Natuurlijk: er wordt deze week in Berlijn van alles bekeken en bezocht. De stad bulkt van de historie. En hoewel de Tweede Wereldoorlog daar een groot deel van is, zijn het nog oudere verleden maar ook de Koude Oorlog en de scheiding van Oost- en West-Duitsland destijds ook nergens ver weg. Maar vraag de pabostudenten waarom ze voor deze reis hebben gekozen, en bijna allemaal zeggen ze: vanwege het bezoek aan het concentratiekamp.

Onder de indruk
Wat alle studenten gemeen hebben: ze zijn zwaar onder de indruk. De grappen en grollen die buiten de poorten van monument en voormalig nazi-concentratiekamp Sachsenhausen nog werden gemaakt, zijn verdwenen. De focus ligt helemaal op wat zij van de gidsen te horen krijgen, wat zij met hun eigen ogen zien. 

Jules, tweedejaars pabostudent in Eindhoven: “Ik was gisteren al zwaar onder de indruk bij de Nationale Dodenherdenking hier in het kamp. Ik had toen al heel veel vragen. Een groot deel daarvan wordt nu beantwoord.”

En meer dan dat. Het doet hem duidelijk ook wat. “Eerst hoor je over die bekladding van het monument op de Dam, en dan ben je hier. En zie en hoor je dat het nog veel erger was dan je dacht. Zoals die ‘gevangenis binnen de gevangenis’ waar we net waren. Daar werden mensen gemarteld tot aan het gaatje, zodat ze er nét niet aan doodgingen. Een ziekelijk doordacht systeem. Maar dit soort dingen gebeurt elders in de wereld ook vandaag de dag nog. Bizar.”

Ook Amy zegt nu pas te beseffen hoe het echt was destijds. “Dat ze hier martelmethodes bedachten die vervolgens in andere concentratiekampen konden worden toegepast… Dat het zo onmenselijk was voor de gevangenen. Je kent het begin en het einde van de oorlog, maar hier hoor en zie je hoe het er dagelijks aan toeging.”

“En ik denk dat het op plekken als Gaza ook nu nog gebeurt. Dat heel veel onschuldige mensen zo slachtoffer worden van regimes. Daarom moeten we dit blijven herdenken, doorgeven aan volgende generaties.”

Emotioneel
Maud, pabostudent in Tilburg: “Dit is heftig. Ik heb zelf nooit veel gehad met geschiedenis, maar dat is hier nu wel gekomen. Ik sta hier op een plek waar duizenden mensen zijn vermoord. Nu ik wat ouder ben, komt zoiets ook veel harder binnen.”

“Ik ben er ook best emotioneel van. Toen we daarnet in de barakken van de gevangenen waren werd ik ook helemaal licht in mijn hoofd. Dat had ik nooit verwacht. In elk geval wil ik nu ook veel meer leren over dit deel van de geschiedenis.”

Inge en Stan, respectievelijk van de pabo’s in Den Bosch en Eindhoven, verklaren beiden dat ze niet snel door iets geraakt worden en goed afstand kunnen houden van dingen. Stan: “Maar hier gaan je haren toch echt overeind staan. Dit is nog geen tachtig jaar geleden gebeurd…”

En Inge: “Hier zie je hoe mensen tot een object zijn gemaakt, totaal onmensenlijk. In de klas blijft dat heel afstandelijk, hier niet. Hoe ik straks als docent ervoor zorg dat het niet zo afstandelijk blijft? Tja, dat weet ik eigenlijk nog niet.”

Romy, derdejaars deeltijdstudent, krijgt doorlopend kippenvel bij de rondleiding. “Dit raakt me wel. Je kunt je hier veel beter een voorstelling maken van hoe het was dan wanneer je het uit de boeken moet halen. Als ik straks zelf voor de klas sta, wil ik dit zeker ook gaan doorgeven aan de kinderen. Het liefst zou ik hen hier ook mee naartoe nemen. Maar ik heb in elk geval verhalen te vertellen nu.”

Heden en verleden
De wereld draait ondertussen door. Dertig kilometer verderop, in hartje Berlijn, wordt geprotesteerd tegen de oorlog in Oekraïne. Iran en de VS (bek)vechten ook vandaag weer door. In Nederland lopen steden vol voor Bevrijdingsfestivals. En in Amerika presenteren de nog tijdens de Tweede Wereldoorlog geboren Mick Jagger en Keith Richards het nieuwe Rolling Stones album.

Niets verandert en alles verandert. Geschiedenis is belangrijk: het heden bestaat niet zonder verleden. En van dat verleden kun je leren. Dat doen de pabo-studenten in Berlijn deze week op een manier zoals je dat, zo zeggen ze zelf ook, nooit in een klaslokaal of achter een laptop zou kunnen.

Des te jammerder dat dit soort ‘field trips’ tot het verleden gaan behoren. “Dit is helaas het laatste jaar dat we dit doen”, zegt docente Anne van Bussel. Onderwijsvernieuwing. Niet per se slecht. Maar er hangt ook een nieuw kostenplaatje aan. En kennelijk past daar op deze manier kennis voor het leven opdoen in de praktijk, Bildung heet dat, vooralsnog niet bij.

Het is te hopen dat ook de budgetbepalers leren van het verleden en dit soort studiereizen blijven bestaan.

foto boven: docenten Anne van Bussel en Michel van Ingen met de studenten voor de ingang van het voormalig concentratiekamp Sachsenhausen.

Als er één plek in Europa is waar geschiedenis, herdenken, een inktzwart verleden en een kleurrijk heden samenkomen is het wel Berlijn. Vergeet Alexanderplatz en Checkpoint Charlie: de historie is op die plekken volledig weggemaaid. Maar op tal van andere plekken is het verleden nog levendig aanwezig in gebouwen, monumenten en musea.

Oranienburg ligt iets ten noorden van Berlijn. Fluitende merels, geurende lentebloesem en frisgroene bomen, een prachtige zonsondergang: wie de omgeving vergeet zou zich het leven bejubelend in een ideale voorjaarsavond wanen. Maar de locatie en gelegenheid vragen om stilte en maken ook stil.

Want aan de grens van een doorsnee woonwijk ligt een inktzwart verleden met hoofdletters. Het hier gelegen monument Sachsenhausen was ooit een ‘modelkamp’ van het naziregime. In totaal werden in dit concentratiekamp meer dan 200.000 mensen gevangen gehouden. Minstens 50.000 gevangenen overleefden het niet, waaronder ruim 1400 Nederlanders.

Verbrandingsovens
Het is hier waar deze maandagavond de Nationale Dodenherdenking in Duitsland plaatsvindt. Van het gruwelijke kamp is weinig over, de meeste gebouwen zijn lang geleden al gesloopt. Zo ook ‘Station Z’, het voormalige crematiegebouw, waar deze avond de plechtigheid wordt gehouden. Aan de buitenkant lijkt het een witte doos zonder deksel, binnen zijn echter nog wel restanten van de voormalige verbrandingsovens te vinden.

Na de twee minuten stilte om 20.00 uur vertellen de Nederlandse ambassadeur in Duitsland, een Duitse parlementariër en schrijfster Chaja Polak waarom herdenken zo belangrijk is. De 24 Fontysstudenten van pabo’s in Den Bosch, Tilburg, Eindhoven en Venlo luisteren in stilte tussen nabestaanden van gevangenen, Nederlandse militairen en andere, voornamelijk Nederlandse, toehoorders.

Vooraf zijn ze wel een tikje zenuwachtig, Wieke Kempen, Lisa Maria Gooiker, Ilja Delisse en Ellemijn Verhoeven. Toen docente Anne van Bussel voor aanvang van de studiereis had gevraagd wie zou willen spreken bij deze plechtigheid, hadden zij hun vinger opgestoken. Samen schreven zij een tekst die zij hier nu ook samen presenteren.

Er zijn steeds minder mensen die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt en hun verhalen kunnen vertellen. “Juist daarom ligt de verantwoordelijkheid nu bij ons. Het in leven houden van herinneringen die wij zelf niet hebben meegemaakt”, sprak Ellemijn. En geschiedenis, zo vertelde zij, is geen afgesloten hoofdstuk maar een spiegel. “Juist daarom is het zo belangrijk voor mijn generatie en de generaties die nog komen.”

Het viertal vertelde verder waarom zij zelf herdenken en waarom deze reis, deze ervaring zo belangrijk is om straks in het werkveld, voor de klas in de basisscholen waar zij gaan werken, te kunnen delen. Zie de volledige toespraak in het filmpje.

