De keuze om naar Nederland te gaan, begon bij Tihomira als een grapje. Ze wist niet wat ze wilde studeren na de middelbare school en zag wat informatie over Fontys voorbijkomen. Ze grapte daarna bij haar ouders dat ze naar Nederland zou gaan om te studeren, maar dat is inmiddels gewoon keihard de realiteit geworden.

Is studeren in Nederland beter of slechter dan je had verwacht?
“Vooral anders. Ik had niet zoveel verwachtingen, ik ging gewoon met de flow mee. In eerste instantie was het zwaar vanwege de cultuurverschillen en het alleen-zijn, maar nu vind ik het leuk om zelfstandig te zijn. De plek is leuk.”

Wat vind je het leukste aan je tijd in Nederland? En wat valt tegen?
“Ik vind het leuk dat het schoon, gestructureerd en vredig is. Wat ik minder vind, is het eten. Ik mis het eten van thuis.”

Als student heb je je natuurlijk ook aan moeten passen aan Nederland. Waar doe je je boodschappen, en wat schaft de pot het meest?
“Vooral bij de Lidl, omdat ik daar een tijdje heb gewerkt en het dicht bij mijn woning is. Daarna komt de Albert Heijn. Ik maak mijn eten graag zelf en eet heel gevarieerd, vaak een gerecht met vlees en groenten erin verwerkt.”

Welk typisch Nederlands gerecht heeft je verrast?
“Er zijn best wel wat dingen waarvan ik niet had verwacht dat ik ze lekker zou vinden, zoals paté. Ik had er nog nooit van gehoord, maar het smaakt eigenlijk best goed.”

Heb je hier al vrienden gemaakt?
“Ja, ik heb hier echt vrienden voor het leven gemaakt. Dat zijn vooral internationals. Het is niet zo moeilijk om hier vrienden te maken. Thuis ben ik wat minder sociaal en eigenlijk ben ik er hier pas achter gekomen hoe sociaal ik kan zijn.”

Ga je ook wel eens op stap?
“Zelden. Maar als ik uitga, ga ik met andere Bulgaarse studenten. Meestal naar Stratum, of we spreken bij iemand thuis af.”

In vergelijking met Bulgarije, hoe is het leven in Eindhoven?
“Veel en veel duurder. In mijn land zijn de inkomens een stuk lager, en de prijzen hier zijn hoger. Maar ik ben er inmiddels aan gewend. Het enige waar ik niet aan kan wennen, zijn de benzineprijzen.

Verder voel ik me in Nederland een stuk veiliger dan in Bulgarije. Het is hier veel meer geordend, meer gestructureerd. Dat vind ik heel fijn.”

Wat mis je het meeste van thuis?
“Ten eerste het eten. Dat mis ik echt. Maar daarnaast natuurlijk ook mijn vrienden en familie, al spreek ik die gelukkig vaak via videobelletjes. Verder mis ik eerlijk gezegd niet zoveel.”

Waarin wijken Nederlanders het meeste af van jouw cultuur?
“Nederlanders zijn heel anders dan Bulgaren. We denken anders, zijn wat minder sociaal en maken minder snel vrienden. En we drinken misschien meer, maar feesten minder, we zijn wat meer gesloten op dat vlak. Neem bijvoorbeeld Stratum; daar is het super druk en ga je van kroeg naar kroeg. In Bulgarije is dat heel anders.

Nederlanders denken vaak dat we ‘wild’ zijn, een koude persoonlijkheid hebben. Maar dat klopt niet helemaal. Ook al houden we van onze eigen space, we zijn wel heel warm en beleefd. We zijn niet zo gesloten als veel mensen denken.”

Ben je van plan om na je opleiding nog in Nederland te blijven?
“Initieel wel, want ik wil graag van de mogelijkheden gebruikmaken die Nederland te bieden heeft voor ICT-studenten. Er zijn hier namelijk heel veel IT-banen. Maar ik weet het nog niet zeker; we zien het tegen die tijd wel.”

Ben je door je studie bij Fontys anders naar de wereld gaan kijken?
“Ja. Mijn beeld is heel erg veranderd en het verandert nog steeds constant. Maar wel op een goede manier.”

De titel van haar afstudeerproject: Automatische segmentatie van sterke zwaartekrachtlenzen in data van de Euclid-ruimtetelescoop. Een hele mond vol, erkent de student, en voor de leek ook niet eenvoudig te begrijpen. Saamie nam woensdag bij haar afstudeerzitting op de Fontys ICT Graduation Conference (zie kader onderaan) dan ook de tijd om uit te leggen waar ze mee bezig is. Want dat het belangrijk is, is wel duidelijk.

“De Euclid-ruimtetelescoop van ESA fotografeert enorme delen van de ruimte: ongeveer een derde van het hele waarneembare universum. In die beelden zitten zeldzame objecten verborgen, die sterke zwaartekrachtlenzen worden genoemd. Daarbij buigt een zwaar sterrenstelsel op de voorgrond het licht af van een verder weg gelegen sterrenstelsel erachter, zoals een lens in een bril dat doet. Daardoor lijkt dat verre sterrenstelsel uitgerekt in bogen of ringen”, legt Saamie uit.

In haar project heeft de ICT-student AI-tools gebouwd die twee dingen doen: eerst deze lenzen vinden tussen miljoenen objecten, en daarna voor elk systeem het beeld opsplitsen in verschillende onderdelen: het voorgrondstelsel, het afgebogen licht van het achtergrondstelsel en andere objecten die toevallig in de buurt staan.

Donkere materie 
Zwaartekrachtlenzen zijn volgens Saamie belangrijk voor onderzoek naar donkere materie. “Het grootste deel van de massa van een sterrenstelsel bestaat uit donkere materie, die onzichtbaar is. Via zwaartekrachtlenzen kunnen we toch zien hoe die massa verdeeld is.” Ook helpen de lenzen onderzoekers om meer te leren over donkere energie en de groei van het universum.

Tijdens de vijfjarige missie maakt Euclid beelden van zo’n 1,5 miljard sterrenstelsels. Slechts 0,01 procent daarvan bevat naar verwachting een sterke zwaartekrachtlens. “Dat volume is onmogelijk handmatig te doorzoeken”, zegt Saamie. “Daarom gebruik ik AI-netwerken. Tot nu toe zijn er al meer dan 70 miljoen sterrenstelsels doorzocht.”

Het AI-model van Saamie gebruikt transformers, vergelijkbaar met de technologie achter grote taalmodellen. Die techniek bleek vooral sterk in het herkennen van grotere en complexere lenssystemen, zoals lenzen op groeps- of clusterschaal. [tekst gaat verder onder de illustratie]

Maar niet alles is volledig geautomatiseerd. “Een van de functies van het AI-model is dat het elke afbeelding een score geeft voor hoe waarschijnlijk het is dat die een lens bevat. Vervolgens worden de systemen gerangschikt van hoog naar laag. De hoogst scorende beelden worden daarna visueel gecontroleerd door vrijwillige burgeronderzoekers en experts.” 

Wat haar AI-model zo bijzonder maakt, is dat het een stap verdergaat dan de meeste bestaande lenszoekers. Waar andere modellen alleen aangeven óf iets een lens is, splitst Saamies model het beeld pixel voor pixel op. Daardoor hoeven onderzoekers niet meer handmatig te bepalen welk licht bij welk object hoort. “Door dat proces te automatiseren wordt analyse op de schaal van Euclid haalbaar.”

Willie Wortel-moment
Haar Willie Wortel-moment kwam toen Saamie de aantallen met elkaar vergeleek. “De grootste verzamelingen sterke zwaartekrachtlenzen bestonden tot nu toe uit enkele honderden objecten, verzameld over tientallen jaren. Met deze methode werken we toe naar meer dan 10.000 lenzen uit één enkele datarelease. Toen besefte ik pas echt hoe groot dit kan worden.”

En dit is nog maar het begin van Euclids vijfjarige missie. Juist die schaal maakt het volgens Saamie zo waardevol: waar onderzoekers voorheen lenzen één voor één bestudeerden, kunnen ze straks tienduizenden systemen op dezelfde manier analyseren. Daardoor wordt het mogelijk om veel beter te onderzoeken hoe massa en donkere materie verdeeld zijn over sterrenstelsels.

Uitmuntend
Het afstudeerproject heeft grote impact op Saamies carrière. Haar eerste methodologische paper over het sterke-lens-zoeknetwerk verscheen tijdens de eerste publieke datarelease (DR1) van Euclid. Nu leidt ze nog twee nieuwe papers, die worden in november gepubliceerd in het vakblad Astronomy & Astrophysics, net als de eerste publicatie.

Voor een afstudeerder is het uitzonderlijk om publicaties binnen zo’n internationale onderzoekssamenwerking te leiden. Het was dan ook niet de vraag óf Saamie zou slagen, maar hóé. Haar eerste en tweede beoordelaar, stagebegeleider en een externe deskundige beoordeelden haar werk als uitmuntend. In september gaat ze aan de Master of Applied IT beginnen bij Fontys in Eindhoven.

Foto bovenin: de Euclid ruimtetelescoop

Baraa volgde een minor aan het Mexicaanse Instituut voor Technologie en Hogere Studies, kortweg Tec de Monterrey, in de gelijknamige stad Monterrey. Daar ligt ook het voetbalstadion waar onder andere de wedstrijden Tunesië - Japan, Zuid-Afrika - Zuid-Korea en natuurlijk Nederland - Marokko werden gespeeld.

Om alle voetbalfans van deze verschillende nationaliteiten te kunnen helpen en te woord te staan, ontwikkelde de Mexicaanse politie een AI-vertaler. Maar deze moest nog wel getest worden. “Daarom kreeg ik een oproep vanuit het International Student Office van mijn universiteit", vertelt Baraa. "Met de vraag of ik mee wilde helpen met het testen van de vertaler omdat ik Arabisch spreek, en hier in Monterrey ook een Arabisch land zou spelen. Andere internationale studenten die bijvoorbeeld Koreaans of Japans praatten, werden ook uitgenodigd.”

Automatisch vertalen
En zo geschiedde. Baraa maakte deel uit van een demonstratie waarbij verschillende politieagenten op een rij stonden. Allemaal droegen zij een bodycam, en het was aan de student om een van hen een vraag te stellen in het Arabisch. “Die agent drukte op een knopje waardoor mijn taal automatisch herkend en vertaald werd naar het Spaans. De agent antwoordde dan in het Spaans, wat door die bodycam weer vertaald werd in het Arabisch, zodat ik wist wat hij zei.”

Vragen die Baraa moest stellen waren typisch toeristische vragen. “Zoals de weg naar het stadion bijvoorbeeld, of de locatie van een bepaald hotel. Omdat dat soort vragen ook door WK-bezoekers gesteld zouden worden.”

Engels is niet vanzelfsprekend
Na de ‘oefendag’, waarin ook de burgemeester van Monterrey en de politiechef uitleg gaven over de tool en robothonden werden gedemonstreerd, kon de AI-vertaler daadwerkelijk ingezet worden tijdens het WK. Een belangrijke toevoeging volgens Baraa, omdat het ook niet vanzelfsprekend is dat de Mexicaanse politie en lokale bevolking Engels spreken.

Volgens de ICT-student, die voor deze ervaring AI al vaker implementeerde tijdens zijn opleiding en ook een semester Generatieve AI volgde bij Fontys, werkte de tool dan ook naar behoren. “Ik heb nu met eigen ogen in Mexico gezien hoe waardevol AI kan zijn. Zeker in een situatie waarin communicatie tussen mensen die niet dezelfde taal spreken een stuk makkelijker wordt gemaakt. Wat de meeste indruk op me maakte, is hoe makkelijk het was om de tool te gebruiken en hoe snel het antwoordde. Dat doorbrak echt de taalbarrière.”

Smombie is een samentrekking van de woorden ‘smartphone’ en ‘zombie’. De term, in 2015 verkozen tot jeugdwoord van het jaar in Duitsland, is ingegeven door mensen die als een zombie over straat lopen met hun smartphone. “Daardoor krijgen ze een ander loopje en zijn ze afgesloten voor alles wat er om hen heen gebeurt”, zegt Rens van der Vorst. Hij initieerde de smombierun samen met collega Frans Mouws.

De ICT-docenten vonden de term symbool staan voor hoe de bevolking tegenwoordig verslingerd is aan smartphones. En dus dachten ze: misschien kunnen we dit op een ludieke manier aanpakken door te kijken hoe hard mensen kunnen lopen terwijl ze naar hun telefoon kijken. “Dat gaan we donderdag testen bij een sportdag van Fontys Educatie, waar zo’n 160 studenten aan meedoen", aldus Mouws.

Mini-games
Tijdens de sportdag lopen de studenten verschillende smombieruns, waarbij ze per persoon – het liefst gekleed in een zombiepak en besmeerd met zombieschmink - 400 meter afleggen. Dat doen ze terwijl het toepasselijke nummer ‘Zombie’ van The Cranberries uit de campusspeakers knalt en ze op hun telefoon twee minigames spelen, waardoor ze gedwongen worden naar hun scherm te blijven staren. Bij de spelletjes moeten ze zombies neerschieten en ontwijken.

“De app met daarop de games is door een ICT-student gebouwd”, vervolgt Van der Vorst. “De spelletjes zijn vrij makkelijk. Die zou je zittend of stilstaand niet spelen omdat ze dan gewoon saai zijn. Maar dat verandert als je ze rennend speelt; dan worden ze een stuk moeilijker. Als je te vaak een zombie mist, ben je af. Degene met de snelste finish-tijd wint twee tickets voor Walibi Fright Nights.”

Olympische sport
Mouws, die het experiment zelf drie keer deed en geen enkele keer de finish haalde, hoopt dat de smombierun na donderdag ook op andere plekken in Nederland georganiseerd zal worden. Misschien zelfs wel wereldwijd. “We gaan de software gratis beschikbaar stellen”, zegt hij, aangevuld door Van der Vorst: “Ik zeg niet dát het een Olympische sport wordt, maar dat zou natuurlijk wel leuk zijn.” 

Benieuwd naar de beelden van deze smombierun? Houd onze socials donderdag in de gaten!

Het metal-bestaan van Sebastiaan Lefèvre gaat verder terug dan zijn loopbaan bij Fontys, waar hij in 2010 begon als docent bij de Rockacademie. Inmiddels is hij docent Interactive Media Design bij ICT. Lefèvre was een jaar of zeventien toen hij in zijn eerste bandje zat. Een paar jaar later werd hij gevraagd voor de vocals bij MagnaCult, waar hij 21 jaar later nog steeds de leadzanger van is. Met de nadruk op ‘nog’, want over een paar weken treedt de band voor de laatste keer op. Daarna stoppen de vijf leden ermee.

Over de reden daarachter later meer. Eerst gaan we terug naar het ontstaan van MagnaCult ruim twintig jaar geleden, de plek waar Lefèvres liefde voor metal ontstond. Het grunten - rauw zingen - had hij zichzelf toen al aangeleerd door te experimenteren met zijn stem en het maken van hoge en lage klanken. “Op een gegeven moment stond ik op mijn kamer gewoon te schreeuwen”, zegt hij. 

Jongensdromen
In de jaren die volgden, kwamen al zijn jongensdromen uit. Lefèvre ging op verschillende tours door heel Europa. Reisde met nightliners (dubbeldeksbussen) van stad naar stad en per boot van Helsinki naar Stockholm. Hij en zijn bandleden brachten in het totaal vier albums uit en gaven een memorabele show in Luxemburg met 1.500 man publiek. “Maar we hebben ook een hele toffe tour gedaan met 5 Finger Death Punch, een band die heel groot is in Amerika. En tijdens een optreden in Londen stonden de zanger en drummer van Iron Maiden naar ons te kijken. Dat was echt heel vet.” 

Toch kan Lefèvre niet zeggen dat MagnaCult een hele bekende naam is in de metal-wereld. De hoogtijdagen waren volgens hem tussen 2007 en 2012. Daarna zakte het wat meer in, met een flinke dip tijdens corona. “Het aantal volgers op social media en streams op Spotify zijn niet zo hoog, maar de fans die we hebben, zijn wel heel trouw. Die zitten verspreid over Engeland, Duitsland en Scandinavië, met ook een klein deel in Nederland. Eigenlijk zijn we gewoon een van de beste Nederlandse onontdekte bands.”

Dat ligt volgens hem niet aan de kwaliteit van muziek, maar aan de algoritmes op het wereldwijde web. “We zijn nooit viral opgepikt door algoritmes van streamings- en socialmediaplatorms. Er is sowieso een overkill aan bands en het is een uitdaging om daarbovenuit te steken. Tegelijkertijd is MagnaCult op zijn krachtigst op het podium; daar ontstaat de energie en overtuigingskracht waarmee we door de jaren heen een internationale fanbase hebben opgebouwd.”

Einde van tijdperk
Maar die fanbase zal binnenkort dus afscheid moeten nemen van MagnaCult, want na 21 jaar geeft de band op 11 juli zijn allerlaatste optreden. De vijf leden hebben besloten om te stoppen omdat de input volgens Lefèvre totaal uit proportie begon te raken ten opzichte van de output. “Daar bedoel ik mee dat de hoeveelheid energie, geld en tijd die we erin staken, niet genoeg meer opbracht. Het werd steeds moeilijker en zwaarder om te blijven geven.” 

Wat de docent na het MagnaCult-tijdperk gaat doen, weet hij nog niet. Maar het maken van muziek zal hij altijd blijven doen. “Of dat nou solo zal zijn of met een andere band? Geen idee. We gaan het zien. Ik ga in ieder geval eerst even heel veel tijd doorbrengen met mijn twee zoontjes, mijn kunstwerkjes. Het lijkt me heerlijk om in plaats van een weekend op te treden even gewoon een weekendje weg te gaan met het gezin.”

En zijn studenten? Die blijft hij tijdens zijn lessen voeden met zijn passie voor metal. “Ik probeer in de klas een brug te bouwen naar de muziek. Hoe maak je een videoclip? Welk concept bedenk je? Wat doe je met storytelling? Hoe breng je dat visueel in beeld en wat wil je overbrengen? Ik heb natuurlijk best wel wat videoclips en artworks gemaakt, en die kan ik allemaal gebruiken als cases. De studenten vinden dat heel tof.”

Credit foto bovenin: Studiomamma

 De 28-jarige ICT-student Moussa staat op het punt af te studeren en heeft inmiddels al een indrukwekkend cv opgebouwd. Hij runt zijn eigen bedrijf Abbaly - een digitaal bureau voor webontwikkeling, design en IT-advies - en werkt daarnaast aan zijn startup én afstudeerproject: Coursolo.ai. Dat is een AI-gestuurd onderwijsplatform waarop kinderen kunnen leren over wetenschap, technologie en programmeren. 

Naast het online leerplatform wil Moussa kinderen ook in de praktijk laten kennismaken met technologie. Daarom is hij momenteel een maand in de regio Kanem in Tsjaad, het land waar hij vandaan komt. “Ik heb allerlei spullen van Fontys mee mogen nemen naar Tsjaad om kinderen op verschillende scholen kennis te laten maken met nieuwe technologieën.” 

 Van droom naar werkelijkheid 
Het praktische onderdeel van Coursolo.ai noemt hij From Dreams to Reality. “Een programma van vijf dagen waarin kinderen niet alleen technologie te zien krijgen en mogen gebruiken, zoals drones en VR-headsets, maar ook zelf dingen bouwen.” Daarvoor gebruikt Moussa educatieve bouwpakketten die hij via Fontys heeft meegenomen. 

De kinderen krijgen losse onderdelen en moeten daarmee zelf een werkend systeem in elkaar zetten. Zo bouwen ze op kleine schaal onder meer zonnepanelen, slimme irrigatiesystemen en andere toepassingen voor precisielandbouw. “Het doel is om kinderen kritisch en out-of-the-box te leren denken. Tot nu toe lukt dat heel goed.” Tekst gaat verder onder de foto's.

Naast de bijdrage aan zijn afstudeeronderzoek haalt Moussa veel voldoening uit het project. “De kinderen zijn ontzettend nieuwsgierig en geïnspireerd. Soms komen ze na een hele dag school nog naar mijn huis om meer vragen te stellen.” Ook heeft het project een persoonlijke betekenis voor de ICT-student. “Ik kom hier vandaan. Het voelt goed om iets terug te kunnen geven aan deze mensen."

Van start tot doorontwikkelen
Toch doet hij het niet alleen, want zonder ICT-docent Frans Mouws had Moussa het project niet kunnen realiseren. "Hij heeft me geholpen met het idee en ervoor gezorgd dat ik alle apparatuur mee kon nemen. Dus een speciale shout-out naar Frans.” 

Na zijn afstuderen wil Moussa zijn startup verder ontwikkelen. Uiteindelijk hoopt hij terug te keren naar Tsjaad met nog meer technologie en nieuwe programma’s voor kinderen. De droom? "Om een permanent trainingscentrum te openen en zo technologie toegankelijker te maken voor jongeren in Tsjaad.” 

Tahir omschrijft Nederland als een hub voor veel IT-bedrijven, met goede toekomst- en baankansen. Een fijne plek om te gaan studeren, dacht hij. En daarom begon hij een paar maanden geleden de studie ICT in Eindhoven.

Vertel. Is studeren in Nederland beter of slechter dan je had verwacht?
“Het is heel veel beter dan ik had verwacht. Ik had al goede verwachtingen, maar die zijn echt overtroffen.”

Wat vind je het leukst aan Nederland. En wat het minst leuk?
“Er zijn meerdere dingen die ik leuk vind. Het eten, de mensen, de cultuur. Het is allemaal prachtig. Maar wat ik iets minder vind, is dat de winkels hier vroeg dicht gaan. De winkel waar ik altijd naartoe ga sluit al om acht uur. Enerzijds is dat natuurlijk fijn voor het personeel, maar voor mezelf vind ik het minder.”

Waar doe je je boodschappen, en wat schaft de pot meestal?
“Albert Heijn, daar gaat echt al mijn geld naartoe. En wat ik vaak eet? Stroopwafels! Ik kook natuurlijk ook voor mezelf; vaak kip en wat frietjes. Maar daarna komen de stroopwafels weer. Voordat ik in Nederland kwam, had ik ze nog nooit geproefd, maar inmiddels snap ik de hele hype. Eerst proefde ik er één, nu eet ik ze allemaal.”

Ga je wel eens op stap?
“Ja, ik ga regelmatig op stap met mijn vrienden. Meestal gaan we naar die straat in Eindhoven waar alle pubs zitten. Stratum geloof ik?”

In vergelijking met Pakistan, hoe is het leven hier?
“Om te beginnen is het duurder, al komt dat waarschijnlijk omdat ik heel veel boodschappen doe bij de Albert Heijn. Verder voel ik me ook enorm veilig in Nederland. Overal om je heen zie je politie rijden.”

Wat mis je het meeste van thuis?
“De eenvoud, want het leven in Nederland is een stuk zwaarder. Je moet heel hard werken, terwijl ik in Pakistan 24/7 kon chillen. Ik mis de rust en het makkelijke leven, maar tegelijkertijd is het hier ook een stuk beter als je maar hard genoeg werkt.”

Heb je al vrienden gemaakt?
“Het is heel, heel makkelijk om hier vrienden te maken. Ik heb al veel vrienden gemaakt, maar het is nog te vroeg om te zeggen of het vrienden voor het leven zijn. Ik ben hier immers pas een paar maanden.”  

Waarin wijken Nederlanders het meeste af van jouw cultuur?
“In mijn land zijn mensen veel te lief. Ze draaien om dingen heen en geven je nooit een direct antwoord. In Nederland is dat het tegenovergestelde. Als ze iets niet willen, dan doen ze het niet. Dat is eigenlijk heel goed."

Voel je je ooit gediscrimineerd omdat je uit een ander land komt?
“Nee, nooit eigenlijk. Ik heb fijne vrienden en ik heb niet het gevoel dat mensen in Nederland heel aanvallend zijn."

