een plek nodig waar het publieke debat gevoerd kan worden. En het hoort bij onze journalistieke verantwoordelijkheid om te zorgen voor een ruimte waar dat kan. Social media is dat in ieder geval niet. Ik vind het schadelijk hoe mensen daar met elkaar omgaan. Onze studenten laten met dit theaterstuk zien dat het wel mogelijk is. Juist door elkaar recht in de ogen te kijken en op een fatsoenlijke manier het gesprek te voeren. ”   

Het festival, ontstaan vanuit de minor AVS van Fontys Journalistiek, is bedoeld om een specifieke doelgroep op weg te helpen: jonge aankomende filmmakers.

Met het eendaagse festival wil Hessel Rippe, Fontysdocent Film en Creatief schrijven, studenten enthousiast maken voor het genre documentaire en laten zien welke mogelijkheden er zijn voor starters in de filmwereld. Dat daar behoefte aan is blijkt afgelopen donderdag uit de aanwezigheid van ruim tachtig studenten van verschillende opleidingen binnen en buiten Fontys.

Springplank
Tijdens Docu Day werkt Rippe samen met Broet, een stichting die een podium biedt aan Brabantse filmmakers en ook net afgestudeerden ondersteunt bij het maken van filmproducties. Dat vooral beginnende makers een springplank vaak hard nodig hebben, vindt Rippe niet zo gek.  

“Als je een boek wil schrijven heb je niet meer nodig dan een laptop, een zolderkamer en heel veel tijd. Bij het maken van een documentaire zou je denken dat je er al bent met alleen een camera. Dat is niet zo, er komt zoveel meer bij kijken. Je hebt te maken met research, montage, subsidieaanvragen en ga zo maar door. Om dat in je uppie voor elkaar krijgen is een stuk moeilijker.”   

Vliegende start
Op het filmfestival zijn documentaires te zien van verschillende jonge filmmakers zoals Sara Brouwers, die vorig jaar afstudeerde aan de Fontysopleiding Journalistiek. Zij maakte met een serie over Limburgse vlaaienmakers, die uitgezonden werd bij de Limburgse tv-zender L1. Een vliegende start. Toch had zij als student twijfels over haar toekomst.

“Natuurlijk wilde ik aan de slag als documentairemaker, maar hoe dat mijn werk kon worden, dat wist ik niet. Uiteindelijk mocht ik na mijn stage bij een productiebedrijf blijven werken en was de spanning eraf.”

Ook andere studenten zijn onzeker of ze na hun studie wel als filmmaker aan de bak komen. Sem (20), student Journalistiek: “Ik studeer nu nog, maar voel wel een mega grote onzekerheid over hoe ik mijn geld ga verdienen. In een wereld met veel freelancewerk is dat wel lastig.”

Aankloppen
Het helpt Evie (24), student Academy of the Arts, om te horen wat de aanwezige makers in hun beginperiode hebben ervaren en dat er ook organisaties zijn zoals BROET waar ze als beginner kunnen aankloppen.

“Natuurlijk is het altijd lastig om in de kunst je geld te verdienen. Het is fijn als jonge makers daar open en eerlijk over zijn. En het is goed om te horen dat er ook organisaties zijn die je in het begin kunnen helpen, dat motiveert mij wel.”

Ook Tijs (20), student SPECO, lijkt enigszins gerustgesteld. “Het lijkt alsof je straks alleen in de wereld staat als beginnende documentairemaker. Gelukkig heb ik nu gehoord dat er plekken zijn waar je met je vragen naartoe kan. Dat maakt dat het voor mij net wat makkelijker voelt om in die wereld te stappen.”

Dichtbij huis
De jonge documentairemakers delen tijdens het festival niet alleen wat hun werk moeilijk maakt, maar ook hun inspiratie. Want het begint uiteindelijk allemaal met een goed idee. Wat Brouwers betreft blijft ze daarvoor dichtbij huis.

“Er is meer dan alleen Amsterdam, ook in Brabant en Limburg zijn nog zoveel verhalen te vertellen. Zelf kom ik uit Limburg en ik vind het echt tof om daar verhalen over te maken. Dat is voor mij ook veel makkelijker. Alleen al omdat ik het dialect spreek, is er meteen een band met de mensen die ik interview en kan ik alles vragen.”

Ook Sem heeft besloten dat hij voor zijn toekomstige projecten, als die er komen, in de buurt blijft. “Ik ben Brabander en vind het mooi om over dingen te vertellen die hier lokaal gebeuren en waar landelijk niet naar omgekeken wordt. Ik ben geen wereldverbeteraar, maar wil anderen gewoon graag laten zien hoe het leven hier is.”

En daarmee slaat hij wat Rippe betreft de spijker op zijn kop. “Filmmakers focussen zich op de verhalen waar we anders aan voorbij zouden gaan. Daardoor krijgen we een beter beeld van wie wij als mensen zijn en met wie we allemaal samenleven. Dat is het mooie aan documentaires en daarom zijn en blijven ze belangrijk.”

De activiteit is een initiatief van VPRO Medialab en heeft als doel om immersieve journalistiek te creëren. Dat wil zeggen: je dompelt je met beelden, geluiden of andere stimuli onder in een interactieve wereld.

“We werken voor deze hackaton samen met allerlei omroepen”, legt Tosca Walstock van VPRO Medialab uit. “In twee dagen tijd gaan de aanwezige studenten een concept bedenken, pitchen en vervolgens uitwerken tot een prototype. Of dat haalbaar is? Ja hoor. Het prototype hoeft nog niet helemaal af of perfect te zijn. Het moet vooral visueel zichtbaar worden wat de teams uiteindelijk voor ogen hebben.” 

De hackaton is gericht op journalistiek, met geopolitieke spanningen als onderwerp. “Het is de bedoeling dat de studenten een interactieve ervaring maken die een bepaald verhaal begrijpelijker maken”, vervolgt Walstock. Zowel Journalistiek- als ICT-studenten werken mee. De ene groep focust zich op het vertellen van het verhaal, de andere groep op de uitwerking van het technische stukje. 

Aantrekkelijk
De deelnemende omroepen zijn Beeld en Geluid, Bureau Buitenland, BrabantKennis, Frontlinie, de VPRO-reisserie en de NOS. Tweedejaars student Kate Behan werkt met haar groepje aan een plan voor de NOS. “Ons doel is om de buitenlandpagina van de NOS aantrekkelijker te maken”, legt ze uit.

Als je nu naar de website van de nieuwssite gaat, zie je onder de buitenlandsectie een lijst met de meest recente artikelen. “Dat is natuurlijk niet zo speciaal”, vervolgt Kate. “Daarom willen we nu een interactieve wereldbol maken waar je overheen kan scrollen en op in kan zoomen. Hoe meer je inzoomt, hoe meer puntjes je te zien krijgt. Elk puntje heeft een kleur die verwijst naar een thema zoals natuur, politiek of economie. Als je daarop klikt, krijg je het bijbehorende artikel te zien.”

Brabanders en AI
Een ander groepje werkt een plan uit voor BrabantKennis. Student Annemijn Koole legt uit dat hun idee gericht is op de vraag welke invloed AI kan hebben op Brabanders over twee jaar, dus in 2027. “We lichten de voor- en nadelen toe, en maken een soort keuzemenu. Gebruikers kunnen daarop klikken en krijgen zo allerlei informatie te zien over hoe kunstmatige intelligentie hun levens kan beïnvloeden. Het moet een soort klik-game worden.” 

Andere ideeën van de overige studentgroepen zijn onder meer gericht op het maken van een interactieve landkaart van Oekraïne, een videogame waarin je in het perspectief stapt van een personage, een tijdlijn van de toekomst of van een persoonlijke chatbot. Maandag en dinsdag werken ze hun idee verder uit en maken ze een prototype, dinsdag aan het einde van de dag wordt het winnende concept bekendgemaakt. 

“Een jury bepaalt welk concept het beste is”, zegt Walstock. “Het winnende idee wordt mogelijk doorontwikkeld tot een NPO-innovatieproject. Natuurlijk met de hoop dat het uiteindelijk daadwerkelijk gebruikt gaat worden.”

De activiteit was bedoeld voor de vier beroepsopleidingen Journalistiek in Tilburg, Utrecht, Zwolle en Ede. Maar die vier opleidingen hebben er samen voor gekozen de activiteit uit te stellen. 

“Omdat er te weinig aanmeldingen waren”, zegt een woordvoerder van Fontys. “Maar ook omdat er zorgen waren over de veiligheid, gelet op de recente pro-Palestina studentenprotesten naar aanleiding van de oorlog in Gaza, die bij een aantal hoger onderwijsinstellingen uit de hand zijn gelopen.”

De organisatie van de onderwijsactiviteit had geen concrete signalen ontvangen dat er studentenprotesten gepland stonden, maar uit voorzorg is toch besloten de bijeenkomst niet door te laten gaan. “De veiligheid van onze studenten en medewerkers staat immers voorop”, vervolgt de woordvoerder.

De bijeenkomst wordt hoogstwaarschijnlijk op een later moment ingehaald. Een datum is er nog niet.

De docentendag wordt al jarenlang voor Vlaanderen en Nederland georganiseerd door de VNOJ, een platform voor overleg en debat over ontwikkelingen in de journalistiek en het journalistiek onderwijs. Vorig jaar vond de bijeenkomst plaats in Brussel, dit keer vormt MindLabs in Tilburg het decor.

Het gaat tijdens deze dag over het opleiden van journalisten in tijden van klimaatverandering en andere ecologische uitdagingen. Want hoewel klimaatverandering iedereen raakt, weten te veel mensen er te weinig vanaf. Zelfs bij journalistiekstudenten wordt het onderwerp vaak gemeden, terwijl letterlijk in het opleidingsprofiel staat dat gediplomeerden kennis hebben van ecologie. Waar gaat het mis?

Veel mogelijkheden
Projectleider Harmen Groenhart noemt het in zijn welkomstwoordje een zwaarbeladen onderwerp met een dikke politieke saus. “We moeten onder ogen zien dat het voor onze studenten best wel zwaar kan zijn, maar we moeten hen leren om met frisse moed en feitelijk en neutraal over dit onderwerp te berichten. En dat kan, want er is heel veel mogelijk.”

Dat vindt ook Heleen de Coninck, die naast hoogleraar en klimaatwetenschapper ook een van de hoofdauteurs is van diverse IPCC-rapporten. IPCC staat voor het Intergovernmental Panel on Climate Change en is een organisatie van de Verenigde Naties om de risico’s van klimaatverandering te evalueren. De organisatie haalt wetenschappelijke literatuur bij elkaar om het vervolgens zodanig op een rijtje te zetten dat beleidsmakers er iets mee kunnen. Een soort poortwachters van de wetenschap, zo omschrijft De Coninck het. [Tekst gaat verder onder de foto]

“Journalisten zijn heel belangrijk in informatievoorziening naar het bredere publiek over klimaatverandering”, zegt zij. Maar dat is ook waar het vaak misgaat, want lang niet alle journalisten bezitten over voldoende kennis om aan die behoefte te voldoen. En dus ook niet de studenten die uiteindelijk journalist worden. Samen met Heleen Ekker, klimaatjournalist bij RTL Nieuws, oud-hoofdredacteur Vrij Nederland Ward Wijndelts en journalistiekstudent Isa Hamerlinck gaat De Coninck daarover in gesprek tijdens een paneldiscussie.

Weinig interesse
Student Isa is het typische voorbeeld van de gemiddelde journalistiekstudent: weet veel, wil ook veel weten, maar heeft net niet genoeg interesse in klimaatverandering. Ze mijdt het onderwerp omdat het te groot is, te ingewikkeld klinkt. Bovendien, vraagt zij zichzelf af: wordt klimaatverandering niet iets te veel aangezet?

Niet bepaald, vindt Heleen de Coninck. “Het is een feit dat er bosbranden, hittegolven en overstromingen zijn. Veel weersextremen zijn van alle tijden, maar ze worden steeds sterker en heftiger, en op zo’n manier dat mensen er niet op voorbereid zijn.”

Daar moet over geschreven worden door journalisten, maar dan wel met de juiste kennis. “Journalisten moeten drie dingen doen”, zegt Heleen Ekker. “Nieuws brengen, breed informeren zodat andere mensen het nieuws kunnen snappen en de macht controleren.” Waarop Ward Wijndelts aanvult dat er geschreven moet worden op een manier die mensen meeneemt. “Journalistiek moet hoop bieden, en dat is een lastig onderwerp binnen de media. Ik zie vaak journalisten die bochten afsnijden en informatie missen omdat ze niet genoeg kennis hebben.”