Vandaag gaan de pabo-studenten opnieuw naar Sachsenhausen, nu voor een rondleiding door het voormalige kamp.  

foto boven: Wieke Kempen, Lisa Marie Gooiker, Ellemijn Verhoeven en Ilja Delisse

Vorig jaar hielden Fontys Educatie in Tilburg en de Atlantische Commissie de eerste Atlantische Onderwijsconferentie. Te gast was toen niemand minder dan de Commandant der Strijdkrachten van Nederland, generaal Onno Eichelsheim. En ook bij deze tweede editie waren - zeker gezien het thema en de brandende actualiteit ervan - aansprekende gasten uitgenodigd. Dat bleek ook wel uit het feit dat de conferentie in geen tijd was volgeboekt: met minor-, deeltijd- en bachelorstudenten van Fontys, maar ook met studenten en leerkrachten uit alle hoeken van het land. 

Verbaal duel
De middag begon met het meest aansprekende onderdeel, een gesprek dat op papier een verbaal duel beloofde te worden. Aan de ene kant was daar Maarten van Rossum, oud-diplomaat en onderhandeldeskundige. Hij is onder meer gastdocent aan de prestigieuze US Militairy Academy West Point in New York en was ooit raadgever van premier Rutte. Bij het grote publiek is hij waarschijnlijk vooral bekend als deelnemer aan het huidige seizoen van televisiequiz De Slimste Mens.

Van Rossum ging het gesprek aan met die andere Maarten van Rossem, maar dan dus met een e, historicus en Amerikakenner en tot afgelopen seizoen de vaste sidekick in datzelfde tv-programma. 

Een deel van het jongere publiek bij de conferentie was duidelijk voor hem gekomen. En kon tevreden zijn: Van Rossem was ook hier de sceptische oude brompot die doorlopend alles relativeerde. De helft van alle Amerikanen is oerdom, journalisten zijn paniekzaaiers, met studenten "is het hopeloos werken”, de titel van de bijeenkomst vond hij maar niks, enzovoorts.  

Milder was Van Rossem over NAVO-baas Mark Rutte. “Ik heb wel meelij met hem. Het is zijn baan om voortdurend een gek van dienst te zijn. Dat lijkt me niet vol te houden.” Van Rossum kijkt daar toch anders naar: “Wat Rutte eigenlijk doet is tijd kopen voor ons, voor de EU. En in Europa gaat het steeds beter, maar dat gaat wel nog steeds heel langzaam.”

Maar de twee Maartens waren het deze middag eigenlijk toch vaker eens dan oneens. Zo vinden zij beiden dat de EU zich volledig los moet weken van een VS onder Trump. 

“De structurele toestand die sinds de Tweede Wereldoorlog bestond, is niet langer houdbaar. Maar ik vind de EU een minstens even groot wonder als de economische opkomst van China. Economisch gezien is de EU echt een wapen geworden, maar geopolitiek niet”, aldus Maarten de historicus. “Politiek verkeert ze nog steeds in de fase van de teleurgestelde liefde.”

Wapenindustrie
Maar juist dat, de economische kracht, maakt volgens Maarten de onderhandelingsdeskundige dat de EU heel sterk staat. “Wij zijn de grootste afzetmarkt van de Amerikaanse wapenindustrie. Als de EU-landen die 5 procent extra defensie-uitgaven besluit niet in de VS uit te geven, dan denk ik dat die wapenindustrie daar heel snel naar het Witte Huis zal gaan.”

Vragen uit de zaal gingen onder meer over Artikel 5 (een aanval op één lidstaat is een aanval op allen) van de NAVO. En of de deadline voor Iran een 'tipping point' zou zijn. “De Straat van Hormus was vijf weken geleden nog geen probleem. Nu ineens wel. Dat is achteruitdiplomatiek”, stelde Van Rossem. En nee, deze deadline was geen ‘tipping point’. Net als de “idiote” gedachte dat de EU-landen de VS zouden gaan helpen in de strijd tegen Iran. “Het zou goed zijn als we de VS even buiten de NAVO parkeren.”

Zijn bijna-naamgenoot had een uitgebreider verhaal. Dat de VS strategisch gezien nu de onderliggende partij zijn geworden, omdat ze zich gruwelijk hebben verkeken op de gevolgen van deze oorlog die geen oorlog genoemd wordt door de VS. Dat daarom nu met de ene na de andere deadline wordt gedreigd. En daar zal de schoen wringen, zo voorspelde Van Rossum. “Deadlines kun je alleen maar stellen als je ze ook kan én wil uitvoeren.”

Beiden bleken gelijk te hebben gehad. Afgelopen nacht kwam het niet tot een ‘vernietiging van een beschaving’. En de deadline bleek er dus een die Trump niet wilde en/of kon uitvoeren. 

Weerbaar
Trump, macht en beeldvorming stonden ook bij het gesprek van twee universitair docenten van de Radboud Universiteit centraal. Maar tussendoor legde brigadegeneraal en hoogleraar Militair-Operationele Wetenschappen Han Bouwmeester de focus toch vooral op een ander deel van de wereld. Of beter: hij ging vooral in op het feit dat er buiten Gaza, Libanon, Oekraïne en Iran nog veel meer gewapende conflicten zijn in de wereld. Op dit moment 88 om precies te zijn.

“In de internationale rechtsorde en stabiliteit is nogal wat gaan schuiven de laatste jaren. Maar meestal worden slechts enkele conflicten vaak belicht. Neem de burgeroorlog in Soedan. Alleen het Jeugdjournaal heeft daar, omdat zij meegaan met de socials waar hun doelgroep zit, uitgebreider aandacht aan besteed.” En terecht, zo meent hij. “Er zijn daar meer doden gevallen dan in Gaza en Oekraïne bij elkaar opgeteld. Twaalf miljoen al en 25 miljoen mensen die nu in hongersnood leven.”

De focus van Bouwmeester ging echter vooral uit naar Rusland. “Poetin strijkt op dit moment dagelijks tientallen miljoenen euro's meer op door de oliecrisis die het gevolg is van de aanvallen op Iran.” En het is niet alleen Oekraïne waar hij zich zorgen om maakt. “Er is een enorme opbouw van Russische troepen geweest langs de westgrens en de Baltische staten. De verwachting is dat Poetin misschien troepen Estland binnen laat wandelen bij Narvan, om te zien hoe de NAVO daarop reageert.”

En dat is een andere reden waarom Europa weerbaarder moet worden. Want neem alleen al de luchtverdediging van de NAVO-landen. “Die is niet op orde, is nog geen vijftig procent van wat het zou moeten zijn.”

De Taaldag XL bestaat zo'n tien jaar en wordt georganiseerd door Fontys, De Nieuwste PABO, Leesoffensief Limburg en Cubiss. Van een kleinschalige bijeenkomst groeide het uit tot een evenement dat inmiddels meer dan 200 bezoekers trekt. Gisteren bestond dat evenement uit workshops en een presentatie van Erna van Koeven, docent en onderzoeker taal en lezen bij Hogeschool Windesheim die ook deel uitmaakt van de leerkring Geletterdheid en Schoolsucces. 

Van Koeven draait er niet omheen. “Kunnen lezen is de basis van burgerschap”. Want wie niet goed kan lezen, kan moeilijk meedoen in een samenleving die draait op geschreven taal. Ze vertelt over mbo-docenten die constateren dat veel studenten in de praktijk laaggeletterd blijken, ondanks behaalde examens. Een ontwikkeling die de laatste tijd steeds vaker het nieuws haalt. “Het is eigenlijk heel vreemd dat je een hele onderwijscarrière kunt doorlopen en dat je dan vervolgens laaggeletterd uit kunt stromen.”

In Nederland wordt taal vaak als leerproces benaderd: spelling oefenen, strategieën trainen, toetsen maken. “Taal is veel meer een ontwikkelproces dan een leerproces.” Wie stopt met lezen verliest leesvaardigheid. Wie alleen strategieën leest maar geen rijke teksten leest, leert niet echt begrijpen. 

Democratische vaardigheden
De kern van haar verhaal? Boeken zijn geen middel om een los burgerschapsdoel af te vinken. Ze zijn burgerschap. Van Koeven leest een fragment voor uit De Zee kwam door de Brievenbus, geschreven door Selma Noort. Ze legt uit dat ze datzelfde fragment eerder voorlas aan leerlingen, en één centrale vraag stelde: wat vind je mooi?

De antwoorden van de leerlingen verschillen radicaal: de een ziet heldendom, de ander vrijheid, weer een ander spanning. “Gesprekken over boeken is burgerschap, want je gaat samen nadenken over zo’n boek.” In zo'n gesprek oefenen leerlingen democratische vaardigheden: luisteren, doorvragen, betekenis geven, verschil verdragen. “Boeken”, zegt ze, "vormen een democratische oefenplaats.” 