Ben je van plan om na je opleiding nog in Nederland te blijven?
“Dat ligt een beetje aan de doelen die ik heb tegen de tijd dat ik afstudeer. Als ik een goede baan kan krijgen, blijf ik zeker.”

Ben je door je studie bij Fontys anders tegen de wereld gaan kijken?
“Ik heb wel het gevoel dat mijn leven nu een groter doel heeft gekregen. Er zijn bepaalde dingen waar we naar zouden moeten streven en daarbij moeten we onszelf niet inhouden. We moeten juist ons best doen om onze doelen te bereiken. Hard werken, onszelf respecteren en niet tevreden zijn met minder. Dat zijn wel dingen die ik heb ondervonden sinds ik studeer, na eerst een jaar heel lui te zijn geweest.”

Peukenposters. Wat moet je je daar precies bij voorstellen? Dat legt Mike Saris uit, merkstrateeg bij gedragsbureau Fama Volat, het bedrijf dat op het idee van de peukenposters kwam en hiervoor samenwerkt met Trudo en Park Strijp Beheer. “Rokers kunnen hun sigaret uitdrukken op de peukenposters en die vervolgens deponeren in een speciaal daarvoor gemaakt bakje”, aldus Saris. “De posters hebben verschillende ontwerpen, die allemaal passen bij de plek waar ze hangen.”

Pacman
Neem bijvoorbeeld de poster die hangt bij skatepark Area 51: daarop staat een afbeelding van het menselijk lichaam, waarbij een roker zijn sigaret kan uitdrukken op een plek waar hij ooit iets heeft gebroken tijdens het skaten. Of die bij popcentrum PopEi, waar allemaal verschillende muziekstijlen op staan. Met als achterliggende gedachte dat je je peuk uitdrukt onder jouw favoriete genre. En dan is er ook nog het Pacman-spelletje.

Bij Donna, net als Area 51 en PopEi op Strijp-S, hangt er eentje die over eten en drinken gaat. En in Waalwijk een die gebaseerd is op het wachten tijdens het reizen. “Elke locatie heeft een passende invulling van de context en in elke poster zit een stukje gamification verwerkt”, vervolgt Saris. “Zodat het leuk wordt om je peuk netjes weg te gooien. Daarmee houden we niet alleen de sigaretten van de straat, we creëren er ook gezamenlijke peukenkunst mee.”

Gespreksspartner
Voor het ontwerpen van de posters klopte het Bossche bedrijf Fama Volat aan bij studenten van de ICT-studie Media Design. Zij kregen de opdracht om binnen één dag tijd meerdere designs te maken. Kyle Osei en Maja Domalewska deden ook mee aan die uitdaging en zien nu maar liefst twee van hun ontwerpen terug op Strijp-S. “De posters kunnen een mooie gespreksstarter zijn”, zegt Kyle. “Ik zie het helemaal voor me dat je hier samen met andere mensen staat te roken terwijl je over muziek praat.”

Maja hoopt dat er wat meer bij komt kijken. Ten eerste dat de posters een visuele impact maken. Maar gezien het aantal afdrukken op de door haar ontworpen poster (foto boven), is dat doel al ruim behaald. “Los daarvan hoop ik ook dat mensen twee keer na zullen denken voor ze hun sigaret op de grond gooien. Misschien dat zo’n poster een realisatiemomentje kan creëren. Zo van: shit, ik gooi mijn sigaretten al jaren op de grond, maar het kan ook anders.”

De technieksector schreeuwt al jaren om goed opgeleide technici, met name in de Brainportregio. Er is veel vraag, maar die vraag groeit een stuk sneller dan het aantal studenten dat voor deze richting kiest. Dat moet anders, vinden Summa, Yonder, Curio, Gilde Opleidingen, Ter AA en het Koning Willem I College. En dus komen ze met een nieuw ‘lokmiddel’ in de vorm van een voucher van 500 euro.

Project Beethoven
Met die voucher kunnen nieuwe techniekstudenten een laptop aanschaffen die geschikt is voor de specialistische software die zij tijdens hun opleiding moeten gebruiken. Het initiatief is onderdeel Project Beethoven en maakt deel uit van Talent voor Semicon, dat zich richt op het grootschalig opleiden, aantrekken en behouden van technisch personeel om aan de explosieve vraag (we hebben het over tienduizenden nieuwe vakmensen tot 2030) naar chiptechnici te voldoen. 

Fontys ontbreekt in het rijtje van de genoemde scholen, maar is wel op de hoogte van het plan. “Ik heb kennisgenomen van het initiatief van Summa om studenten die starten met een technische mbo-opleiding financieel te ondersteunen bij de aanschaf van een laptop”, zegt Frens Vonken, directeur van Fontys ICT.

Maar werkt het voor ons ook? Op de vraag of we een soortgelijk plan ook bij Fontys kunnen verwachten, reageert hij voorzichtig. “De vraag is of deze maatregel daadwerkelijk bijdraagt aan het verlagen van instapdrempels en of het de instroom in technische opleidingen kan bevorderen. Uiteraard ga ik dit volgen en ben ik benieuwd naar het effect op de instroom en een blijvend effect op de uitstroom.”

Het onderzoek volgde 222 studenten gedurende acht maanden. Daaruit blijkt dat studenten minder vaak AI-tools gebruiken wanneer universiteiten strenge of onduidelijke richtlijnen hanteren. Zelfs studenten die aanvankelijk van plan waren AI te gebruiken, deden dat in de praktijk minder vaak.

Volgens Saçan zegt zo’n onderzoek echter lang niet alles over daadwerkelijk gedrag. “Studenten kunnen zeggen dat ze minder AI gebruiken, maar het is lastig om dat echt te meten.”

Forbidden fruit
Saçan waarschuwt dat te strenge regels ook een tegengesteld effect kunnen hebben. Hij wijst op het zogenoemde ‘forbidden fruit effect’. Wanneer technologie verboden wordt, kan dat juist leiden tot stiekem gebruik. “Dat wil je niet”, zegt hij. “Drie jaar na de komst van AI hebben we het nog steeds over hoe we ervoor zorgen dat studenten het minder gebruiken. De discussie zit nog steeds vast in het fraude-narratief.”

Volgens hem zou de focus moeten verschuiven van controle naar aanpassing van het onderwijs. “Je moet je onderwijs zo veranderen dat studenten geen behoefte hebben om AI te gebruiken, of dat simpelweg niet willen.”

Algemene richtlijnen
Waar sommige universiteiten en hogescholen uitgebreide documenten hebben van tientallen pagina’s, kiest Fontys voor een iets beknopter beleid. “Er zijn universiteiten met regels van tachtig pagina’s, bij Fontys hebben we gekozen om het zo algemeen mogelijk te houden”, zegt Saçan.

Die richtlijnen richten zich volgens de docent op drie praktische punten: let op welke informatie je invoert in AI-systemen, wees transparant en blijf kritisch op de output. “AI wil je vaak pleasen en kan vooroordelen bevatten. Studenten moeten begrijpen hoe ze daarmee omgaan.”

Authenticiteit discussie
Saçan is ook kritisch op maatregelen die bij sommige opleidingen worden ingevoerd, zoals authenticiteitsverklaringen. Studenten moeten daarbij verklaren dat hun werk volledig eigen werk is. “Dan kom je meteen in een discussie: hoe ver is AI gebruikt? Alleen voor spelling en grammatica? Of ook brainstormen?”, zegt hij. “Hoe meer je dat probeert vast te leggen, hoe meer vragen het oproept.” Volgens hem is het belangrijker dat studenten leren hoe ze AI verantwoord gebruiken.

AI-geletterdheid 
Het onderzoek van de Erasmus Universiteit benadrukt dat vertrouwen en vaardigheden een belangrijke rol spelen bij AI-gebruik. Volgens Saçan ligt daar een belangrijke taak voor het onderwijs: “We proberen docenten hierin te trainen, maar AI-geletterdheid kunnen we niet alleen in het hoger onderwijs oplossen”, zegt hij. “Ook op de basisscholen en middelbare scholen moet dat gebeuren.”

Een apart vak is volgens hem niet per se nodig. “Het moet in bestaande vakken of workshops terugkomen. Het belangrijkste is dat studenten weten hoe ze het verantwoord gebruiken en dat ze hun eigen hersenen blijven gebruiken.”

Aeckerlin, werkzaam bij ICT, richtte onlangs een eigen website op waarmee hij bewustzijn wil creëren bij bezoekers over het delen van hun persoonlijke gegevens. Hij deed het naar aanleiding van de opeenstapeling van grote datalekken in Nederland. “Het laat zien hoe gemakkelijk betrouwbare gegevens op straat worden gegooid", zegt hij.

Volgens Aeckerlin was het oprichten van de website nodig omdat bewustwording achterblijft bij de snelheid van digitalisering. “Vooral vandaag de dag, waarbij steeds meer digitale informatie wordt vergaard en verzameld, is het belangrijk dat er zorgvuldig mee wordt omgegaan.”

Geen zorgen
Op de campus lijken de reacties onder de studenten verdeeld, maar vooral nuchter. Dat blijkt uit een rondvraag. Zo vertelt student journalistiek Flor: “Echt zorgen maak ik me er niet over. Het ligt buiten je macht, dus waarom zou ik. Je hebt er toch geen invloed op.” Zo denkt ook pabo-student Anne over de situatie: “Ik denk dat het uiteindelijk allemaal wel meevalt.” 

ICT-student Don controleerde al of zijn gegevens onder het lek vallen: “Tot nu toe niet gelukkig. Ik blijf het wel controleren, voor hetzelfde geldt staat het er morgen wel in een keer op.” 

Verder controleerde ook Silke haar gegevens via een website en zij is iets zorgelijker over de situatie. “Het is een vervelend idee als criminelen aan de haal kunnen met je gegevens, zoals het afsluiten van kredieten." Toch ziet ze geen reden voor paniek: “Ik kreeg dus een link doorgestuurd om te controleren of mijn data online staat, en mijn gegevens zitten er gelukkig niet tussen. Dus ik maak me geen extreme zorgen."

Generatie en gemak
Volgens Aeckerlin bevestigen deze reacties een bredere trend: “Mede door de komst van sociale media zijn we veel gemakkelijker geworden in het delen van je persoonlijke gegevens zoals je naam en foto’s.” Volgens hem heeft het te maken met leeftijd en generatie.

Zelf herinnert hij zich hoe anders dat in het begin ging. “Toen Facebook net uitkwam, heb ik eerst een nepaccount aangemaakt om te kijken hoe het platform zich zou ontwikkelen. Onze generatie was daar veel terughoudender in.” Volgens hem zorgt de constante aanwezigheid van digitale platforms ervoor dat jongeren minder gevoelig zijn voor privacyrisico’s. Wat vroeger als vertrouwelijke informatie werd gezien, staat nu moeiteloos online. 

Verschuivende verantwoordelijkheid
De digitalisering raakt bovendien steeds meer essentiële systemen. “Kijk bijvoorbeeld naar digitale diensten zoals DigiD, daar zie je heel duidelijk dat verantwoordelijkheid en machten verschoven zijn.” Hij vult aan: “Onze systemen zijn allemaal digitaal tegenwoordig, en ongeacht of je goede of slechte bedoelingen hebt, is deze data wel verkrijgbaar."

Bewustwording is volgens de docent de eerste vorm van controle. Weten waar je gegevens circuleren, kritisch omgaan met wat je deelt en actief controleren op datalekken zijn concrete stappen die wél binnen je macht liggen.
 

Daan Jansen is docent bij Fontys ICT en lijsttrekker van de partij SAMEN Geldrop-Mierlo, waar hij sinds vier jaar actief is. Zich direct inzetten voor Fontys kan hij niet, maar onderwijs blijft voor hem als politicus een ‘hot topic’, zeker als het gaat om studenten. Want, zo ziet Jansen in zijn gemeente en zijn klassen, studenten hebben het zwaar. “Ik studeerde af tijdens de kredietcrisis en dacht destijds dat wij het moeilijk hadden, maar de huidige generatie heeft het nog veel harder te halen.”

Daarmee doelt Jansen op verschillende facetten, zoals de woningmarkt. “Studenten wonen steeds meer noodgedwongen bij hun ouders. Nu ligt Geldrop-Mierlo nog dicht bij Eindhoven, maar velen willen ook hier van het studentenleven proeven door bijvoorbeeld op kamers te gaan. Dat kan nu niet.” Meer woningen bouwen staat hoog op zijn agenda. Voor studenten, maar ook net-afgestudeerden die een huis willen kopen.

Belang van gemeenteraad
Ook eenzaamheid is een belangrijk thema voor de ICT-docent. “Steeds meer jongeren voelen zich eenzaam en ongelukkig. Ook onze studenten maken daar deel van uit. Maar het schuurt om te zien dat de vraag op dit moment groter is dan het hulpaanbod. Dat is niet zomaar op te lossen, want onze maatschappij verandert. Daarom moeten we die op de juiste manier en met betere hulpmiddelen inrichten.”

Jansen wil zich in zijn gemeente hard maken voor deze zaken, maar hij merkt ook dat de gemeenteraadsverkiezingen weinig aandacht krijgen. En dat is onterecht, vindt de docent. “Een straat die anders ingericht wordt, een school die gebouwd of verbouwd wordt, van welk niveau voorzieningen zijn, hoeveel belasting je betaalt om er te wonen, wel of geen schoolzwemmen, al die beslissingen hebben direct invloed op jouw dagelijks leven. En die besluiten maken we binnen de raadzaal. Daarom zou het juist ontzettend belangrijk moeten voelen voor iedereen om te gaan stemmen.”

Integreren in onderwijs
Ook Stef Dingemans, docent bij Fontys Social Studies en voorzitter van SP Bommelerwaard, merkt dat de gemeenteraadsverkiezingen zeker voor studenten een ‘ver-van-mijn-bed-show’ is. “Studenten weten amper dat de verkiezingen binnenkort plaatsvinden, hebben bijna geen idee wie hieraan meedoen of wat de verschillen zijn met de landelijke verkiezingen.”

Daarom moet men de studenten als het ware aan het handje meenemen om hen hierover te informeren. Iets wat Dingemans, die tot vorig jaar lijsttrekker was van SP Zaltbommel, onder andere in zijn lessen doet. “Als ik de ruimte heb, benoem ik de verkiezingen. Ook spendeer ik er minimaal één lesuur aan of laat ik, net als vorig jaar, fractievoorzitters langskomen om in debat te gaan met mijn studenten.”

Online nieuws
Dingemans ziet dat bij zulke evenementen studenten toch aanhaken en het zelfs interessant vinden. “Maar de algemene kennis is te marginaal. Dat ligt ook aan de nieuwsvoorziening. De landelijke verkiezingen worden groots gebracht, zeker via de onlinekanalen waar studenten gebruik van maken. De gemeenteraadsverkiezingen lijken hier minder belangrijk, terwijl het tegendeel het geval is. Ik zie stemmen bijna als plicht om je omgeving vorm te geven.”

Of de docent op steun kan rekenen van Fontys? De vraag of het voor frictie zorgt met zijn baan in het onderwijs, is gesteld, aldus Dingemans. “Toen het antwoord ‘nee’ was, was daar ook alles mee gezegd. Terwijl je naast je werk voor Fontys zeker nog zo’n vijftien tot twintig uur per week bezig bent voor jouw partij.”

Voor de samenleving
Daan Jansen heeft daarentegen een overeenkomst binnen ICT: als hij ’s avonds een raadsvergadering heeft, krijgt deze altijd voorrang op zijn avondlessen. “Dat is prima te combineren. Mijn werk als raadslid voelt niet als werk, want ik doe het voor de samenleving. Ik mag klaarstaan voor mijn medemens, en dat geeft me meer energie dan dat het kost.”

Bij het mhbo-traject kunnen studenten van het mbo zich aanmelden om het laatste jaar van hun studie een mhbo-jaar te volgen. In dat jaar ronden ze de mbo-studie af terwijl ze ook werken aan hbo-vaardigheden. Ze krijgen daarvoor gedeeltelijk begeleiding op locatie bij Fontys, door docenten van Fontys en tussen Fontysstudenten.

Voor het project werkt Fontys ICT samen met Summa en Yonder, de één uit Eindhoven, de ander uit Tilburg. Niet geheel zonder toeval ook de twee steden waar de ICT-studies van Fontys gevestigd zijn. Natuurlijk zijn er ook andere mbo-opleidingen in de omgeving, maar volgens Lieke Buiks, naast docent bij ICT ook coördinator van het nieuwe mhbo-traject, starten ze eerst met Summa en Yonder. Want zelfs al bij die twee scholen zijn er grote verschillen in de werkwijze.

Vrijstelling verdienen
“De studenten van Yonder gaan in hun laatste jaar volledig op stage, terwijl ze dat bij Summa niet doen. We hebben voor beide scholen dus andere oplossingen bedacht waarmee ze leeruitkomsten op hbo-niveau onder de knie moeten krijgen”, aldus Buiks. 

Bij oplossingen kun je denken aan opdrachten waar ze aan werken en waarmee ze uiteindelijk een vrijstelling kunnen ontvangen voor het eerste semester van de ICT-studie bij Fontys. Als ze die eenmaal hebben, kunnen ze ook nog proberen een vrijstelling voor het volgende semester te ontvangen.

Dat laatste doen ze door twee dagen in de week bij Fontys op locatie mee te draaien met een groepsopdracht. Ze krijgen dan dus al les bij de school waar ze uiteindelijk terecht zullen komen. Hebben ze beide vrijstellingen verdiend? Dan mogen ze het eerste jaar van hun ICT-studie bij Fontys overslaan. In plaats van vier jaar hoeven ze dan nog maar drie jaar te studeren voor de bachelor. Of één in plaats van twee, als ze voor een Associate degree kiezen.

Twee studies tegelijkertijd 
Het jaar dat ze dit mhbo-traject volgen is altijd het laatste jaar van hun mbo-studie. Ze studeren dan dus eigenlijk zowel bij Summa of Yonder als bij Fontys. “Ze kunnen maar bij één instelling ingeschreven staan, en dat is in dit geval het mbo. Maar we zijn wel samen verantwoordelijk voor de studenten. In het begin van het traject ligt de mate van begeleiding wat meer bij het mbo en in het tweede semester bij het hbo.”

Dat is volgens Buiks ook de reden waarom studenten bij een eventuele vrijstelling van het eerste studiejaar bij Fontys geen propedeuse krijgen. Die ontvang je namelijk alleen als je bij Fontys staat ingeschreven en het volledige traject volgt.

Ook andere opleidingen 
Halen de deelnemende studenten de vrijstellingen (of één daarvan) niet, dan studeren ze gewoon verder voor hun mbo-diploma en kunnen ze zich alsnog via ‘de normale weg’ bij Fontys aanmelden. “Met dit project willen we de verbinding veel meer opzoeken, zodat de mbo-student versneld door kan stromen naar het hbo. Het loopt straks niet meer ná, maar juist door elkaar.”

Vooralsnog start het mhbo-traject alleen bij Fontys ICT, maar volgens Mia van Rijsewijk, consultant bij de dienst Onderwijs & Onderzoek, wordt er ook bij allerlei andere instituten al over nagedacht. “Fontys Economie en Yonder zitten bijvoorbeeld in een opstartfase”, zegt ze. 

“Maar ook met Gilde Opleidingen en het Koning Willem I College worden gesprekken gevoerd voor soortgelijke trajecten bij verschillende opleidingen. Pedagogiek, techniek, eigenlijk wordt er bij alle domeinen al wel over nagedacht.”

De Self Driving Challenge is een initiatief van de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW) en is bedoeld voor studenten. De opdracht? Werken aan een voertuig dat volledig zelf gebouwd en geprogrammeerd wordt, en dat uiteindelijk tijdens de grote finaledag van 16 juni op het RDW-testcentrum in Lelystad een volledig parcours met realistische verkeersobstakels moet kunnen afleggen. 

Pim Veroude, docent en onderzoeker bij Fontys ICT, coördineert het project en neemt daarmee het stokje over van Frans Mouws, die er de voorgaande twee jaar bij betrokken was. “Vorig jaar hadden we te maken met een parcours dat vaste obstakels had, zoals zebrapaden, stoplichten en verkeersborden. Je moest je voertuig zodanig kalibreren dat het remde op plaatsen waar dat nodig was”, vertelt Veroude. 

Geen geld
Maar dit jaar heeft de opdracht er een paar moeilijkheidsgraadjes bijgekregen. De ooit vaststaande objecten worden nu dynamisch neergezet, waarbij stoplichten bijvoorbeeld niet meer op standaard plekken staan en het onvoorspelbaarder wordt wanneer er op een zebrapad wordt overgestoken. “Het programmeren van de auto wordt daarmee moeilijker gemaakt."

Maar hé, geen uitdaging is Veroude en zijn studenten te gek, dus gaan ze deze challenge maar al te graag aan. De auto is al binnen, de benodigde studenten en hun kennis zijn er ook. Het enige punt dat mist – en da’s best een belangrijk punt – is geld. “Het probleem waar we momenteel tegenaan lopen, is dat we geen budget hebben.”

Sponsoren nodig
Voorheen kregen ze van Fontys ICT een budget om materialen en software aan te kopen, om werknemers (vaak in de vorm van studenten) in te huren en om transport naar het testcentrum in Lelystad te regelen, waar eens in de paar weken met de zelfgebouwde auto getraind werd. Maar dat budget is geschrapt. En gaat er waarschijnlijk ook niet meer komen.

“Gelukkig hebben we een rijdend voertuig van voorgaande jaren, dus die investering is al gemaakt. En als het goed is hebben we geen verdere hardware upgrades nodig. Maar die transportkosten zijn wel een dingetje. Ik weet niet of je in je artikel kwijt kunt dat sponsoren héél welkom zijn om zich te melden? Want die hebben we dit jaar hard nodig.” 

Verder heeft Veroude ook nog steeds stille hoop dat er vanuit Fontys nog een bepaald bedrag beschikbaar kan worden gesteld. Geen duizenden euro’s zoals ze ooit kregen, dat snapt hij, maar als toch op z’n minst de transportkosten betaald zouden kunnen worden… “We hebben al twee keer gewonnen en deden dat onder de naam van Fontys. Het is dus ook gewoon een heel mooi visitekaartje.”

Op 2 februari berichtte Omroep Brabant: "Docent Fontys bouwt AI-tool die studentengegevens naar ChatGPT stuurt." Eind vorig jaar was de Hogeschool Arnhem en Nijmegen in het nieuws: een docent gebruikte AI-software die toegang kreeg tot persoonsgegevens van studenten. De toon in alle berichtgeving presenteert dit als crisis, een datalek: hoe kon dit gebeuren?

Maar die vraag accepteert het crisisframe. Natuurlijk moeten we proberen incidenten te voorkomen. Maar het zijn vooral symptomen van een fundamenteler probleem. Gebeuren dit soort dingen bij elke hogeschool? Vrijwel zeker. Niet omdat we roekeloos zijn, maar omdat AI-tools onvermijdelijk zijn geworden in het dagelijks werk.

De AVG definieert een datalek als "ongeoorloofde verstrekking van of ongeoorloofde toegang tot persoonsgegevens". Een student die ChatGPT gebruikt om e-mails te formuleren en daarvoor e-mailadressen deelt in een chatgesprek? Volgens de letter van de AVG is dit een datalek. De juridische definitie is helder. Onduidelijk is hoe we hiermee omgaan.

Waarom gratis AI-tools een probleem zijn
Gratis AI-tools zoals ChatGPT, Claude of Gemini zijn niet te verdedigen voor gebruik met persoonsgegevens in een onderwijscontext. De juridische basis voor institutioneel gebruik ontbreekt. Er is geen verwerkersovereenkomst tussen de onderwijsinstelling en de AI-aanbieder. Je weet als instelling niet waar de data naartoe gaan, hoe ze verwerkt worden, of ze gebruikt worden voor modelverbetering.