Balans vinden
Dat betekent niet dat je als klimaatjournalist automatisch ook meteen klimaatactivist moet zijn. Ekker: “Alle landen van de wereld maken afspraken om klimaatverandering tegen te gaan, dus als je daar als journalist geen aandacht aan schenkt, ben je geen knip voor de neus waard. Als journalist hoef je geen sausje over de wetenschap te gooien. Je hoeft geen activist te zijn, maar je moet wel een balans zoeken waarbij je enerzijds informeert over hoe erg iets is en anderzijds over het beleid en innovatie.” [Tekst gaat verder onder de foto]

Een stukje basiskennis is daarbij van belang. Want als je dat niet in huis hebt, ga je volgens Ekker de mist in bij berichtgeving. “Maar je hebt het ook nodig om bij een redactie op te kunnen boksen tegen ander nieuws. Als je niet weet hoe belangrijk nieuws over het klimaat is, voelt ander nieuws misschien urgenter. Terwijl het dat soms helemaal niet is.”

Maar daar blijft het niet bij, want die kennis is ook nodig om linkjes te kunnen leggen tussen klimaatverandering en de oorzaken ervan. Wist je bijvoorbeeld dat het gebruik van ChatGPT heel schadelijk is voor het klimaat? De ICT-sector is de snelst groeiende energiegebruiker en CO2-uitstoter. Elke keer als je een vraag stelt aan ChatGPT, verbruik je naar schatting meer dan 4 gram CO2-uitstoot. Als we zo doorgaan, verbruikt ChatGPT over een aantal jaar evenveel stroom als heel Nederland.

Constructieve journalistiek
De oplossing? Laat docenten het bijbrengen van nieuws over ecologie kleiner maken, misschien zelfs persoonlijker, vindt student Isa. “We worden doodgegooid met dit onderwerp, maar nooit met een positieve uitkomst. Als we er een laagje constructieve journalistiek overheen kunnen gooien, wordt het misschien minder ellendig om erin te duiken. Het onderwerp klinkt misschien deprimerend, maar uiteindelijk kan elk onderwerp interessant worden als je er maar diep genoeg induikt.”

Uit verschillende onderzoeken is gebleken dat journalisten in de afgelopen jaren steeds vaker geïntimideerd worden tijdens hun dagelijkse werkzaamheden. PersVeilig meldde eerder dit jaar nog dat het aantal meldingen vorig jaar steeg van 218 naar 249. Het merendeel ging over bedreigingen, gevolgd door intimidatie, discriminatie en fysiek gemeld.

Voor Harmen Groenhart, programmaleider onderwijs bij Fontys Journalistiek, is dat geen nieuwe informatie. “Het neemt al jaren toe en wordt alleen maar erger”, zegt hij. “Maatschappelijke omgangsvormen zijn dermate aan het verruwen dat journalisten vaak niet meer normaal hun werk kunnen doen. Het belemmert niet alleen hun arbeidsgeluk, maar ook hun werkzaamheden en vrijheid van bewegen.”

Dat geldt niet alleen voor ervaren journalisten, maar ook voor studenten. “Onze studenten merken dit ook en dat is een probleem. We sturen ze al vrij snel in hun opleiding op pad omdat dit een mooie manier is om de journalistiek te bedrijven, maar in die harde buitenwereld vindt wel die maatschappelijke verruwing plaats. En dat ervaren ze.”

Groenhart merkt dat studenten steeds vaker met verhalen komen waaruit blijkt dat ze tijdens hun werkzaamheden worden geïntimideerd. Ze worden herkend als journalist omdat ze zich zo voorstellen, of omdat ze bijvoorbeeld een camera of kladblok bij zich hebben. “Met als gevolg dat ze bedreigd worden of in dreigende situaties terechtkomen.”

Voorbeelden
De programmaleider noemt een aantal voorbeelden. “Je bent op een locatie, interviewt iemand en diegene vraagt of hij je ergens af kan zetten. De student, zich van geen kwaad bewust, stapt in de auto. Maar dan ontstaat er een situatie die onaangenaam wordt. De geïnterviewde vraagt wat de student van plan is en stelt voor ‘de aantekeningen maar hier te laten’. Dat is intimiderend.”

Maar ook: “Een student gaat op pad om een verhaal te maken en spreekt daarvoor af op een privé locatie. Het gesprek gaat redelijk goed, maar krijgt toch een mindere wending als de student diepe en kritische vragen begint te stellen. Daar schrikken mensen soms van, waardoor er een dreigende situatie ontstaat. ‘We weten je wel te vinden’, klinkt het dan.”

Het derde voorbeeld schetst een situatie waarin een eerstejaars student de straat op gaat om te oefenen met zijn camera. Hij neemt shots van de publieke ruimte en mag dat ook doen. Daar is immers geen toestemming voor nodig. Maar toch staat er op de hoek van de straat een auto. Het raampje gaat open en de persoon in de wagen doorboort de student met zijn blik. “Je bent een journalist hè? Ik hou je in de gaten.”

Dringend advies 
De voorbeelden vormen slechts een klein deel van de ervaringen die ze bij Journalistiek van studenten terugkrijgen. Dat gebeurt niet via een meldpunt – dat is er namelijk niet – maar gewoon tijdens een gesprek met een coach of docent. “Wij adviseren onze studenten om in zo’n situatie meteen te schakelen met een coach of coördinator, maar dat doet lang niet iedereen”, aldus Groenhart, eraan toevoegend: “Ze herkennen intimidatie niet meteen of negeren het omdat ze anders bang zijn met hun beoordeling in de knel te komen.”

Het dringende advies van Groenhart? Wel melden. “En als je in zo’n situatie terechtkomt meteen terugtrekken. Studenten moeten zich ervan bewust zijn dat ze nooit in hun eentje naar een risicovolle locatie moeten gaan, zeker niet als het over een spannend onderwerp gaat. We raden ze bijvoorbeeld ook af om naar demonstraties te gaan, hoe journalistiek het ook is om wel te gaan. Het zijn tegenstrijdige krachten, maar de veiligheid van onze studenten staat voorop.”

Fontys doet verschillende dingen om het bewustzijn bij studenten op dit vlak zo groot mogelijk te maken. Er worden trainingen aangeboden, er is een speciale pagina over veiligheid ingericht op de kennisbank van de opleiding en er is begeleiding vanuit de coach of docent. “We vragen onze studenten naar hun plannen en geven advies. Dat gebeurt al wel, maar ik ben van mening dat we deze checks systematischer zouden moeten doen. En er zouden duidelijkere aanspreekpunten moeten komen.”

Dat muziek veel invloed heeft op de gemoedstoestand en het welbevinden van de mens, is uit verschillende onderzoeken allang gebleken. Maar mogelijk heeft muziek ook positieve effecten op het bèta-brein. Ella Hueting, directeur bij Fontys Engineering, ziet dat al jaren en wil daarom nu muziekonderwijs inzetten bij ‘haar’ instituut. Idealiter al vanaf het komende schooljaar. 

Het idee is jaren geleden ontstaan toen Hueting nog directeur was bij het ArTEZ-Conservatorium. “Daar zag ik dat veel mensen die daar werkten een bèta-achtergrond hadden. Vanwege bezuinigingen bij orkesten stapten veel van hen over naar bijvoorbeeld het wiskundevak. Andersom zie ik nu bij Engineering hetzelfde: veel mensen die in de technieksector werken, spelen op professioneel niveau muziek.”  

Meer studenten 
Daar moeten we iets mee, vindt Hueting. En ze is zeker niet de enige: mensen uit allerlei hoeken werken nu met haar samen om met behulp van de Beethoven-gelden grote stappen te zetten. “Door muziekonderwijs aan te bieden bij onze opleidingen, willen we onderzoeken of er inderdaad een link zit tussen muziek en het bèta-brein, en of dat een positief effect kan hebben op de leerresultaten van onze studenten. De muziekopleiding van Fontys gaat ons daarbij helpen, samen met de TU/e, Summa, ASML, het Metropoolorkest en de Music Cognition Research Group van de Universiteit van Amsterdam."

Je moet dan niet denken aan een uurtje blokfluitles of het doen van twee studies tegelijkertijd. Nee, eerder aan een minor op het gebied van muziek. Of het realiseren van faciliteiten waarmee Engineering-studenten tijdens hun studie muziek kunnen maken. Natuurlijk met als doel dat de technische opleidingen meer studenten trekken. Misschien zelfs wel studenten die twijfelen tussen een muziek- of techniekopleiding. “Want die twijfelaars zijn er veel”, zegt Hueting. 

Bezuinigingen 
Qua timing lijkt het project in dat opzicht op een goed moment te komen. Eerder deze maand uitte het Landelijk Kenniscentrum Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) dat er zorgen zijn over het niveau van het muziekonderwijs in Nederland. Door de bezuinigingen op de cultuursector sluiten steeds meer muziekscholen hun deuren, wat gevolgen heeft voor het niveau van muziekstudenten en dus de doorstroming naar conservatoria.  

“Ik hoop onze opleidingen aantrekkelijker te maken en serieus te kunnen onderzoeken of we inderdaad met het spelen van muziek de wiskundige vaardigheden kunnen trainen. Maar wat ik stiekem ook hoop, is dat de overheid gaat zien hoe belangrijk muziek is en er weer meer in de cultuursector geïnvesteerd gaat worden. Want dat er zo hard bezuinigd wordt op muziekeducatie, vind ik echt heel erg.” 

In landen om ons heen, zoals België en Duitsland, maar ook in Azië en Zuid-Amerika, is volgens Hueting meer aandacht voor muziekonderwijs. “En daar kiezen ook meer mensen voor bèta-onderwijs. Of dat daadwerkelijk iets met elkaar te maken heeft, moet blijken uit wetenschappelijk onderzoek. Daar gaan we ook mee aan de slag, maar dat gaat jaren duren. De focus ligt nu eerst op het introduceren van muziek bij onze opleidingen en het op die manier aantrekkelijker maken van het werken in de chip-industrie.”  

De petitie werd vlak voor de vakantie online gezet, maar eigenlijk is Baijens al veel langer bezig met het vleesvrij maken van de opleiding Journalistiek. Driekwart jaar geleden deed hij een verzoek bij zijn management. Kunnen we er niet voor zorgen dat we bij onze opleiding geen vlees meer aanbieden, in ieder geval bij borrels die door Fontys georganiseerd worden? Want hoe meer vlees we eten, hoe meer CO2-uitstoot.

Niet gewoon
“Er werd enthousiast gereageerd, maar een maand later kreeg ik alweer een uitnodiging voor een borrel. Met daarbij de vraag of ik ‘gewoon’ vlees wilde of vegetarisch. Hoezo ‘gewoon’ vlees? Ik vind dat helemaal niet meer gewoon”, zegt Baijens. “Dat was voor mij de druppel.”

De docent raakte in de alarmstand toen hij het rapport van de Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) helemaal las. “De informatie over de klimaatverandering en de gevolgen daarvan kennen we allemaal. Maar helemaal achterin het rapport staat iets over systeemverandering. Ons kapitalistische systeem is niet duurzaam, dat moet echt om.”

Voorbeeld geven
Baijens begon bij zichzelf. Wat kon hij doen voor een betere toekomst? Vlees eten doet hij zelf al bijna nooit meer, dus wat is dan de volgende stap? Meer mensen zover krijgen om hetzelfde te doen. “Het is een makkelijke stap. Als school ben je een vormende functie en moet je reageren op wat er in de wereld gebeurt. En ik denk dat onze opleiding daarin het juiste voorbeeld kan geven. Juist journalisten moeten verstand hebben van dit onderwerp.”

Het gaat volgens Baijens enkel om het vleesvrij maken van borrels die Fontys organiseert. Een eigen kantine heeft de opleiding Journalistiek niet, dus daar hoeft – voorlopig - niet naar gekeken te worden.

“Als we dit niet eens kunnen regelen, wat zijn we dan eigenlijk aan het doen? Vegetarische borrels moeten te realiseren zijn. En bovendien: als iemand toch een stukje vlees wil, dan staat het diegene natuurlijk altijd vrij om zelf iets mee te nemen. Het gaat erom dat we het vanuit Fontys niet meer aanbieden.”