Tijdens haar lezing verwijst ze ook naar het werk van Gert Biesta en zijn boek 'Wereldgericht onderwijs’. Eén zin raakt haar bijzonder: “Kwetsbaarheid gaat vooraf aan kennen.” Eerst geraakt worden door iets en daarna pas begrijpen. Ze legt uit dat betekenis niet ontstaat bij leerdoelen, maar bij betrokkenheid. En dat kan heel goed met een boek. 

Wat betekent dat voor Fontys?
Precies daar ligt volgens Susan Beckers, Fontysdocent en medeorganisator van de Taaldag, de opdracht voor Fontys. “We willen er voor de hele leerlijn zijn. Van peuteropvang tot het hbo, en juist ook de bibliotheken daarbij betrekken.” Het thema verschilt elk jaar, van leesplezier tot de koppeling van lezen en schrijven, maar steeds staat de vraag centraal wat er op dat moment urgent is in het onderwijs. Dit jaar is dat burgerschap, onder de vlag ‘De Wereld Leren Lezen’. 

Het programma wordt bewust divers samengesteld, legt Beckers uit. “Workshops zijn gericht op verschillende doelgroepen, en vaak ook vakoverstijgend.” Lezen en schrijven horen thuis in één vak, vindt zij, en het is kunstmatig om die van elkaar los te koppelen. “De wisselwerking is juist heel rijk. Iets wat geschreven wordt, wordt gelezen. En door zelf te schrijven begrijp je beter wat een schrijver heeft gedaan.” 

In haar eigen workshop laat ze zien wat er gebeurt wanneer historische literatuur wordt gekoppeld aan creatief schrijven. Wanneer leerlingen teksten bewerken, herschrijven of voortzetten, groeit niet alleen hun schrijfvaardigheid, maar ook hun begrip. Ze ervaren van binnenuit hoe teksten werken. Taal is geen trucje, maar een manier om je tot de wereld te verhouden. 

Taalbewuste leraren
Voor Fontys betekent dat meer dan het aanleren van didactische technieken. Toekomstige leraren moeten zelf ervaren wat rijke teksten kunnen doen. Wat het betekent om geraakt te worden, om samen betekenis te geven.

De Taaldag XL fungeert daarin als levend voorbeeld. Studenten helpen mee bij de organisatie, onderwijs en bibliotheken komen samen, theorie en praktijk, onderzoek en klaslokaal. Beckers: “We willen mensen inspireren en samenbrengen. Het negatieve moet ervan af. Het gaat vaak over een ‘leescrisis’. Maar verhalen verbinden. Lezen en schrijven kan laagdrempelig zijn, creatief, samen.”

Ghijsen studeerde zelf bij Fontys, bij de toenmalige Pedagogische Technische Hogeschool, na een mbo-studie bouwkunde. Nu geeft hij twee dagen in de week les aan mensen die een deeltijdopleiding volgen bij Fontys Educatie en daarnaast aan de masteropleiding Leren Innoveren en de Edutrack-minor.

De loopbaan van de 36-jarige Limburger was thuis al uitgetekend. Ralf, zo vonden zijn ouders, zou de techniek ingaan. Maar Ralf had andere plannen. Hij wilde dolgraag het theater in. Als puber kreeg hij de eerste kans, toen hij als komische typetje gasten mocht ontvangen bij vrijgezellenfeestjes en bedrijfsuitjes in de grotten van Valkenburg.

Daarbij deed hij kennis op die hem nu nog steeds helpt: hoe contact te maken en mensen te kunnen inschatten. “Ik kon altijd wel de clown uit een gezelschap halen. En als je die persoon meehebt, heb je meestal meteen de hele groep mee.”

Via dat bijbaantje rolde hij in de wereld van kindershows en Sinterklaasintochten. Waar hij als amper 17-jarige door een goochelaar op het goochelaarspad werd gezet.

Docenten
Van het een kwam het ander en uiteindelijk combineert hij nu de kennis van zijn opleiding en zijn vaardigheden als goochelaar in zijn bedrijfje Hocus Focus voor de Klas. Verwacht bij hem geen konijnen of (dode, copyright Toon Hermans) duiven uit de hoge hoed. Maar hij heeft wel een koffer vol andere trucs waarmee hij zijn publiek verrast.

Een publiek dat dus vaak in de schoolbanken van Fontys is te vinden, maar niet altijd. Zo stond hij onlangs ook nog elders voor een zaal met 600 docenten. “En in Veldhoven voor een zaal met 400 mensen, in het voorprogramma van André Kuipers. Dat vond ik wel geweldig.” Tegenwoordig melden zich ook partijen als de politie en zorginstellingen zich bij Ghijsen. “Ik neem die opdrachten steeds vaker aan, maar ik vind dat nog wel spannend.”

Bij Fontys geeft hij vooral les aan oudere studenten, mensen die al een baan hebben. “Op dinsdag zijn dat horecamensen en op donderdagen vooral mensen die werkzaam zijn in de bouw- of metaalsector. Vakmensen die overwegen om de overstap naar het onderwijs te maken, om leraar te worden in het middelbaar voortgezet of beroepsonderwijs. Hele leuke doelgroepen.”

Contact
Maar hoezo is goochelen een ‘onderwijstool’?  “Ik leer zo studenten hoe je écht contact maakt. Want daar draait het om, ook in het onderwijs. In contact zijn met je doelgroep, daar zet ik ontzettend op in. Een school is geen supermarkt waar je alleen maar komt halen. In het onderwijs breng je ook iets. Elkaar inspireren, kennis en ideeën delen, zodat je ook iets aan elkaar hebt.”

De naam van zijn bedrijf geeft het al aan: focussen. En wel focussen op de mens dus. Want alles staat of valt met contact, met persoonlijke aandacht, zo vindt Ghijsen.

En dat lukt in het hedendaagse onderwijs niet altijd even goed, meent hij. “Je kunt het zien als studenten afhaken. Een aantal nieuwe ontwikkelingen – blended learning, avatars, noem het maar op – stuit mij tegen de borst. Zo zie ik onderwijs niet voor me. Terwijl je er ook voor kunt kiezen om iets anders te doen. Sturen op echt contact en bij alles zorgen voor verbazing en verwondering.”

Dat begint met een goede voorbereiding. “Ik verbaas me er altijd over dat er zoveel docenten zijn die klokslag als de les begint pas komen. Ik wil er altijd eerder zijn dan de studenten. Alles alvast klaar zetten, maar vooral zo ook aangeven dat je er bent voor hen, dat je ze ziet. Contact maken dus.”

Afleiden
Datzelfde contact is overigens ook meestal de grote truc van de goochelaar. Oogcontact, het publiek afleiden en op andere dingen laten focussen. Met de ene hand iets doen verdwijnen als iedereen zijn blik heeft gericht op de andere hand.

“Soms leg ik wel eens een trucje uit om te laten zien wat er is gebeurd. Het zijn maar kleine maniertjes. Maar ze zijn heel goed inzetbaar in het het onderwijs. Waar leg je de aandacht? Hoe leg je de verantwoordelijkheid bij de student?”

“De basis van alles daarbij is aandacht, elkaar echt zien. Bijna iedereen weet dat ook wel, maar door de sleur van de dag vergeten ze het vaak. Dan is het zo leuk om ze weer terug naar die basis te brengen. En het is veel breder dan het onderwijs: het geldt ook bij je sportclub, thuis, onder je vrienden.”

De benoeming van Fanchamps bij het lectoraat van de Nieuwste Pabo in Sittard had een verdrietige aanleiding. Nadat Fontyslector Henderijn Heldens vlak na haar inauguratie eerder dit jaar overleed, ging het lectoraat onder interim-lector Paul Hennissen tijdelijk verder. Fanchamps, die eerder al bij Fontys als docent-onderzoeker werkte en ook al zijdelings betrokken was bij het lectoraat, nam begin deze maand het stokje van hem over. 

“Door het werk van Henderijn staat het lectoraat fantastisch in de steigers,” zegt de nieuwe lector. “Ik ben blij dat ik het vertrouwen heb gekregen om deze mooie en belangrijke opdracht verder uit te voeren.”

Die opdracht sluit naadloos aan bij een opleidingsinstituut als de Pabo, vindt Fanchamps. “Wij doen als lectoraat onderzoek, ontwikkelen concepten en innoveren het onderwijs om ervoor te zorgen dat de student van nu, straks als professional zo goed mogelijk toegerust voor de klas staat.” 

Inclusief onderwijs
En dat is een uitdaging, weet hij. Zeker in Limburg waar uit cijfers blijkt dat de ontwikkelkansen gemiddeld veel lager zijn dan in de rest van Nederland. Kunnen omgaan met zoveel diversiteit tussen leerlingen, vraagt veel van degene die voor de klas staat, weet Fanchamps uit eigen ervaring. Als zij-instromer werkte hij als leerkracht op een basisschool en deed hij veel onderzoek in het primair onderwijs en de kinderopvang. 