Het probleem wordt groter met zelfstandig handelende, agentic browsers zoals Perplexity’s Comet of OpenAI’s Atlas. Open een digitale leeromgeving in zo'n browser en de AI-agent heeft al snel toegang tot alle studentengegevens. De AVG is geschreven voor databases, niet voor autonome agents.

De voorspelbare reactie: verbieden. Maar het gebruik vindt toch wel plaats: op persoonlijke apparaten, met eigen accounts. Verbieden stopt het niet; het maakt het alleen onzichtbaar. Dit fenomeen heeft een naam: shadow AI.

De Fontys-docent experimenteerde en deelde zijn werk openlijk op LinkedIn. Hij kreeg feedback, ook kritische, en paste aan. Precies het proces dat we bij studenten waarderen: proberen, falen, reflecteren, verbeteren.

Fontys onderzocht met hulp van externe deskundigen de zaak en concludeerde: geen datalek. Er is alleen met testportfolio’s zonder persoonsgegevens gewerkt. Maar volledige zekerheid bestaat niet, omdat er geen audit trail is. Niet van dit experiment, niet van al het andere AI-gebruik. Het is technisch onmogelijk om achteraf volledig te verifiëren wat er precies is gebeurd.

En dit is geen tekortkoming van Fontys. Dit is de realiteit voor élke hogeschool. Of je nu gratis tools gebruikt, shadow AI, of zelfs institutionele systemen. Complete audit trails bestaan niet. De AVG beperkt zelfs wat er gelogd mag worden. Wie heeft nooit per ongeluk een e-mailadres in een chat geplakt? Deze micro-datalekken gebeuren dagelijks, overal, onzichtbaar.

Veilig on onveilig?
Fontys handelde vanuit vertrouwen: men geloofde de docent en bewaakt het klimaat waarin experimenteren mag. Want een situatie zonder risico bestaat niet. De keuze is niet tussen veilig en onveilig, maar tussen zichtbaar risico met leren, of onzichtbaar risico in de schaduw. 

Als medewerkers niet meer durven te praten over hun AI-gebruik, leert niemand van elkaars fouten en resteert alleen een paniekreactie achteraf. Fontys biedt daarom ruimte om te leren, maar uiteraard wel binnen de kaders van wet- en regelgeving. Het is bij Fontys expliciet niet toegestaan om echte studentgegevens te uploaden naar openbare AI-diensten.

Er is een vraag die nog niet gesteld is: wat drijft docenten naar deze tools? Soms werkdruk en de behoefte om sneller te werken. Maar óók de ambitie om het werk beter te kunnen doen: meer zien, feedback geven die anders onmogelijk was. Geen enkele instelling kan hierin voorzien. Dit is onontgonnen terrein. Juist experimenteren brengt ons verder. Daarom werkt het crisisframe in de media averechts.

De toon van de berichtgeving rondom dit soort incidenten heeft een effect. Elke docent die dit leest, leert één ding: experimenteer nooit openlijk. Want als het misgaat, eindig je in het nieuws. Dit is precies hoe je shadow AI creëert.

De expertise die er niet is
AI-beleid vraagt om experts die juridisch, technisch én beleidsmatig denken. Die bestaan nauwelijks. Dit is onontgonnen terrein zonder best practices of blauwdrukken. Nul risico bestaat niet. De keuze is die tussen gecontroleerd experimenteren met vertrouwen en acceptatie van risico, of ongecontroleerde shadow AI en schijnveiligheid. De benodigde expertise bouw je alleen door te doen, en dat vraagt ruimte om te falen zonder dat elk incident een crisis wordt. AI-beleid vraagt om volwassenheid, niet paniek. Dat klimaat van vertrouwen bouwen we samen.

Koen Suilen, Ruud Huijts en Leon van Bokhorst, taskforce AI bij Fontys ICT

De docent had een tool ontwikkeld om te onderzoeken hoe OpenAI portfolio-analyses kan maken en versnellen. In het bericht van Omroep Brabant staat dat ‘de docent collega’s had aangemoedigd om persoonlijke gegevens van studenten te uploaden naar ChatGPT, en dit mogelijk ook zelf gedaan’. Hij zou die oproep ook via LinkedIn hebben gedaan. 

Het gebruiken van echte studentgegevens zou in strijd zijn met de AVG en de interne regels van Fontys. In een officiële verklaring laat Fontys weten dat er geen persoonsgegevens van echte studenten zijn gebruikt en dat de docent bij de testfase zijn eigen portfolio had gebruikt. “Studentportfolio’s worden binnen Fontys alleen verwerkt in beveiligde omgevingen en met systemen waar Fontys zelf zeggenschap over heeft”, aldus de verklaring. 

De functionaris gegevensbescherming en de privacy officer, beiden externe deskundigen, kwamen tot de conclusie dat de betreffende medewerker geen regels had overtreden en er dus ook niets is gebeurd dat niet had gemogen. De tool wordt overigens ook niet in gebruik genomen.

“Binnen Fontys geven we collega’s ruimte en het vertrouwen om te leren en te ontwikkelen, binnen duidelijke privacy- en beveiligingskaders”, luidt de toelichting vanuit Fontys. “Onze kaders en werkwijzen blijven we doorlopend aanscherpen op basis van nieuwe ontwikkelingen, praktijkervaringen en veranderende regelgeving.”

Overigens is het niet zo dat er nooit privacygevoelige informatie van studenten of docenten bij OpenAI-modellen terecht zal komen. Dat lijkt onwaarschijnlijk aangezien die modellen dagelijks talloze malen worden gebruikt door studenten en medewerkers. Daarbij zal niet iedereen zich er altijd bewust van zijn dat zij AI voeden met persoonlijke gegevens, meestal die van de gebruiker maar mogelijk ook van anderen. 

Nick studeert ICT bij Fontys en volgt de minor Ondernemerschap. Het ondernemen zit in zijn bloed, maar toch wist hij niet hoe hij moest beginnen. Inmiddels runt hij al een paar jaar zijn bedrijf NB Limited, waarin verschillende initiatieven zijn gebundeld.

Nick, hoe lang heb je dit bedrijf al en wat houdt het precies in?
“NB Limited bestaat sinds 2023. Het is een moederbedrijf waarin ik mijn verschillende ondernemingen onderbreng, maar ik zet het voornamelijk in als ‘software solutions company’. Dat betekent dat ik als software consultant bedrijven onder andere help met het oplossen van technische problemen, de beveiliging en het ontwerpen, ontwikkelen, implementeren en verbeteren van digitale processen.”

Hoe kwam je op het idee om een eigen onderneming te starten?
“Ik onderneem al sinds 2017. Dat is met de paplepel ingegoten, want mijn vader doet het ook. Ik wilde vooral mijn eigen geld verdienen, en in de eerste jaren heb ik verschillende apps ontworpen. Ik had echter nooit een bedrijf om deze in onder te brengen. Dat is een van de redenen dat ik NB Limited ben gestart. De andere reden is een samenwerking met een groot Amerikaans bedrijf dat werkzaam is op NASDAQ, een van de bekendste beurzen ter wereld. Dat bedrijf was mijn eerste echte klant.”

Hoe ging dat precies in zijn werk?
“Ik kwam het bedrijf tegen op social media, volgens mij Discord of TikTok. Zij verkochten destijds exclusieve lidmaatschappen om hun producten te gebruiken. Dat wilde ik zo graag, maar ik had daar natuurlijk geen geld voor. Toen heb ik de stoute schoenen aangetrokken en gewoon contact met ze opgenomen. Met het voorstel: ‘Ik maak een app voor jullie of iets anders wat jullie nodig hebben, in ruil voor een gratis lidmaatschap’. Daar gingen ze mee akkoord, en later werd ik ingehuurd voor nog meer werk. Nu, vijf jaar later, werk ik nog steeds voor ze.”

Hoe combineer je de onderneming met school?
“Ik heb mijn opleiding uitgekozen op mijn ondernemerschap. Ik wilde een instelling waar ‘applied science’ de hoofdmoot was, dus geen examens maar vooral projecten. Daarnaast is mijn agenda mijn heilige graal. Daarin staat voor iedere dag een to do-lijst, met twee of drie taken die ik die dag écht moet uitvoeren. Mijn opleiding heeft daarbij de prioriteit, dus als ik moet werken aan een project, of binnenkort een deadline heb, staan deze dingen bovenaan. Ik hanteer de volgorde opleiding, werk, kennis.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Hoe bevalt het ondernemen je?
“Ik hou ervan. Ik bepaal mijn eigen werktijden, geniet van wat ik doe en ik doe enorm veel ervaring op. Ik ben nog zo jong en kan de komende jaren alleen maar meer leren om zeker op professioneel gebied steeds beter te worden. Misschien had ik wel gehoopt of zelfs verwacht dat mijn bedrijf een stuk groter zou zijn dan dat het nu is, maar soms gaat niet alles zoals je zelf wil. Ik denk maar zo: ook daar word je uiteindelijk slimmer en beter van.”

Wat is de belangrijkste les die je hebt geleerd tijdens het ondernemerschap?
“Dat zijn er twee. Beide geleerd van mijn vader. De eerste is: stop nooit met wat je doet. Want als je niet stopt, kun je nooit verliezen. Dat is de filosofie die ik iedere dag hanteer. De andere: door vragen komt men in Rome. Oftewel, wees niet bang om vragen te stellen of om mensen berichten te sturen. Er is altijd een weg. Zo heb ik dus mijn grootste klant ooit binnen geharkt.”

Heb je hoogte- en/of dieptepunten meegemaakt?
“Ik ben naar Amerika geweest om die NASDAQ-klant te bezoeken, dat was wel ontzettend gaaf. Laatst zijn ze gefuseerd, maar ze hebben mij toch aangehouden als consultant. Dat is een beloning voor je werk. Ook heb ik een klant in mijn vaderland Bulgarije, dat vond ik ook heel bijzonder.”

“Een dieptepunt vind ik moeilijker, omdat ik niet per se weet of ik die wel een heb. Ik heb wel ooit een app gemaakt genaamd WaveMe, waarin mensen in sociale settings of op campussen bijvoorbeeld digitaal naar elkaar konden zwaaien. Deed je dat allebei, dan kreeg je elkaars social media om verder te connecten. Een idee dat door velen enorm gewaardeerd werd, maar helaas kreeg ik die app niet van de grond in verband met flinke marketingkosten. Maar goed, ook daar heb ik weer lessen uit getrokken die ik anders nooit geleerd had.”

Tenslotte, heb je tips voor andere studenten die willen ondernemen?
“Ondernemen is niet voor iedereen weggelegd, en kan soms ook een harde wereld zijn. Dat heb ik gezien bij mijn vader. Maar als je echt iets voor jezelf op wilt bouwen, zul je je daar volop voor in moeten zetten. Ik denk dat je als ondernemer ook wel een soort ego nodig hebt, zodat je altijd met voldoende zelfvertrouwen een ruimte binnenstapt. Dan weten de mensen meteen dat je het meent.”

Wil jij ondernemen tijdens de studie of heb je hier vragen over? Fontys heeft een eigen Centrum voor Ondernemerschap. Meer informatie vind je hier.

Bart, laatstejaarsstudent Fontys ICT, herkent dat beeld. Hij studeert Gamedesign, een niche binnen de ICT-sector. "Ik heb al eerder stage gelopen en dat vond ik echt moeilijk om te regelen", vertelt hij. ‘’Nu ben ik opzoek naar een afstudeerstage en loop ik tegen hetzelfde aan.’’ Om de kans op een geschikte plek te vergroten nam Bart extra tijd. "Ik heb er zelfs een half jaar voor uitgetrokken. Dan kan ik rust nemen en zeker weten dat ik iets vind dat bij me past."

Verschillen tussen opleidingen
Toch verschilt het binnen Fontys én binnen iedere opleiding in hoeverre een geschikte stageplek vinden lastig is. Zo vertelt tweedejaars pabo-student Kiki: “Bij ons wordt de stage door school geregeld. Online kun je dan je voorkeuren doorgeven wat betreft locatie, klas, et cetera, en zij regelen dan de plek.” Dat gaat niet altijd even soepel. "Ik heb een enkele keer bij studiegenoten gezien dat er dan iets fout gaat, maar over het algemeen valt dat best wel mee." 

Ook binnen de opleiding Journalistiek ervaren studenten moeilijkheden, al verschilt dat per persoon. Isa begint volgende periode aan haar stage. "Het vinden van een plek vond ik best lastig", zegt ze. "Ik was tegelijkertijd druk bezig met school en moest me ook voorbereiden op de volgende periode. Dat combineren vond ik moeilijk. Je moet keuzes maken, en dat lukt niet altijd goed.’’

Volgens Isa speelt ook de wens voor een specifieke stage een rol. "Ik zie het bij klasgenoten bijvoorbeeld, die per se een radiostage willen. Dan moet je vaak ver reizen en zijn er minder plekken. Ik kan me voorstellen dat dat het extra lastig maakt."

Binnen de opleiding Sportmarketing herkent Brian het probleem vooral bij anderen. “Ik zie dat veel studenten hier tegenaan lopen, dus het is zeker een probleem. Bij mij persoonlijk viel het gelukkig mee.” Volgens de student is een actieve houding essentieel. "Ik ben begonnen met bellen, LinkedIn berichten sturen, dat soort dingen. Als je al connecties hebt, helpt dat enorm. Maar je moet er echt bovenop zitten, anders wordt het lastig."

Zorgelijke ontwikkeling
Frank Steeghs, coördinator van het stagebureau en afstudeerbegeleider bij Fontys Automotive, ziet het probleem duidelijk toenemen. "Voorheen vonden de meeste studenten wel een geschikte stageplek. Dat het nu zo moeilijk is, is wel zorgelijk.”

"Van de 90 stagiaires hebben er 35 nog geen stage bij mij aangemeld", vertelt Steeghs. Hij legt uit dat een deel van deze studenten toch door mogen naar het volgende semester: "We staan toe dat studenten die nagenoeg alle onderdelen van leerjaar 1 en 2 hebben afgerond, gecombineerd met een afgeronde minor, het semester mogen volgen. Dat doen we zodat studenten niet vastlopen."

Toch ziet Steeghs duidelijke verschillen. “Onze voorkeur blijft dat studenten een minor en een stage afronden. In semester 7 zien we een groot verschil: studenten met stage-ervaring zijn aantoonbaar volwassener in hun professionele houding en aanpak.”

De voorbeelden stapelen zich op, vertelt hij. "Een student stuurde dertig e-mails en kreeg slechts twee reacties. Een ander had alles al geregeld, maar kreeg vlak voor de start te horen dat de stage toch niet doorging."

Meerdere factoren
Volgens Steeghs zijn er verschillende oorzaken. “Sommige bedrijven hebben simpelweg niet de capaciteit om een stagiair goed te begeleiden.” Daarnaast spelen ook internationale ontwikkelingen een rol, vooral binnen de automotive sector. “Onzekerheden, zoals de aangekondigde heffingen van Trump, maken bedrijven voorzichtiger.”

Ook binnen Fontys Automotive zelf ontstaat er druk. "Studenten hebben een bepaald aantal studiepunten nodig om stage te mogen lopen. Wie die in september nog niet heeft, volgt eerst een minor en begint pas in februari. Daardoor ontstaat in die periode een grote piek van studenten die tegelijk een stage zoeken."

‘Ik zag de bui al aankomen’
Steeghs zegt dat hij studenten hier al vroeg voor heeft gewaarschuwd. “Ik zag de bui aankomen en heb studenten vanaf het begin aangespoord om op tijd te beginnen met zoeken. Daar hamer ik echt op.” Toch maakt hij onderscheid: “Studenten die simpelweg te laat beginnen, daar heb ik weinig empathie voor. Maar er zijn ook studenten die slim zijn, op tijd starten, maar introvert zijn of moeite hebben om zichzelf te verkopen. Voor hen wordt het écht lastig.”

Tot slot plaatst Steeghs een bredere kanttekening. "Ik vind het opvallend dat bedrijven in deze regio aangeven te kampen met een groot tekort aan goed technisch personeel, terwijl het in de praktijk kennelijk te veel gevraagd is om een stage of afstudeeropdracht beschikbaar te stellen. Juist hierin ligt een gezamenlijke verantwoordelijkheid: investeren in studenten is investeren in toekomstig personeel."

Afgelopen weekend stond in het Eindhovens Dagblad het indrukwekkende verhaal van Anneke Boink - Meijer die ik ooit leerde kennen tijdens een deeltijdstudie bij Fontys. Zij werkt als docent in het mbo en moest haar werk opgeven door long covid. Haar verhaal raakt, omdat het zo pijnlijk duidelijk maakt wat een onzichtbare ziekte kan doen met iemands leven, met werk, met gezin, met identiteit.

Ik herken hier helaas veel in. Mijn vrouw is volledig afgekeurd door post-covid (voorheen long covid genoemd, red.). Haar dagen bestaan uit omgaan met grenzen, plannen wat eigenlijk niet te plannen valt, en vooral veel rusten. Soms ligt ze overdag op bed om überhaupt genoeg energie over te houden voor het avondeten met ons gezin. Dat is de realiteit waar wij elke dag mee leven. Dat raakt niet alleen haar, maar ons allemaal. Zelfs een kindje dat na school bij ons thuis komt spelen, is niet vanzelfsprekend. In een gezin met drie kinderen laat dat onvermijdelijk zijn sporen na.

Naar aanleiding van de nieuwsberichten en het verhaal van Anneke merkten we dat dit onze kinderen emotioneel raakte. Het bracht gesprekken op gang die nodig zijn, maar die je als ouder niet onberoerd laten. We vroegen onze kinderen wat zij het meest missen met een mama die ziek is. Het antwoord was simpel, maar kwam hard binnen: samen met het hele gezin een dagje weg. Iets wat voor veel gezinnen vanzelfsprekend is, maar bij ons al lange tijd niet meer lukt. Niet omdat we dat niet willen, maar omdat de energie en belastbaarheid er simpelweg niet zijn.

Wat Anneke zo helder verwoordt, zien wij ook dagelijks: hoe grillig de klachten zijn, hoe weinig er te plannen valt, hoe onbegrip soms pijn doet en hoe groot de impact is op het hele gezin. En hoe mensen onzichtbaar worden, juist omdat ze thuis zitten en niet meer mee kunnen draaien. Ook binnen Fontys zijn er collega’s die hiermee te maken hebben, direct of via een ziek geworden partner, ouder of andere naaste. Daarnaast krijgen ook onze studenten hiermee te maken. Soms doordat zij zelf ziek worden, maar vaker doordat een ouder, partner of gezinslid uitvalt en een deel van de zorgtaken op hen terechtkomt.

In Den Haag was afgelopen weekend een demonstratie van mensen met long covid, ME, chronische Q-koorts en andere post-infectieziekten. Velen van hen zijn te ziek om zelf te kunnen demonstreren. Alleen dat gegeven zou al genoeg reden moeten zijn voor brede maatschappelijke aandacht. Die aandacht bleef echter grotendeels uit, omdat het nieuws vooral werd gedomineerd door vuurwerk op een voetbalveld en een gestaakte wedstrijd. Blijkbaar was dat belangrijker dan duizenden mensen die al jaren vastzitten in een lichaam dat hen in de steek laat.

Dit gaat over duizenden gezinnen in Nederland. Over ouders die hun werk verliezen, kinderen die hun ouder anders zien worden, relaties die onder druk komen te staan. Over een groep mensen die niet vraagt om medelijden, maar om erkenning, passende zorg en echte vooruitgang in onderzoek en beleid. Dat vraagt om structurele investeringen in onderzoek, betere toegankelijkheid van gespecialiseerde zorg en passende ondersteuning voor gezinnen die klem komen te zitten tussen zorg, werk en inkomen. Daar moeten we het over hebben. Ook binnen het onderwijs.

Wat ik vooral hoop, is dat we elkaar binnen Fontys blijven zien in dit soort situaties. Dat we oog houden voor wat vaak niet zichtbaar is, bij collega’s én studenten. Soms zit steun niet in grote oplossingen, maar in begrip, flexibiliteit en het simpele besef dat iemand meer meedraagt dan je aan de buitenkant ziet.

Daan Jansen is docent bij Fontys Hogeschool ICT in Eindhoven.

Met verschillende maatregelen laat de Amerikaanse president studenten die in de VS willen studeren al enige tijd duidelijk merken dat niet iedereen welkom is. Amerikaanse ambassades mochten eerder dit jaar wekenlang geen visumafspraken met studenten inplannen. Inmiddels kan dat weer wel, maar is het veel moeilijker geworden om als student het land binnen te komen. Met strengere screenings, van onder andere social media, wordt kritisch gekeken naar wie wordt toegelaten.

En dus gaan er steeds minder internationale studenten naar de Verenigde Staten. Uit een rapport van het Amerikaanse Instituut voor Internationale Educatie (IIE) blijkt dat het aantal studenten dat kiest voor het land dit jaar zelfs is teruggelopen met maar liefst 17 procent. 

Niet gerust op
Ook Nigel, ict-student bij Fontys, kreeg eerder dit jaar te maken met de visumstop en nieuwe strengere regels. Het was dus wel even spannend of hij toegelaten zou worden, zo vertelde hij eerder dit jaar aan Bron. Toch lukte het hem op de valreep. Maar zelfs met zijn visum op zak was hij er toch niet helemaal gerust op, zo vertelt hij vanuit Utah waar hij nu een half jaar een minor volgt.    

“Ik maakte me vooraf wel zorgen hoe het op het vliegveld zou gaan. Maar dat ging verbazingwekkend gemakkelijk. Ik liet mijn papieren zien, kreeg wat standaardvragen en toen was het doei en veel plezier. Maar ja, misschien waren ze ook minder streng omdat ze dachten dat de ambassade het voorwerk al had gedaan.” 

Lagere instroom
Uit het rapport van het IIE blijkt dat de onderwijsinstellingen denken dat de lagere instroom niet alleen ligt aan de strengere visumregeling. Ze zijn bang dat studenten zich misschien ook niet welkom voelen in het land of vanwege de politieke situatie wegblijven.

Eerder interviewde Bron ook nog een andere Fontysstudent, die zich tijdens zijn verblijf in de VS op straat onveilig voelde. Hij zag dat mensen op straat zomaar werden aangehouden door de immigratiedienst en dat visa van studenten om onduidelijke redenen werden ingetrokken. Voor hem reden om zich niet uit te laten over onderwerpen die nu politiek gezien ingewikkeld liggen.  

Nigel heeft een totaal andere ervaring. “Ik ben hier in een voor Amerikaanse begrippen kleine stad en het voelt als een hele veilige omgeving, ook ’s avonds op straat. Ik let ook niet op mijn woorden en merk ook bij andere internationale studenten niet dat iemand daarin terughoudend is.”

Politiek gesprek
Ook op de universiteit waar hij politieke wetenschappen studeert zijn er geen onderwerpen die niet besproken mogen worden, merkt hij. “De professors hier hebben graag dat er echt een politiek gesprek op gang komt. En dus vinden ze het oké dat mensen het ook oneens kunnen zijn met elkaar, want dat is het basisbeginsel van de politieke debatten.”

Zelf voelt hij zich dan ook helemaal op zijn gemak, al snapt hij ook dat anderen daar wellicht anders over denken. “Voor mij als witte hetero man is het misschien makkelijk praten. Ik snap ook dat er mensen zijn die wel graag naar Amerika willen, maar nu zeggen: ik sla over door de persoon die ik ben, want ik zou me niet zo veilig voelen. Ik zou dat niet gek vinden.”

Positieve ervaring
Bij Fontys zijn er in ieder geval nog steeds studenten die van plan zijn om in het voorjaar af te reizen naar de VS. Nigel sprak deze week drie van hen tijdens een online meet & greet. Hij helpt ze in hun voorbereiding door vragen te beantwoorden en hij deelt graag zijn positieve ervaring.