Plankje tofu
Met de petitie hoopt Baijens zijn doel te kunnen bereiken. De oproep ging voor de kerstvakantie de deur uit – volgens de docent niet de meest handige timing – en heeft inmiddels een kleine zestig handtekeningen opgehaald. Het doel is honderd handtekeningen, al mogen dat er natuurlijk altijd meer worden.

“We willen de handtekeningen aanbieden aan onze directeur. Met een plankje tofu erbij. En als het niet werkt, bedenken we gewoon weer een nieuwe actie. Wat dat gaat worden? Ik ben buiten school actief voor Extinction Rebellion, maar die acties zijn van een heel andere orde. Nee, ik denk eerder aan flyeren. Of het organiseren van een debat.”

Hoe dan ook: Baijens stopt niet voor hij iets voor elkaar krijgt. Want dat er iets moet gebeuren, is volgens hem laaghangend fruit. “De vleesstapel moet en zal halveren.”

AI, bezuinigingen, het nieuwe kabinet, de krimp, de voltooiing van de nieuwbouw op Rachelsmolen, grote transities binnen Fontys… Wat is je het meest bijgebleven aan 2024?
“Mag ik beginnen met wat toch wel het hoogtepunt van het jaar was? Het Fontys for Society Event. Tweeduizend bezoekers, prachtige verhalen en een geweldige manier om ons te etaleren aan onszelf en aan de buitenwereld. Vooraf vond ik het toch wel spannend. Maar ik was blij verrast met die dag. Het was een groot succes, zo groot dat je denkt: waarom hebben we dit niet eerder gedaan. Een prachtige manier om het nieuwe studiejaar te openen en zeker voor herhaling vatbaar.”

Bij het positieve blijvend: wat nog meer?
“Organisatorisch kleinere maar belangrijke dingen, zoals de Green Office waarin we al onze duurzaamheidsdoelstellingen hebben ondergebracht. De aanstelling van een chief information officer. En de themamiddag die we hebben gehouden over Israël-Gaza. Nee, dat was geen groot evenement, maar wel een belangrijk maatschappelijk thema. Zoals veel van dat soort onderwerpen kunnen die heel polariserend werken en wij zijn er bij Fontys nog niet zo aan gewend over hoe daarmee om te gaan. Daarom is het belangrijk om ruimte te bieden voor de dialoog. ”

Is er nog een persoon die je specifiek is bijgebleven van afgelopen jaar?
“Twee eerstejaarsstudenten die bij de opleiding Pedagogiek in Sittard, weliswaar met lichte ondersteuning van enkele docenten, middels een dialoogsessie het gesprek leidden met geïnteresseerde studiekiezers en hun ouders tijdens de open dag.

Veel collega’s zullen herkennen dat het soms best lastig is om op een open dag goed in gesprek te komen. Ik vond het knap dat ze door het gesprek te openen over pedagogische kwesties een heel rijk gesprek op gang kregen. Daarmee werd snel veel duidelijk over de inhoud en de vorm van het onderwijs. En, wat ik het mooiste vond, het zei ook veel over het zelfvertrouwen van deze studenten.

Ondertussen was krimp toch wel hét woord van 2024. En gezien de waarschuwende woorden van het bestuur misschien ook wel voor 2025…
“Over de krimp van de studentaantallen is al vaker gesproken. We zagen het natuurlijk al langer aankomen. De vraag was en is: hoe passen we ons daar op aan? En ja, het is duidelijk dat we komend jaar op sommige punten die aanpassing zullen moeten versnellen.”

Hoe? Het betekent in elk geval verdergaande bezuinigingen?
“Zeker, zie ook de begroting waar Bron eerder over schreef. We zullen daar in het voorjaar, maar dat is een rekbaar begrip: in elk geval voor de zomer, nader over communiceren. En dat zullen we ook doen mocht er nog niets nieuws te melden zijn.

Maar laten we niet vergeten dat er ook positieve ontwikkelingen zijn. Het aantal masters en masterstudenten neemt toe, hetzelfde geldt voor de associate degrees. Operatie Beethoven is uiteraard ook goed nieuws voor Fontys. Dat geldt dan vooral voor de klassieke technische hoek. Daar gaan we heel actief mee aan de slag, ook voor wat betreft buitenlandse studenten. En werving voor LLO (leven lang leren, red.) zal ook vooral op die sector gericht zijn.

Dat het lastig gaat zijn, is evident. Dat hoort ook bij een organisatie als deze. Ons doel is niet een grote omvang van de organisatie, maar maximale inspanningen leveren voor onze maatschappelijke rol: talenten kansen geven en oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken ontwikkelen. Dat betekent wel zo veel mogelijk studenten afleveren en relevant onderzoek doen.”

Voor het eerst ben jij als Fontysvoorzitter de barricades op gegaan omdat dit kabinet, deze coalitie, de grootste bezuinigingen van deze eeuw wilde doorvoeren op hoger onderwijs.
“Ja. Krimp is onze grootste uitdaging, maar daar kwamen de maatregelen van dit kabinet nog eens bovenop. De langstudeerboete is gelukkig van de baan. Maar op de werving van internationale studenten, hoewel afgezwakt, wordt wel bezuinigd. Kijk, zo’n langstudeerboete raakt de collega’s niet, maar had de studenten wel geraakt; de bezuinigingen op de internationals kan Fontys veel directer raken.”

Voor de zomer had je nog wel een gesprek met minister Eppo Bruins over de aangekondigde bezuinigingen. Dat heeft kennelijk weinig opgeleverd?
“Dat gesprek was van zeer beperkte invloed, ja. Het probleem is in mijn ogen dat dit kabinet, en het vorige trouwens ook, geen langetermijnvisie heeft. Waar wil je naartoe met het hoger onderwijs? Wat wil je nu eigenlijk bereiken? Hoe passen internationale studenten in dat plaatje? Je zou hopen dat ze daar een visie bij hebben, maar ik zie vooral veel maatregelen die haaks staan op onze maatschappelijke opdracht.”

Fontys for Society... Gaat die opdracht de komende jaren wel lukken?
“Het is een zorgenkindje die maatschappelijke opdracht, en dat geldt voor bijna alle sectoren. Wat de hightechsector betreft hebben we door Operatie Beethoven extra garantie dat we daarmee vooruit kunnen. Tegelijkertijd is er bij techniek te weinig aanwas qua studenten, dus de druk blijft hoog. Maar dat geldt ook voor de zorg en veel andere sectoren. Reden temeer om ons portfolio zo breed mogelijk te houden.”

Zo breed mogelijk, maar tegelijkertijd wordt er – ook gedwongen door de krimp – ingezet op fusies van instituten. Daar is niet iedereen gelukkig mee.
“Omdat wij, net als bij de grote transitieprocessen TEO (de educatieve sector) en HARP (ondersteunende diensten), denken dat we door een betere organisatie tegen minder kosten tot betere uitkomsten kunnen komen. Daar wordt niet iedereen blij van, nee. Maar wij kunnen als bestuur helaas niet iedereen altijd blij houden. Dat hoort in tijden van krimp bij leidinggeven aan een organisatie. 

Overigens: de grootste fusie was natuurlijk die van de educatieve opleidingen. Bij TEO waren liefst negen instituten betrokken. Het resultaat wordt nu komend studiejaar uitgerold. Dat duurde lang, dat proces, en je kunt klagen over de uitgebreide overlegstructuur die daarmee gepaard ging. Maar als je dat goed organiseert en uitvoert kom je wel tot iets. En ik vind TEO echt een majeure prestatie van alle betrokkenen.”

Toch ook nog even terug naar de kleinere schaal. Over sommige instituten horen we vanuit het cvb in de buitenwereld net iets minder. Zou je bijvoorbeeld iets kunnen zeggen over de Kunsten, Sport en Journalistiek?
“Ja, die lijken wat uit beeld omdat ze niet op een campus zijn gehuisvest. Maar dat zijn ze niet. De kunstopleidingen in Tilburg zijn een prachtig onderdeel van Fontys en dragen bij aan de cultuursector in heel Nederland. Met natuurlijk afgelopen jaar het 25-jarig jubileum van de Rockacademie, een meer dan bepalende opleiding op dat terrein voor het hele land.

Journalistiek heeft met het doorvoeren van de onderwijsvernieuwingen ook een pittige tijd gehad. Als er nu één instituut is waar daar keihard aan gewerkt is, is het Journalistiek wel. Net als op het gebied van instroom en uitval.

Sport en Bewegen is ook al zo’n mooi instituut. Mooi, stevig en goed georganiseerd. En met maatschappelijk relevante opleidingen waar heel interessante onderzoeken worden gedaan.”

Een laatste uitdaging, maar niet de minste, die ook op het bordje van het bestuur lag in 2024 en daar vermoedelijk nog wel even zal blijven liggen: AI.
“Daar hebben we zeker iets in te doen, ja. Een hele dynamische en complexe materie die alles te maken heeft met het toekomstbestendig maken van ons onderwijs, onze organisatie. AI zal ook in onze nieuwe strategie voor de komende jaren moeten landen. Lastig? Nee, we gaan dat niet met tegenzin aan. Ik zie dat meer als een echte uitdaging.

Maar zoals ik al vaker heb gezegd de afgelopen maanden: ik heb er alle vertrouwen in dat we bij Fontys alle uitdagingen aankunnen. En ik mag hopen dat daarbij ook altijd ruimte voor discussie blijft. Als veel mensen meedoen, dan helpt ons dat ook vooruit. Dus niet alleen mensen meenemen, maar dat mensen ook echt meedoen.”

Journalistiekdocent Lindy Jense trekt samen met oud-mediatheekmedewerkster Brigit Goderie de kar bij Bier & Boeken, de boekenclub van Fontys Journalistiek. “We kiezen steeds één boek uit de titels die deelnemers pitchen in de groepsapp. Daarbij ligt het accent op journalistieke non-fictie over maatschappelijke onderwerpen.” Ontlezing is een belangrijke drijfveer. “Je merkt dat studenten langere teksten minder snel oppakken. Helaas is hiervoor geen pasklare oplossing. We hopen dat door gesprekken binnen de leesclub het vuur weer oplaait.” 

Eens in de tien weken komt Bier & Boeken in wisselende samenstelling bijeen. Het gesprek dat loskomt, moet volgens Jense verder gaan dan ‘Goed boek!’ of ‘Mwah’. “Bij de laatste editie bespraken we met twaalf studenten Vos in de VS van journalist Michiel Vos. Opzet is om op verschillende manieren naar zo’n boek te kijken. Zowel technisch en objectief – welke perspectieven heeft de auteur en welke journalistieke processen zien we terug? – als de subjectieve beleving van wat je er persoonlijk van meeneemt.” 

Een didactisch doel staat niet direct centraal. “Je hoopt dat deelnemers vooral van elkaar leren. Onze studentenpopulatie is sowieso al redelijk goedgebekt en maatschappelijk geëngageerd; daarom hoef ik minder te kaderen.” Gelukkig maakt ook het bier en de door FJ gefinancierde borrelplank de tongen los. “Soms loopt de discussie hoog op”, lacht Jense. “Je moet plezier beleven bij het lezen. En denken: een boek is zo erg nog niet.” 

Leesbevordering
Welke gedachte ligt er achter FLOT Leest, de boekenclub die actief is aan de Tilburgse lerarenopleiding? “In principe is het een leesbevorderend project vanuit het Nationaal Programma Onderwijs (NPO)”, vertelt docent maatschappijleer Farouk El Mouhajir, die de leiding heeft bij de bijeenkomst vorige week op (Paarse) vrijdag 13 december. “In deze context zijn we bij FLOT een inclusiecafé gestart en hebben we gekeken of we daaraan ook een leesclub konden koppelen.” 

Bij elke editie van het FLOT Inclusiecafé staat een maatschappelijk thema centraal, zoals klimaat en duurzaamheid. Vandaag gaat het – aan de hand van de bestseller De geschiedenis van mijn seksualiteit van Tobi Lakmaker – over gender. Naast het ‘boekgesprek’ krijgen de deelnemers een lesvorm aangereikt, die ze weer kunnen inzetten voor studenten. 

“Hiervoor gebruik ik gesprekskaarten met als thema gendergesprek, samengesteld door het Humanistisch Verbond”, vertelt El Mouhajir. Groepsgewijs gaan de deelnemers steeds met elkaar in gesprek over de voor- en nadelen van genderhokjes en rolmodellen. 