“We vinden het belangrijk dat het onderwijs inclusief is en willen kinderen zo lang mogelijk in het reguliere onderwijs houden.” Dat kan een leerkracht vaak niet alleen, ziet hij. “Soms is het nodig om daarvoor ook andere disciplines in te schakelen zoals een logopedist, fysiotherapeut of een ergotherapeut.” 

De naam van het lectoraat, Onderwijs in verbinding, komt dan ook niet uit de lucht vallen. Om kinderen goed te ondersteunen in hun ontwikkeling, is samenwerking tussen al die verschillende professionals essentieel, benadrukt de nieuwe lector. En dus moeten leerkrachten, zorgprofessionals en onderzoekers de handen ineen slaan. 

Over grenzen heen kijken
Liever praat Fanchamps dan ook niet over de weerstand die eerder ontstond rondom de plannen om educatieve opleidingen van Fontys intensiever te laten samenwerken. “Dat was voor mijn tijd en laat ik graag achter me. Ik vind dat je juist moet nastreven om zoveel mogelijk samen te werken en de verbinding te zoeken.” Een goed voorbeeld vindt hij de Nieuwste Pabo, een samenwerking tussen de hogescholen Zuyd en Fontys. “Met twee moederinstituten hebben we een hele mooie kruisbestuiving en combineren we het beste van elkaar.” 

Ook is hij een voorstander van samenwerking buiten Limburg. “Natuurlijk ligt onze kernopdracht hier, maar je moet ook over grenzen heen durven kijken. In Nederland, maar ook internationaal zie je fantastische dingen in het onderwijs gebeuren waar we veel van kunnen leren. En zij van ons.”

Tools van de toekomst
Fanchamps is blij dat er binnen het lectoraat ook ruimte is om meer onderzoek te doen naar nieuwe technologische mogelijkheden. Want dat kan, zo vindt hij, het onderwijs enorm verrijken. “Denk bijvoorbeeld aan toepassingen als sociale robotica, AI of serious gaming. Dat zijn de tools van de toekomst. Ik durf wel te zeggen dat het werkveld daar vaak veel verder in is dan wij. Daar hebben we als opleiding nog wel een aantal stappen te zetten."

En dus is er werk aan de winkel. Al merkt Fanchamps dat nog niet iedereen hierover zo enthousiast is als hij. Met zijn inbreng in het lectoraat hoopt hij dat te veranderen. “Het zou mooi zijn als we innovatie juist als uitdaging zien. En niet roepen ‘o help wat moet er nu weer’, maar ‘yes laten we het proberen’. Want daar kunnen we veel winst uit halen.”

Het marktaandeel van Fontys is marginaal gestegen met 0,1% naar 8,4%. Aangezien de cijfers in februari pas definitief worden en de marges wel heel klein zijn, is de conclusie wel op zijn plaats dat er nauwelijks iets is veranderd. Fontys blijft dus de grootste hbo-instelling in het zuiden van Nederland.

“Over de nieuwe instroomcijfers zijn we relatief tevreden. In elk geval is het aantal inschrijvingen bij onze onderwijsopleidingen vrijwel stabiel gebleven, net als landelijk het geval is. Al zijn natuurlijk de doorstroomcijfers misschien nog wel belangrijker. Die komen later pas", aldus Joep Houterman. 

Volgens de Fontysvoorzitter hebben de jongste cijfers positief noch negatief invloed op de bezuinigingsplannen zoals die in 2023 zijn opgesteld en sindsdien in praktijk worden gebracht. “Nee. Die veranderen niet. Wel blijven we doorlopend de aantallen monitoren om indien nodig bij te stellen.”

Pijnpunt
In elk geval is het aantal inschrijvingen bij de onderwijsopleidingen gestegen, net als landelijk het geval is. "Het grootste pijnpunt is ict. Ook daarin volgen we als Fontys de landelijke trend: er zijn minder studenten die zich hiervoor hebben ingeschreven. Dat geldt eigenlijk voor de hele bètatechniek.” 

En dat is wel reden tot zorg, met name omdat Fontys uiteraard in het hart van de Brainportregio ligt. Een regio waar het werkveld schreeuwt om nieuwe in ict en techniek opgeleide werknemers.

“Daarom is dat ook wel het speerpunt voor het komend jaar. Het is een landelijk zorgpunt, maar we voelen als Fontysbestuur heel sterk een extra verantwoordelijkheid. Dat is ook de reden dat we actief werven in het buitenland om studenten voor deze studies hierheen te krijgen. En dan met name uit non-EER-landen. Omdat die studenten veel eerder geneigd zijn na hun studie hier ook te blijven en een baan te zoeken.”

Bij die werving werkt Fontys samen met andere hoger onderwijsinstellingen die betrokken zijn bij de Operatie Beethoven. “We trekken samen op met bij de werving, maar ook als het bijvoorbeeld gaat om de huisvesting van studenten in de Brainportregio.” Goed nieuws noemt Houterman daarbij dat bij Fontys de masterportfolio in met name de it-hoek wordt uitgebreid. “Daar liggen kansen om ook andersoortige studenten aan te trekken.”

Concurreren
Verder wil Houterman vooral inzetten op meer samenwerking met de andere hogescholen in het zuiden. Met Avans, Zuyd en HAN worden al de portfolio’s afgestemd. Wat het Fontysbestuur betreft wordt de samenwerking nog uitgebreid met Buas, Has en De Kempel. “Je wilt niet nodeloos concurreren met elkaar. Dat is in-productief.”

Dat klinkt al aardig zoals veel grotere partijen in de Tweede Kamer het in hun verkiezingsprogramma’s beschreven: meer samenwerking en de perverse prikkel van zoveel mogelijk studenten binnenhalen beperken door de onderwijsinstellingen voortaan niet meer per student te betalen.

“Van dat laatste moeten we nog zien wat ervan terecht komt. Maar zelf geloof ik meer in een hybride variant. Een beetje prikkel is nooit verkeerd. Dat houdt elkaar scherp, ook als je ondertussen wel de samenwerking zoekt - niet alleen in  als het gaat om innovaties. En niet alleen voor bestuurders: dat moet ook op de werkvloer zo gevoeld worden.”

De Limburgse Lotte was net zeventien jaar oud toen ze naar Eindhoven kwam voor de Fontys-opleiding Communicatie. Een leeftijd vertelt ze, waarop ze best onzeker was en vooral niet uit de toon wilde vallen. “Maar mijn Limburgse accent viel in Brabant natuurlijk wel op en dus schaamde ik me daarvoor. Ook omdat ik het idee had dat daardoor mijn Nederlands niet goed genoeg was en anderen me niet slim vonden. Om erbij te horen, heb ik mijn afkomst toen wel een beetje verloochend.”   

Dat veranderde op het moment dat ze voor haar studie een tijdje naar het buitenland ging. Ze zag dat streektaal daar heel normaal was en veel vaker werd gesproken. Ook ontdekte ze ineens de positieve kant van de taal die ze als kind met de paplepel kreeg ingegoten. “Ik merkte dat ik vaak heel gemakkelijk woorden kon vertalen. Als ze het in het Italiaans hadden over stivali dan zijn dat laarzen en in het Limburgs zijn dat stevelen. Ineens kwam ik erachter hoeveel ik op taalgebied aan mijn eigen Limburgse afkomst had.”

Lotte uit Limburg
Inmiddels schaamt ze zich niet langer voor haar dialect maar is ze er juist trots op. Iets wat ze op haar Instagram account ‘Lotte uit Limburg’ maar wat graag met anderen deelt. Als limfluencer ziet ze nu vooral de voordelen van haar meertaligheid.

“Uit onderzoek blijkt dat meertaligheid goed is voor je cognitieve ontwikkeling. Je bent dan bijvoorbeeld veel vaardiger in het aanleren van nieuwe talen, omdat je al gewend bent om steeds te moeten schakelen tussen twee talen. Daarnaast zijn er ook studies die laten zien dat mensen die meertalig opgroeien, later minder kans hebben op dementie.”

Wat Lotte betreft is er dus alle reden om de Limburgse taal niet te negeren, maar het juist onder de aandacht te brengen en bespreekbaar te maken. Want in een provincie waar volgens Lotte ruim zeventig procent die taal spreekt, kun je ook in professioneel opzicht maar beter een beetje voorbereid zijn, denkt ze.

“Je kunt natuurlijk te maken krijgen met klanten die zelf eigenlijk alleen Limburgs spreken. Dan helpt het al als je jezelf een paar zinnetjes Limburgs aanleert om uit te leggen dat jij graag in het Nederlands praat omdat je je daar iets comfortabeler bij voelt. Op die manier heb je misschien al een stukje vertrouwen gewonnen en maakt dat dat je makkelijker een gesprek ingaat.”