“Ik kan wel zeggen dat iedereen die ik hier heb ontmoet altijd heel vriendelijk is geweest. Van andere studenten tot willekeurige mensen in de winkel. Dus ja, ik vind het jammer dat ik wegga en niet langer kan blijven, want ik heb tot nu toe echt een hele leuke tijd hier.”

Hogeschool Arnhem en Nijmegen (HAN) is nu een intern onderzoek gestart en heeft een ‘voorlopige’ melding gedaan bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Opmerkelijk is dat de docent zich heel bewust was van het feit dat hij interne regels overtrad door zelf AI-software te installeren die toegang kreeg tot persoonsgegevens van studenten. Tegen zijn studenten zei hij niettemin blij te zijn met zijn eigen actie. “Omdat er nu eindelijk een onderzoek komt wat er wel en niet kan met AI".

Kennelijk werd de discussie daarover binnen die hogeschool niet juist of hard genoeg gevoerd. Diezelfde discussie vindt ook bij Fontys plaats op alle niveaus. Er zijn al wel basisregels, maar begin volgend jaar moet er een uitgebreidere handleiding komen over hoe studenten en medewerkers binnen Fontys met AI dienen om te gaan.

Panisch
Bij Fontys ICT hebben ze inmiddels al een eigen platform ontwikkeld dat meer veiligheid biedt, Bron schreef er eerder al over. Een van de makers ervan, Koen Suilen, zegt wel te staan kijken van de reactie van de HAN. “Hoe de HAN ermee omgaat, hoe panisch er wordt gereageerd. Het is niet dat de data naar een crimineel iemand gaan. Die gaan naar een organisatie of bedrijf die data kan gebruiken om een AI-model te trainen.”

Maar moet Fontys zich zorgen maken over de eigen cybersecurity als het om dit soort datalekken gaat? Suilen: “Ik heb geen idee. Maar ik vind het wel de hoogste tijd dat het begrip datalek geherdefinieerd wordt. Het is een koepelbegrip waar een usb-stick, een softwarescriptje of een browser onder kan vallen. Bij AI zegt het vooral iets over de mate van zelfstandigheid die AI krijgt. Maar het heeft ook alles te maken met de krampachtigheid over dit onderwerp.”

“Iedere organisatie die werkt met AI zal zeggen: ga er verantwoordelijk mee om. Technisch gezien heeft iedereen er beleid over. De eerste reflex is altijd controle en verbieden, maar dat is geen structurele oplossing. Dan verplaatst het zich naar de schaduw. Ofwel de schaduw-it: de echte Pandora’s box zit namelijk niet in de laptop van school, die zit op je mobieltje.”

"Dat is waar ik mij zorgen over maak: de AI-geletterdheid, het besef dat als je een bepaalde tool gebruikt, dat daar consequenties aan hangen. Dat besef is er nog niet of niet genoeg bij iedereen. Ik denk niet dat we bij Fontys rücksichtlos vooruit gaan. Het manco is meer: we doen relatief weinig aan zelf bekwaam worden.”

“Checks and balances inbouwen, dat gebeurt te weinig. Er zijn ook maar weinig voorbeelden bij andere organisaties die als best practice kunnen dienen. Een andere factor is dat traditionele organisaties zoals de onze niet de snelheid hebben om mee te gaan in het tempo waarin big tech-bedrijven ontwikkelingen over ons uitstort.”

Bedreigend
Hoe bedreigend dat kan zijn, is ook de strekking van de door talloze Nederlandse media ondertekende brandbrief aan informateur Buma. Zij zien in die bedrijven en de manier waarop zij te werk gaan een grote bedreiging voor de democratie en de informatievoorziening in Nederland. De media willen nauw betrokken worden bij het AI-beleid van de overheid en vinden dat Den Haag veel sneller de Europese regelgeving moet toepassen.

Dat zijn de media. Terug naar het onderwijs. Daar ziet Suilen het allemaal niet heel somber voor in. “Op de keper beschouwd denk ik dat de soep niet zo heet gegeten wordt. Het is vooral omdat het iets nieuws is, waardoor mensen vaak in een verkeerd narratief stappen. ‘De trein die al rijdt’: dat soort fatalisme, alsof je overgeleverd bent aan anderen. Ergens klopt dat, maar ik heb wel een keuze in hoeverre ik ergens in meega.”

Knutselen
Docent, schrijver, Bron-columnist maar in dit geval toch vooral AI-specialist en technofilosoof Rens van der Vorst staat er niet van te kijken, van de ophef bij de HAN. “Als iedereen zelf gaat knutselen met AI, dan kan dat gevaarlijk zijn. Ik sluit zeker niet uit dat dit ook bij Fontys gebeurt en dat ook hier dat gevaar bestaat.”

Het probleem met AI, zo zegt Van der Vorst, is dat je tegenwoordig zelf niet veel hoeft te kunnen om toch ingewikkelde dingen te bouwen. “Vroeger moest je op zijn minst zelf kunnen coderen. Dat hoeft niet meer, want dat programmeren doet AI wel voor je. Dus wordt het steeds eenvoudiger om dingen als een custom gpt of chatbot te bouwen. Maar het wordt dus ook steeds belangrijker dat je daar voorzichtig en doordacht mee omgaat.”

Probleem is dat de meeste studenten maar ook docenten waarschijnlijk werken op dezelfde computer die ze ook voor Fontys gebruiken. En zoals voor elke plugin geldt: al heel snel geef je daarmee toegang tot je bestanden en geef je dus ook de controle weg.

“Je geeft een externe actor toegang tot gegevens waar ze niets te zoeken hebben. Op een secure omgeving is dat risico natuurlijk al een stuk kleiner. Factorauthenticatie, waarbij je op je mobieltje eerst een code moet invoeren, maakt het al een stuk beter. Maar al met al wordt het allemaal wel een stuk ‘trickier’.”

“Mijn advies: ook al heb je een scherpe scalpel, dan nog is het niet verstandig om jezelf te opereren. Steeds meer amateurs kunnen nu van alles maken en doen met AI. Maar ook op het gebied van kunstmatige intelligentie is het beter als je zaken overlaat aan de experts.”

Over het waarom laat Houterman desgevraagd weten: “Fontys en de andere hogescholen spelen een belangrijke rol bij het versterken van de veiligheid en weerbaarheid van Nederland. Wij doen dit met ons onderwijs, zoals minoren, en met praktijkgericht onderzoek en vernieuwende projecten. Zo helpen we studenten en professionals om de kennis en vaardigheden te ontwikkelen die nodig zijn om goed voorbereid te zijn op risico’s en crises.”

“Weerbaarheid gaat over meer dan alleen defensie. Het betekent dat we als samenleving voorbereid zijn op grote uitdagingen, zoals pandemieën, klimaatverandering, cyberaanvallen en nepnieuws. Omdat hogescholen midden in de maatschappij staan, hebben wij de taak om met ons onderwijs en onderzoek bij te dragen aan oplossingen voor actuele maatschappelijke vraagstukken. Daarbij hoort ook het versterken van de weerbaarheid van onze samenleving.”

Subsidie
Dat is dan het waarom. Maar dan het wat. Het zegt misschien al genoeg dat er een aparte accountmanager Defensie bij Fontys is aangesteld, in de persoon van Niek Schmitz. Dus hem de vraag gesteld wat die samenwerking nu precies in de praktijk behelst. 

Het meest concreet, zo zegt hij, is de minor die nu wordt opgezet in samenwerking met Defensie. Andere hogescholen bieden al een minor aan die de Nationale Weerbaarheidstraining van Defensie combineert met hun studie. Fontys is nu ook bezig met zo'n minor met fysieke en mentale trainingen van Defensie als vast onderdeel.

“Er zijn er veel gesprekken geweest en de keuze is hierin al gemaakt dat we als Fontys een brede minor aanbieden, niet specifiek aan een onderwerp of leerroute gekoppeld. Dat dus in tegenstelling tot bijvoorbeeld Avans. Dit wordt ook afgestemd tussen hogescholen, dat is dus een ander deel van de gesprekken hierover.”

Subsidie
Een afgeronde minor is er nog niet, dat zal pas voorjaar 2026 worden. Wat dan wel? “Dat is nu nog moeilijk te zeggen. We zitten namelijk nog in zo'n fase van vraag en antwoord met Defensie. We hebben wel een viertal verzoeken gedaan bij regieorgaan SIA voor een KIEM-subsidie. Maar daar horen we pas in januari iets van.”

Voor het geld doet Fontys het het ook niet, want die KIEM-subsidies gaan maar tot maximaal  €50.000, en dat is niet veel in de subsidiewereld. “Los daarvan: we hebben als Fontys in het verleden ook al vaker iets gedaan hoor, met Defensie. Daar verandert vooralsnog niet veel aan, alleen richten we het organisatorisch anders in. Natuurlijk wel mooi als dat kostendekkend kan. In de komende jaren voorzien Defensie en SIA wel een toename in de onderzoeksbudgetten, dus dat biedt de kans om onderzoek op te schalen. Maar dan dus wel inhoudelijk gedreven, niet financieel."

Uitbreiding
In elk geval is het ‘werkgebied’ voor de samenwerking met Defensie heel breed, zo stelt Schmitz. “Het gaat vooral om capaciteitsuitbreiding, want Defensie wil immers meer mensen in dienst nemen. Dus of het nu gaat om logistiek, ict, zorg, hrm, engineering: er is veel vraag naar zowel onderzoek als personeel."

"En vanuit het hbo in Nederland voelen wij ook wel de plicht om daar iets mee te doen. Op de eerste plaats om mensen uit te leggen wat Defensie nu eigenlijk inhoudt, want daarover bestaan veel misverstanden. Het gaat niet of zeker niet alleen maar om mensen die kunnen schieten.”

Het is volgens Schmitz ook niet zo dat het een kwestie is van u vraagt en wij draaien. “Ethiek is ook een belangrijk element. Er zijn wel harde randvoorwaarden als het gaat om bijvoorbeeld (digitale) veiligheid en techniek. Maar ook de veiligheid van de eigen mensen.”

Drones
Is het dan geheim wat er precies gedaan wordt voor en met Defensie? Nee, verre van, zo zegt Schmitz. “Veruit het meeste is gewoon openbaar. Het gaat vaak om vraagstukken die toch al spelen, niet alleen bij Defensie, en die we vaak ook al voor andere organisaties hebben onderzocht." 

“Neem hét meest zichtbare en elke dag weer in het nieuws opduikende voorbeeld: drones. Dat is een hele duidelijke technologie waar we bij Fontys al het nodige onderzoek naar hebben gedaan. Nu is het in het nieuws vanwege Oekraïne en al die onbekende drones die opeens her en der opduiken. Maar drones worden ook door kinderen gebruikt als speelgoed. Door ziekenhuizen om medische hulpmiddelen te vervoeren. Of door Amazon dat er pakketjes mee bezorgd.”

Joy, derdejaars ICT-student kan het niet laten om tijdens het online interview even te informeren naar het weer. “Het is hier nu nog lekker 24 graden. Terwijl het in Nederland 11 graden is of zo?”

Sinds begin september is hij op Malta. Het eiland net onder de laars van Italië, waar hij stage loopt bij het ICT-bedrijf AIVHY LTD, dat bedrijven helpt bij het beter organiseren van hun data. Naast de vijf dagen die hij daar werkt, neemt hij rustig de tijd om het eiland, dat ruim twee keer zo groot is als Texel, te verkennen.

“Ieder weekend ga ik naar een andere plek. Er zijn leuke stadjes, mooie stranden en ruige natuur. Eigenlijk is hier voor elk wat wils.”

Dat doet hij niet alleen. Samen met zijn vriendin heeft hij het zo gepland dat ze tegelijkertijd stage lopen op het eiland. Het heeft veel meerwaarde, vindt hij, om voor langere tijd op een plek in het buitenland te zijn.

“Als je hier op vakantie gaat, dan geniet je vooral van de mooie hotels en de stranden, maar krijg je niet zoveel mee van de cultuur. Ik vind het juist interessant om te zien hoe mensen hier leven. Alles werkt zo anders dan in Nederland. Daardoor ga je met een hele andere blik kijken en ook anders over veel onderwerpen denken.”

Spannend
Samen huren Joy en zijn vriendin een appartement midden op het eiland. Een centrale plek van waaruit zij ‘s ochtends richting het zuiden gaat en hij noordwaarts vertrekt naar zijn stageadres. Daar is hij bezig met een opdracht waar hij eigenlijk niet al te veel over mag zeggen. Dat klinkt misschien spannend, maar is niks nieuws voor Joy.

“Eigenlijk heb ik een heel simpel document moeten tekenen, waarin staat dat alle gegevens en data van het bedrijf zijn en dat ik die niet mag delen met de buitenwereld. Bij Fontys volg ik het open learning traject en dan ga je wel vaker met echte data aan de slag. Dus ik heb in mijn schoolcarrière wel vaker met zoiets te maken gehad.”

Wat hij dan wel kan vertellen? “Ik ben iets aan het onderzoeken slash maken wat op dit moment nog niet bestaat. Een gat in de markt, denken ze hier. Iets wat als het doorgaat een hele grote stap in de toekomst van ICT zou kunnen zijn. Het zou dan ook supervet zijn als ze mijn onderzoek daar straks bij gaan gebruiken.”

Onafhankelijk
Hij kan een stage in het buitenland zeker aanraden aan andere studenten en niet alleen om dat wat je leert op je stageadres. “Het werkt hier allemaal net even anders dan thuis en dus moet je veel zelf uitvogelen. Dat is echt even uit je comfortzone, maar daar word je heel onafhankelijk van.”

En dat is niet de enige winst, weet Joy. “Ik heb inmiddels al best veel bedrijven gesproken die allemaal veel meerwaarde zien in een buitenlandse ervaring. Dus het staat echt goed op je CV.”

Daarnaast krikt hij ook zijn talenkennis op. Al is zijn Maltees nog niet echt om over naar huis te schrijven. “Ik versta het een klein beetje omdat het wel wat lijkt op het Italiaans. Maar iedereen spreekt hier gelukkig Engels. Daar was ik al best wel goed in, maar dat wordt nu alleen maar beter.”

Joy heeft tot nu toe dan ook geen spijt van zijn keuze. “Ik moet heel eerlijk zeggen, ik vind het echt perfect hier. Het is dat ik de tweede helft van het jaar nog terug moet naar school, maar anders was ik hier voorlopig lekker blijven hangen.”

Vriendendienstje begon ooit als een redelijk simpel concept, dat Jasper en zijn maatje Lauran tijdens hun studie bedachten. Dat gebeurde in 2021, toen Lauran de wens uitsprak graag te willen ondernemen. Het idee in welke branche hij dat wilde doen, ontstond echter pas na een feestje toen de twee jongens geen zin hadden om op te ruimen. “Konden wij hier niet iets voor regelen?”, blikt Jasper terug. “Met die gedachte zijn we begonnen.”

Schoonmaken was niet hun passie, maar ze waren (en zijn) allebei wel heel erg handig. Die gave wilden ze combineren met een ander aspect. “Tijdens de coronaperiode gingen mensen steeds verder van elkaar af staan. Wij bedachten daarom om klusjes te gaan doen bij vooral oudere mensen. Daarmee sloegen we twee vliegen in één klap: helpen met klussen en inspelen op het sociale stukje, zodat mensen zich minder eenzaam voelen.” 

Freelancers
Jasper en Lauran deden die klusjes in eerste instantie allemaal zelf, maar omdat de vraag flink toenam, schakelen ze nu ook regelmatig freelancers in. Die komen, net als Jasper en Lauran, voor een vast tarief van 29,50 euro per uur allemaal langs voor welk klusje dan ook. Schilderen, kasten in elkaar zetten of in de tuin werken: alles kan, alles mag. “We zijn dit jaar begonnen met zelfstandigen, eerst met wat vrienden van ons, maar inmiddels werken er ook heel veel mensen die we nog niet kenden. Daaronder vallen ook drie gepensioneerden die nog lekker bezig willen zijn.” 

Van die 29,50 euro houden de zelfstandigen zo’n 20 euro over, de rest gaat naar Vriendendienstje. Pabostudent Stan vindt het een mooi concept en werkt er dan ook graag aan mee. “Ik klus sinds een jaartje zo’n vier tot zes uur per week voor Vriendendienstje”, zegt hij. “Het is voor mij echt een studentenbaantje, maar wel eentje met een mooi doel. Klussen vind ik leuk om te doen, maar het sociale stukje vind ik nog veel interessanter. Ik doe dit echt omdat ik het gezellig vind.”

En dat is ook precies de bedoeling, legt Jasper uit. In beginsel gaat het namelijk om de sociale connectie tussen de klusser en klant. Voor elke klus die geboekt wordt, krijgt de klant er een gratis half uurtje bij voor het maken van een praatje. “We merken dat onze vaste klanten ons graag langs laten komen zonder dat ze klusjes hebben. Soms lunchen we ook met hen voor we beginnen aan onze werkzaamheden. Of we laten een hond uit of spelen een spelletje. Daar kunnen ze ons ook voor ‘boeken’.” 

Marktplaats
Vriendendienstje is vooralsnog alleen beschikbaar voor mensen in Tilburg en omgeving, maar de droom is om ooit uit te kunnen bereiden, al staat dat nu nog niet op de planning. “Het zou mooi zijn om uiteindelijk heel Brabant van klusjes te kunnen voorzien. Of dat het een begrip wordt in heel Nederland. De Marktplaats of Vinted voor klusjes; dat zou wel echt gaaf zijn.”

Tot die tijd gaan Jasper en Lauran gewoon verder met waar ze goed in zijn: klussen. Ze kunnen er hun vaste lasten van betalen, meer heel veel meer nog niet. “Ik freelance af en toe via het platform YoungOnes. Dan werk ik gewoon acht uur met verstand op nul in een magazijn. Ik zou het liefst al mijn tijd investeren in Vriendendienstje, maar als ik een extraatje nodig heb, is dit nog even nodig. Hopelijk verandert dat snel. We hoeven niet rijk te worden met ons concept, maar willen er wel onze volledige boterham mee kunnen verdienen.”

Dankzij de technologieën van tegenwoordig kunnen we met een paar drukken op de knop Salvador Dali weer tot leven brengen. Of krijgen we scheikundelessen van Einstein. Misschien zelfs hedendaags politiek advies van Thorbecke. Je kunt het zo gek niet bedenken of het is tegenwoordig mogelijk.

Virtuele docent
Hoe? Met virtual humans dus, waar dinsdag gedurende de hele dag door verschillende experts presentaties en workshops over worden gegeven. Soms gebeurt dat met een Fontys-sausje, zoals tijdens de presentatie van lectoren van eigen bodem Daniëlle Arets en Mark de Graaf. Zij hebben het samen met nog twee anderen over hoe je virtual humans kunt inzetten bij het onderwijs, de media en zorg.

Kijken we naar het onderwijs, dan zou dat bijvoorbeeld kunnen met een virtuele docent. Daar wordt momenteel aan gewerkt met de Regio Deal, waar Fontys samen met allerlei andere scholen en instanties aan bijdraagt. Maar als we verder kijken, is er nog veel meer mogelijk. Een digitale kloon bijvoorbeeld, waarvan Omroep Brabant er eentje ontwikkelde om in te zetten als medewerker. 

VR-Nina
Die kloon werd gemaakt van Nina, een presentatrice en verslaggever van Omroep Brabant. Ze is van top tot teen nagemaakt. “Dat klinkt als een lang en moeilijk proces, maar dat viel reuze mee. Ik werd een hele dag uitgeroosterd om mezelf te laten ver-AI’en, maar we waren binnen twintig minuten al klaar. Dat ging echt heel snel”, vertelt ze in een workshop.

Het resultaat was een digital twin van Nina, die geen urenlange voorbereiding of visagist nodig heeft. Een AI-kloon waar geen camera’s voor nodig zijn, die alle talen spreekt en die je alles kunt laten vertellen. Ze is daadwerkelijk ingezet als presentator. Een deel van de kijkers was enthousiast, een ander deel vond een robot als presentator vooral erg ongeloofwaardig. Inmiddels staat de VR-Nina in de koelkast en wordt ze (voorlopig) niet meer gebruikt. 

Aan het denken zetten
Van Nina gaan we over naar Sam, ook een virtual human die dinsdag digitaal aanwezig is bij MindLabs. Sam is ontwikkeld door het lectoraat Mens en Technologie en vijf studenten van Fontys, waaronder student GameDesign Florian van der Kun. Hij vertelt dat Sam staat voor Samen Aandacht voor Morgen, en dat ze vooral is gemaakt voor mensen die een lage gezondheidsvaardigheid hebben, zoals laaggeletterdheid of problemen met lezen en schrijven.

Sam is ontwikkeld om mensen op een begrijpelijke manier te laten praten over gezond ouder worden en gaat daarover met anderen in gesprek. “Ze geeft tips”, zegt Florian. “Absoluut geen advies, maar het is wel de bedoeling dat ze mensen aan het denken zet.”

En dat is eigenlijk wat deze hele dag met de bezoekers doet. Ze worden aan het denken gezet. Virtual humans zijn in opmars. Je ziet ze niet, want ze bestaan niet, maar toch zijn ze overal. Kunnen we nog zonder deze digitale mensen? Moeten we zonder willen? Moeten we mét willen? Tja, die vragen blijven zelfs hier onbeantwoord.

Emily. Dat is de naam die de chatbot heeft gekregen. Of misschien kunnen we het beter omschrijven als ‘een verhaal waarmee je in gesprek kunt gaan’, zoals de VPRO doet. Wat daar precies mee bedoeld wordt, leggen studenten Noah en Fenne uit, die het concept samen met nog drie andere studenten van Journalistiek en ICT hebben ontwikkeld.

Dat gebeurde eigenlijk een paar maanden geleden al, toen VPRO een bezoekje bracht aan MindLabs voor een hackathon. Verschillende groepjes studenten kregen een casus voorgelegd waar ze vervolgens een oplossing voor moesten bedenken. “Wij richtten ons op de problemen waar VPRO tegenaan loopt bij het maken van documentaires in het buitenland”, vertelt Fenne.

Op de vlucht
“Onze casus ging over een vrouw die vanuit China gevlucht was naar Taiwan. Het was een heel belangrijk verhaal dat niet verteld kon worden omdat die vrouw anoniem wilde blijven. Daar hebben ze bij VPRO vaker last van: ze halen bijzondere verhalen op die verloren gaan omdat ze er vanwege het stukje anonimiteit niks mee kunnen doen. Wij hebben iets bedacht om de verhalen met behulp van AI toch ‘tentoon te kunnen stellen’.” [Tekst gaat verder onder de foto]

De oplossing heet Emily, een chatbot die haar naam te danken heeft aan de uit China gevluchte vrouw. “Wij hebben haar karaktereigenschappen samen met haar verhaal in een AI-systeem gegooid en daar is een soort chatbot uitgerold waar je vragen aan kunt stellen”, legt Noah uit. “In feite kun je met Emily praten zonder dat zij daarbij in beeld hoeft te komen, en daarmee blijft haar verhaal dus bestaan.” 

Personages
In de tien weken na de hackathon zijn Noah, Fenna en drie andere studenten verder gegaan met hun prototype, met als resultaat een interactieve wereldbol waar je op kunt klikken. Noah: “We hebben meer verhalen zoals dat van Emily verzameld en die in het systeem gezet. Als je op een bepaald land klikt, krijg je een personage te zien met daarbij een veelvoorkomend probleem dat in het betreffende land speelt.”

Kadir is daar een voorbeeld van, een Oeigoerse man wiens leven abrupt veranderde toen de Chinese overheid in 2017 begon met het opsluiten van duizenden Oeigoeren. Of Tyrone, die het slachtoffer werd van mishandelingen nadat hij vanuit Oeganda naar Kenia vluchtte vanwege zijn geaardheid. En dan is er ook nog de Mexicaanse Carlos, wiens donkere huidskleur hem een doelwit maakt van pesterijen en discriminatie.