Ontlezing 
Docenten Nederlands Claudia van Werkhoven en Margriet Smits hebben zich het afgelopen jaar ingezet voor het leesenthousiasme binnen de lerarenopleidingen. De FLOT-leesclub is daarvan een zichtbaar uitvloeisel. “Jammer dat er vandaag geen studenten meedoen”, zegt Margriet Smits. “Wat dat betreft is het tijdstip ongelukkig. Het is laat op de vrijdagmiddag en veel studenten zijn al naar huis.” 

De noodzaak van leesbevordering is er niet minder om. “Vooral ook binnen de lerarenopleiding Nederlands”, zegt Van Werkhoven. “Na sluiting van de fysieke mediatheken bij Fontys zijn we binnen onze lerarenopleiding een eigen bibliotheek begonnen om studenten extra in staat te stellen om te lezen.” 

Zelf maakt El Mouhajir ook graag gebruik van boeken in zijn lessen maatschappijleer. “Recent heb ik voor het vak politicologie een college gebouwd rond het essay Duidelijkheid van politiek verslaggever Tom-Jan Meeus. “De ene student ontwikkelt meer boekenliefde dan de andere. Maar gaandeweg de studie daalt dat wel in hoor.” Uiteraard gaat het ook hier om het plezier: “Ik wil studenten vooral laten zien hoe ze met tekst hun leerlingen kunnen raken.” 

Volle plank 
Op de docentenkamer bij MindLabs staat een plank boordevol boeken. “Ik zelf koop boeken óók om ze te kunnen uitlenen”, zegt Lindy Jense. “Ik wil dat zo veel mogelijk studenten de kik ervaren. Hoe kan het dat die tekentjes op papier een stem in je hoofd gaan vormen die je verschillende perspectieven op de wereld kan bieden? Lezen is zo waanzinnig bijzonder. Het is onvergelijkbaar belangrijk voor je persoonlijke ontwikkeling.” 

Marie-Julie is een 24-jarige student Fontys Journalistiek en kon voor haar project uit eigen ervaring putten. Ze besloot een minor te volgen in Canada en liep daarbij tegen wat onverwachte dingen aan. “Het was hartstikke leuk, maar ik heb ook aardig wat lastige momenten gehad. Daarin heb ik vooraf en tijdens mijn verblijf niet veel hulp gehad van school. En alle informatie over in het buitenland studeren die je online zoekt, is heel versnipperd en verspreid te vinden.”

En dus bedacht zij een plek waar al die informatie bij elkaar komt: een website met een heleboel informatie en persoonlijke verhalen van studenten die al in het buitenland hebben gestudeerd. 

Keerzijdes
“Het lijkt altijd één fantastisch avontuur. Dat kan het ook zijn. Maar er zijn ook echt wel keerzijdes en financieel is het ook niet voor iedereen haalbaar. Ik hoop dat studenten via mijn site een eigen mening kunnen vormen en zelf op basis van de verzamelde informatie een afgewogen oordeel voor zichzelf kunnen maken.”

Marie-Julie had zelf altijd in haar hoofd het plan om in de VS iets met haar studie te gaan doen. Dat lukte niet, dus werd het een minor op Vancouver Island, Canada. “Ik heb vooral mijn vrienden in Nederland gemist. Mijn moeder is nog wel op bezoek geweest. Dat was heel fijn, en dat heeft ook wel geholpen. Maar het is niet hetzelfde.

“De mensen met wie ik daar optrok, waren niet het type waar ik normaal mee om zou gaan. Ik zat met drie andere studenten in een huis. Die volgden allemaal dezelfde studie aan een andere school dan de mijne. Dus die zagen elkaar elke dag en leerden elkaar heel snel goed kennen. Maar ik zat niet in hetzelfde schuitje. Zo ging ik me dus best snel eenzaam voelen.”

Niet alleen dat: ook praktisch was het soms afzien. “De studie die ik volgde, een minor general arts, was heel erg leuk. Maar bijkomende zaken als hoe duur alles was, het vinden van een geschikte woning, het was soms heel pittig. Studenten waarvan de ouders alles of veel betaalden, konden veel meer dan ik. Dan ging er weer een groep een weekend op pad of tripjes maken en moest ik zeggen: nee, ik ga niet mee. Omdat ik het gewoon niet kon betalen. Ja, ik heb uiteindelijk nog wel een beurs gekregen, maar ik heb wel veel stress gehad door dat soort dingen.”

En sommige andere studenten ervaren misschien zelfs nog meer stress, vooral als zij nog thuis wonen en bovenop alle andere veranderingen ook voor het eerst ineens helemaal op zichzelf zijn aangewezen. “Dat je boodschappen, vervoer, eigenlijk alles zelf moet regelen. Dat is heel veel tegelijk.”

Niet voldoende
En dus: een website met allerlei informatie, zodat een student zich beter kan voorbereiden. Maar tal van hogescholen en universiteiten kennen een ‘international office’ of iets soortgelijks, waar studenten juist voor deze informatie terechtkunnen. Klopt, zegt Marie-Julie, maar het is niet voldoende.

“Allereerst is vaak niet alle informatie op één plek te vinden. En ik heb in de gesprekken die ik hierover voerde met andere studenten ook de indruk gekregen dat niet elke school inziet hoe belangrijk het is om hun studenten hier uitvoerig over te informeren. Vaak word je alleen doorverwezen naar een website, waar dan lang niet alles te vinden is. En er zijn ook enorme verschillen tussen scholen en zelfs binnen instellingen. De een doet er meer aan dan de ander.”

Daar zag zij dus een mooie combinatie van een onderwerp voor haar afstudeerproductie én een manier om andere studenten te helpen. “Ja, het is een afstudeerproject. Maar het doel erachter is om andere studenten te helpen, hen het eerlijke verhaal te geven. Als de reacties op de website heel positief zijn, ga ik er in januari ook zeker mee verder na mijn studie.”

De LocHal in Tilburg stroomt al vroeg vol. Ruim honderd bezoekers zijn afgekomen op het openbare college van Fontys, waarin de lectoren Daniëlle Arets (Designing Journalism) en Rogier van der Wal (Ethisch Werken) het onderwerp proberen te duiden. Het maakt nogal uit wat de insteek van het nieuws is, welk perspectief wordt gekozen en hoe het nieuws wordt gebracht, stellen zij. Je zou er somber van kunnen worden of het nieuws gaan vermijden.

Op de vraag wie er een krantenabonnement heeft, steekt vrijwel iedereen de hand in de lucht. “Jullie zijn een uitzondering”, concludeert Arets. “Het aantal abonnees loopt al jaren terug, net als het vertrouwen in de media." In het publiek wordt instemmend geknikt. “Ergert u zich wel eens?”, vraagt de lector aan iemand in de voorste rij.

“Jazeker”, is het antwoord. “Vooral aan het suggestieve karakter van sommige krantenkoppen. Daar blijft vaak niet veel van over als je verder leest.” Een ander vindt dat er te veel wordt ‘geschopt’. “Irreële meningen die niet zijn gestaafd met feiten.” Er is genoeg te doen vanavond, stelt Arets hierop. Volgens haar bepaalt beeldvorming het sentiment.

Van alle tijden
“Neem de uitspraak van Wilders over een tsunami van vluchtelingen. Waar denk je dan aan? Precies, heel veel vluchtelingen die ons land binnenkomen. Is dat reëel? Dat is nog maar de vraag. Maar vervolgens worden wel discussies gevoerd met dit sentiment in het achterhoofd. De media heeft hier een belangrijke taak”, benadrukt Arets. “Journalisten moeten neutraal berichten.”

Dat lukt niet altijd, geeft ze toe. Daarop laat ze een artikel zien uit de Volkskrant waarbij een foto is geplaatst van asielzoekers in het tentenkamp bij het aanmeldcentrum in Ter Apel. De kop luidt: Lastpakken zonder enig toekomstperspectief. Zonder aanhalingstekens. Arets: “Een duidelijk voorbeeld van beeldvorming."

Historisch perspectief
Beeldvorming, ook wel framing genoemd in de journalistiek, is van alle tijden, weet collega Van der Wal. Hij plaatst beeldvorming in een historisch perspectief, beginnend bij de Romeinse politicus Marcus Tullius Cicero. “Toen wisten politici al hoe je je volk voor je kunt winnen. Zeg nooit nee, bijvoorbeeld. Biedt mensen altijd hoop en vertrouwen. En: zoek steun bij invloedrijke vrienden.”

Herkenbaar, vraagt de lector aan het publiek? Dat antwoordt bevestigend. Iedereen denkt aan Trump, Wilders in eigen land, en eerder Pim Fortuin, die allemaal erg succesvol zijn in framing. “Zij zetten zich met hun uitspraken af tegen de elite en beloven het volk alle problemen op te lossen.”  

Een frame is geslaagd als het blijft hangen, als het aan je blijft plakken. Het is vaak moeilijk om ervan af te komen. “Reframen kan, maar is lastig”, zegt Van der Wal, “Voormalig president Bill Clinton is het gelukt toen hij tegen het Amerikaanse volk zei: “I feel your pain.” Mensen voelden zich begrepen. Dat deed hij heel slim.”

Beeld is hardnekkig
Terug naar de media. Hoe kunnen journalisten op zo een eerlijk en evenwichtig mogelijke manier het nieuws presenteren? Om daarachter te komen moet je eerst weten hoe de media omgaat met framing. Daar doet het lectoraat van Daniëlle Arets onderzoek naar. Bijvoorbeeld hoe armoede en bepaalde bevolkingsgroepen in het nieuws worden gebracht.

Zo is er onderzoek gedaan naar de beeldvorming van dak- en thuislozen. Daarvoor zijn kranten tussen 1999 en 2019 doorzocht. De resultaten zijn schokkend. In de jaren negentig werd er nog geschreven over ‘crepeergevallen’, ‘uitschot’ en ‘mannen met de fles’. Omdat er steeds meer aandacht is voor stigmatisering van bevolkingsgroepen, komt dit steeds minder vaak voor.

Beeld blijkt hardnekkiger. Herhaaldelijk wordt een archieffoto van een slapende man buiten op een bank met een fles drank ernaast afgebeeld als het in een artikel gaat over dak- en thuislozen. Zeer stereotyperend, zo blijkt bij navraag aan deze groep mensen. Het gaat volgens hen om een kleine groep mensen, de meesten hebben een telefoon en nette kleren, alleen geen eigen woonplek.

Nieuw narratief
De onderzoeksgroep heeft nieuwe, realistischere foto’s laten maken en is daarover het gesprek aangegaan met redacties en beleidsmakers. “We willen hiermee de discussie op gang brengen en bewustwording creëren”, aldus Arets. “We hopen op deze manier samen te kunnen bouwen aan een nieuw narratief, zowel in beeld als tekst.”

Dat is nodig, vindt ook het publiek. Het nieuws heeft nu soms een verlammend effect. En dat is niet wat we willen, besluiten de lectoren. “We willen voorkomen dat lezers het nieuws gaan mijden. Het vinden van de juiste balans is een voortdurende zoektocht. Als onderwijsinstelling proberen we een generatie studenten op te leiden die bewust omgaat met taal en beelden.”

Tijdens het tweede en het derde jaar van zijn studie volgde Rens van de Plas Condor, een persoonlijke leerroute waarin hij zich focuste op onderzoeksjournalistiek. “Daar is de liefde voor onderzoeksjournalistiek geboren, want hoe vet is het wanneer jouw journalistiek impact maakt, iets boven tafel brengt en iets betekent voor de lezers en burgers”, gaat Rens direct van start.

Na zijn afstuderen miste de journalist echter een platform dat zich met die verdiepende journalistiek bezighield. “Je ziet bij de gevestigde namen in Brabant dat zij zich vooral focussen op verslaggeving, 112-nieuws, raadsvergaderingen en human interest-verhalen. De serieuze onderzoeksjournalistiek ontbreekt daar nog.”

Stapje meer
Dat terwijl de kranten en omroepen ook een onderzoeksredactie hebben. Van de Plas vindt dat daar op zich goede verhalen worden gemaakt, maar toch vraagt hij zich altijd af: wat als je nou net dat stapje meer zet, net iets radicaler te werk gaat en je meer mengt in het onderzoek dat je doet?

Die vragen leidden uiteindelijk tot de oprichting van Woeste Grond, een nieuw journalistiek platform waar journalisten actief zoeken naar misstanden. “De journalistiek van nu is al tientallen jaren hetzelfde en ontzettend traditioneel, maar wij gaan nét dat stapje verder. Wij zoeken de reuring op.”