YouTube serie
Om te kijken hoe dat in de praktijk werkt, gaat ze voor haar nieuwste project, de YouTubeserie Plat in de Ploog, vrij vertaald als ‘dialect in het team’, langs op verschillende werkplekken. Ook Fontys kan binnenkort rekenen op een bezoekje. Want ook daar zijn, in navolging van een Limburgs mbo-college, plannen om te kijken hoe ze de Limburgse taal en cultuur op kunnen nemen in het curriculum van de Venlose lerarenopleiding. Iets waar nu in de praktijk nog niet veel oog voor is, ziet Pabo-docent Vital Hanssen.

“We weten dat het voor de ontwikkeling van jonge kinderen belangrijk is om aandacht te hebben voor thuistalen. Wat we in onze provincie nu vooral zien is dat er in het basisonderwijs wel aandacht is voor bijvoorbeeld het Pools of het Oekraïens, maar dat het Limburgs dialect daar niet of nog onvoldoende in meegenomen wordt. Terwijl je dat eigenlijk wel over een kam kunt scheren.”

De werkgroep ‘Limburgs in ’t óngerwies’ waar ook Hanssen deel van uitmaakt, onderzoekt hoe ze Fontysstudenten vanaf volgend schooljaar meer kennis mee kunnen geven over het Limburgs.

Bekende Limburger
Limfluencer Lotte is in ieder geval al volop bezig om zich via verschillende social media kanalen te laten horen als ambassadeur van Limburgse taal. En steeds vaker wordt ze uitgenodigd om bijvoorbeeld op scholen hierover te komen praten. Wat haar betreft is dit nog maar het begin. “Mijn droom is om volgend jaar aan tafel te zitten bij een talkshow en om bijvoorbeeld bij Eva Jinek over dit onderwerp te komen praten. Ik zie het wel zitten om op die manier een bekende Limburger te worden.”

Als er ergens binnen Fontys een plek is waar afgelopen tijd nieuwe ontwikkelingen de boel flink hebben opgeschud, dan is het wel op de Automotive Campus in Helmond. Verstegen zag het van dichtbij gebeuren. “Waar het eerder bijvoorbeeld ging om het efficiënter maken van dieselmotoren, zijn we met de overstap naar elektrisch rijden in een hele nieuwe fase beland.”

En dat zorgt meteen ook voor nieuwe vraagstukken. “We moeten nu vooral nadenken hoe we omgaan met deze energietransitie. Want we kunnen niet zomaar overal stekkers in stopcontacten blijven steken, dan klapt het net er sowieso eruit.”

Lectoraat groeit mee
En dus ligt er ook op dat gebied een flinke nieuwe uitdaging voor het lectoraat waar Verstegen als lector al ruim een jaar onderdeel van uitmaakt. “Wat je hier heel mooi ziet, is dat ook het lectoraat meegroeit met alle ontwikkelingen in de sector. We hebben niet voor niets de naam veranderd van Future Automotive naar Automotive & Energy Innovation. Hiermee willen we laten zien dat het hele energieverhaal echt een centrale plek heeft in ons onderzoek.”  

De focus zou de komende jaren volgens de Fontyslector met name moeten liggen op het slimmer omgaan met de energie die we hebben. “Het elektriciteitsnet zit stampvol. We hebben op bepaalde momenten veel te veel energie op de verkeerde plek, die we dan helaas niet kunnen opslaan.”

Thuisbatterij op wieltjes
Door meer onderzoek hoopt hij in de toekomst vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen. “Waar we komende tijd naar moeten kijken, is hoe we bijvoorbeeld auto’s zo slim krijgen, dat ze automatisch weten wanneer ze wel of niet moeten laden. Door je auto vervolgens te gebruiken als buffer, ontstaat een soort thuisbatterij op wieltjes.”  

Maar Verstegen kijkt graag verder dan onze eigen oprit. Ook bedrijven zouden hun vrachtwagens op die manier kunnen inzetten, denkt hij. “Fabrieken die hun eigen energie opwekken, zouden op momenten dat ze genoeg over hebben, dat in hun vrachtwagens kunnen stoppen. Als de energieopbrengst dan later tegenvalt, gebruiken ze gewoon die opgeslagen energie om toch productie te blijven draaien.” 

Krachten bundelen
Toch is er uiteindelijk veel meer nodig om dit energievraagstuk aan te pakken weet Verstegen. Hij besloot dan ook over de schutting te kijken en de krachten te bundelen. “Ik heb een team met echte diehards om me heen verzameld. Dat zijn niet alleen onderzoekers die hier op de campus werken. Ook collega’s uit heel andere hoeken zoals wiskunde, werktuigkunde en economie zijn aangesloten. Dat is hard nodig, want door alleen naar een auto of vrachtwagen te kijken los je dit niet op. Daar is het veel te complex voor.”

Ook buiten Fontys zoekt hij de samenwerking met andere onderwijsinstellingen en bedrijven. “Je kunt al lang niet meer spreken van het ecosysteem Fontys. We draaien als lectoraat gewoon mee in de wereld van onderzoek en zijn inmiddels een bekend fenomeen. Ik hoef als ik ergens kom nooit meer uit te leggen wat we hier doen.”

Niet in de spotlights
Hoewel Verstegen al even als lector aan de slag is, wordt hij deze week pas officieel geïnstalleerd en houdt hij zijn lectorale rede. Een gelegenheid waarbij hij niet zichzelf in de schijnwerpers wil zetten.

“Een rede houd je niet voor jezelf. Het is wat mij betreft een moment om aan de buitenwereld te laten zien dat je als onderzoeksgroep serieus bezig bent met onderzoek en duidelijk maakt waar je voor staat. Dat is waarom ik donderdag dat podium op ga. Niet omdat het mijn droom is om in de spotlights te staan. Dan had ik wel een ander vak gekozen en was ik zanger in een band geworden of zo.”

De inspectie deed voor het eerst onderzoek naar de curricula van pabo’s in het hbo en wo. Ook vier lerarenopleidingen van Fontys in Tilburg, Den Bosch en Sittard werden daarbij onder de loep genomen. De onderzoekers keken op basis van verschillende aangeleverde documenten onder andere naar de inhoud van de opleiding, de manier van lesgeven en de wijze van toetsing.

Kennis en vaardigheden
Daaruit bleek dat er niet alleen grote verschillen zijn tussen de aanpak van de verschillende pabo’s. Maar ook dat er bijna altijd wel iets ontbreekt in de leerdoelen als het gaat om de bekwaamheidseisen. Deze wettelijke opgestelde eisen bepalen waar leraren in het basisonderwijs na hun afstuderen aan moeten voldoen. Dit roept volgens de inspectie vragen op over de kennis en vaardigheden van startende leraren.

‘Onzin’, is de veelgehoorde kritiek van onderwijsinstellingen uit het hele land op het rapport. De bevindingen uit het onderzoek zouden namelijk helemaal niets zeggen over wat een leraar met een pabo-diploma wel of niet kan. 

Ook de woordvoerder van Fontys (een van de grootste opleiders van onderwijzers in Nederland) neemt afstand van het idee dat de uitkomsten van het rapport iets zeggen over de kwaliteit van de opleidingen.  

“Het onderzoek gaat over de curricula van de lerarenopleidingen, maar het doet geen uitspraken over de effectiviteit en de kwaliteit daarvan. Het onderzoek analyseert een beperkt deel van het geschreven curriculum, de leerdoelen. Het zegt niets over het geleerde curriculum, dus wat afgestudeerde leraren kennen en kunnen.”

Kanttekeningen
Ook de inspectie zelf plaatst kanttekeningen bij het rapport. Dat komt met name zeggen ze, omdat de keuze is gemaakt voor een ‘papieren onderzoek’. Waarbij de aangeleverde informatie van de opleidingen vaak moeilijk te interpreteren was, aldus de onderzoekers.

Ook erkennen ze dat het onderzoek uiteindelijk geen oordeel geeft over de effectiviteit of kwaliteit van de curricula van betrokken opleidingen. Iets wat volgens de Fontyswoordvoerder ook na dit onderzoek niet ter discussie staat.

Geaccrediteerd
“Voor alle opleidingen waar de inspectie in dit rapport over spreekt, geldt dat ze geaccrediteerd zijn door de NVAO en dus voldoen aan de wettelijke kwaliteitseisen, waarbij gekeken wordt wat afgestudeerden kennen en kunnen. De NVAO neemt bredere data mee, zoals eindwerken en gesprekken met studenten, docenten en alumni.”