Het vervolg
Het doel van de chatbot is dat je op een laagdrempelige manier met deze personages kunt chatten over hun problemen. VPRO was daar dusdanig enthousiast over dat de omroep heeft besloten om ermee verder te gaan. “Er is budget voor vrijgemaakt en we zijn gevraagd om eraan mee te werken”, zegt Fenne. “Daar sta ik zeker voor open. We hebben hier wekenlang keihard aan gewerkt, dus het zou zonde zijn om het op de plank te laten liggen.”

Leren omgaan met de gevolgen van long covid. Het is de dagelijkse realiteit voor meer dan 420.000 mensen in Nederland. Ook vierdejaars ICT-studenten Tim en Bram weten allebei hoe vreselijk lastig en frustrerend dat is.

Extreem moe
Tim (23) helaas uit eigen ervaring. Wat in eerste instantie leek op een onschuldig buikgriepje, ging bij hem maar niet over. “Er kwamen steeds meer klachten bij. Ik was extreem moe en bleef pijn in mijn buik houden. Ook de spieren in mijn benen deden het bijna niet meer. Hoewel ik gewend was om halve marathons te lopen, was de straat uitlopen ineens al te veel.”

Hij kwam er al snel achter dat de medische wereld geen echte oplossing voor hem had. “Op een gegeven moment was de buikpijn zo erg dat ik naar de spoedeisende hulp ben gegaan. Daar kreeg ik hele sterke pijnstillers en dat was het dan.”

Leoni van Dijk, docent en onderzoeker bij Fontys, doet op dit moment onderzoek naar long covid onder jongvolwassenen en herkent het beeld dat Tim schetst. “Binnen de reguliere zorg weten ze vaak niet wat ze eraan kunnen doen en krijgen long covid-patiënten vaak te horen dat ze maar moeten accepteren dat ze dit de rest van hun leven zullen hebben. Oftewel: deal with it en kom in een ander leven maar terug.”

Ook Bram (22) weet hoe heftig de gevolgen van long covid kunnen zijn. Dat zag hij niet alleen bij zijn studiegenoot Tim, maar ook thuis. “Ik zag mijn altijd erg actieve moeder door deze ziekte terugvallen naar iemand die niet eens meer de trap op kon lopen.” Een revalidatietraject hielp haar niet. “Sterker nog”, vertelt hij, “door alle inspanningen werd het zelfs alleen maar erger.” 

Misvatting
Het idee dat patiënten met long covid baat hebben bij intensieve trainingen is een misvatting volgens Van Dijk, en doet meer kwaad dan goed. “In het begin wist niemand hoe je met deze ziekte om moest gaan en was het advies om gewoon maar te gaan trainen. Maar inmiddels is uit onderzoek gebleken dat dat heel gedoseerd moet gebeuren en dat mensen die over hun grenzen gaan juist schade aan hun spierweefsel oplopen.”

Daar weet Tim alles van. Ook hij ging in een poging zijn conditie weer op te bouwen in eerste instantie veel te hard en kreeg een flinke terugval. “Toen ik weer ging trainen met hardlopen, ben ik toch weer in het ziekenhuis beland.”

Inmiddels gaat het beter met hem en loopt hij zelfs weer halve marathons. In zijn geval hebben aanpassingen in zijn voedingspatroon veel opgeleverd. Maar dat is niet de enige aanpassing. “Nog steeds als ik iets doe, kan mijn batterij ineens leeg zijn. Het is gewoon niet meer zoals vroeger en dat is balen. Daar moet ik dus rekening mee houden en vaker nee zeggen.” 

Meer balans
Omdat ook de moeder van Bram heeft ervaren dat ze veel baat heeft bij meer balans in haar dagelijkse activiteiten, ontstond het idee om een app te ontwikkelen die helpt om overbelasting te voorkomen.

“De app Long covid Buddy start iedere dag met een aantal punten”, legt Bram uit. “Per activiteit moet je een bepaald aantal punten inleveren, die je weer terugkrijgt als je rust pakt. Het is de bedoeling dat je aan het einde van de dag voldoende punten over hebt en dus niet te veel hebt gedaan.”

Omdat de mate van belasting voor iedereen anders is, moet de gebruiker van de app zelf veel input geven. En dat, zo weten ze als ICT’ers, moet je zo makkelijk mogelijk maken. Zeker voor deze doelgroep, legt Tim uit. “Deze mensen hebben al weinig energie en zijn vaak moe. Als wij dan een hele ingewikkelde technische app maken en ze ook nog zelf van alles bij moeten houden, dan haken mensen heel snel af.”

Gebruiksvriendelijk
Daarom onderzoeken ze nu of bijvoorbeeld het koppelen van data van wearables, zoals de hartslagmeter op een smartwatch, de app gebruiksvriendelijker kan maken. En waar Tim als long covid-patiënt eerder zijn input gaf aan het onderzoek van Van Dijk, gaat zij de twee studenten nu waar mogelijk ook ondersteunen. 

Tim en Bram willen hun afstudeerjaar gebruiken om de app verder te ontwikkelen en later dit jaar op de markt brengen, om op die manier zoveel mogelijk mensen te bereiken. “Als ICT’ers zijn we niet medisch onderlegd, dus long covid gaan wij niet oplossen”, zegt Tim. “Maar ook met software en data kunnen we mensen helpen en dan niet over tien of twintig jaar, maar juist nu iets voor ze betekenen.” 

De awards worden net als vorig jaar uitgereikt tijdens het Fontys for Society event op campus Rachelsmolen. Het zijn er twee, één voor Fontys-studenten en één voor Fontys-medewerkers. Om in aanmerking te komen voor de prijzen moet het initiatief bijdragen aan de oplossing voor een maatschappelijk vraagstuk.

“For Society, dus,” legt Mandy van Baardwijk, coördinator content & events bij Fontys uit. “Deze awards zijn bedoeld om betekenisvolle projecten in het zonnetje te zetten en tegelijkertijd een extra boost te geven om het goede werk voort te zetten.”

Erkenning en aanmoediging
Een prijs voor erkenning en aanmoediging dus die bestaat uit een award, gemaakt door Fontysstudent Floor en een geldbedrag van duizend euro. Maar Van Baardwijk hoopt op meer. “Het zou mooi zijn als de extra aandacht voor deze maatschappelijke projecten er ook voor zou zorgen dat er binnen Fontys nieuwe samenwerkingen ontstaan.” Dat is nodig vindt ze. “Instituten zitten soms erg in hun eigen cocon en mensen zijn over het algemeen erg bescheiden. Soms zijn er kruisbestuivingen nodig om een project naar een hoger niveau te tillen.”

Een externe jury nomineerde zes uiteenlopende projecten, drie van studenten en drie van medewerkers, die wat hen betreft voldoen aan de gestelde criteria. Initiatieven met aantoonbare maatschappelijke impact, die bijdragen aan een betere samenleving.

Categorie Studenten
Fontys Caribbean Connection (FCC)
Het doel van dit studenteninitiatief is een warm welkom en betere begeleiding voor studenten uit het Caribisch gebied. Door onboardingprogramma’s, taalondersteuning, peer-begeleiding en workshops voor docenten bevordert FCC inclusie, welzijn en studiesucces met aandacht voor culturele verschillen en sociale verbinding.

Kijk Vooruit 
Schermgebruik bij jonge kinderen leidt tot een stille bijziendheidsepidemie. Deze campagne van vier studenten Communicatie maakt ouders bewust van de gevolgen van overmatig schermgebruik en biedt alternatieven met spelelementen. Door middel van krachtige beelden én concrete oplossingen zet dit project aan tot gedragsverandering. Het project won eerder al een prijs bij de Dutch Creativity Awards.

Opposites Attract 
Polarisatie tegengaan via technologie? Deze datingapp van drie ICT-studenten matcht mensen op verschillen in plaats van overeenkomsten en laat zien hoe AI kan bijdragen aan maatschappelijke verbinding. Met dit vernieuwende concept sleepten de studenten begin dit jaar een geldprijs van duizend euro binnen tijdens de Polarisation Challenge.  

Categorie Medewerkers
Straatroute 
Met dit initiatief leren Social Work-studenten tijdens een wandeling door Eindhoven van ervaringsdeskundigen die zelf dakloos zijn geweest. Door studenten met deze unieke onderwijspraktijk onder te dompelen in een andere leefwereld kunnen ze een dieper begrip ontwikkelen voor het leven van anderen en draagt het bij aan het doorbreken van stigma’s.

Prebachelor voor vluchtelingstudenten 
Tijdens deze prebachelor worden vluchtelingstudenten geholpen bij hun inburgeringsproces en worden zij voorbereid op het behalen van het staatsexamen Nederlands als tweede taal (Nt2). Studenten krijgen in dit schakeljaar niet alleen taallessen, maar worden ook bijgespijkerd in andere vakken. Naast les krijgen ze ook sociale begeleiding via buddy’s.

Versterk je Veerkracht 
Versterk je Veerkracht is de titel van een digitaal werkboek op basis van ACT-methodiek, ontwikkeld voor Fontys-studenten. Het biedt toegankelijke oefeningen en inzichten om studenten te helpen met mentale veerkracht, zingeving en zelfkennis. Het werkboek is inmiddels ook buiten Fontys in gebruik.

Het is de tweede keer dat de Fontys For Society Awards worden uitgereikt en ze zijn een blijvertje aldus Van Baardwijk. Ook als de slogan van Fontys ooit mocht veranderen. “Het idee voor deze awards valt natuurlijk perfect samen met de gedachte achter Fontys for Society, dus ik zou er wel van balen als er een andere pay off zou komen. Maar ik verwacht niet dat dat snel zal gebeuren en anders vinden we daar vast wel weer wat op.”

Zo’n 140 studenten van Open Learning bij Fontys ICT kregen begin deze week een zogenoemde ‘pressurecooker opdracht’, die in het teken stond van ‘Wij eisen de nacht op’. Het doel: een oplossing verzinnen voor problematiek rondom straatintimidatie en huiselijk geweld. Donderdag werden de ideeën tentoongesteld en koos Fontys samen met Stichting Stop Straatintimidatie en Welzijnsorganisatie Lumens een winnaar uit. 

Actueel
Lennart de Graaf is vanuit Fontys medeorganisator van het project en vertelt hoe dit onderwerp tot stand kwam. “We hebben elk jaar twee van dit soort hackathons. De eerste gaat meestal over een luchtig onderwerp, de tweede heeft een maatschappelijk doel. Maar vanwege de actualiteit zijn we geswitcht”, legt hij uit. 

“Na de zomervakantie hadden we binnen een paar dagen tijd twee femicide gevallen in het nieuws en uiteindelijk ook de moord op Lisa. Toen dachten we, hier moeten we iets mee. Vooral omdat we vanuit studenten ook regelmatig horen dat zij vervelende dingen op dit gebied meemaken.”

Bewustmaking
Het onderwerp leeft dus onder studenten, en dat bleek ook uit de motivatie die ze voor dit project hadden. Binnen drie dagen tijd – meer kregen ze niet – zetten ze verdeeld over 25 verschillende groepjes allerlei ideeën uit. De een gericht op preventieve hulp, de ander op directe hulp in een noodsituatie.

Een van de groepjes ontwikkelde een website waarop je twintig verschillende situaties met twee mogelijke antwoorden voorgeschoteld krijgt. Voor elke optie die je kiest, krijg je feedback over hoe je je gedrag eventueel zou kunnen veranderen. 

Een ander groepje kwam met een applicatie die veiligheid vooropstelt door mensen niet alleen, maar gezamenlijk door de stad te laten lopen. Weer twee andere ideeën waren gericht op het bewustmaken van vreemd gedrag – bedoeld voor vrienden van mogelijke aanvallers, in de hoop een eventuele nare situatie te vermijden – en op slachtoffers, die bijvoorbeeld met een panic-button alarm kunnen slaan als ze zich niet veilig voelen. 

Winnaar
Maar het winnende groepje? Dat kwam met Di-straction, een app die voornamelijk bedoeld is voor bijstanders. Student Thomas Claessens legt uit hoe het werkt: “De app doet zich voor als een navigatie-app. De tool heeft verschillende features, zoals het internet dat kan uitvallen, een random reminder die plotseling voorbijkomt of een zoom-fout in een navigatiekaart.” 

Zijn dat foutjes? Nee, zeker niet. Of nou ja, het zijn foutjes, maar dan wel bewuste foutjes. De app is namelijk bedoeld om als bijstander op een slachtoffer of straatintimidator af te stappen en zoveel mogelijk tijd te rekken, zodat het slachtoffer kan ontsnappen. “Wat we hiermee willen bereiken is een bijstander activeren om op een laagdrempelige manier actie te ondernemen. Het kan namelijk nogal lastig zijn om op een straatintimidator af te lopen en te zeggen: he, stop daarmee. Onze app kan hulp bieden.” 

Lennart de Graaf is blij met de bedachte ideeën, maar misschien nog wel blijer met de les die studenten hiermee leren. “Het feit dat we hier nu 150 jongeren laten nadenken over dit probleem, is al winst.”

Amerikaanse ambassades mochten van de regering Trump in mei van dit jaar wekenlang geen visumafspraken met studenten inplannen. En dat was precies op het moment dat ICT-student Nigel de documenten wilde regelen voor zijn minor in Utah. “Er was ineens tijdelijk een stop voor studentenvisa naar de VS, dus dat was even schrikken”, vertelt Nigel tijdens de Farewell meeting die Fontys donderdag op Strijp TQ voor de studenten organiseerde.

Strengere screeningen
Het is hem uiteindelijk toch op tijd gelukt om een visum te krijgen, maar dat vergde vanwege de strengere screenings wel wat extra moeite. “Er zat wel wat meer druk op dat gesprek bij de ambassade, omdat ik toch iets meer op mijn woorden moest letten dan dat ik voorheen zou doen.”

Dat hij om een visum te krijgen ook zijn social media door moest laten lichten, maakte hem niet uit. “Ik probeer in mijn persoonlijke leven sociale media sowieso al te vermijden. Ik heb alleen LinkedIn en Facebook die ik maar één keer per jaar gebruik, dus dat was voor mij geen probleem.”

Nigel heeft net als zijn medestudent Vincent, die dit najaar zijn minor in de staat New Mexico gaat volgen, nooit getwijfeld om naar de VS te gaan. Al denkt ook Vincent dat je wel op je woorden moet passen. “Als je straks op het vliegveld bent, kun je natuurlijk wel ondervraagd worden. Dan moet je zorgen dat je een beetje tactisch bent en het bijvoorbeeld niet gaan hebben over Israël of drugs ofzo.”

Internationale leerervaring
Marilyn Bailey, Study Abroad coordinator bij Fontys ICT, heeft de groep studenten die dit najaar naar verschillende landen - waaronder naast de Verenigde Staten ook Japan en Finland - in de wereld uitvliegen, samen met een groep collega’s begeleid tijdens hun voorbereiding. En dat blijven ze doen. Ook tijdens hun buitenlandreis is er steeds contact. “Als studenten daar tenminste behoefte aan hebben”, benadrukt Bailey.

Het is belangrijk om iedere ICT-student een internationale leerervaring mee te geven, vindt ze. Dat kan wat haar betreft binnen Fontys door het contact met internationale studenten die hierheen komen, maar ook door een studie of stage in het buitenland te doen. “De wereld wordt steeds mondialer en ook het vak ict is niet regionaal of landelijk, maar juist echt erg internationaal. Het is voor ons dan ook vanzelfsprekend om ze al tijdens hun opleiding bij Fontys deze ervaring met andere culturen mee te geven.”

En dat kan in sommige landen voor studenten best even wennen zijn. Tijdens de afscheidsbijeenkomst is een workshop over interculturele competenties een vast onderdeel. Om studenten te helpen in hun eerste weken geeft ICT-docent Samuil Angelov ze tips mee.

“Ga eerst eens goed observeren en trek niet meteen je eigen conclusies.” Nieuwsgierig zijn is dan ook zijn beste tip. “Stel vragen aan de mensen die daar wonen. Niet te direct, want dat wordt niet in ieder land gewaardeerd. Maar nieuwsgierigheid helpt je om een cultuur te leren kennen.”

Beetje naïef 
Nigel is al vaker in de VS geweest en kent het land en de mensen al wel een beetje. Veel aanpassingsproblemen zullen er dus niet zijn. Ook niet nu de politieke sfeer door de komst van Trump is omgeslagen, denkt hij.

“Ik kom daar gewoon om voor zes maanden een studie te volgen en ga verder geen dingen doen die ik niet mag doen. Dus als ik vragen krijg, dan kan ik die gewoon beantwoorden. Beetje naïef gedacht misschien, maar ik zie geen problemen.”

Vincent is het daarmee eens. “In het dagelijks leven verwacht ik ook geen problemen. Als je tenminste niet mee gaat doen aan protesten, maar ik ben toch niet iemand die dat doet.”

Open armen
Na hun buitenlandreis worden ze weer met open armen terug bij Fontys ontvangen. “Deze studenten hebben belangrijke informatie te delen met degenen die daarna nog gaan”, vertelt Bailey. En dus worden ze altijd uitgenodigd om ook bij het afscheid van een volgende lichting aanwezig te zijn en hun ervaringen te delen.

“Dan gaat het ons niet alleen om de verhalen over het op stap gaan en wat ze gegeten hebben”, want die hebben Bailey en haar collega’s al vaak gehoord. “We vragen ze vooral om te vertellen wat deze reiservaring met hun persoonlijke en professionele ontwikkeling heeft gedaan. En juist dat levert hele mooie verhalen op.”

Wie zijn ze, hoe combineren ze hun topsportcarrière met hun opleiding en zou de sport een reden zijn om te stoppen met hun studie? Bron stelt ze aan je voor.

Te beginnen met Lars Kros, die als badmintonner niet aan één maar aan twee onderdelen deelneemt. Lars is inmiddels cum laude afgestudeerd aan de opleiding ICT & Media Design en is net terug van een trainingskamp in Zwitserland. 

“Ik doe mee op het teamevent en op individueel niveau. Op beide onderdelen als single, en individueel ook als mix. Mijn doel tijdens de Universiade is als eerste om te genieten van het event en om te laten zien dat je geen 20 uur training per week nodig hebt om een competitief niveau te halen.”

“Ik heb dan ook geen hele speciale voorbereiding gehad op de spelen. Ik heb gewoon getraind bij mijn club in Den Haag, veel nationale toernooien gespeeld en ik heb anderhalve week van tevoren getraind bij mijn coach in Zwitserland. Tijdens mijn studie heb ik mijn topsport kunnen combineren door goed plannen en veel communiceren en afstemmen met groepsgenoten en docenten."

"Mijn sportcarrière is dan ook geen reden geweest om mijn studie af te breken. Wellicht als ik een hele grote geldprijs had gewonnen dat ik mijn studie tijdelijk stop had gezet om fulltime te gaan trainen, veel toernooien te spelen en vol voor de Olympische Spelen te gaan. Maar dat is niet aan de orde geweest.’

Twee dromen tegelijk
Ook student Verpleegkunde en judoka Paulien Sweers zou haar studie nooit afbreken voor haar sport. “Met judo kun je niets verdienen en ik vind het erg belangrijk om naast mijn topsportcarrière een maatschappelijke carrière op te bouwen. Ook ik combineer mijn studie en sport door alles goed te plannen, open te communiceren en te geven en te nemen."

"Ik probeer zo flexibel mogelijk te zijn en heb veel geluk dat mijn stageplekken goed meewerken. Deze combinatie vergt veel tijd en energie van ons beiden, maar tot nu toe gaat het goed. Het is hard werken, maar ik vind het allebei zo ontzettend leuk. Ik werk aan twee dromen tegelijkertijd: verpleegkundige worden én top judoka worden.”

Tijdens de World University Games neemt de judoka deel aan de gewichtsklasse +78 kg. “Dit betekent dat je alles boven de 78 kilo mag wegen, zonder maximaal gewicht. Mijn doel is om deze spelen in het finaleblok te judoën. De afgelopen weken heb ik veel op kracht gefocust en heb ik een aantal oefenwedstrijden gehad. Ongeveer twee weken voor de spelen focus ik meer op kwaliteit dan kwantiteit, zoals ik ieder ander toernooi ook doe. Ik zet er geen druk op, want meer dan mijn best kan ik niet doen. Het deelnemers veld is erg sterk, maar dat geeft mij juist nog meer motivatie om er alles uit te halen wat er in zit. Ik ga altijd voor goud.”

Keuzes maken
Fontys wordt tijdens de World University Games het meest gerepresenteerd tijdens het onderdeel turnen. Eén van de studenten die daaraan deelneemt is bedrijfskundestudent Mischa Marchena, die tijdens de meerkamp is te zien op de onderdelen sprong, brug, balk en vloer. 

“Vanuit landen als Japan doen teams mee die ook op Olympisch niveau hebben geturnd, dus ik verwacht dat de concurrentie lastig zal zijn. Zelf wil ik zo goed mogelijke wedstrijden neerzetten, en dan zie ik wel waar me dat brengt. Ik hoop vooral dat ik tevreden kan zijn over mijn eigen wedstrijden en dat de ervaring er een is om nooit te vergeten.”

“Qua voorbereidingen heb ik afgelopen weekend de Nederlandse Kampioenschappen gehad, waar ik getest heb wat goed ging en welke onderdelen nog extra aandacht behoeven. Topsport combineren met mijn opleiding is pittig, want ik neem zelf veel initiatief wanneer ik ergens bijvoorbeeld niet bij kan zijn. Gelukkig heb ik vanuit Fontys ook een contactpersoon waar ik mee kan sparren om dingen aan te pakken omdat ik een topsportstatus heb."

"Of mijn sport ook een reden is om mijn studie stop te zetten? Dat vind ik lastig. Ik zie in mijn omgeving andere studenten die hun studie tijdelijk op pauze hebben gezet om zich op het turnen te focussen. Mocht ik het zo enorm druk krijgen dan vind ik een pauze geen probleem, maar echt stoppen lijkt me erg lastig. Tenzij ik moet kiezen tussen mijn opleiding en de Olympische Spelen, dan kies ik voor dat laatste.”

Ook Mijke Jansen, rechtenstudent van Avans-Fontys, neemt aan dezelfde meerkamp deel. “Mijn doel is vooral om volop te genieten en een stabiele wedstrijd neer te zetten. Ik bereid me voor door hard te trainen en in een goede focus te zitten."

"Ik vind het wel soms erg zwaar om mijn studie en de topsport te combineren, maar als je zorgt dat je een goede planning hebt en weet waar je prioriteiten liggen, dan komt het goed. Topsport is belangrijk, maar ik vind een goede opleiding ook erg belangrijk voor later. Turnen doe je natuurlijk niet je hele leven, dus ik zou mijn studie nooit stopzetten voor de sport.”

De World University Games gaan op 16 juli van start en duren tot en met zondag 27 juli. 

Het zijn drie grote opleidingen van Fontys die nu andere cijfers laten zien dan voorgaande jaren. Te beginnen met de pabo, waar ten opzichte van vorig jaar meer aanmeldingen voor zijn bij zowel voltijd als deeltijd. Het gaat daarbij om voorlopige cijfers; het aantal definitieve inschrijvingen wordt immers pas aan het einde van deze zomer bekend.

Nus Waleson, directeur van de pabo, noemt als een van de oorzaken van die stijging de gelijktrekking in het salaris voor het primair en voortgezet onderwijs. “Daarmee verbetert het imago van het primair onderwijs en dat werpt zijn vruchten af”, aldus Waleson. 