Bijzondere zaken
Met Woeste Grond wil Van de Plas juist de journalistieke verhalen maken die de gevestigde media niet oppakken. En met succes, want de eerste producties brengen meteen bijzondere zaken aan het licht. Zo werd deze zomer een verhaal gepubliceerd over ‘gevonden’ portemonnees, die de redactie zelf wegbracht naar Brabantse gemeentehuizen en politiebureaus.

“Die portemonnees vulden we zelf met geld, pasjes en briefjes, waarna we ze afgaven alsof ze gevonden waren”, legt de initiator van Woeste Grond uit. Nadat de redactie de portemonnees weer ophaalden konden er bijzondere conclusies getrokken worden. “Sommigen waren bijna spoorloos verdwenen, uit anderen werd geld gestolen of geld werd soms zelf verwisseld.” Na dat onderzoek schakelden verschillende gemeenten en politiebureaus zelf een onderzoek in.

Fontys Journalistiek
Van de Plas ziet Woeste Grond dan ook als de toekomst van onderzoeksjournalistiek in Brabant. Om dat in goede banen te leiden werkt hij samen met freelance journalisten én studenten Journalistiek van Fontys aan verschillende producties. “Studenten zijn benieuwd naar onderzoeksjournalistiek en kunnen het ook. Ik ben lovend over hun kwaliteiten en zie Woeste Grond als een soort leerschool, een plek waar ze in aanraking kunnen komen met en waar ze uiteindelijk ook stage kunnen lopen en werkervaring op kunnen doen.”

Een officiële samenwerking met Fontys is er nog niet, maar tot die tijd blijft de alumnus graag samenwerken met studenten die dat willen. Zo komen er binnenkort ook nog verhalen aan over de schrijnende wereld van schoolmaaltijden en woonplaatsen van wethouders. “Dat tweede onderwerp gaat over wethouders die niet in hun eigen gemeente wonen terwijl dat eigenlijk wel moet. Nu krijgen ze extra reiskostenvergoeding.”

Goed doen
Van de Plas heeft Woeste Grond niet alleen maar opgericht om misstanden aan het licht te brengen of machthebbers te controleren. Uiteindelijk wil hij ook positieve acties opzetten, zoals het uitdelen van soep en sjaals tijdens de wintermaanden. “Als we zeggen dat we er voor de Brabanders zijn, moeten we dat ook naleven. We willen uiteindelijk niet alleen melden wat er mis gaat, maar ook goed doen voor de maatschappij, dat is wat het werk van een journalist in wezen inhoudt.”

Ik stel in dit artikel het beoordelingssysteem van Fontys Journalistiek ter discussie. Sinds twee jaar is het beoordelingssysteem van de hbo-opleiding in Tilburg veranderd van een puntensysteem naar een smiley-systeem; studenten worden beoordeeld via smileys. Van hen wordt iedere week een reflectie op de leeruitkomsten verwacht. Hier krijgen ze dan een negatieve-, neutrale-, of positieve-smiley voor van hun docent. Dit gebeurt digitaal via Feedpulse. Haalt dit het beste uit de studenten Journalistiek naar boven?

Over dit smiley-systeem in het hbo-onderwijs is het een en ander te zeggen. Om te beginnen zorgt het voor een zekere mate van infantilisering. Smileys horen gevoelsmatig veel meer bij het basisonderwijs. Wanneer je daar je veters zelfstandig gestrikt hebt word je beloond met een smiley-sticker en veterdiploma. 

Zodra je op het voortgezet onderwijs komt, veranderen die smileys in cijfers. Deze manier van beoordelen gaat door in het hbo en op universitaire opleidingen. Smileys worden doorgaans geassocieerd met iets wat bij je jeugd hoort, van op de basisschool.

Dat de smileys zorgen voor infantilisering is discussieerbaar, want er zullen ook argumenten zijn die onderschrijven dat dingen die voor kinderen werken ook voor volwassenen nuttig kunnen zijn. Denk bijvoorbeeld aan trial and error. Maar dit betekent niet dat smileys als beoordelingssysteem in het hoger onderwijs ingezet moeten worden.

Subjectief
Ten tweede is een beoordeling met smileys subjectief. De maatstaf waarlangs de beoordeling tot stand komt ontbreekt of is onduidelijk. De beoordeling verschilt enorm per docent. Waar de een Feedpulse links laat liggen, is het voor de ander de kern van het onderwijs. De een focust op de leeruitkomsten en de manier van reflecteren, de ander kijkt naar de producties en houding in de lessen. Er is niet één vaste lijn op het gebied van beoordelen, wat zorgt voor zowel verwarring en scheve gezichten bij studenten als een enorm verschil in kwaliteit.

Wat mij brengt bij het volgende punt: Is er wel een ondergrens? Het lijkt alsof er geen minimum is. Ja, een negatieve smiley zegt iets, maar lang niet genoeg. Staat de smiley met een sip gezicht gelijk aan een twee of een vijf? En is een smiley met een lachend gezichtje een 6 of een 9?

Als je hebt gewerkt voor een negen, dan wil je ook die negen. Het blijft nu bij “Goed gedaan” en “Mooie journalistieke productie”. Dat is ook leuk om te horen, maar het heeft geen effect op volgende producties en een negen geeft daarin meer bevestiging. Hetzelfde geldt voor de beoordeling wat betreft smileys, als je hebt gewerkt voor een positieve smiley dan wil je die. Maar het is via dit beoordelingssysteem niet duidelijk genoeg welk werk welke beoordeling oplevert.

Daarnaast worden de producties van de student niet inhoudelijk beoordeeld, er wordt alleen feedback op gegeven. Ik ben een voorstander van feedback, maar wanneer een student een slechte productie maakt, (denk aan onscherpe beelden, taalfouten, onjuiste inhoud, etc.), maar wel heeft geproduceerd, is het toch geen positieve smiley waard? 

Dit zorgt ervoor dat wanneer ik zes producties maak in een blok, maar waarin ik weinig tot niets van wat is besproken in lessen of tijdens feedbackmomenten heb verwerkt, ik dat blok alsnog kan afsluiten met een V of G. Dit leidt dan toch naar een over vier jaar afgestudeerde journaliste die geen kwalitatieve producties maakt en daar misschien zelf geen weet van heeft?

Als ik productie na productie een 4 krijg, weet ik: A dat ik iets niet goed doe, en B dat ik niet overga naar het volgende jaar tot ik kwaliteit produceer. En ja kwantiteit is ook zeer belangrijk in ontwikkeling, maar wanneer daar geen kwaliteit in zit, slaat de opleiding Journalistiek daar denk ik de plank mis. Er moet dus een minimumnorm zijn voor de kwaliteit, zowel in producties als in de manier van communiceren. Die kwaliteit moet duidelijk worden beoordeeld met een cijfer. 

Het kan toch niet zo zijn, dat iemand die zich nooit kritisch opstelt tegenover bijvoorbeeld een artikel of een docent, wel zijn propedeuse journalistiek haalt omdat hij een sfeerverslag over een gemeentebijeenkomst heeft getypt. Of wel?

Per persoon
Tot slot is het ook per persoon te verschillend. Dat student A ‘minder’ hoeft te doen voor een positieve smiley dan student B omdat “het niveau nou eenmaal anders is”, is natuurlijk volstrekt verkeerd. Hiermee zijn de smileys per persoon iets anders waard. 

Ik trek een vergelijking met het cijfersysteem. Jantje en Pietje leveren precies dezelfde productie in. Jantje krijgt een 6 en Pietje een 8. Waarom? Omdat het voor Pietje veel lastiger is om dezelfde prestatie te leveren. Dus niet omdat zijn productie beter is, het is immers hetzelfde stuk, maar omdat Pietjes niveau lager ligt dan die van Jantje. Daarom krijgt hij een hij positievere beoordeling. Met een normaal cijfersysteem zou dit nooit kunnen, de normering is dan immers objectief vastgelegd.

Ik denk dat het belangrijk is om dit smiley-beoordelingssysteem in twijfel te trekken. Een duidelijk kader ontbreekt en de beoordeling is veelal subjectief. Bovendien wordt er met twee (of meer) maten gemeten, wat ten koste gaat van de kwaliteit van de toekomstige journalisten. Als ik een goede productie heb ingeleverd, wil ik geen positieve smiley. Dan wil ik gewoon die 8 of 9. Dat motiveert en stimuleert mij om de volgende keer weer dezelfde inzet en kwaliteit te leveren. 

Andersom gaat dat ook op: als ik geen goede productie maak, moet dat duidelijk zijn. Anders lijdt de kwaliteit van de journalistiek daaronder.

Willemijn de Waard is eerstejaars student Fontys Journalistiek

In Antwerpen zijn vrijdagavond de prijzen voor de beste onderzoeksjournalistiek van Nederland en Vlaanderen uitgereikt: De Loep. Er waren drie winnaars en een aanmoedigingsprijs.

De Loep voor ‘opsporende onderzoeksjournalistiek’ is voor de artikelen over discriminatie bij studiebeurzenverstrekker DUO. Persbureau HOP, waarvan ook Bron artikelen publiceert, heeft het onderzoek in gang gezet. Het kabinet heeft inmiddels excuses gemaakt.

De jury noemt de publicaties “ontluisterend en boosmakend” en spreekt van een “goed onderbouwde, spijkerharde conclusie”. Bovendien prijst de jury de journalistieke samenwerking “waarmee alle relevante doelgroepen zijn bereikt en de verantwoordelijken in de politiek en het bestuur in de verdediging zijn gedrukt”.

Het schandaa
De basisbeurs is ongeveer tweeduizend euro per jaar hoger als studenten uit huis gaan en niet langer bij hun ouders wonen. Maar DUO is bang dat studenten frauderen en checkt met huisbezoeken of ze inderdaad ‘uitwonend’ zijn. Daarbij ging veel verkeerd.

Door een dubieus algoritme en een blinde vlek voor cultuurverschillen nam DUO opvallend vaak studenten met een niet-westerse migratieachtergrond in het vizier. In rechtszaken hierover had 98 procent een migratieachtergrond. DUO verloor 1 op de 4 zaken.

Belia Heilbron en Anouk Kootstra (Investico), Bas Belleman (HOP), Sumeyye Ersoy en Salwa van der Gaag (NOSop3) en Merijn van Nuland (Trouw) waren eerder genomineerd voor een andere belangrijke journalistieke prijs: De Tegel in de categorie onderzoek. 

Wie een artikel over klimaatverandering leest, ziet daar vaak alarmerende termen en foto’s van een ijsbeer op een smeltende ijsschots bij staan. Effectief? Dat valt nog te bezien, zeggen Daphne van Paassen en Danielle Arets. Zij zijn namens het lectoraat van Journalistiek bij het mobiele klimaatlab betrokken en doen in samenwerking met het Nationaal Klimaat Platform onderzoek naar de invloed van taal en beelden uit de klimaatjournalistiek op Nederlandse jongeren. 

Analyses en testen 
Voor de studie worden klimaatmetaforen en -beelden geanalyseerd die de afgelopen zes jaar zijn gebruikt op kanalen die jongeren vaak raadplegen - zoals AD, NOS en NU.nl - en wordt de effectiviteit van deze metaforen en beelden getest in focusgroepen. Dat laatste doet het team op twee plekken waar studenten zich in veelvoud bevinden: de festivals Zwarte Cross en Lowlands.

“We zien dat er vaak strandfoto’s worden gebruikt bij berichten over hittegolven, maar die beelden stroomlijnen niet met de ernst van de boodschap”, zegt Arets. “Aan de andere kant zien we ook doemscenario’s en plaatjes van overstromingen. Maar ook die zijn niet altijd wenselijk. Wij willen kijken wat er nodig is om jongeren op een effectieve manier te voorzien van informatie door de journalistieke representatie van klimaatverandering te onderzoeken.” 

Er wordt daarbij niet alleen ingezoomd op afbeeldingen, maar ook op tekst. “In de taal gebruiken we vaak metaforen”, legt Van Paassen uit. "Metaforen zijn niet alleen beelden die een tekst opleuken, maar hebben ook invloed op hoe we over onderwerpen denken en zelfs op ons gedrag, blijkt uit onderzoek. . Als je bij studenten het beeld gebruikt van het brein dat een spier is die je kunt trainen, dan zijn die studenten sneller geneigd om te denken dat intelligentie iets is wat groeit in plaats van dat het iets is wat je wel of niet hebt.” 