Om de kwaliteit verder te onderzoeken is een vervolgonderzoek nodig zeggen de onderzoekers. Daarbij zou bijvoorbeeld moeten worden gekeken naar de ontwikkeling die startende leraren doormaken in de eerste jaren van hun carrière in het basisonderwijs.

En waarom het dan vorig jaar leuker was? Simpel: er waren geen campings, er kon niet worden overnacht. “En die eerstejaars kennen nog niemand, dus die kunnen ook niet bij een vriend of vriendin blijven logeren", zegt derdejaars studente Jill. Ze krijgt bijval van tweedejaars collegamama Feline.

Want dat betekende dat er treinen en bussen gehaald moesten worden. Omdat sommige eerstejaars van heel ver komen, blijft er dan geen tijd over om buiten het dagprogramma nog veel te doen of deel te nemen aan een volledig avondprogramma. “Dat geldt natuurlijk niet alleen voor onze studie. Het effect zag je 's avonds wel op het Stratumseind. Daar waren vrijwel uitsluitend ouders te vinden, geen kindjes.”

Sjuutje
Jill en andere ‘ouders’ van de intro van Pedagogiek doen hun verhaal aan een lange tafel vol ontbijt bij een horecatent aan het Stratumseind. Dit is hun afsluiting van de Purpleweek. Even bijkomen en bijkletsen onder het genot van een sjuutje en een broodje.

Pleun, vierdejaars Pedagogiek, was voor de tweede keer mama. Zij merkte nog een verschil vergeleken met vorig jaar. “De kindjes waren toen iets meer betrokken dan deze lichting. Al hangt dat natuurlijk ook veel af van de groep die je begeleidt. Die groepen zijn niet allemaal hetzelfde. Bovendien waren ze dit jaar veel kleiner. We hadden nu tien groepen van acht eerstejaars, vorig jaar waren het vijf groepen van zestien. Maar we hadden wel veel meer ouders: dertig waar dat er vorig jaar achttien waren.”

En dat maakt verschil. “Het was nu wel veel veiliger daardoor, je leert de kinderen ook beter kennen.” Maar met overnachten erbij was dat nog veel beter gegaan, zo weet Pleun zeker. “Je krijgt een heel andere sfeer en veel meer saamhorigheid als je dag én nacht bij elkaar bent tijdens zo'n week. Aan de andere kant is dit wel veel minder vermoeiend. Het is allebei eigenlijk wel fijn.”

Ontgroening
Wat de mama's ook merkten: er is toch veel vrees bij eerstejaars. “Ze zijn bang voor ontgroening”, zegt Jill. “Daar doen we helemaal niet aan, maar dat beeld hebben veel aankomende studenten wel.”

En toch ook wel merkbaarder dan vorige jaren: veel kindjes vinden het lastig om ‘sociaal’ te zijn. In een groep functioneren met leeftijdsgenoten die je nog niet kent, is toch heel iets anders dan een like of een post versturen op social media.

Papa
Kyano zit aan het eind van de lange ontbijttafel. Hij is de enige papa van de Pedagogiek-ouders. Niet zo vreemd, vindt hij zelf. “In mijn jaar zitten ook maar twee andere jongens. Of dat voor mij verschil maakt? Nee hoor. Het is toch een echte meidenopleiding dus je went er snel aan.”

Vorig jaar was hij zelf nog een kindje, dit jaar voor het eerst dus een papa. “Het is allebei even leuk. Hoewel ik het dit jaar leuker vond omdat de groep kleiner en daardoor ook leuker was. Maar zoals voor iedereen geldt: het hangt gewoon af van de studenten in je groep."

“Ik ben allereerst echt heel trots op Fontys. Het was een jaar waarin heel veel processen tegelijk liepen en nog lopen. Waarbij lang niet alles meteen goed gaat, maar waarbij het in het algemeen toch allemaal weer goedkomt. Ik ben trots op de organisatie en op de mensen die dat allemaal doen. Dat we tegelijkertijd te maken hebben met krimp en we in spannende tijden leven, maakt het nog eens extra knap.”

Trendsetter
Die krimp zet ook volgend jaar door. Dat is geen verrassing want het hele hoger onderwijs heeft daarmee te maken en dus ook Fontys. Maar zoals wel vaker lijkt Fontys ook nu weer ‘koploper’ dan wel trendsetter daarin.

De hogeschool was een paar jaar geleden de eerste waar harde klappen vielen qua instroomcijfers. Maar waar nu ook andere hoger onderwijsinstellingen daarmee in toenemende mate te maken hebben, lijkt het marktaandeel van Fontys komend jaar juist weer iets groter.

Er zijn weer minder aanmeldingen dan vorig jaar, toch lijkt het erop dat Fontys het komend studiejaar weer wat beter doet. “In absolute aantallen dalen we nog steeds, maar minder hard dan anderen”, vat Houterman het bondig samen.

Sociaal plan
Fontys loopt trouwens wel in meer zaken voorop. “Wij zijn ook de eerste instelling die met de vakbonden een sociaal plan overeen is gekomen voor de komende jaren. Dat is niet iets om trots op te zijn, je zou liever hebben dat het helemaal niet nodig is, maar het geeft wel rust en duidelijkheid.”

De krimp en de daarmee gepaard gaande bezuinigingen hebben tot een aangescherpt vacatureproces geleid. Daardoor telde de instelling in september al 200 arbeidsplaatsen minder dan in het voorgaande studiejaar.

Met dit natuurlijk verloop hoopt het bestuur een groot deel van de bezuinigingen op te vangen. Een groot deel, maar niet alles. Eerder gaf cbv-lid Frans Möhring al aan dat in drie tot vijf jaar tijd mogelijk 200 tot 300 ontslagen nodig zullen zijn. Dat is nog steeds het geval.

“De nieuwste cijfers en ontwikkelingen geven geen reden om dat beeld bij te stellen. We zitten nog steeds op de koers zoals we die destijds hebben ingeschat.”

Waarbij het ook nog zo is dat, onder meer afhankelijk van de studenteninstroom, er per dienst of instituut ook verschillen zullen optreden. “We besluiten per organisatieonderdeel of we additioneel moeten ingrijpen of niet. Dat zal komend jaar helder worden.”

HARP
Uiteraard gaat het dan ook over HARP, de enorme operatie om het ondersteunend personeel en de diensten anders in te zetten of in te richten. Een proces dat voor onrust zorgt onder het personeel, maar ook een proces dat tijd kost. En dat pas vanaf komend studiejaar duidelijkheid gaat scheppen voor medewerkers die zich nu zorgen maken over hun baan.

“Maar hierin hebben we ook weer geleerd van TEO, de fusie van de educatieve instituten en opleidingen die vanaf 1 september in praktijk wordt gebracht. Zoals ook bij de fusies van andere instituten voeren we dit proces goed voorbereid en stapsgewijs uit. Als organisatie leren we steeds beter hoe met dit soort veranderingen om te gaan.”  

Eén onverwachte verandering is dat de ‘regisseur’ van HARP zijn vertrek heeft aangekondigd. Bestuurslid Frans Möhring vertrekt op 1 oktober en wordt dan bestuursvoorzitter van mboRijnland. “Ik vind dat heel jammer, hij is een zeer gewaardeerde collega. Maar ik snap ook dat hij die stap maakt.”

Inmiddels is de procedure om een opvolger te vinden al in gang gezet. Maar betekent dit voorlopig ook nog meer werk voor Houterman? “Ja, ik krijg daardoor wel meer op mijn bordje.” Om er lachend aan toe te voegen:  “Maar ik loop nog niet op mijn tandvlees hoor.”

Internationalisering
Los van de interne veranderingen en processen, speelt er ook in de buitenwereld van alles dat invloed heeft op Fontys. Zoals de bezuinigingsdrift van het inmiddels demissionaire kabinet als het om het hoger onderwijs gaat. “Ja, dat had ook niemand verwacht, dat ik in oktober met een spandoek in mijn handen zou staan demonstreren. Maar die demonstraties hebben wel wat opgeleverd: geen langstudeerboete en iets minder grote bezuinigingen.”

Tot voor kort moet echter een ander kabinetsvoornemen nog wel de meeste ergernis hebben gewekt bij Houterman: internationalisering. De coalitie wilde het aantal buitenlandse studenten fors inperken en de Engelse taal bannen uit de collegezalen.

Binnen de Vereniging Hogescholen is de Fontysvoorzitter portefeuillehouder internationalisering. En met zijn verleden bij Nuffic en tal van banen in het buitenland, is het een thema dat hem toch al na aan het hart ligt. Bovendien is daar de Brainportregio die smeekt om geschoolde arbeidskrachten, vaak internationals, waarvan Fontys een van de grootste leveranciers is.