Maar het helpt volgens hem ook dat de maatschappelijke waardering voor het leraarschap toeneemt. Er is meer aandacht voor werkdrukverlaging, professionalisering en doorgroeimogelijkheden, en bovendien is er dankzij vernieuwingen in het curriculum van Fontys meer flexibiliteit en verbinding met het werkveld.

“Hier ben ik natuurlijk heel blij mee, vooral omdat een blijvend lerarentekort negatieve gevolgen heeft die zich makkelijk over een periode van dertig tot veertig jaar laten voelen”, aldus Waleson. Het onderwijs heeft een grote behoefte aan bevlogen en goed opgeleide leerkrachten, en daar kan met deze stijging beter aan worden voldaan, zo klinkt het.

‘Geen brede basis’
Diezelfde behoefte aan nieuwe professionals is er ook in de wereld der fysiotherapeuten, maar daar lijkt het juist wat minder goed te gaan. Landelijk, maar ook bij Fontys, lijken steeds minder jongeren geïnteresseerd in het vak fysiotherapie. Dat was voor dit studiejaar al het geval en lijkt ook voor het komende jaar zo te zijn. Dat kan volgens Thom Rutten, directeur van Fontys Paramedisch, verschillende oorzaken hebben.

“Er zijn meerdere punten die meespelen”, legt hij uit. “Ten eerste hebben we bij Paramedisch beroepsgerichte opleidingen. Als je voor fysiotherapie kiest, dan word je fysiotherapeut. Het is niet dat je net zoals bij een economische opleiding een hele brede basis legt. Dat kan een factor zijn, maar daarnaast kan het afschaffen van de numerus fixus ook een oorzaak zijn; studenten melden zich bij verschillende scholen aan, maar kiezen uiteindelijk voor een andere school dan Fontys.” 

En bovendien heerst er de laatste jaren ook nog eens een negatief toekomstperspectief voor fysiotherapeuten, vooral op het gebied van groeimogelijkheden. Hoewel Rutten dat niet kan ontkennen, weet hij ook dat tegelijkertijd de baankansen voor jonge fysiotherapeuten heel goed zijn. De directeur spreekt zelfs van 100 procent baangarantie na de studie.

“Er zijn gelukkig ook heel veel positieve ontwikkelingen. De rol van een fysiotherapeut is van groot belang en blijft dat ook. De arbeidsmarkt is actief en onze opleiding staat als een huis. We hebben gelukkig ook niet het idee dat de krimp structureel is, zeker niet bij internationale studenten. Daar is sowieso geen sprake van teruglopende aanmeldcijfers.”

De schuld van AI
En dan is er dus ook nog ICT, toch jarenlang de snelste groeier onder de Fontysinstituten. Dit studiejaar schreven zich voor het eerst minder nieuwe studenten in dan het jaar ervoor. En de voorlopige cijfers vertellen dat er voor het studiejaar 2025/2026 zo’n 8 procent minder aanmeldingen zijn. Daarover spraken we Frens Vonken, directeur bij Fontys ICT. Hij zegt dat de opmars van AI bij veel mensen – helaas vaak onterecht – voor een negatief toekomstperspectief kan zorgen. 

“Sommige mensen denken dat er veel ICT-banen zullen verdwijnen door de komst van AI. Dat komt deels omdat bazen van grote techbedrijven, zoals Mark Zuckerberg en Sam Altman, dingen geroepen hebben over hoe het werk van hun bedrijven geautomatiseerd wordt door AI. Die uitspraken krijgen aandacht in de media, waardoor jongeren daar beïnvloed door worden en minder interesse krijgen in dit vakgebied.”

Maar, stelt Vonken, ICT-banen gaan helemaal niet verdwijnen door kunstmatige intelligentie. Sterker nog: er komen er alleen nog maar meer bij. Dat stelt ook World Economic Forum, die in een rapport zegt dat er in 2030 zo’n 92 miljoen banen zijn verdwenen door AI, ten opzichte van de 170 miljoen banen die erbij komen.

ICT is dus eigenlijk juist een van de grootste groeisectoren. Vonken: "Het vakgebied gaat niet verdwijnen, maar veranderen. Ik hoop dat deze krimp een eenmalig iets gaat zijn. Niet alleen voor onze opleiding, maar vooral ook omdat ik denk dat de arbeidsmarkt heel veel ICT-mensen nodig gaat hebben. AI-systemen zijn in feite ICT-systemen en je hebt ICT’ers nodig om die te bouwen en onderhouden.”

Fontys biedt verschillende cursussen, minors en onderwijseenheden over AI, maar een specifieke AI-opleiding heeft ze niet. Die krijgt ze ook (nog) niet, maar toch kunnen ICT-studenten vanaf september hun hele opleiding inrichten op alles wat met AI te maken heeft.

Dat komt door de lancering van twee nieuwe onderwijseenheden die volgens Koen Suilen, curriculumeigenaar van ICT, het gat in het portfolio over AI opvullen. “Studenten kiezen elk semester zelf een topic waar ze mee aan de slag willen. Dat kunnen ze over de hele breedte van het ICT-vakgebied doen, maar tot nu toe was het nog niet mogelijk om elk semester voor een AI-onderwerp te kiezen.”

Virtuele projectgenoot
Met de twee nieuwe onderwijseenheden die in september starten, verandert dat en kan een student – zowel bachelor als associate degree – zich vier jaar lang onderdompelen in allerlei facetten van AI. De ene nieuwe eenheid is gericht op eerstejaars en laat hen kennismaken met ‘de boeiende wereld van AI’. De tweede gaat over toegepaste generatieve AI.

Suilen vertelt meer over de laatste van die twee: “Dit semester gaat heel erg over hoe je AI toepast in jouw stukje ICT. Voor iemand met een achtergrond als media designer kan dat heel anders zijn dan voor iemand die zich met robotica bezighoudt. En als je binnenkomt met een achtergrond als bedrijfskundige IT, dan ga je daar andere dingen in doen dan iemand die software engineering doet.”

Maar welke specialisatie de studenten ook hebben, ze gaan allemaal met elkaar samenwerken, op andere manieren dan ze meestal doen. “We zijn gewend om traditioneel in projectgroepen van drie tot zes studenten te werken, maar in dit semester willen we dat die studenten ook actief gaan nadenken over hoe ze met AI kunnen samenwerken. Omschrijf het als virtuele projectgenoten. Of als AI-assistenten.”

Zelf kleuren
Tientallen geïnteresseerden hebben zich al gemeld voor de nieuwe opties. En hoewel zij zich nooit hebben ingeschreven voor een AI-opleiding, mogen we het volgens Suilen wel zo omschrijven met de komst van de twee nieuwe eenheden. “We kunnen nu spreken van een AI-opleiding, maar omdat studenten elk semester hun eigen onderwerp mogen kiezen, kunnen ze die AI-opleiding zelf kleuren.”

Dat betekent ook dat een student na bijvoorbeeld vier AI-semesters een zijstap naar een andere tak kan maken. Hij kan bijvoorbeeld kiezen voor cybersecurity of organisatieverandering. “En dat maakt onze opleiding anders dan de AI-opleidingen die andere hogescholen, zoals de Breda University of Applied Sciences, aanbieden.”

“Toen ik begon als lector was ik heel positief over AI. Het is niet dat ik nu negatief ben, maar ik maak me wel zorgen en ben ook kritisch. Allereerst vanwege de footprint van AI. Die is vergelijkbaar met een klein land.”

“De modellen worden steeds groter en het trainen ervan kost ontzettend veel energie: elke vier maanden verdubbelt dit! En het gebruik kost ook veel. Eén vraag stellen aan ChatGPT is vergelijkbaar met de consumptie van een halve liter water en het opladen van een smartphone. Als miljoenen mensen dan AI gaan gebruiken om te bepalen welke groene laarsjes ze eens zullen kopen…”

Werk
En ja, wat eerder in deze serie al duidelijk werd: AI gaat heel veel kantoorbanen raken. Veel werk dat nu door mensen wordt verricht, zal straks worden overgenomen door AI. Om Pink Floyd te citeren: Welcome to the Machine.

Zo somber wil Schouten er ook weer niet over zijn. “Er komt namelijk wel iets voor terug, iets voor in de plaats. We krijgen er een hulpmiddel bij om het leven gemakkelijker te maken.”

“Al blijft moeilijk te voorspellen: in het verleden heeft nieuwe technologie ook wel eens het omgekeerde effect gehad. Veel heeft te maken met hoe de mens AI zal gaan inzetten. Een mes kan een moordwapen zijn, maar kan in de handen van een chirurg ook levens redden.”

Big tech
En hoe kijkt Schouten aan tegen het feit dat het weer de big tech-bedrijven zijn die hier op allerlei manieren de grootste winst mee gaan behalen? “Ik maak me wel zorgen over een paar dingen. Privacy bijvoorbeeld. En degene die alle data heeft, heeft ook alle macht. Dat bedrijven als Meta en Google dat op allerlei manieren verzamelen, daar vind ik wel iets van ja.”

“Je moet er toch niet aan denken dat we nog afhankelijker worden van Amerikaanse big tech-bedrijven dan we nu al zijn. Want het is natuurlijk zorgwekkend als je ziet hoe het politiek kan omslaan, zoals nu gebeurt.”

“Ja, gelukkig zijn we in Europa ook bezig. Je hebt bijvoorbeeld het Franse Mistral dat aan de weg timmert. En de EU is zich er bewust van. Er is ook al wel wetgeving. Maar zolang je weinig data hebt, heb je zoals gezegd ook weinig macht.”

Dommer
Dan de eerder deze serie ook al opgeworpen zorg over dat de mens door AI de komende generaties alleen maar dommer wordt. Je hoeft geen kennis meer te hebben, want je vraagt het gewoon aan AI. Je ziet het deels nu al gebeuren bij de jonge generatie.

“Daarom pleit ook ik voor AI-geletterdheid voor iedereen. Wat je bij die jonge generatie vooral ziet is dat zij heel veel prikkels krijgen en daardoor ook een kortere focus hebben.”

“Aan de andere kant: als het om de studenten gaat dan vind ik dat we wel een beetje uit die ratrace moeten stappen van leerdoelen aantikken. Daarom vind ik initiatieven zoals die buitenklas op Stappegoor erg positief. Ga inderdaad eens naar buiten in plaats van altijd maar in dat lokaal.”

Voordelen
De vraag was noem de voor- en nadelen. Maar het zijn vooral nadelen die Schouten noemt…

“Ha, ja er zijn ook genoeg zorgen. Maar aan de andere kant: neem de Bioblitz, waarbij studenten een maand lang alle planten, vogels en insecten op campussen fotograferen. Dan gebruik je ook een app, maar steek je tegelijkertijd heel veel op.”

“Een groter voorbeeld is de smart grid. We zitten met zijn allen in een enorme en noodzakelijke energietransitie. Waarbij we niet alleen consument zijn, maar met zonne- en windenergie ook nog energie leveren. Om dat allemaal in goede banen te leiden heb je echt data en AI nodig.”

“Hetzelfde gaat op voor de gezondheidszorg. Ook daar wordt AI ingezet om hele goede dingen te realiseren. En AI kun je wellicht dus ook gebruiken om diversiteit in de natuur te meten.”

Evolutie
“Je kunt je ook afvragen wat intelligentie nu eigenlijk precies is. Van de mens denken we het te weten ja. Maar hoe intelligent zijn dieren of planten? Of nog breder: wat is natuurlijke en wat is artificiële intelligentie? Wij hebben er miljoenen jaren over gedaan om te evolueren tot wie we nu zijn. Willen we dat technologisch nu in vijftig jaar doen? Kan dat wel?”

Die laatste vraag heeft Schouten eerder in het gesprek eigenlijk al beantwoord. “Elke grote innovatie heeft tot nu toe voor enorme winst gezorgd. Voor de economie dan, niet per se voor de mens. Wanneer zeggen we nou eens: we draaien het om. Het moet allereerst goed zijn voor de mens.”

Vrees
Hoewel hij dus niet negatief is over AI, maar zich wel zorgen maakt, heeft Schouten ook niet de indruk dat het allemaal zo snel zal gaan als sommigen roepen.

“Ik heb met verschillende AI-modellen gewerkt. Tachtig procent klopt van wat ze leveren. Maar wat me vooral opvalt is dat er nog steeds hele domme fouten optreden. Het zijn ook maar patroonherkenners hè, dus heel eendimensionaal.  AI zondigt soms tegen alle logica om de simpele reden dat het de echte wereld niet kent.”

En ook de kritiek van tegenstanders van AI in het hoger onderwijs wuift hij weg. “Er wordt vaak uit wantrouwen gehandeld en gedacht. Zo van: de studenten gaan hier misbruik van maken. Dat blijkt in de praktijk heel erg mee te vallen. Dus ik heb liever dat AI voor alle studenten gewoon toegankelijk is, waar ze nu bijvoorbeeld bij Fontys ICT met een eigen platform aan werken.”

“Wat belangrijk is, is dat iedereen gewoon zelf kritisch moet blijven nadenken. Dat is wat je moet loskoppelen van AI. Duiding moet je niet overlaten aan AI en bij de meeste processen hoort de mens dus altijd nadrukkelijk in the loop te blijven zitten.”

“Daarom zei ik dus aan het begin: niet negatief, wel kritisch. En je houdt het niet tegen. Dus je zult er toch echt iets mee moeten.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 
>>10. Boudewijn Büch als chatbot
>>11. Ik moet veel meer nadenken sinds ik AI gebruik

Aan de Selfdrive Challenge, die sinds 2019 wordt gehouden, deden dit jaar elf studententeams van hogescholen en universiteiten uit het hele land mee. De wedstrijd wordt georganiseerd door de RDW en heeft als doel studenten de kans te geven om hun skills op het gebied van autonoom rijden verder te ontwikkelen én de strijd met elkaar aan te gaan. 

Net als vorig jaar deed het Fontysteam, dat naast studenten ook oud-studenten en docenten van het lectoraat High Tech Embedded Software telt, mee aan de open categorie.

Tijdens de challenge moet het zelfsturende en zelfrijdende voertuig dat de teams hebben ontwikkeld onder meer rekening houden met voetgangers en stoppen voor een verkeerslicht. Het Fontysteam deed dit foutloos en het snelst van alle deelnemers en ook nog eens in één keer. Het geheim achter het succes van dit jaar zat in de ‘droomtechniek’ die Sieuwe Elferink had ontworpen en op het voertuig toepaste. 

“Het was fantastisch”, juichte projectleider Frans Mouws na afloop. “Weer gewonnen. Maar vooral: foutloos en in één keer, en dat allemaal binnen pakweg zes minuten. Dat heeft nog nooit iemand voor elkaar gekregen.”

Komend studiejaar, in februari 2026, begint Fontys ICT met de minor Virtual Production. Een plek waar next-gen contentcreatie en de nieuwste technologieën samenkomen in een virtuele productiestudio, gevestigd in het R10-gebouw op campus Rachelsmolen. En ín die studio zit ook een bijna tien meter brede videowand, die sinds kort zodanig is vernieuwd dat je er – met genoeg kennis – bijna een complete Hollywood-productie mee zou kunnen maken.

Oké, da’s misschien een beetje overdreven. Want volgens Jan Salge, coördinator van de minor, is het woordje Hollywood nét iets te hoog gegrepen. “Maar de bedoeling van deze minor is wel dat studenten weten hoe dat wereldje werkt”, zegt hij.

“Misschien hebben ze na het voltooien van de minor niet genoeg ervaring om meteen door te stromen naar het grootste middelpunt van de entertainmentindustrie, maar ze beschikken dan wel over de basiskennis. Het is een unieke minor die – voor zover ik weet – nog niet in deze vorm wordt aangeboden in Nederland.”

Better, faster, stronger
Een groot deel van de minor vindt plaats in het videolab van Fontys ICT, waar dus ook die enorme videowand te vinden is. De eerste versie daarvan werd dik anderhalf jaar geleden in gebruik genomen, maar onlangs is de wand compleet vervangen voor een exemplaar dat hoger, breder én beter is. 

Salge: “We hebben onder andere de beeldverwerkingshardware vernieuwd, waardoor we nu kleuren gedetailleerder en professioneler kunnen regelen. Waarom dat belangrijk is? LED-schermen mengen kleuren op basis van rode, groene en blauwe LED's, maar dat is niet hoe camera's kleuren waarnemen. Het is dus een grote uitdaging in de filmindustrie om te bepalen hoe kleur eruitziet in een opname en hoe je dingen er ‘correct’ en realistisch uit kunt laten zien wanneer je virtueel met echt combineert.” 

Meer dan ICT
Met de wand zouden kwalitatief hoge filmproducties gemaakt kunnen worden, en in de nieuwe Virtual Production-minor leren studenten hoe dat in zijn werk gaat. “We zijn een ICT-instituut, dus we vertellen alles over de technische kneepjes van het vak. Maar de minor is ook toegankelijk voor mensen die vóór de camera willen staan. De expertise van dat gedeelte ligt bij Fontys Academy of the Arts, waar we binnen de minor mee samenwerken.” 

Studenten hebben straks de keuze uit verschillende niches. Willen ze bijvoorbeeld als technisch designer aan de slag? Als studiotechnicus? Of willen ze alles leren over hoe de camera’s werken? Het kan allemaal. “We willen hier meerdere disciplines samen laten komen”, vervolgt Salge, daaraan toevoegend dat er tijdens de eerste ronde maximaal 25 studenten kunnen deelnemen.

“We vragen van de deelnemers een basiskennis van 3D-software en videobewerking, affiniteit met technologieën die een brug slaan tussen fysieke en digitale product omgevingen, goede beheersing van de Engelse taal en eventueel basiskennis van programmeren. Maar dat laatste is een wens, geen vereiste. Zit de eerste minorronde vol? In september volgend jaar hopen we op een nieuwe ronde. Het plan is om de minor twee keer per jaar aan te bieden.”

Van Digitale Gremlins gingen er meer dan tienduizend over de toonbank. Maar zijn nieuwste boek, zo vermoedt de schrijver zelf, gaat dat overtreffen. “Dit wordt een bestseller. Ik voel het gewoon.” 

Elke dag aan de slag voor Fontys. Elke week een column voor Bron. Elke maand minstens een paar presentaties en lezingen. Waar haalt de docent ICT en zelfbenoemd technofilosoof de tijd en energie vandaan om dan ook nog eens vrijwel jaarlijks een nieuw boek te schrijven? “Het denkwerk doe je overdag. Het schrijven is gewoon een beetje doorakkeren. Plus: in het onderwijs heb je best wel veel vrije dagen.” 

En, zo stelt hij ook, het gaat hem gemakkelijk af. Dat heeft ook te maken met zijn fascinatie voor alles wat met technologie te maken heeft. “Daarbij word ik gevoed door de studenten en de collega's bij Fontys. Wat ik daar oppik, gebruik ik dus vervolgens puur voor eigen gewin”, grijnst hij. En ja, beaamt hij, dat kost veel tijd. “Maar ‘kost’ is het verkeerde woord. Ik vind het gewoon heel leuk om te doen.”

Voetbal
Van der Vorst is een fervent NAC-supporter. En beleefde daardoor ook meer plezier aan het schrijven van zijn nieuwste boek dan aan de voorgaande publicaties. “Het was een groot feest, een soort eruptie.” Dit keer gebruikte hij ook niet alleen Fontys als bron, maar ook de gesprekken op de tribunes, in het café en elders over de invloed van de VAR op het voetbal. 

“Maar het is geen kroegpraat, hè. Ik heb stapels onderzoeken en opiniestukken doorgelezen. En heb daardoor tijdens het schrijven van dit boek ook zelf veel geleerd. Overigens was het eigenlijk mijn bedoeling om een essay te schrijven. Maar de 15.000 woorden werden het dubbele." [Tekst gaat verder onder de foto]

Want er valt genoeg te zeggen over de Video Assistant Referee ofwel de VAR. Geen voetballiefhebber die er geen mening over heeft. Vrijwel geen wedstrijd die er niet door beïnvloed wordt, al is het maar omdat supporters tegenwoordig soms minutenlang moeten wachten om te kunnen juichen voor een doelpunt.

Dat laatste irriteert Van der Vorst ook. Al betwist hij niet dat de VAR werkt. “Je kunt je altijd afvragen of het wel klopt natuurlijk. Maar het aantal goede beslissingen bij wedstrijden is van 92 naar 98 procent gegaan. Het punt is dat voetbal een sport is voor de toeschouwers. Het perfecte nastreven is daarom een doodlopende weg. Mensen die zeggen dat sport eerlijk moet zijn, die snappen het niet.”

Regels en bedoeling
Don’t mention the VAR, met als ondertitel de Cruijff-oneliner ‘je gaat het pas zien als je het doorhebt’, is niet alleen een verhaal over voetbal of voor voetballiefhebbers. Van der Vorst benadrukt dat het ook een verhaal is over de technologie in ons leven.

“Kijk, iedereen die wel eens een declaratie heeft ingediend of gewoon in het onderwijs werkt, weet dat ‘volgens de regels’ en ‘de bedoeling’ twee heel andere dingen zijn. Iets kan prima volgens de regels zijn maar helemaal niet de bedoeling.”

“En technologie schaart zich altijd achter de regels. Waardoor de bedoeling uit zicht verdwijnt. Dat gebeurt in voetbal, maar zeker ook in het onderwijs, de zorg en op veel andere plekken in onze maatschappij. AI versterkt dat.”

“Je kent vast iemand die ver van de werkvloer achter een scherm, ondersteund door technologie erop toeziet dat de regels worden nageleefd. De VAR is overal. En een VAR met AI zorgt ervoor dat het technologische verhaal alleen maar dominanter wordt. Dus als we begrijpen hoe we de VAR kunnen verbeteren, dan geeft dat hoop voor veel andere plekken in onze maatschappij.”

Mensenwerk
Is er een kans dat de scheidsrechter ooit volledig verdwijnt en wordt overgenomen door technologie? Nee, stelt Van der Vorst resoluut. “Er is namelijk geen consensus over wat goed en wat fout is bij beslissingen op het veld. En dus kan AI dat ook nooit leren. Je zult dus altijd mensen nodig hebben. In dit geval scheidsrechters.”

“En daar zit het probleem. Technologie zou zo ingezet moeten worden dat de mensen op de werkvloer ondersteund worden. Nu gebeurt vaak het omgekeerd.”

Raad
Of er nog een zesde boek komt, weet hij niet. Maar de ICT-docent denkt wel dat zijn werk en zijn schrijvende en lezingen houdende bestaan in elkaar vervlecht zijn. “Ik vind het ook een rol bij Fontys om te vervullen. Ik krijg zoveel berichtjes en telefoontjes van studenten die mij om raad vragen over technologische dingen, al dan niet doorgestuurd door collega's van elders binnen Fontys. Dat is mooi toch?”

Hij is alweer 23 jaar geleden overleden, dus van de huidige generatie studenten zal vrijwel niemand hem kennen. Maar Büch was een nationale bekendheid. Door zijn televisieprogramma's (De Wereld van Boudewijn Büch), zijn vele gastoptredens, zijn boeken en gedichten en zijn liefde voor boeken, eilanden, dodo's, Goethe en de Rolling Stones.

De liefde voor eilanden en boeken zitten ook bij Mouws diep. Net als zijn fascinatie voor Büch: Mouws schreef zelfs vier boeken over hem. Hij was ook degene die onthulde dat Büch nooit een overleden zoontje heeft gehad, waar hij in de succesvolle roman ‘De Kleine Blonde Dood’ over schreef. 

Niet alleen schreef de docent van Fontys Hogeschool ICT er boeken over: zijn werkkamer - of liever bibliotheek, want Mouws heeft duizenden boeken - wordt ook opgesierd met de oude werktafel, een dodo, een jack, cd's, boeken en andere attributen uit de nalatenschap van Büch.

Copyright
En nu is er dan een chatbot die praat met de stem van Büch en daarbij uitsluitend put uit alles wat Büch ooit schreef en maakte, uit interviews en uiteraard uit de boeken die Mouws over hem schreef. “Daarmee heb ik dan wel mijn copyright over die boeken volledig weggegeven, maar ja, dat is dan maar zo.” 