In berichten over het klimaat worden ook metaforen gebruikt. Denk aan termen als ‘tikkende tijdbom’, ‘armageddon’ of ‘naderend tipping point’. “We onderzoeken welke metaforen vaak gebruikt worden en op welke manier. Op Zwarte Cross en Lowlands willen we twee metaforen testen onder jongeren, waarschijnlijk gericht op de oorlog en gezondheid, en kijken we welke teksten meer aanzetten tot actie.”

Donkere kamer 
Waarom er gekozen is voor Zwarte Cross en Lowlands? “Omdat het twee heel uiteenlopende festivals zijn waar twee compleet verschillende doelgroepen op af komen”, aldus Arets. “Op beide evenementen staan we met een klimaatlab dat we, om zoveel mogelijk in de festivalsferen te blijven, inrichten als een soort donkere kamer, en waar we zoveel mogelijk jongeren naartoe proberen te lokken om ze op een snelle en speelse manier beelden en metaforen te laten ranken.”  

Naast het klimaatlab wordt er ook een randprogramma met minicolleges georganiseerd. 

Wie in algemene beeldbanken zoekt naar een afbeelding van een verpleegkundige, komt veel clichés tegen. Op het plaatje staat negen van de tien keer een vrouw afgebeeld die een bed staat op te dekken. Of je ziet steunkousen, want steunkousen horen – blijkbaar – bij het vak verpleegkunde. 

Nou, niet dus, vindt ZonMw, een financieringsorganisatie van innovatie en onderzoek in de gezondheidszorg. De organisatie wil dat het clichématige imago van de zorgwereld verandert en vroeg Pieterbas Lalleman, Daniëlle Arets, Michiel Bles en Karlijn ten Cate daarom om onderzoek te doen en een representatieve beeldbank op te stellen. 

Niet divers
Het onderzoek volgt na een soortgelijk onderzoek naar dakloosheid, waar dezelfde vier Fontys-medewerkers bij betrokken waren. “Aan de hand van een online tool analyseren we de beelden die dagbladen met grote oplagen – zoals Volkskrant, NRC, Telegraaf, AD en Trouw – gebruiken en hoe zij verpleegkundigen in beeld brengen”, legt Michiel Bles uit. 

Wat inmiddels al wel duidelijk is, is dat het beeld van verpleegkundigen in Nederland niet heel divers is. “Het zijn vaak vrouwen die afgebeeld worden in de zorg en maar weinig mannen”, zegt Karlijn ten Cate. “Maar er zijn ook heel veel ziekenhuisfoto’s, terwijl het verpleegkundevak veel verder gaat dan het ziekenhuis. Je hebt ook thuiszorg of gehandicaptenzorg.”

Hetzelfde geldt voor de handelingen die ze doen: je ziet ze vaak slepen met bedden of apparaatjes, terwijl ze ook administratief werk doen. “Een verpleegkundige of verzorgende doet veel meer dan alleen billen wassen of het aantrekken van steunkousen.” 

Om meerdere redenen is het belangrijk dat dit clichématige beeld verdwijnt. “Bovenal omdat er heel veel tekorten zijn in de zorg”, vervolgt Ten Cate. “Om de reputatie van een beroep beter te maken, is het belangrijk dat je een realistisch beeld van dat beroep schetst. Nu denken mensen vaak dat een verpleegkundige altijd ondergeschikt is aan een arts, terwijl dat absoluut niet het geval is. Ze werken samen, hebben elkaar nodig.” 

Adviezen
Naast het analyseren van de beelden bij de grote dagbladen, gaat de onderzoeksgroep ook aan de slag met focusgroepen. De gesprekken moeten juni of juli plaatsvinden. In oktober moet de beeldbank opgeleverd worden, samen met een beeldwijzer met alle resultaten. Die gaan gepaard met adviezen over waar de tekorten zitten en clichés vaak voorkomen. 

“We kijken bijvoorbeeld ook naar het standpunt van de camera. Een vogel- of kikkerperspectief kan heel veel doen met een beeld”, legt Bles uit, die naast docent en onderzoeker ook mediamaker is. “Dat soort adviezen kunnen heel praktisch zijn. Een vaste groep fotografen van ZonMw gaat daarmee aan de slag en zorgt voor het vullen van de nieuwe beeldbank.”

Nola is derdejaars student Journalistiek en noemt zichzelf een echte ‘Swiftie’, de bijnaam die fans van Taylor Swift zichzelf toegeëigend hebben. Dat is niet onterecht, want Nola is al sinds haar twaalfde fan van de Amerikaanse singer-songwriter. Dat begon allemaal na een concert in Amsterdam, waar ze niet naartoe ging maar wel lucht van kreeg. “Toen ontdekte ik haar muziek en verdiepte ik me in haar songteksten.”

Hoewel Nola toentertijd tweetalig onderwijs volgde, was haar Engels alles behalve goed. “Maar ik was wel meteen hooked aan het album ‘1989’ dat Taylor rond die tijd uitbracht. Ik ben me toen ook meer gaan verdiepen in Taylor als persoon en dat vond ik in één woord fantastisch.”

Account verwijderen
Zo fantastisch zelfs dat Nola stiekem een fanaccount begon en allerlei foto’s en video’s over Taylor Swift op Instagram plaatste. “Stiekem ja, want op de middelbare school was het helemaal niet cool om fan van haar te zijn. Telkens als ik op school kwam verwijderde ik het account van mijn telefoon, zodat niemand kon zien dat ik daarachter zat.”

Een aantal jaren later groeide het account van Nola uit tot een van de grotere fanaccounts ter wereld en werd ze gevolgd door allerlei fans uit verschillende landen. “Daar werd mijn Engels alleen maar beter van, en ik heb met sommige volgers nog steeds contact. Zelfs Taylor likete een paar posts en heeft ooit gereageerd.”

‘Beste van onze generatie’
Dat was ook één van de redenen waarom Nola gevraagd werd om een essay te schrijven voor het boek T.S., waarin dertien schrijvers onderzoeken wat Taylor Swift betekent voor henzelf, de fans en de tijd waarin we leven. “Ik schrijf daarin over mijn ervaringen als superfan, de community en wat Taylor Swift tot de beste singer-songwriter van onze generatie maakt.”

Want: Taylor Swift is er niet alleen maar voor de ‘gillende meiden’. Ook bij het mannelijke en het meer volwassen publiek heeft de Amerikaanse artieste zichzelf in de kijker gespeeld. Dat komt volgens de student doordat de teksten herkenbaar zijn voor iedereen. “Voor elke situatie waarin je je bevindt heeft Taylor wel een nummer dat je raakt. Je kunt je in haar muziek herkennen en ze groeit als het ware mee in je eigen levensfases.”

Concerten
Het fanaccount heeft Nola inmiddels niet meer, maar dat neemt de liefde voor de zangeres niet weg. “Ik ben toevallig net terug uit Parijs, waar ik haar Europese Eras Tour heb bezocht. Diezelfde tour heb ik ook al in New York gezien en, geloof het of niet, ik ga nog zeven keer.”

Dat is in grote lijnen ook waar het boek over gaat: de bijzondere band die de schrijvers hebben met Taylor Swift en haar muziek. “Daarom zou ook iedereen dit boek moeten lezen, zelfs als je geen fan bent. Taylor is niet meer het simpele ‘pop-meisje’, maar een vrouw waar we allemaal niet meer omheen kunnen. Daar duiken we met dit boek dieper op in.”

In mei vorig jaar las Klop in de krant dat ruim een kwart van oud-studenten met een studieschuld in het buitenland spoorloos is voor DUO. Zijn mond viel open van verbazing en vrijwel direct daarna ging hij samen met researcher Gaiwa Slooten en regisseur Annick Luijkx aan de slag om een pitchplan te schrijven.

"Het zit namelijk zo. Als je in het buitenland verblijft zonder dat je je studieschuld afbetaalt, kan DUO als vergaande maatregelen een paspoort intrekken en iemand op laten nemen in het opsporingsregister. Dat vond ik te bijzonder voor woorden en dat is precies waar onze documentaire op in gaat: de gevolgen van een dergelijke paspoortblokkade."

Zoektocht
In juli kreeg de producent een verlossend telefoontje van de NPO. “Ons plan werd uit ruim vijftig inzendingen gekozen en Omroep ZWART wilde hier graag aan meewerken.” Al snel werd het voor Klop en zijn team hoog tijd om op zoek te gaan naar oud-studenten met een studieschuld die hun verhaal wilden doen.

Dat bleek echter makkelijker gezegd dan gedaan. Maar na een aantal tegenslagen bood het platform X, het voormalige Twitter, de uitkomst. “We zochten naar mensen die over hun studieschuld praatten. Zo stuitten we op de 24-jarige Willemijn, woonachtig in Engeland met een studieschuld van ruim 90.000 euro. Zij staat symbool voor de huidige pechgeneratie.”

Verstrekkende gevolgen
Ook kwam Pascal in het vizier, een 34-jarige oud-student die al jaren in Argentinië verblijft. “Pascal is ernstig ziek en heeft medicijnen nodig, maar daar kan hij moeilijk aan komen omdat hij geen paspoort meer heeft.”

In ‘Niet Mijn Schuld’ vertellen beide oud-studenten over hun leven en de gevolgen van hun studieschuld. “We willen met deze documentaire dan ook het gesprek starten over de psychologische en sociaal-maatschappelijke gevolgen van een hoge studieschuld en een jonge doelgroep aan het denken zetten over het aangaan van een lening bij DUO.”

Impact maken
Volgens Klop sluiten veel studenten namelijk een lening bij DUO af zonder dat ze weten wat de consequenties zijn. “Dat neem ik ze allesbehalve kwalijk, maar daar moet wel iets in veranderen. Jonge studenten moeten zich inlezen wat betreft het aangaan van een lening. Willemijn zou als 18-jarige studente nooit zomaar 90.000 euro krijgen van de bank. Waarom kreeg ze het bij DUO dan wel? En als Pascal wist dat hij ooit zijn paspoort kwijt zou raken, zou hij ook nooit een lening zijn aangegaan.”

Bewustzijn creëren dus. Dat is waar ‘Niet Mijn Schuld’ om draait. En hoewel de documentaire van Klop vandaag pas in première gaat, is de eerste impact al gemaakt. “DUO heeft naar aanleiding van onze documentaire opnieuw naar de zaak van Pascal gekeken en besefte dat Pascal zich in een levensbedreigende situatie bevindt. Hij heeft inmiddels zijn paspoort terug en ook zijn studieschuld is op 0 gezet. Een kroon op ons werk.”

Medewerker Sandra Dankers zou graag zien dat er weer een beveiliger rondloopt die toezicht houdt. “Ik vind het een fijn idee als ik weet dat iemand in de gaten houdt of er zich geen onbevoegden in de gangen en ruimtes ophouden van Fontys Journalistiek. Nu moeten we daar zelf op letten.”

Een paar dagen geleden nog zag Dankers een groepje jongeren in de banken op de gang hangen. Ze had geen telefoon op zak om direct een melding door te geven en niet veel later waren ze weg. “Ze zorgen niet altijd voor overlast, maar ze laten vaak wel rommel achter.”

De Fontysmedewerker ervaart minder overlast dan vorig jaar toen in korte tijd een viertal diefstallen de opleiding opschrikte. En ook het onveilige gevoel is weg. “Inmiddels kennen we de meeste pandbewoners en weten we beter wie hier niet thuishoren.”

Huisregels
Gemeente Tilburg en Fontys Hogeschool zijn eigenaar van MindLabs, dat deels vrij toegankelijk is, op voorwaarde dat bezoekers zich aan de huisregels houden. Het beheer van MindLabs is uitbesteed aan een externe partij die gespecialiseerd is in facilitaire dienstverlening. Beheerders Jannus Verharen en Lars van den Haspel treden ook op als toezichthouder.

“Vandalisme, alcohol- en drugsgebruik en gedrag dat als onveilig kan worden ervaren, tolereren we bijvoorbeeld niet”, licht Van den Haspel toe. “Als we een melding krijgen van een medewerker, student of bezoeker, gaan we ernaartoe en spreken we de overlastgever aan en kunnen we verzoeken het pand te verlaten. Tot nu toe is dat steeds goed gegaan.”

Vorige maand heeft Van den Haspel voor het laatst iemand de deur moeten wijzen. Het ging om een verwarde man die verbaal agressief was. “Dit soort incidenten komt nauwelijks voor. Vaker zien we jeugd van een jaar of twaalf rondhangen in de openbare delen van het gebouw. Maar als ze zich netjes gedragen mogen ze blijven.”