“Ja, er was heel veel irritatie over wat Den Haag daarmee van plan was. Maar die irritatie is inmiddels weggelekt. De Tweede Kamer heeft immers met grote meerderheid gestemd voor handhaving van het bestaande anderstalige aanbod in het hoger onderwijs onder voorwaarde van zelfregie door de hogescholen en universiteiten. Overigens loopt Fontys ook hierin, zowel wat internationalisering als taalbeleid betreft, al een tijd voorop met een op de toekomst gericht internationaliseringsbeleid.”

Laat onverlet dat wel grote bezuinigingen zijn doorgevoerd, weliswaar met meer gevolgen voor de universiteiten dan voor de hogescholen, maar toch. “Ja. Er blijft natuurlijk druk op onze begroting zitten door de krimp. Als er meer geld voor het hoger onderwijs werd uitgetrokken, dan hoefden we ons daar niet zo’n zorgen over te maken. Maar dat is niet het geval. Het zal in elk geval spannend worden wat de verkiezingen in oktober op gaan leveren.”

AI
Tot slot nog een thema dat niets met Den Haag of interne (re)organisatie te maken heeft, maar wel effect heeft op alles en iedereen binnen Fontys: AI.

“Dat heeft invloed op alles. Zowel op onderwijs als onderzoek en op de hele organisatie. Dus is daar hard een achterliggende strategie, ook vanwege de ethische implicaties, voor nodig. Daar wordt al even hard aan gewerkt. Ook hiervoor wil ik wel gezegd hebben dat ik trots ben op de medewerkers die AI-specialist zijn en zich op allerlei manieren hiermee bezig houden en ontwikkelen, binnen en buiten Fontys.”

De minor Arabische taal en cultuur bestaat sinds een jaar of vijf. Bron schreef er eerder al over. Vast onderdeel van die minor is een excursie naar Marokko. Een ander onderdeel is dat er een inzameling wordt gehouden voor een goed doel in dat land. “Het is goed als studenten iets voor anderen doen. En het sluit mooi aan bij Fontys for Society”, verklaart minorcoördinator Amine Oulad Lmaroudi.

Het goede doel in kwestie was deze keer het weeshuis in Tiflet, een plaatsje op een paar uur rijden van Fez. De studenten hadden geld ingezameld zodat het gebouwtje met de hopeloos verouderde badkamers gerenoveerd kan worden. Het bezoek aan dat weeshuis was waarschijnlijk het excursieonderdeel waar de studenten nog het meest naar uitkeken. En ze werden niet teleurgesteld. [Tekst loopt door onder video]

Vlaggetjes
Bij aankomst leek het hele stadje te zijn uitgelopen om het Fontysgezelschap te ontvangen. Muzikanten begonnen al aan hun feestelijke onthaal toen de bussen de straat inreden, er waren overal banners en spandoeken opgehangen, er lagen bloemen en vlaggetjes voor iedereen klaar. 

Een hele trits hoogwaardigheidsbekleders van de gemeente, de provincie en het leger was aanwezig. En uiteraard de weeskinderen zelf, gestoken in felrode shirtjes.

Het deed veel met de studenten. Sommige werden er emotioneel van. “Ja, ik ook. Want ik vond het echt geweldig. Dat je die blije kinderen ziet waar we het voor hebben gedaan, maar ook dat je echt ziet wat er met het ingezamelde geld gebeurt”, zegt Ruyet, ICT-student in Eindhoven. Want dat laatste is ook wat de studenten letterlijk te zien kregen: hoe er druk werd gewerkt aan de verbouwing. [Tekst gaat verder onder foto's]

Recordbedrag
Het waren Hester, Merel en Adil die namens de studenten de inzameling hadden opgezet. En tot hun eigen verbazing haalden zij liefst 8.550 euro op. “Het hoogste bedrag tot nu toe bij onze minor”, glimlacht Amine Oulad Lmaroudi.

Adil, derdejaars finance en control aan de Hogeschool van Amsterdam, deed het wel wat toen hij bij het weeshuis aankwam. “Een geweldig ontvangst. Ik had zo’n groots welkom niet verwacht.” 

Maar het mooiste vond hij toch de kinderen. “Niets is mooier dan de lach van een kind. Ik vond het heel fijn, en het was voor mij als Marokkaan ook een van de redenen om deze minor te doen en mee te helpen met de inzameling: om iets terug te kunnen doen.”

Hester, student aan de HAN, mocht samen met Adil het bedrag overhandigen aan de directeur van het weeshuis. “Ik heb niet zo veel met geld inzamelen, ik help liever mensen persoonlijk. Maar het was wel prachtig om het weeshuis te zien, dat veel mooier was dan ik had verwacht. En uiteraard om die kinderen te zien. Al waren ze wel snel weg bij de plechtigheid.”

Zo verwonderlijk was dat ook weer niet: de ene na de andere toespraak door hoge functionarissen, dat hielden zij maar zo lang vol. Na het officiële deel en de uitgebreide maaltijd, kwam het contact met de kinderen er echter alsnog. Buiten, op en rond het sportveld. Waar de studenten nog snel even een potje voetbalden met de bewoners en medewerkers van het weeshuis. 

Sinds drie jaar is het voor Caribische studenten mogelijk om bij Fontys op afstand een scheikundemaster te volgen, waarmee ze hun eerstegraadsbevoegdheid als leraar halen en toch kunnen blijven wonen en werken in hun thuisland. Dirks-Trommelen, scheikundedocent en opleidingscoördinator van Fontys Lerarenopleiding Tilburg (FLOT), had al langer de wens om zich verder te verdiepen in de situatie van deze studenten en door het prijzengeld was de mogelijkheid opeens daar.

“Je leidt deze studenten met een online master op voor een onderwijscontext die je zelf niet kent. Natuurlijk hoor je wat ze meemaken, maar hoe het er echt aan toegaat bij de scholen waar ze lesgeven dat weet je niet. En dat is wel interessant om te weten bij vakken zoals didactiek.”

Vol trots
En dus stapte ze onlangs in het vliegtuig naar Curaçao om daar met eigen ogen te zien, hoe ze vanuit Nederland beter zou kunnen inspelen op de behoeftes van deze studenten. Terugkijkend op haar reis heeft ze daarmee niet alleen zichzelf, maar ook de zes studenten die ze bezocht een groot plezier gedaan.  

“Ze hebben me vol trots een week lang rondgeleid op hun scholen en het eiland. Als je daar bent maak je toch op een andere manier verbinding, dat bereik je niet op afstand. Door het zelf te zien, komt het ook veel meer binnen en heb ik een beter beeld gekregen van hun situatie. Tijdens de lesbezoeken merk je welke uitdagingen en kansen er zijn en daardoor kan ik nu beter doorvragen als ik ze online spreek.”

Twee talen
Dirks-Trommelen werd zich tijdens haar bezoek weer erg bewust van de uitdagingen die haar studenten ervaren als het gaat om taal. Voor de meeste leerlingen waar zij les aan geven is Nederlands niet de spreektaal en dat zorgt, ook door alle scheikundige termen, voor een echte uitdaging op taalgebied.   

“Hoewel Nederlands de officiële taal is op de voormalige Antillen, beheerst niet iedere leerling die even goed. Vaak spreken ze het alleen op school en daarbuiten Papiaments. Al die woorden die we gebruiken in het scheikundevak zijn al lastig voor iemand goed Nederlands spreekt. Dan wordt lesgeven nog eens extra ingewikkeld als je leerlingen steeds moeten switchen tussen twee talen.”

Nu ze er toch was, heeft ze ook persoonlijk het diploma uit kunnen reiken aan de eerste student die, binnen twee jaar, de online master met succes afrondde. Een mijlpaal voor de Fontysdocent en niet alleen voor haar.      

“Ik mocht het diploma uitreiken in een hele bijzondere setting op het Ministerie van Onderwijs. Dat laat wel zien dat ze het ook op Curaçao belangrijk vinden dat we deze mogelijkheid nu bieden. Op de voormalige Antillen is er een ontzettend tekort aan goed opgeleide leraren en ik vind het mooi dat wij hieraan op deze manier kunnen bijdragen. Natuurlijk zou het het meest ideaal zijn, dat ze in hun eigen land een opleiding kunnen volgen. Maar zolang dat niet zo is, is dit second best.”

Deuren geopend
Nu de scheikundedocent terug is, gaat ze haar ervaringen delen met collega’s uit andere vakgebieden die ook overzeese studenten begeleiden. Ze heeft niet direct verbeteringen van de online masters voor ogen, want zegt ze: “Sommige dingen moeten ook even in het hoofd malen, om daarna vorm te kunnen krijgen.”