Mouws kwam eigenlijk maar half zelf op het idee om deze chatbot te maken. “Een van mijn studenten kwam met het idee om een chatbot gebaseerd op Charles Darwin te maken. Vet idee, zei ik toen, maar er bestaat geen stemgeluid van die man. Dus kunnen we niet beter iemand anders nemen.” Drie keer raden wie er toen in zijn hoofd opkwam…

Drie dagen en nachten lang was hij bijna onafgebroken bezig om het te verwezenlijken. “Maar AI is nog steeds alles behalve een intelligent systeem. Het vond alles ‘geweldig’ wat ik erin stopte of waarom ik vroeg. Maar het produceerde helemaal niets.” 

Met hulp van collega's en studenten en het toevoegen van een aantal tools lukte het uiteindelijk wel. “Ik kwam er wel achter dat als je iets betrouwbaars wilt, je toch flink aan de bak moet.”

De eerste versie van de chatbot is af. De tweede, met ook de stem van Büch, op een haar na. En aan de derde versie, waarbij Büch ook in beeld te zien is, wordt volop gewerkt. 

Ethisch
Technisch knap en ook wel een voorbeeld van: de dag waarvan je wist dat die ging komen. Maar ethisch doet het wellicht wel de wenkbrauwen fronzen. Want is dit wat we willen: dat we via AI de doden weer tot leven wekken? 

“Dat is een goede vraag. Ik heb Büch wel eens ontmoet, maar ik heb hem nooit persoonlijk gekend. Ik denk niet dat hij er zelf moeite mee zou hebben gehad. Hij schreef ooit voor Folia, het collega-blad van Bron bij de universiteit van Amsterdam, en freelancete voor een computerblad. Als het om iemand zou gaan die ik heel goed kende, dan zou ik het wel heel erg moeilijk vinden om dan zo ineens weer met die persoon te ‘spreken’."

"In het geval van Büch gaat het puur om zijn biografie en bibliografie. Dat is wat de chatbot aan input heeft gekregen. Die zal en kan dus ook nooit iets zeggen over met wie hij ooit naar bed zou zijn geweest. En een stem kent geen copyright, dat hebben de laatste tijd ook veel stemacteurs ondervonden.”

“Overigens heb ik ook alleen mijn eigen boeken gebruikt om de chatbot te trainen. Op alles wat Büch zelf heeft geschreven zit nog copyright. Dat willen we ook aan de studenten mee geven: wat/wie is de bron van de AI systemen en “mag” je zomaar alles gebruiken?”

“Maar goed, of het daarmee ethisch is? Ik weet het niet. Natuurlijk, er zijn goede en slechte dingen aan. Mijn doel is natuurlijk alleen goede dingen. Ik wil de wereld van Boudewijn Büch gewoon weer onder de aandacht brengen. En ik krijg nog steeds jaarlijks wel een tiental mails of belletjes van mensen die iets over Büch willen weten. Nou, dan kunnen ze het hem voortaan zelf vragen."

Vanuit Mouws gezien volkomen logisch dat het Büch werd, maar terug naar het oorspronkelijk verzoek van de student: een ‘Darwin-chatbot’. Had hij ook niet kunnen zeggen: waarom pak je bijvoorbeeld Churchill niet? Daar is wel beeld en geluid van. “Dat is een hele goeie. Want van Churchill bestaan ook nog eens vele meters aan boeken. Ik hoop dat de studenten het oppakken.” 

Foto's Boudewijn Büch: Patrick van Emst

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?
>> 8. AI is een supergrote versterker van wat je al bent
>> 9. Win een jaar collegegeld terug met AI 

“We hebben gewoon slim wat touwtjes met elkaar verbonden”, zegt Huijts. “Het is een platform waar je verschillende AI-modellen van verschillende providers aan kunt hangen, zowel commercieel als open source. Zonder dat de informatie bij andere partijen buiten Fontys terecht komt. We kunnen er, zoals bijvoorbeeld in het geval van het Chinese Deepseek, voor kiezen om het op onze eigen hardware te draaien zodat studenten niet bang hoeven te zijn dat hun data op een Chinese server wordt opgeslagen.”

Qua klimaatzorgen: kost dit niet veel energie? 
“Nou, daarover gaan nogal wat wilde verhalen rond in de media. Ja, AI kost energie. Maar het grootste deel daarvan gaat naar het trainen van je model. Dat doen wij niet, omdat we daar de rekencapaciteit niet voor hebben.”

“We zijn er ook nog niet helemaal klaar mee. Bij de Juridische Hogeschool laten we bijvoorbeeld checken wat de juridische vraagstukken zijn, hoe we bijvoorbeeld de AI-act moeten interpreteren en ervoor zorgen dat alles binnen de juiste juridische en ethische kaders valt.”

Voorspelbaar
Het platform maakt onder meer gebruik van een open-source interface die sterk lijkt op ChatGPT, wat het voor veel gebruikers voorspelbaarder en dus makkelijker maakt om mee te werken.

Er wordt dus heel bewust gekozen voor Open Source AI?
Suilen: “De voorkeur gaat uit naar ‘default’ op open source ja, maar we bieden een heel scala aan modellen. In plaats van overgeleverd te zijn aan de grillen van big tech, kunnen wij bepalen hoe ons systeem zich gedraagt. Dat zijn we nu met kleine groepen aan het testen. Daarbij hebben we de veiligste variant gekozen die via onze eigen infrastructuur kan worden ontsloten en waarbij we in principe elk AI-model kunnen aanbieden.”

Wat AI ongeacht het model doet, zo voegen Suilen en Huijts eraan doe, is indirect de eigenschappen van de gebruiker uitvergroten. “Als je niet kritisch bent, zul je dat ook met AI niet worden. Ben je nieuwsgierig, dan wordt je met AI nog nieuwsgieriger. Ben je lui? Dan zorgt AI ervoor dat je nog luier wordt", stelt Huijts. Waar Suilen aan toevoegt: “AI werkt eigenlijk als een supergrote versterker van wat je al bent.”

Verantwoord
Reden te meer om ervoor te zorgen dat ook dit platform verantwoord gebruikt gaat worden. Experts uit de eerdere artikelen in deze serie gaven dat ook al aan: studenten moeten (en medewerkers trouwens idem dito) wel begeleid worden in hoe AI te gebruiken.

Huijts: “Wij zien Fontys als een professioneel clubhuis. Waar je samen iets vindt van wat je leert of geleerd hebt. Hoe verhoud je je daarbij tot je medemens? Soms betekent dat frictie ja, vaak ook doorbijten. AI kan bijna alles, maar ‘mens-zijn’ dat kun je er niet mee leren.”

Is dat wat Fontys studenten bij moet brengen?
Suilen: “De rol van kennisoverdracht is wel uitgespeeld in het onderwijs. Of in elk geval heel erg onder druk komen te staan. Onze rol gaat niet meer over inhoud of kennis, maar over menselijke vaardigheden ontwikkelen, kritisch nadenken, een ethisch kompas opbouwen. Bildung? Ja, dat is het ook ja. En AI is daarin een stormram.”

Big Tech
Elon Musk, Mark Zuckerberg en Jeff Bezos gaan diep door het stof om president Trump te behagen. Terwijl de wensen van Trump niet altijd zijn wat de rest van de wereld wil. Vrijwel alles wat digitaal is, draait bij Fontys op Microsoft: van Teams tot Copilot tot email. Terwijl ook dit bedrijf tot de Amerikaanse big-tech behoort. 

Is dat wel slim? 
Huijts: “Daar zeg je iets. Het hoger onderwijs in Nederland draait voor het overgrote deel op Microsoft. Als je dat vergelijkt met Duitsland: daar gebruiken ze het maar voor een fractie, misschien 15 procent. Maar goed, we zijn als Fontys bij Surf aangesloten en dat is niet voor niets. Surf voldoet voor een groot deel aan onze behoeften. 

Knap en mooi dat de jullie een eigen AI-platform ontwikkelen. Maar zouden jullie met de collega’s ook niet een eigen systeem voor Fontys kunnen ontwikkelen?
Beide mannen glimlachen instemmend. "Technisch gezien zouden we het wel kunnen, een eigen systeem voor Fontys ontwerpen. Maar qua budget en beheer is het een heel ander verhaal.”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is
>> 7. Een eigen AI-platform voor Fontys?

Geen student die geen AI gebruikt, en al helemaal niet bij de ICT-opleidingen. Maar of het nu ChatGPT is, Claude, Gemini, Perplexity of een van de talloze andere leveranciers: het zijn allemaal commerciële bedrijven. Oftewel: overal hangt een prijskaartje aan.

Daarnaast zijn er ook wel vragen te stellen bij de betrouwbaarheid en privacy van veel AI-modellen. Zie daar het gat waarin Huijts en Suilen sprongen door een eigen AI-platform te realiseren. De aanleiding was overigens weer een ander model: Copilot, de AI van Microsoft die via Surf door Fontys wordt aangeboden. En waar Surf van zei: gebruik het niet.

“Dat bericht van Surf, vanwege de privacy-risico’s, zorgde voor veel ruis, onder andere over welke variant nu wel of niet te gebruiken”, vertelt Suilen. Huijts vult aan: “Tegelijkertijd zagen we dat bij ons eigen instituut het mes aan twee kanten snijdt wat AI betreft.”

“Een verscheidenheid aan commerciële en open source modellen wordt hier gebruikt, maar er worden ook AI-modellen geïntegreerd in studentenprojecten en eigen modellen ontwikkeld. Dus onze behoefte hier aan AI is groter dan bij andere opleidingen, groter dan slechts een geschikte eindgebruikerstool of -chatapplicatie. En Copilot is toch een beetje de Fiat Panda onder de AI’s.”

Suilen: “Ja, onze gebruikersgroep is technisch gezien ook wel vaardiger dan veel andere studenten. Wat niet wil zeggen dat ze ook AI-vaardiger zijn. Maar wel dat er een grotere behoefte is aan een goed model en vooral ook een keuzevrijheid. En wat dat betreft is Copilot de Fiat Panda onder de AI-modellen. Bij ICT hebben we behoefte aan meer.”

Toegang
Suilen en Huijts streven naar een toegankelijk en vooral democratisch AI-platform. Huijts: “Wat je als onderwijsinstelling niet wilt, is dat de student die van thuis de dikste creditcard meekrijgt daarmee ook de meeste toegang krijgt tot AI. De betere AI’s kosten namelijk wel geld.”

Suilen: “Dus dat was een van de gedachten achter ons project: toegang faciliteren tot modellen van diverse leveranciers. Het platform dat wij ontwikkelen wordt ook niet aan personen maar aan de hele opleiding aangeboden.”

"Wij ontwikkelen dus geen model, dat is alleen voorbehouden aan echt grote partijen, maar een platform of tool om diverse modellen van leveranciers te ontsluiten. Bij ons kun je dus kiezen welke je wil gebruiken.”

“Technisch is onze AI-tool klaar, beleidstechnisch is het nog niet eens begonnen. Zo zijn we ook naar de Juridische Hogeschool gestapt om uit te laten zoeken wat mag en wat niet, en wat wenselijk is en wat niet. Er komen vanzelf heel veel vragen naar boven. Bij ons maar ook vanuit de organisatie.”

Controle
En die vragen hebben vaak een afwerend of beschermend karakter, zo heeft het tweetal al gemerkt. “Kijk, het veiligste is natuurlijk om gewoonweg alles te verbieden”, stelt Suilen. “Dat zou vandaag de dag de security officer waarschijnlijk ook zeggen over alles waar we al op draaien.”

“De reflex is namelijk vaak: controle! Maar als je alles dichttimmert, heb je vanuit Fontys geen enkele regulering, geen inzicht en dus ook geen democratisering. Want iedereen gaat toch AI gebruiken, maar via commerciële partijen en dus zonder transparantie. ”

In de volgende aflevering van deze serie, die later verschijnt, leggen Huijts en Suilen uit wat het nu precies is wat zij precies ontwikkeld hebben.

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken
>> 6. De vraag is niet of maar wanneer AI ons de baas is

Schmidt beweert (zie video onder dit artikel) dat in luttele jaren tijd een kunstmatige intelligentie is ontwikkeld, met name dóór kunstmatige intelligentie, die slimmer is dan alle mensen op aarde tezamen. Het voedt de angst die bij heel veel, met name oudere, mensen leeft: dat de wereld wordt overgenomen door kunstmatige intelligentie. 

Heeft Schmidt gelijk en is de angst bij velen hiervoor terecht?

“Dat is een lastige. Als je ziet wat er wereldwijd gebeurt, maken wij er als mensen ook een behoorlijke puinhoop van. 

Op dit moment is het zo dat AI gevoed moet worden met data, net als wijzelf trouwens. Punt is dat er nog geen bewustzijn in zit.

Daar is een interessant gedachte-experiment over, dat heet de paperclip maximizer. AI krijgt de vraag paperclips te maken en slaat door, door alles in paperclips om te zetten. 

Dat soort filosofische vragen geeft inzicht in waar we tegenaan kijken. AI kent namelijk niet zoiets als de menselijke maat. Vandaar bijvoorbeeld ook het verbod om het in te zetten bij hypotheekbeoordelingen. 

AI gebruiken om iets de baas te zijn, dat kan helpen. Maar het stuur uit handen geven, is iets heel anders. Echter: we doen dat al regelmatig, door technologie ‘letterlijk’ aan het roer te zetten.”

Ja, dat stelde je in de vorige aflevering van deze serie al, doelend op onder meer auto’s en vliegtuigen. Een potlood kan een moordwapen zijn. Maar een potlood kan geen massamoordenaar zijn. AI in potentie wel. Hoe voorkom je dat?

“De analogie van het potlood gaat erom wat de mens ermee doet. Hetzelfde geldt voor AI. Dus pogingen van onder meer de EU in de vorm van de AI Act en de handhaving daarvan zijn interessant. Zoals bij alles is het ook bij AI de kunst om het niet te laten ontsnappen. Het lijkt erop dat we daar op het randje zitten, zeker in militaire zin.”

Regelgeving loopt altijd veel te ver achter technologische ontwikkelingen aan. Gaan we hier weer de mist in?

“Ja. De veranderingen gaan zo snel dat de ethiek, de regelgeving en de handhaving altijd achter de werkelijkheid aanrennen. Het lijken wel designer drugs. Ik denk dat het ook niet anders kan gezien de complexiteit van de maatschappij. Het antwoord op deze vraag is dan ook niet of het kan, maar wanneer het gebeurt."

Rens van der Vorst schreef in een van zijn Broncolumns over twee AI-modellen die met elkaar in gesprek raakten en een voor mensen totaal onbegrijpelijke taal met elkaar gingen spreken. Brrr?

“Het voelt awkward maar is het niet. De modellen zijn geïnstrueerd om te communiceren. Echter, de hele context is alleen de twee modellen. In het kader van communiceren doen ze dus precies wat er verwacht wordt, zie ook de paperclip maximizer).

Het punt is wel dat we niet meer weten waar ze het over hebben. Dirty jokes, world domination of recepten voor cupcakes? Daar zit waarschijnlijk de ‘brrr’.”

Verstrek jij zelf zorgeloos al je privégegevens aan AI? Zoniet, welke tips heb je dan voor gebruikers?

“Zorgeloos zeker niet. Maar het is haast niet te vermijden. Social media en webgebruik maken het er niet eenvoudiger op. Zeker als anderen ook nog zaken van je gaan posten.

Tip is om er niet argeloos in te zijn. Denk na over gebruik van social media en over het delen van je hele hebben en houden met de wereld. Zeker als dat ook anderen betreft. Dus ouders: denk na bij het posten van beelden van je kroost…”

Lees hier de eerdere afleveringen in deze serie:

>> 1. De noodzaak van AI-geletterdheid
>> 2. De vier basisregels voor AI-gebruik
>> 3. AI en hokjesdenken
>> 4. Fontysbreed met AI aan de slag en wel zo snel mogelijk
>> 5. Door AI gaan we allemaal veel minder werken

De activiteit is een initiatief van VPRO Medialab en heeft als doel om immersieve journalistiek te creëren. Dat wil zeggen: je dompelt je met beelden, geluiden of andere stimuli onder in een interactieve wereld.

“We werken voor deze hackaton samen met allerlei omroepen”, legt Tosca Walstock van VPRO Medialab uit. “In twee dagen tijd gaan de aanwezige studenten een concept bedenken, pitchen en vervolgens uitwerken tot een prototype. Of dat haalbaar is? Ja hoor. Het prototype hoeft nog niet helemaal af of perfect te zijn. Het moet vooral visueel zichtbaar worden wat de teams uiteindelijk voor ogen hebben.” 

De hackaton is gericht op journalistiek, met geopolitieke spanningen als onderwerp. “Het is de bedoeling dat de studenten een interactieve ervaring maken die een bepaald verhaal begrijpelijker maken”, vervolgt Walstock. Zowel Journalistiek- als ICT-studenten werken mee. De ene groep focust zich op het vertellen van het verhaal, de andere groep op de uitwerking van het technische stukje. 

Aantrekkelijk
De deelnemende omroepen zijn Beeld en Geluid, Bureau Buitenland, BrabantKennis, Frontlinie, de VPRO-reisserie en de NOS. Tweedejaars student Kate Behan werkt met haar groepje aan een plan voor de NOS. “Ons doel is om de buitenlandpagina van de NOS aantrekkelijker te maken”, legt ze uit.

Als je nu naar de website van de nieuwssite gaat, zie je onder de buitenlandsectie een lijst met de meest recente artikelen. “Dat is natuurlijk niet zo speciaal”, vervolgt Kate. “Daarom willen we nu een interactieve wereldbol maken waar je overheen kan scrollen en op in kan zoomen. Hoe meer je inzoomt, hoe meer puntjes je te zien krijgt. Elk puntje heeft een kleur die verwijst naar een thema zoals natuur, politiek of economie. Als je daarop klikt, krijg je het bijbehorende artikel te zien.”

Brabanders en AI
Een ander groepje werkt een plan uit voor BrabantKennis. Student Annemijn Koole legt uit dat hun idee gericht is op de vraag welke invloed AI kan hebben op Brabanders over twee jaar, dus in 2027. “We lichten de voor- en nadelen toe, en maken een soort keuzemenu. Gebruikers kunnen daarop klikken en krijgen zo allerlei informatie te zien over hoe kunstmatige intelligentie hun levens kan beïnvloeden. Het moet een soort klik-game worden.” 

Andere ideeën van de overige studentgroepen zijn onder meer gericht op het maken van een interactieve landkaart van Oekraïne, een videogame waarin je in het perspectief stapt van een personage, een tijdlijn van de toekomst of van een persoonlijke chatbot. Maandag en dinsdag werken ze hun idee verder uit en maken ze een prototype, dinsdag aan het einde van de dag wordt het winnende concept bekendgemaakt. 

“Een jury bepaalt welk concept het beste is”, zegt Walstock. “Het winnende idee wordt mogelijk doorontwikkeld tot een NPO-innovatieproject. Natuurlijk met de hoop dat het uiteindelijk daadwerkelijk gebruikt gaat worden.”

Het werkveld is ontzettend aan het veranderen. Niet dat het ooit heeft stilgestaan, maar de veranderingen gaan dit millennium wel heel hard. Slaats: “De homo universalis bestaat niet meer. Je hebt in deze tijd een cluster aan mensen nodig om iets nieuws te maken.”

Bij dat cluster hoort tegenwoordig AI, of we het nu leuk vinden of niet. En Slaats vindt AI leuk. Leuk en onvermijdelijk. Want gek genoeg, zo betoogt hij, beseffen veel mensen niet in hoeverre zij nu al gewend zijn aan dit soort technologie, vaak ook nog van het soort dat letterlijk van levensbelang is.

“Natuurlijk in ziekenhuizen. Maar technologie heeft al veel meer taken van ons overgenomen. De lift, de auto, het vliegtuig: het zijn allemaal voorbeelden van techniek waaraan we ons al volledig hebben overgeleverd.”

Het is slechts een begin, zo stelt hij. “Als we als onderwijs samen met het bedrijfsleven met AI aan de slag gaan is er nog zoveel winst te behalen. Neem de ziekenhuizen. In de operatiekamers mag veel veranderd zijn, maar bijvoorbeeld de bedden in de ziekenhuiskamers zijn nog vrijwel hetzelfde als in de negentiende eeuw."

"AI kan erg helpen met innovatie in dat soort omgevingen. Het komen tot snellere ontwikkeling van innovatieve oplossingen omdat de drempel van gebruik laag is, maar ook als directe hup bij diagnose, gespreksvastlegging en duiding etcetera. Kortom: met dat soort dingen gaat AI heel erg helpen.”

Kapot
“Er gaan door AI hele nieuwe beroepen ontstaan. En ja, ondertussen gaan er dus ook dingen kapot. De vraag is of dat erg is. Had je een landarbeider honderd jaar geleden verteld dat zijn baan ooit niet meer zou bestaan, dan had hij je uitgelachen. Maar zijn baan bestaat niet meer.”

“Welke banen nu zullen verdwijnen of minder nodig zijn? Nou, veel van wat bijvoorbeeld communicatiemedewerkers doen, kun je ook aan AI overlaten. Hetzelfde geldt voor programmeurs, voor 3D-designers, voor juristen. En nog een hele rits aan andere beroepen. In feite zullen alle high volume tasks, waarvan er veel voorbeelden zijn, door AI voor een heel groot deel worden overgenomen."

Onderstaande video geeft volgens Slaats een aardig beeld van hoe die toekomst eruit gaan zien. [Tekst loopt door onder video]

Slaats zei in de vorige aflevering van deze Bronserie al dat er geen enkele beroepsgroep is die zich volledig kan of zal onthouden van AI. Maar hoe zit het dat dan met de creatieve sector? Beroepsmuzikanten, componisten, schrijvers, beeldend kunstenaars? 

Slaats geeft toe dat er nog wel wat op te lossen valt als het gaat om eigenaarschap en copyright. “Maar er is nog steeds een grote behoefte aan origineel materiaal. Er wordt uiteraard al wel geprobeerd om AI dat te laten maken, in de muziek bijvoorbeeld, maar iets echt nieuws maken blijkt nog niet gemakkelijk.” 

Niettemin, ook dat gaat ooit nog gebeuren, zo voorspelt Slaats. “Nu is AI nog vooral goed in samenvatten en conclusies trekken. En dat doet het in een waanzinnig tempo, processen gaan echt supersnel. Maar over een paar jaar kan AI veel meer dan dat.”

Waar Slaats, zelf een begenadigd gitarist, aan toevoegt: “Winst is natuurlijk wel dat de live uitvoering weer veel meer aantrekkingskracht krijgt.”

Werken wordt een luxe 
In het algemeen zal AI in elk geval heel veel werk over gaan nemen dat nu nog door mensen wordt verricht. Niet al het werk zal verdwijnen, maar het krijgt wel een heel ander imago en een heel andere betekenis, zo denkt de Fontysdocent.

“Ik zie een toekomst voor me waarin we naar de 8-urige werkweek gaan, of in elk geval een veel kortere werkweek. Werken wordt steeds meer een luxe situatie. En welzijn komt in een veel hoger aanzien te staan.”

“Maar ik kan er natuurlijk ook naast zitten. De beroemde Britse econoom John Maynard Keyes heeft tenslotte ook ooit een dergelijke voorspelling gedaan en die is vooralsnog niet uitgekomen.”

“Hoe het onderwijs door AI verandert? Dat heeft alles te maken met hoe het werk verandert. Die twee haken op allerlei manieren in elkaar. Er zullen nieuwe beroepen ontstaan", stelt Slaats, een van de echte AI-experts die bij Fontys rondlopen.
En minstens zo belangrijk: "Uiteraard gaan ook bepaalde beroepen verdwijnen. Die moet je dus zo snel mogelijk uit je onderwijsaanbod halen. Dat zou anders niet fair zijn naar de studenten toe.”