Evalueren
Volgens Corine Mathijssen, facilitair manager bij Fontys Vastgoed en Facilities (V&F), is het gebruik van MindLabs in de beginfase afgestemd met de huurders, waaronder Fontys Journalistiek en ICT, en is de veiligheid niet significant anders dan in de andere Fontysgebouwen. “We evalueren doorlopend voor al onze locaties of wijzigingen in de dienstverlening noodzakelijk zijn.”

Zo ook op MindLabs bij aanvang van dit studiejaar. Daaruit zijn geen significante signalen gekomen van onveiligheid, weet Mathijssen. “We zijn ook gestart met een algemeen belevingsonderzoek onder alle pandgebruikers. 88 procent van de ondervraagden geeft aan zich veilig te voelen.”

Na de diefstallen bij Fontys Journalistiek zijn er volgens de facility manager geen incidenten meer geweest. Niettemin is toen op eigen kosten een externe beveiliger ingeschakeld. Deze extra ondersteuning is sinds de voorjaarsvakantie gestopt. “Het aantal incidenten was te verwaarlozen en de beveiliger wees mensen voornamelijk op het opruimen van lege bekers en etensresten”, aldus Mathijssen.

Vriendin
Journalistiekstudenten Franciska en Julia voelen zich veilig in MindLabs en vinden het fijn dat het pand deels openbaar is, zodat ze ook vriendinnen kunnen meenemen die hier niet studeren. Dat er voorheen een herkenbare beveiliger rondliep, vonden ze wel een prettige gedachte. Als er iets gebeurt waardoor pandgebruikers zich onveilig zouden kunnen voelen, zoals met de verwarde man, worden ze daarvan op de hoogte gebracht. “Dat geeft me het gevoel dat ze er nog steeds bovenop zitten", aldus Franceska. 

Iemand zelf aanspreken, dat durft de student niet. “Je weet nooit welke intenties iemand heeft. Ik zou naar de balie van Journalistiek lopen om een melding te maken.” Een duidelijk verdwaalde bezoeker wil Julia nog wel aanspreken. Beide studenten laten hun spullen nooit onbeheerd achter. “Al ga ik maar even naar het toilet, ik vraag altijd iemand die ik ken om op mijn spullen te letten", zegt Julia. 

Extra maatregelen
Met het verdwijnen van de externe toezichthouder zijn aanvullende afspraken gemaakt met onder andere de wijkagent, boa’s en de toezichthouders van de LocHal, het naastgelegen gebouw, en is er gesproken over uitbreiding van het cameratoezicht. “Ook werken we aan meer zichtbaarheid van de beheerders en hebben zij een extra training gehad van onze veiligheidsadviseur”, aldus Mathijssen.

De facility manager van Fontys is van mening dat het aanspreken van ongewenste personen of ongewenst gedrag van gebruikers of externen een verantwoordelijkheid is van alle pandbewoners. “In essentie is de situatie in Mindlabs exact gelijk aan die in andere Fontysgebouwen, een café, een bibliotheek of welke plek dan ook.”

Toch zou Fontys Journalistiek graag zien dat de openbaarheid van het pand verder wordt beperkt en het cameratoezicht wordt uitgebreid. “Dat maakt handhaving veel makkelijker en zo houd je onbevoegden die mogelijk onrust of vandalisme veroorzaken een stuk verder weg”, aldus Michel Goebbels, manager bedrijfsvoering bij Fontys Journalistiek. “De verantwoordelijkheid rust nu wel heel erg op de pandbewoners.”  

Foto bovenin: de openbare werkplekken bij Fontys Journalistiek

Niettemin wil de staatssecretaris zich verder verdiepen in innovaties in de journalistiek en de publiek-private samenwerking. Want het mediastelsel piept en kraakt op dit moment, geeft ze toe. Niet dat zij als demissionair staatssecretaris daar nog een essentiële bijdrage aan kan leveren, ‘dat is aan mijn opvolger’.  

Tijdens vijf pitches werd ze woensdagochtend bijgepraat over onder meer het gebruik van AI in de journalistiek en de inzet van virtual humans en democratische vernieuwing.

Zo werkt docentonderzoeker Jeffrey Cornelissen van Fontys ICT samen met studenten aan een AI-prototype dat raads- en commissievergaderingen van gemeenten kan coveren. Dat doen ze in opdracht van DPG Media, want zo zegt chef-redacteur Tom Hayes van BN deStem: “Op lokaal niveau gebeurt ongelofelijk veel. Onze journalisten kunnen niet alles bijhouden en verslaan. Een AI-tool die vergaderingen voor ons covert zou een uitkomst zijn.”

Robotjournalistiek
Hoe je rekening houdt met de tone of voice van een medium, vraagt de staatssecretaris. “Daar werken we ook aan”, zegt Cornelissen. “Toch zullen we nooit AI-artikelen een-op-een publiceren”, benadrukt Hayes van BN deStem. “Voor ons is het nu vooral belangrijk om te weten of er relevante zaken in een vergadering zijn besproken waarover we willen publiceren.”

Jeroen van de Nieuwenhof, oud-student van Fontys Journalistiek en betrokken bij het lectoraat Journalistiek en Verantwoorde Innovatie, houdt zich bezig met wat hij noemt ‘robotjournalistiek’. Hij heeft een automatische leeshulp ontwikkeld voor laaggeletterden. De software draait inmiddels op de website van verschillende lokale nieuwsorganisaties.

Uit het project is ook een samenwerking met de gemeenten Eindhoven en Helmond voortgekomen, om bijvoorbeeld raadsinformatie toegankelijk te maken voor alle burgers.

Mooie ontwikkelingen, klinkt het, maar er zijn ook zorgen. Een eerstejaars Journalistiekstudent wijst erop dat er nog maar weinig richtlijnen zijn voor het gebruik van AI door de media. De staatssecretaris herkent de zorgen en vindt ook dat er kaders nodig zijn, maar wel vanuit Europa. “De Europese Commissie werkt hier hard aan en zodra deze richtlijnen bekend zijn, zullen ook wij ze doorvoeren.”

Waakhond
De zorgen zijn niet onterecht, blijkt ook uit de presentatie van Marnix van Gisbergen. Het is volgens de hoogleraar Digital Media Concepts aan Breda University of Applied Sciences niet de vraag of de media gebruik gaan maken van digital humans, maar hoe we deze gaan inzetten. “Want deze AI-aangedreven, niet van echt te onderscheiden personen zijn er al en er komen er elke dag meer bij.”

De meningen verschillen of je digital humans moet inzetten in de journalistiek. Tegenstanders vinden onder andere dat digital humans niet authentiek zijn, geen persoonlijkheid hebben, emotieloos zijn en geen vertrouwen verdienen. Voorstanders zeggen juist dat ze het werk van journalisten veel makkelijker maken, want je hoeft journalisten niet meer naar een locatie toe te sturen, digital humans zijn realtime en smart.

Volgens de staatssecretaris is het duidelijk dat de ‘oude’ media niet meer bestaan. Dit vraagt om een nieuwe rol van journalisten, denkt ze. “Daardoor is het misschien wel belangrijker dan ooit dat we in een gezonde democratie een goede waakhond hebben.”

“Wat ik hier doe? Ik ben mijn camera aan het installeren, omdat ik zo wat foto’s ga schieten van het bezoek van staatssecretaris Fleur Gräper-van Koolwijk aan Fontys Journalistiek. Dat doe ik vaak samen met mijn collega Marcia van der Kraan, maar zij is er vandaag niet. 

Wij zorgen dat een evenement op camera of video wordt vastgelegd, zodat we het kunnen verspreiden via onze interne kanalen, zoals de beeldschermen, de socials en soms ook via de nieuwsbrieven. Op deze manier kunnen (potentiële) studenten en docenten zien wat hier gebeurt. En we willen met het werkveld delen wat voor mooie dingen we hier allemaal doen, en wat voor toffe content de studenten allemaal maken.

Voordat ik bij Fontys Journalistiek kwam werken, heb ik de marketing en communicatie verzorgd voor een festivalorganisatie. Met die achtergrond ben ik ook verantwoordelijk voor een stukje evenementen binnen FJ. Ik zorg ervoor dat een aanvraag bij de juiste personen terechtkomt en dat alles goed is geregeld, zoals de catering en de techniek. 

FJ leent zich fantastisch voor content, het gebouw MindLabs is prachtig. En ik vind het geweldig om tussen studenten te zijn. Ik vang gesprekken op en neem de sfeer in me op. Zo kan ik beter de vertaalslag maken in de content die ik maak tussen hetgeen hier gebeurt en wat er op de socials komt te staan.”

Toen docentonderzoeker Elizabeth Venicz (Fontys Journalistiek, FJ) jaren geleden vanuit Amsterdam in Tilburg kwam werken viel haar op hoe ‘wit’ de populatie studenten en docenten was. Ze voelde meteen de urgentie om daar verandering in te brengen. “Als we goede journalisten willen opleiden die moeiteloos kunnen opereren in een hyperdiverse samenleving, dan moet de opleiding hiervan een afspiegeling zijn.”

Denktank
De eerste jaren richtte Venicz zich vooral op docenten. Ze begon een denktank en organiseerde een studiemiddag om bewustwording over diversiteit en inclusie te vergroten. Maar sinds er zo’n anderhalf jaar geleden studenten bij zijn betrokken, heeft FJ Inclusie een vlucht genomen en zijn de eerste resultaten zichtbaar. Zoals de vorige week gehouden Journalistiek voor iedereen-dag, met gastlessen van voorlopers uit de media en workshops die goed lieten zien hoe breed het onderwerp diversiteit in de media is. De dag is zo succesvol verlopen dat erover wordt gedacht om deze jaarlijks te houden.

FJ Inclusie bestaat uit studenten en docenten met diverse achtergronden die zich hard maken voor diversiteit en inclusie binnen Fontys Journalistiek. Inclusie en diversiteit gaan volgens hen onder meer over etnische achtergrond, sociaal milieu, geloof, opleidingsniveau, neurodiversiteit en gender- en seksuele diversiteit. De groep van zo’n veertig leden heeft tot doel om de opleiding inclusiever te maken, zowel binnen de docenten- en studentenpopulatie als in het curriculum.

Actie
Volgens Journalistiekstudent Rosalien Manderscheid wordt er veel gepraat over diversiteit en inclusie, maar wordt er nog altijd weinig actie ondernomen. “Dat is de reden dat ik me heb aangesloten bij FJ Inclusie. Ik vind het heel erg dat jongeren zich niet thuis voelen op de opleiding. Dat moeten we doorbreken. En we moeten leren hoe we verhalen kunnen vertellen vanuit verschillende perspectieven. We worden betere journalisten als we uit onze eigen bubbel komen.”

Daarvoor hebben de studenten wel handvatten nodig, vindt Rosalien. “Op dag één van mijn eerste stage kreeg ik meteen de stijlgids in handen geduwd, met afspraken over diversiteit en inclusie waar we ons op de redactie aan moesten houden. Zoals: niet alleen witte mannen aan de talkshowtafel, maar een divers gezelschap.” Terug op de opleiding ontmoette ze medestudent Lisa Schuurmans, die constateerde dat Fontys Journalistiek geen eigen stijlboek heeft en er nauwelijks les in geeft. Samen begonnen ze een werkgroep binnen FJ Inclusie die een inclusieve stijlgids ontwikkelt.

Welke termen gebruik je en wanneer? Wat zijn gevoelige punten in onze taal? “Ik vind het heel interessant om de discussie hierover aan te gaan”, vertelt de Journalistiekstudent. Inclusie moet een kernwaarde zijn van Fontys Journalistiek, vindt ze. “We moeten weten hoe we diversiteit en inclusie in ons werk kunnen incorporeren. Het lijkt heel simpel en vanzelfsprekend, maar zo eenvoudig is het niet. Dus moeten we het hier op school leren.”

Framen
Medestudent en FJ Inclusielid Mai-lin Steegers zit om die reden samen met onder andere docentonderzoeker Elizabeth Venicz in de werkgroep Curriculum. “We onderzoeken in hoeverre diversiteit en inclusie onderdeel zijn van het curriculum en waarover studenten nog meer zouden moeten en willen leren.” De werkgroep wil materiaal maken voor docenten, zoals werkvormen en presentaties, die ze kunnen gebruiken in hun lessen.