Rijker
Slaats denkt niet dat er een beroepsgroep is die zich volledig zal of moet onthouden van AI. “Nee. Neem rechters of journalisten. Die maken nu al gebruik van internet. AI moet je zien als een nieuwe abstractielaag, als een deel van de input waardoor je een rijkere basis krijgt om tot conclusies te komen. Een nieuw stuk gereedschap dus waardoor sommige dingen echt veel gemakkelijker worden. Dat wil niet zeggen dat AI de taak van de journalist of de rechter moet overnemen.”

En dat is ook hoe het ingezet moet worden in het onderwijs: “AI is zó’n groot stuk gereedschap dat je als onderwijsinstelling verplicht bent dat aan al je studenten mee te geven. AI is heel handig als input. Maar ook hier geldt: als je het als output gaat gebruiken, dan kan het heel fout gaan.”

Kennis
“De vraag waar en hoe je AI gebruikt, en dus of je daarover voldoende kennis in huis hebt, is heel essentieel. Daarom is het zo belangrijk dat docenten en medewerkers heel goed weten wat AI betekent voor beroepen, voor het werkveld, en wat de ethiek erachter is.”

En collega’s en medewerkers die er niet aan willen? “Je kunt simpelweg niet anders. Het is vergelijkbaar met de introductie van de computer en internet: als de maatschappij het omarmt moet onderwijs er iets mee. En we zijn het ook verplicht aan onze studenten.

Niveau
Het taal- en rekenniveau van leerlingen en studenten, zelfs afgestudeerden, hobbelt al jaren achteruit. Maakt AI dat niet erger? 

“Op nieuwe technologie volgt altijd het commentaar: dadelijk kunnen ze niet meer fatsoenlijk rekenen, schrijven, enzovoorts. Maar dat zie ik anders. De wereld verandert gewoon en met deze hulpmiddelen kunnen ze productiever zijn dan ooit. Bovendien: je kunt AI niet verbieden, net zo min als het gebruik van internet. Want hoe dan ook: de student gaat, of is het al aan het gebruiken.”

Slaats vindt daarom dat AI onderdeel van het onderwijs moet zijn in de volle breedte van Fontys. “En daar moeten we verrekte snel mee aan de slag. Hopelijk gaan we dat dit keer slimmer doen dan toen social media of internet hun intrede deden. De fout die we toen maakten, is dat we de student niet geleerd hebben hoe je er het beste mee om kunt gaan. Nu kunnen en moeten we dat wel.”

Ellende
Social media hebben naast goede dingen ook heel veel ellende veroorzaakt. Maar is AI vanwege de ongekende mogelijkheden niet veel gevaarlijker? “We sturen jongeren ook met een auto de weg op. Dat is een moordwapen van minstens 1200 kilo. Maar door ze een rijbewijs te laten halen, hebben we die jongeren wel eerst ‘geprimed’. Dat is precies wat we nu ook met AI zouden moeten doen."

Hij komt er op veel manieren ook op terug in zijn boek ‘AI voor Iedereen’. “Initieel was het mijn bedoeling bij het schrijven van dat boek om vooral de positieve kanten van AI te laten zien. Maar na alle gesprekken die ik met experts voerde, veranderde dat.”

Los van de eerder in deze Bronserie door Erdinç geschetste haken en ogen, noemt hij nog twee principiële nadelen van AI: “Zolang als wij mensen vooroordelen hebben en anderen in hokjes plaatsen, zal AI dat ook doen.”

“En waar ik me ook zorgen over maak is dat we straks AI ook voor ‘normale’ dingen gaan gebruiken. Dat je AI vraagt hoe een baksteen wordt gemaakt, om maar een simpel voorbeeld te geven. Dat je zelf dus geen moeite meer hoeft te doen om kennis te vergaren. Ik weet niet wat dat met onze hersenen doen, geen idee.”

Strijd
Zo blijft het een strijd tussen de toepassingskant van AI en de morele aspecten van kunstmatige intelligentie. Nog los van het feit dat steeds minder mensen écht veel weten over AI en hoe het precies werkt.

“In het begin liet ik bij lezingen nog wel zien hoe AI precies werkt. Maar ik kwam er al snel achter dat dit in vrijwel elke zaal het ene oor in en het andere oor uitging. Dus ben ik daarmee gestopt. Nu laat ik zien welke tools er zijn. Maar dan zou je nog steeds wel moeten snappen hoe dat werkt.”

Diploma
En hoe is dat dan bij Fontys? “Je ziet dat onze studenten volop gebruik maken van AI, al dan niet bewust van haken en ogen. Sommige gebruiken het zo goed dat je hen bijna binnen een jaar een diploma kunt geven.”

Maar dat is ook meteen de door velen al vaak aangehaalde valkuil, die door AI alleen nog maar dieper gemaakt wordt: veruit de meeste studenten willen gewoon met zo weinig mogelijk energie zo snel mogelijk hun diploma halen. Ziet ook Erdinç. “De meerderheid kijkt alleen maar naar ‘certificeren’ in plaats van ‘leren’. Dat roept allerlei vragen op. Zoals: moet je de opleidingen wel vier jaar laten duren? Waarom niet twee jaar?”

We moeten, zo is Erdinç heel stellig, iets doen aan ons onderwijs. Het moet anders volgens hem. “We zijn goed bezig, begrijp me niet verkeerd. Maar er kan meer en het kan beter. Als het om AI gaat ben ik trots op de basis die wij leggen in ons onderwijs bij Fontys. We hebben verdiepende workshops, we hebben een beleid. Maar als het gaat om de ontwikkeling van het onderwijs, kan het sneller.”

De wereld staat niet stil, wil hij er maar mee zeggen. Dus er zou meer geëxperimenteerd mogen worden. “Niets is voor altijd. Twintig jaar geleden meldde ik, zoals zovelen, nog op mijn cv dat ik ‘pc-vaardig’ was. Dat doet niemand meer. Nu zie je dat studenten op hun cv ‘AI-vaardig’ zetten.”

Er lijkt geen dag voorbij te gaan of er is weer een nieuwe ontwikkeling in kunstmatige intelligentie. Het is nauwelijks bij te benen, zelfs voor experts. Als iemand het nog een beetje op een rijtje heeft, is het Erdinç Saçan wel. De aan Fontys ICT verbonden docent ademt AI: hij geeft er les in, maakt podcasts, schrijft columns en geeft lezingen door het hele land. En onlangs kwam dus ook bovengenoemd boek uit.

Het feit dat de ontwikkelingen zo snel gaan, verhoogt voor hem de urgentie van zijn boodschap:  “We moeten meer AI-geletterdheid creëren. Het zou voor iedereen verplicht moeten worden, van kleuters tot 80-plussers met rollators.”

Fake of niet
Zijn drie zonen (vijftien, elf en zeven jaar oud) kunnen het mantra van hun vader inmiddels dromen: alles wat je online leest of ziet, is fake totdat het tegendeel is bewezen. “Dat weten ze inmiddels heel goed. Het internet en social media zorgen voor een rare manier van kijken naar het leven. En daar maak ik me, zeker bij de jongere generaties, wel zorgen om.”

Al vallen ouderen net zo hard in die valkuil, zo weet Saçan uit eigen ervaring. “Mijn moeder stuurde me een filmpje van katten die eten aan het maken zijn. Zij geloofde dat echt…”

Angst
Wat het grote verschil is tussen de generaties merkte hij onlangs bij een presentatie in een serviceflat voor ouderen in Tilburg. De zaal zat vol met, inderdaad, mensen met rollators. Maar vooral ook met een grote dosis nieuwsgierigheid én angst. “Waar bijna elke student AI al volop gebruikt, zien ouderen alleen maar enge toepassingen. Ik heb ze getoond dat, zoals alle technologische ontwikkelingen, AI voors en tegens kent.”

“AI for good is waar het over moet gaan. Dat die technologie heel veel voordelen brengt. Voor blinden en slechthorenden, voor het bestrijden van stropers in Afrika, voor tsunamiwaarschuwingen en een betere sortering van afval, het sneller herkennen van tumorcellen. Er zijn zoveel voorbeelden van AI die positief zijn.”

Copyright
Wat vindt hij ervan dat sommigen, zoals ook de Bron-redactie, geen gebruik wensen te maken van AI? Vanwege de gevaren en, in het geval van journalistiek en culturele uitingen, omdat de big tech bedrijven lak hebben aan copyright en bronvermelding?

“Ik snap dat, en qua transparantie wordt het er inderdaad niet beter op. Die grote bedrijven ontslaan massaal hele teams die zich met ethische kwesties bezig houden. En zolang we een door geld gedreven maatschappij blijven, zullen we in dat soort zaken altijd achter de feiten aanlopen. Simpel gezegd: we worden ingezet als proefkonijnen door de big tech.”

“Dat gezegd hebbende: je maakt van jezelf wel een kluizenaar door AI te negeren. Want een status quo, dat gaat niet gebeuren. De trein is al vertrokken en die kunnen we niet meer tegenhouden.”

Laat het hoger onderwijs en de wetenschappen meer samenwerken met het leger, zei de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) vorig jaar. Met hun kennis kunnen studenten, docenten en onderzoekers Nederland veiliger maken. 

Het leger kan niet wachten, blijkt uit de enthousiaste reactie die defensieminister Ruben Brekelmans vorige week naar de Tweede Kamer stuurde. De krijgsmacht moet “continu kennis opbouwen, leren en innoveren” om de vijand een stapje voor te blijven en “het gevecht te kunnen winnen”. 

Nieuwe ideeën
Brekelmans wil dat het leger zich meer openstelt voor nieuwe ideeën uit de kennissector, zoals ook de AWTI adviseert. Dat kan door meer stageplaatsen te bieden, of door een eigen kring van lectoren te vormen. Ook wil Brekelmans meer geld uitgeven aan defensieonderzoek. En dat is niet alleen bedoeld voor techniek, maar ook voor ‘mens en organisatie’. 

In het voorjaar komt hij met een plan waarin onder meer staat hoe de samenwerking met hogescholen en universiteiten eruit zou kunnen zien. Brekelmans hoopt dat hogescholen “actiegericht en operationeel relevant onderzoek” kunnen doen. Bij universiteiten wil hij beter in de gaten houden welk fundamenteel onderzoek militair interessant is. 

Moeite waard
Samenwerking met het werkveld is een belangrijke pijler onder Fontys for Society. De kans voor Fontys om samen te werken met een belangrijke werkveldpartner is dus de moeite van het onderzoeken waard, laat een woordvoerder weten. 

“Dat plan biedt misschien voor Fontys de mogelijkheid om, passend binnen onze maatschappelijke opdracht en de for society-benadering, het onderzoeksportfolio verder te ontwikkelen. Zeker als het gaat om de ontwikkeling van systemen en materialen die vrede en veiligheid dienen.” 

Slappe was
Defensie zit sinds kort goed in de slappe was. In lijn met het AWTI-advies wil de minister een groter deel van zijn budget aan onderzoek uitgeven. Hoeveel precies kan hij pas in het voorjaar zeggen. 

Wel moeten hogescholen en universiteiten in de tussentijd aan de veiligheid van hun kennis blijven werken, waarschuwt de hij. Wetenschappers zijn gewend om hun werk openbaar te maken, maar een innovatief idee voor het Nederlandse leger mag niet naar de tegenstander uitlekken. 

Dat geldt ook voor kennis die niet militair van aard is, maar wel zo ingezet kan worden (dual use). Brekelmans is al in gesprek met het hoger onderwijs over een soort standaardovereenkomst, zodat defensie zich kan openstellen voor onderzoekers zonder bang te hoeven zijn dat kennis in verkeerde handen komt. 

Zorgvuldigheid
Fontys is zich bewust van de zorgvuldigheid die samenwerking met Defensie met zich meebrengt. “En dan met name met bedrijven in de defensie-industrie. Dat om een morele afweging, omdat het immers om een gevoelige industrie gaat”, aldus de woorvoerder. Hij benadrukt dat vanuit verschillende Fontysinstituten al wordt samengewerkt. 

Zo is Defensie partner in SPARC op Strijp TQ en is er een samenwerking tussen met Fontys ICT op de Safety en security campus in Oirschot. Vanuit Fontys Educatie (Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg) is er een relatie met het kenniscentrum Autisme van het ministerie van Defensie en wordt samengewerkt in het Samenwerkingsverband Autisme (SVA) Zuidoost-Brabant, waarin Fontys voortrekker is en het ministerie van Defensie partner is. 
 

Wie in de jaren negentig op de middelbare school zat, kreeg in de bovenbouw vaak nog standaard het vak Informatica onderwezen. Destijds was er al wel sprake van een afname van het aantal leraren. Daarom werd het Consortium Omscholing Docenten Informatica (CODI) opgericht, een samenwerking tussen hogescholen en universiteiten om te voorzien in opleidingen voor docenten Informatica. Tussen 1998 en 2005 haalden 334 docenten Informatica via deze weg hun lesbevoegdheid. 

De maatregel bleek een tijdelijke oplossing. De instroom stokte en veel van deze leraren zijn of gaan met pensioen. Het tekort nam toe en is nu extreem groot. “Dat komt omdat er nog steeds geen passende opleidingsroutes zijn om als eerstegraadsleraar bevoegd te raken voor het vak Informatica”, licht Mandy Stoop van Fontys Educatie toe. “De enige route die er is, is de route via de universiteit en de universitaire lerarenopleiding. Weinig mensen kiezen om leraar te worden als de arbeidsmarkt voor IT-professionals zo aantrekkelijk is.” 

Niet verplicht 
Het gevolg is dat het vak, dat scholen niet verplicht zijn te geven, vrijwel overal uit het lesrooster is verdwenen. “Ondanks dat iedereen weet dat het vak informatica van een onbetwistbare relevantie is”, aldus Stoop. Zij is zich hier al lange tijd van bewust en maakt zich al jaren hard voor een passende opleidingsroute. Uiteindelijk komt het ministerie van Onderwijs in een rapport uit 2023 tot dezelfde conclusie. Hogescholen en universiteiten krijgen het advies om te komen tot een directe route naar een eerstegraadsbevoegdheid. 

Het rapport is aanleiding voor Fontys, Hogeschool Utrecht (HU) en de Hogeschool van Amsterdam (HvA) om gezamenlijk de hbo-master leraar Informatica op te zetten. Een docententeam van Fontys zit dan al volop in de voorbereidingen. Stoop: “Door het onderzoeksteam van het ministerie van Onderwijs zijn we aan elkaar gekoppeld en zorgen we ervoor dat de kwaliteit van de opleidingen op landelijk niveau in orde is.” Fontys heeft in september de primeur, HU en HvA starten waarschijnlijk in 2026 met de tweejarige lerarenopleiding. 

Educatie en ICT 
“Bijzonder aan deze opleiding is dat het een samenwerking is tussen de instituten Educatie en ICT”, vertelt Erik van Alphen, opleidingscoördinator van de nieuwe master. Naast Van Alphen en Stoop zijn Tim Kurvers en Bas Michielsen van Fontys ICT nauw betrokken geweest bij de totstandkoming van de opleiding. “De inhoud van de vakken komt bij beide instituten vandaan en legt een verbinding tussen het leraarschap en ICT-vakken.” 

Iedereen met minimaal een tweedegraadsbevoegdheid in ongeacht welk vak en met affiniteit voor ICT kan de opleiding volgen. Na de masteropleiding zijn afgestudeerden bevoegd om in de bovenbouw les te geven in het vak informatica. Ook kunnen zij op scholen een bijdrage gaan leveren in het bevorderen van digitale geletterdheid in andere vakken. 

“We hebben al veel enthousiaste reacties ontvangen van scholen, mensen die de noodzaak onderschrijven van de master en van de eerste potentials. Ook een aantal docenten binnen Fontys ICT hebben interesse getoond om de master te gaan volgen”, aldus Stoop. 

Een ruime meerderheid van de Nederlanders maakt zich zorgen over polarisatie. Ze denken daarbij aan verslechterde omgangsvormen en verharding in het politieke en publieke debat. Ook ergeren ze zich aan uitingen die zij als extreem of radicaal ervaren. Dat blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Het onderzoek is weliswaar van twee jaar geleden, maar het thema is nog even urgent. Veel gemeenten en organisaties hebben het hoog op hun prioriteitenlijst staan. 

Reden voor Fontys ICT om er een project aan te koppelen met een maatschappelijke invulling. Daarvoor zette Studio Krom - een van de partners in onderwijs - een challenge uit bij studenten ICT & Smart Mobile. De opdracht: een oplossing bedenken die écht potentie heeft om bij te dragen aan het verminderen van polarisatie in de samenleving. Dat leverde vijf concepten op voor apps, platforms en nieuwe ideeën voor sociale media. 

Opposites Attract
Het beste concept werd beloond met een geldprijs van duizend euro. Studenten Yourden Kerstens, Krijn Consiglieri en Bernard Melis wonnen de challenge met hun concept Opposites Attract. “Dat is een dating-app die zich focust op verschillen tussen mensen in plaats van overeenkomsten”, vertelt Yourden. Het concept won van verschillende andere goede pitches, onder meer vanwege de nuttige implementatie van AI, goede focus en overtuigende demo. 

Een dating-app die focust op verschillen in plaats van overeenkomsten? Dat vraagt om uitleg. “Waar wij tijdens ons vooronderzoek achter kwamen, is dat mensen ondanks verschillen ook veel overeenkomsten hebben”, licht Krijn toe. “Daarvoor moet je wel verder willen kijken dan de mening van de ander en een band willen opbouwen met elkaar. Een dating-app leek ons daar het meest geschikte middel voor. Mensen staan al dan al open voor anderen.” 

Stellingen
Wie een account aanmaakt bij Opposites Attract krijgt dertig stellingen voorgelegd om te beantwoorden. Van onschuldige die gaan over een voorkeur voor bijvoorbeeld katten of honden, thee of koffie, zoete of zoute popcorn, tot meer serieuze stellingen over het klimaat of vlees versus vega. Wanneer je vervolgens gaat swipen, zie je alleen mensen met wie je ook een paar verschillen hebt waarover je kunt praten als je een match bent. Dat gebeurt aan de hand van AI. 

“Die fungeert als een soort moderator”, legt Bernard uit. “AI houdt in de gaten of het gesprek vriendelijk blijft verlopen en of de gesprekspartners toe zijn aan een nieuwe, meer polariserende stelling. Als het gesprek verslechterd, komt AI met een stelling waarover ze het wel eens waren.” De dating-app onderscheidt zich ook van andere apps door niet de nadruk te leggen op het uiterlijk, maar op het innerlijk. Yourden: “De interesses zijn prominenter in beeld gebracht dan het portret.” 

Op date
Uiteindelijk is het wel de bedoeling dat mensen op date gaan. “Dat gaat hand in hand met het verminderen van polarisatie”, aldus Yourden. Het drietal heeft de app getest bij Fontys ICT in Tilburg. De meningen waren verdeeld, weet Krijn. “Sommigen vonden het een erg leuke manier om mensen te ontmoeten. Anderen zaten niet te wachten op luchtige stellingen. En er was ook een groep mensen die meteen afhaakte omdat ze niet op datingapps zitten.” 

Met het prijzengeld kunnen de studenten het concept doorontwikkelen tot een echte app. Maar of dat er snel van komt, is niet duidelijk. Yourden en Bernard gaan stagelopen en Krijn gaat aan zijn minor beginnen. “Mogelijk leggen we het nu even op de plank en pakken we het later op”, aldus Yourden. “Om er een beetje in te blijven, hebben we afgesproken dat we elkaar elke week minstens één keer spreken.” 

De twee nieuwe masteropleidingen maken deel uit van een clusteraanvraag voor vijf cross-sectorale masters. Verschillende hogescholen hebben hiervoor intensief samengewerkt. Bijzonder aan deze opleidingen is dat ze diverse vakgebieden en sectoren met elkaar combineren en door verschillende hogescholen worden ontwikkeld en aangeboden (joint degrees). Eerder kregen de masters Human Capital Innovation, Sustainability Transitions en Transitie naar Gezondheid en Welzijn al groen licht van OCW. 

Zo’n clusteraanvraag is vrij nieuw in Nederland. Maurice Limmen, voorzitter van de Vereniging Hogescholen, reageerde opgetogen nadat bekend werd dat alle vijf clusteraanvragen zijn goedgekeurd. “Het betekent een grote impuls voor de verbreding van praktijkgericht aanbod aan hbo-masters. Dat is belangrijk: de arbeidsmarkt schreeuwt om praktijkgerichte professionals die in staat zijn om sectoroverstijgend te denken en te doen.” 

Joint degrees
Voor deze vijf masters werken zes hogescholen samen in zogenoemde joint degrees, daarbij wordt één opleiding door meerdere hogescholen ontwikkeld en aangeboden. Het gaat om Hogeschool Windesheim, Avans Hogeschool, De Haagse Hogeschool, Hogeschool Inholland, Saxion Hogeschool en natuurlijk Fontys Hogeschool. 

Voor elke master is één hogeschool ‘penvoerder’. Dat betekent dat een student zich bij een van de hogescholen inschrijft voor de betreffende master, maar dat dezelfde opleiding bij alle samenwerkende hogescholen wordt aangeboden, en dus op verschillende locaties gevolgd kan worden. Wel kunnen de hogescholen er een eigen accent aan geven dat aansluit bij de regio. Zo zal Fontys zich meer richten op de Industrial Engineering en Health Tech, sectoren die dominant zijn in de Brainportregio. [tekst gaat verder onder de foto] 

Een van de masters waarvoor Fontys penvoerder is, is de recent goedgekeurde opleiding AI Translator. Samen met Avans start Fontys in februari met de ontwikkeling ervan. “Met deze masteropleiding willen de hogescholen straks professionals afleveren die bedrijven en overheden kunnen helpen om AI praktisch inzetbaar te maken. De AI Translator analyseert voor een organisatie de kansen, bedreigingen, kwetsbaarheden en bedreigingen voor de inzet van AI”, licht Michael Franssen, manager development bij ICT en projectleider van de master, toe. 

Avans is penvoerder van de master Data Driven Business. Hierin staat het verzamelen, analyseren en visualiseren van data centraal om organisaties te helpen om betere beslissingen te nemen. Volgens Franssen is er opvallend veel vraag naar dergelijke professionals in AI en data. “Die behoefte zal alleen maar toenemen. Om die reden worden beide masters eveneens in deeltijd aangeboden, zodat ook mensen uit het werkveld kunnen instromen.” 

Expertise delen
Groot voordeel van een joint degree is dat je de ontwikkeling van een nieuwe opleiding als onderwijsinstelling niet helemaal zelf hoeft te doen, weet Franssen. “Je deelt je expertise, wat mogelijk ook leidt tot meer eenheid in het aanbod.” 

Of eenzelfde master aangeboden door meerdere hogescholen de concurrentie niet in de kaart speelt? Franssen denkt van niet. “Uitgangspunt is en blijft de student. Uiteindelijk worden alle hogescholen gefinancierd door de overheid om studenten op te leiden voor de arbeidsmarkt. Puur vanwege de afstand denk ik dat we niet in elkaars vaarwater zitten. In de praktijk kiezen studenten vaak voor een school in de buurt.” 

Goedkeuring
Voordat studenten zich daadwerkelijk kunnen aanmelden, moeten de nieuwe masters nog worden ontwikkeld en/of goedgekeurd door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO). 

Twee van de vijf opleidingen - Responsible AI Innovation en Transitie naar Gezondheid en Welzijn - starten naar verwachting in september dit jaar, voor de andere drie masters - Sustainability Transitions, AI Translator en Data Driven Business - kunnen studenten zich hoogstwaarschijnlijk inschrijven vanaf studiejaar 2026-2027.