Mai-lin vindt het ‘enorm belangrijk’ dat er meer bewustwording komt over diversiteit en inclusie. “Waar het in de journalistiek in de basis om gaat, zijn mensen. En daar krijgen we geen les in. Het is geen wonder dat er veel wantrouwen is richting de media; veel mensen voelen zich niet gerepresenteerd, zij voelen zich geframed. Journalisten zijn zich meestal niet bewust van de vooroordelen die ze hebben waarop ze hun verhalen bouwen en hun interviewkandidaten uitzoeken.”

Mai-lin weet waar ze het over heeft, want ze is Aziatisch en vrouw. Zo zag ze tijdens haar stage bij het tv-programma Koffietijd met eigen ogen hoe de redactie vooral mensen met een kleur uitnodigt om te koken en witte mensen om plaats te nemen aan de talkshowtafel. Toen ze daar een opmerking over maakte, waren ze zich daar totaal niet van bewust. “Een redactie van zo’n 60 journalisten en niemand die hier eerder over had nagedacht”, verzucht Mai-lin.

Bewustwording
Daar zit de winst, meent Rose Noël, studentondersteuner bij FJ en lid van FJ Inclusie. “Het is een heel groot probleem in de media en inmiddels weten we hoe groot de schade kan zijn. Ons doel is om studenten op de opleiding al bewust te maken van diversiteit en inclusiviteit. Daarin heeft onze opleiding nog wel wat te doen. Dat geldt trouwens niet alleen voor Fontys Journalistiek, maar voor heel Fontys.”

Boeken, boeken en nog eens boeken. Als je in de Zevenbergse slaapkamer van Dilayra staat, word je omringd door boeken. Honderden in totaal, met een beetje geluk binnenkort zelfs 1.000. “Dat aantal hoop ik voor mijn verjaardag, op 1 april, te halen”, zegt de 21-jarige student. “Vanaf 1.000 boeken mag je jezelf namelijk een bibliotheek noemen.”

De passie voor lezen ontstond bij Dilayra al op jonge leeftijd. Zelfs toen ze nog niks van letters begreep, pakte ze er al een boek bij en deed ze alsof ze las. “Ik lees echt al mijn hele leven. In het begin voelde ik me daar eenzaam in, zeker op de middelbare school, omdat ik de enige in mijn omgeving was die van boeken hield. Maar door BookTok ben ik erachter gekomen dat ik hier helemaal niet alleen in ben.” 

Coronacrisis
BookTok is een trend die tijdens de coronapandemie is ontstaan. Dilayra omschrijft het als ‘het boekendeel van TikTok’, die volgens de student groter is dan ooit tevoren. “Het is echt een ding. Zelfs boekenwinkels hebben tegenwoordig een aparte boekentafel met BookTok-boeken. Dat zijn populaire titels die vaak op BookTok worden genoemd.” 

Zelf deelt Dilayra ook BookTok-filmpjes. Soms één, soms twee, soms zelfs drie per dag. Ze is begonnen tijdens de eerste lockdown. “Ik wilde altijd al iets met video’s doen. In eerste instantie was het plan om dat via BookTube te doen, het boekendeel van YouTube, maar daar was ik volgens mijn vader te jong voor. Bovendien was ik niet goed in het editen van lange video’s. Dus toen TikTok ineens populair werd, dacht ik: waarom ook niet?” [Tekst gaat verder onder de video]

Dilayra begon met een paar video’s en volgers, maar groeide in een sneltreinvaart in de aantallen. Inmiddels staat de teller op bijna 195.000 volgers en 10 miljoen likes. Sommige filmpjes van de student worden tot wel twee miljoen keer bekeken. Door Nederlandse kijkers, maar ook door Engelse, Amerikaanse, Belgische en Duitse. “Het grootste gedeelte van mijn volgers is Engelstalig, maar eigenlijk komen ze echt overal en nergens vandaan.” 

Oorzaak van dat grote succes? “Ik denk dat het te maken heeft met het genre boeken dat ik in mijn filmpjes belicht: queer-boeken. Ik kwam erachter dat die maar weinig op TikTok gedeeld werden en als ik er al naar zocht, dan waren er vast ook heel veel andere mensen die dat deden. Zo is het idee ontstaan om BookTok-filmpjes over lhbti-boeken te maken.”

Eenpersoonsbed
In de bijna uitpuilende boekenkast van Dilayra staan veel van dat soort boeken, maar ze heeft ook varianten met andere genres. Young adult, fantasy, romance of speciale edities. Je kunt het zo gek niet bedenken of ze heeft er een aparte kast voor. “Ik heb onlangs mijn tweepersoonsbed in moeten ruilen voor een eenpersoonsbed omdat mijn kamer te vol stond. Soms reis ik naar Londen om daar boeken te kopen; in Engeland zijn ze een stuk goedkoper dan in Nederland.” 

De Journalistiek-student leest gemiddeld drie boeken per week. Ze leest als ze kookt, als ze reist en als ze in bed ligt. Al haar vrije momenten worden ingevuld met haar grootste hobby. En dat komt tegenwoordig niet vaak meer voor onder Dilayra's leeftijdgenoten: uit de nieuwsberichten van de afgelopen jaren blijkt dat jongeren steeds minder lezen. 

Leeslijsten
“Daar maak ik me niet zo druk om”, klinkt het. “Ik zie juist dat mensen om me heen massaal weer aan het lezen zijn geslagen. Maar als er één ding is wat we anders kunnen doen om lezen nóg aantrekkelijker te maken, dan is het het afschaffen van leeslijsten. Ik hoor regelmatig dat mensen een hekel aan lezen hebben omdat er op leeslijsten boeken staan die niet bij jongeren passen. Als je de jeugd vrij zou laten in de keuze voor het boek dat ze voor school moeten lezen, denk ik dat we een heel eind komen.” 

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: afkortingen zijn niet nieuw. Kijk bijvoorbeeld naar het bvo’tje, het biertje voor onderweg. Deze term werd jaren geleden al gebruikt en is nog steeds populair onder zowel jongeren als volwassenen. Maar het bvo’tje heeft er inmiddels wel een paar concurrenten bij gekregen. Journalistiek-student Fien geeft een paar voorbeelden. 

“In de coronatijd gebruikten we vaak de afkortingen ‘lawa’ en ‘kowa’, die staan voor lange wandeling en korte wandeling. Tegenwoordig gebruik ik vooral ‘geru’ voor gezamenlijke ruimte, ‘helapidaka’ voor helaas pindakaas of ‘kladiladi’ voor klap die laptop dicht. De meeste afkortingen gebruik ik vooral voor de grap.” 

Pornstar Martini
Faye, student Digital Business Concept, doet er nog een schepje bovenop. Zij noemt afkortingen als ‘hdp’ voor heerlie de peerlie, ‘cappu’ voor cappuccino’, ‘pm’ voor de cocktail Pornstar Martini, ‘esma’ voor de Espresso Martini en ‘kp’ voor de Korte Putstraat in Den Bosch. “Ik vraag vaak aan mijn vriendinnen of ze zin hebben om een pm in de kp te pakken. Oftewel: een Pornstar Martini in de Korte Putstraat.”

Of iedereen dat begrijpt? “Mijn vriendinnen snappen me meteen, mijn ouders inmiddels ook. Maar ik betrap mezelf er ook weleens op dat ik afkortingen gebruik bij mensen die er misschien niks van snappen. Als ik in een restaurant om een cappu vraag, weet niet elke ober meteen wat ik bedoel.”

Kriebels
Dan is er nog Femke, die in tegenstelling tot Fien en Faye juist geen afkortingen gebruikt. “Ik krijg er de kriebels van”, zegt ze. “Hier in Tilburg, waar ik studeer, hoor ik ze niet vaak voorbijkomen. Maar ik heb in Utrecht gestudeerd en daar werden ze veelvuldig gebruikt. De favorieten daar zijn ‘hdp’ voor heerlie de peerlie, ‘biba’ voor bitterbal’ en ‘itakru’ voor Italiaanse kruiden. Ik denk dat vooral de jongere student deze taal gebruikt. Als ik kijk naar hoe mijn 19-jarige zusje typt... Dat is geen Nederlands meer.” 

Maar hoe erg is dat eigenlijk? Moeten we ons zorgen maken over deze ontwikkeling of gaat het om een onschuldige hype? Marian de Wijs, docent bij de minor Taal en Cultuur en bij Journalistiek, denk het laatste. “Als ik iemand afkortingen hoor gebruiken, is dat meestal buiten een lessituatie en op een ironische toon. Ik maak me er geen zorgen over, vind het vooral heel grappig en zie het als een manier van verbinding."

Misschien kunnen we er zelfs wel iets van leren en nemen we in verloop van tijd afkortingen over die veel efficiënter zijn dan het woord dat we er normaal voor gebruiken, zegt De Wijs. "Ik hou van taal en van taalvernieuwing. Dit hoort daar ook bij.”

Altijd in beweging
Collega Evi Jakobs, die net als De Wijs docent is bij de minor Taal en Cultuur, staat daar hetzelfde in. Ook zij maakt zich geen zorgen. “Ik denk dat afkortingen niks afdoen aan de spelling van een student. Taal is een levend organisme dat altijd in beweging is en ik denk dat studenten prima in staat zijn om in te schatten wanneer zij een afkorting kunnen gebruiken. Dat is in ieder geval wel het geval binnen onze minor, waar we heel bewust met taal bezig zijn." 

"Onze studenten kiezen op de een of andere manier voor Nederlands. Misschien omdat ze beter willen leren presenteren of omdat ze beter willen leren schrijven. Maar eigenlijk komt het er altijd op neer dat ze hun Nederlandse taalbeheersing willen verbeteren. Afkortingen worden daarom niet vaak gebruikt. Althans, niet in onze lessen.” [Karen Luiken]

Een jaar geleden kwamen ze toevallig met zijn drieën bij elkaar doordat ze in hetzelfde project belandden. Inmiddels zijn ze een KVK-inschrijving, een podcastserie en een hechte onderlinge vriendschap rijker. Jurre en Cas zijn oud-huisgenoten, maar Anne kende de twee heren nog niet voordat het project begon. “Jurre en Cas wilden sowieso al samenwerken, ik wilde eigenlijk per se alleen werken. Voornamelijk omdat ik niet zo goed ben in teamverband, maar nu zou ik niet zonder ze willen.”

Voor een studieopdracht moest het drietal iets produceren waarmee andere klasgenoten aangezet werden tot kritisch en creatief denken. Alle drie deelden ze een passie voor muziek, waarna al snel Het Lied van je Leven werd geboren. “We ondervonden dat we aan de hand van muziek makkelijker over bepaalde zaken konden praten”, legt Cas uit. “Dat hebben we uitgerold tot een podcast, waarvan volgende week de eerste aflevering online komt.”

Open over emoties
Iedere aflevering staat één gast met één nummer centraal, het lied van zijn of haar leven. “We gaan aan de hand van muziek het gesprek aan over moeilijk bespreekbare onderwerpen, ten behoeve van de mentale gezondheid van jongeren. Praten over muziek kan namelijk ook helpen om open te zijn over je emoties.”

Het podcastconcept werd zo goed ontvangen door medestudenten dat de drie grondleggers besloten om hierop voort te borduren. Het gezamenlijk volgen van een minor, de mogelijkheid van stage lopen binnen het eigen bedrijf; alles wees erop dat de samenwerking tussen Anne, Jurre en Cas zijn vruchten afwierp. Dat werd afgelopen december bekrachtigd met een officiële inschrijving bij de Kamer van Koophandel (KVK) van hun bedrijf Mindmaze.

Studiestress
De studenten brengen inmiddels niet alleen een podcast over Het Lied van je Leven, maar verzorgen ook workshops en livesessies. De eerste livesessie vindt plaats op donderdag 4 april met als thema studiestress. Niet geheel toevallig op het podium bij Fontys Journalistiek. “Zowat elke student heeft met studiestress te maken”, vertelt Anne. “Tijdens de livesessie hebben we twee gastsprekers die hier aan de hand van hun lied alles over vertellen. Daarna is het aan het publiek om vragen te stellen.”

Welke gasten er voorbijkomen in de podcast en tijdens de livesessies is nog een verrassing, maar het drietal verklapt wel dat er wat leuke namen tussen zitten. Wat dat betreft is er plek voor iedereen, weet Jurre. “Want hoe groot of klein je verhaal ook is, ieders verhaal is welkom en de moeite waard.” [Noëlle van den Berg]