Waar ze ook nog even op gaat broeden is een bestemming voor de helft van het geld dat nu nog over is. Want hoewel de nominatie door studenten voor haar voelde als een prijs op zich, is ze ook erg blij met de gewonnen cheque. “Het zou onzin zijn om te zeggen dat ik het geld niet had gehoeven. Ik heb er iets supergaafs mee gedaan en het heeft deuren geopend die anders gesloten waren gebleven. En het geld is nog niet op, dus wie weet wat het nog meer gaat opleveren.”

Tussen alle bezuinigingen en harmonisaties van instituten, opleidingen en diensten door, lijken de tegenstrijdige en vaak weinig concrete wensen en eisen die uit Den Haag komen minder van belang. Maar het gaat uiteraard wel iedereen aan bij Fontys. Want dit gaat over de toekomst van het hoger onderwijs.

Dus: wordt er voldoende samengewerkt met andere hogescholen? Is het aantal opleidingen bij de Fontys nu toe- of afgenomen? En wat gebeurt er met opleidingen waar zich heel weinig studenten voor melden?

Karlijn Spoor, consultant opleidingsportfolio bij Fontys, probeert antwoord te geven op die vragen. Probeert, want niet overal heeft ze een antwoord op. “Omdat het heel complex is”, luidt haar antwoord. “Je kunt geen cijfers brengen zonder uitgebreide context.”

“Om maar een voorbeeld te geven: wat is een opleiding? Het klinkt gemakkelijk, maar binnen een opleiding zijn er vaak verschillende afstudeerrichtingen. Soms wordt zo’n richting opgeheven. Moet je dan spreken van het opheffen van een opleiding?”

“Natuurlijk, ook bij Fontys is het aantal opleidingen in totaal wel toegenomen de afgelopen jaren. Dat is heel simpel te verklaren: er zijn meer Ad’s en masteropleidingen opgezet.”

Wens
Logisch, want dat was ook de nadrukkelijke wens van niet alleen het werkveld maar ook van de vorige minister van Onderwijs, Robbert Dijkgraaf. En Bruins heeft daar ook geen probleem mee. Bij die opleidingen verwacht hij ook geen krimp.

“Wat betreft de masters zitten we al op honderd procent als het gaat om aansluiting op bacheloropleidingen die Fontys aanbiedt”, stelt Spoor. “Dat komt omdat we cross-sectorale masters hebben ontwikkeld waar iedere afgestudeerde bachelorstudent kan instromen. Als deze cross-sectorale masters buiten beschouwing worden gelaten, bieden we voor 73% van de bachelors een aansluitende master aan.

Voor de Ad’s is dat wat minder. “Ongeveer de helft van onze bacheloropleidingen heeft een aanverwante Ad. Maar voor de duidelijkheid: uitbreiding van het master- en Ad-portfolio is geen doel op zich. We doen dat alleen als de markt er om vraagt.”

Vaag
Terug naar de wensen en eisen uit Den Haag. Want minister Bruins blijft vaag als het gaat over de vraag of nieuwe opleidingen mogen worden begonnen. En in hoeverre hij samenwerking als een plicht ziet.

Spoor: “Fontys start of beëindigt niet zomaar opleidingen. Allereerst wordt elke nieuwe opleiding getoetst op macro doelmatigheid en kwaliteit. Maar als Fontys kijken we nog voor het zover komt eerst of het ook het soort opleiding is die wij belangrijk vinden.”

Op dezelfde wijze wordt beoordeeld of een studie wordt opgeheven. En ook dat gebeurt regelmatig. Voor een deel is dat ook logisch verklaarbaar. Fontys is immers ooit begonnen als een verzameling hogescholen die onder één dak gebracht werd. En waardoor nogal wat overlappingen plaatsvonden. “Om maar iets te noemen: commerciële economie had en heb je dus zowel in Eindhoven als Venlo als Tilburg.”

Op dat punt zijn de laatste tijd echt wel stappen gemaakt, stelt Spoor. “Er is nu veel meer sprake van zelfregie dan vroeger. Nee, dat is niet een kwestie van centralisatie. Uiteindelijk besluit het bestuur of wij een opleiding aanvragen of afbouwen. Wat wel nieuw is: in het voortraject bespreken de directeuren op sectorniveau al of en welke opleidingen erbij komen of opgeheven worden. En hun advies gaat dan naar het bestuur.”

Avans
Op het gebied van samenwerking, zo geeft Spoor aan, doet Fontys ook al heel veel. “Er zijn zes cross-sectorale thema’s waarvan we in samenwerking met andere hogescholen hebben gezegd: daar moeten we nieuwe opleidingen ontwikkelen.”

“Met Avans hebben we drie masters in een jointdegree ontwikkeld. Daarnaast hebben we met Avans afgesproken dat wij alleen een Ad Finance aanbieden in Venlo. Als we dat ook in Eindhoven zouden doen, zou dat namelijk kunnen betekenen dat die opleiding van Avans in Den Bosch te weinig instroom trekt.”

Behoefte
Het stoppen van opleidingen is sowieso een moeilijk ding. Vooral als de markt wel aangeeft heel erg behoefte te hebben aan professionals in die tak van sport. “Goed voorbeeld is het educatieve domein. Er zijn maar heel weinig studenten die de lerarenopleiding Duits of natuurkunde volgen. Maar in Limburg kun je bijvoorbeeld echt niet stoppen met zo’n opleiding Duits, die hebben ze daar veel te hard nodig.”

Dat wordt sinds de fusie van alle educatie opleidingen in januari van dit jaar opgelost waardoor opleidingen beter op elkaar zijn afgestemd en studenten gemakkelijker van opleiding kunnen switchen. “Of neem Toegepaste Gerontologie: twee jaar geleden is besloten die opleiding te stoppen, maar de inhoud ervan is wel opgenomen in bestaande opleidingen binnen Mens en Gezondheid.”

Educatie
In de educatiesector zijn dus alle pabo’s, lerarenopleidingen en andere educatieve opleidingen sinds januari van dit jaar opgegaan in één instituut: Fontys Educatie.

“We verkennen momenteel of het mogelijk is om deze 22 opleidingen aan te bieden onder éen brede bachelor. Heel spannend is dat wel. We zijn ook de enige in Nederland die dit heeft gedaan, en daarmee laat Fontys ook zien welke ambitie het heeft.”

Andersom blijven sommige opleidingen juist ook in de huidige vorm bestaan omdat er landelijk al zo weinig aanbod in is. Spoor noemt als voorbeeld Podotherapie. “Fontys is een van slechts twee instellingen die deze studie aanbiedt. Terwijl er wel een groot tekort is aan podotherapeuten.”

“In de Randstad is die opleiding al helemaal niet te vinden. Daarom voeren we nu verkennende gesprekken met de hogescholen van Amsterdam en Rotterdam. Er is maar een hele kleine kans dat studenten uit die steden naar Eindhoven komen om hier die studie te volgen. Wat we nu bekijken is of het mogelijk is om Fontys die studie daar aan te bieden, waarbij we gebruik mogen maken van de faciliteiten van de hogescholen aldaar.”

De Pabo Voorleeswedstrijd werd dertien jaar lang georganiseerd door Stichting Lezen voor vrijwel alle pabo-opleidingen in Nederland. Om hen enthousiast te maken voor het (voor)lezen, maar ook om hen kennis op te laten doen over kind- en jeugdliteratuur. Fontys deed ieder jaar aan de wedstrijd mee. Maar nu komt er dus een einde aan. Althans, bij Stichting Lezen. Want Fontys gaat gewoon vrolijk verder.

“Stichting Lezen heeft dit studiejaar gezegd dat ze het niet meer willen doen omdat ze er te weinig studenten mee bereiken”, vertelt Joost Maes, taaldocent en specialist jeugdliteratuur bij Fontys. “Dat komt deels door wat veel hogescholen deden: ze pikten zonder al te veel moeite een student uit die ze naar de regionale finale stuurden. Maar dat is niet de bedoeling, want het gaat er juist om dat je laat zien wat het belang is van voorlezen in de klas.”

Inroosteren
Studenten moeten hun voorleesvaardigheden ontwikkelen. “We moeten laten zien dat kinderen steeds minder lezen, steeds minder plezier ervaren in lezen en dat er ook steeds minder aandacht voor lezen is in het basisonderwijs. Maar aan de andere kant blijft de voorleeswedstrijd ook belangrijk voor ons als Fontys omdat we leerkrachten willen afleveren die liefde hebben voor het kinderboek. Zij zijn uiteindelijk degenen die het moeten overbrengen; zij gaan ervoor zorgen dat kinderen weer geletterd worden.”  

Vanuit die invalshoek is de opzet nu veranderd. De voorleeswedstrijd wordt dit jaar door Fontys zelf gehouden voor alle pabostudenten van Fontys. Eerstejaars zijn vanaf nu verplicht om deel te nemen. Sterker nog: het is in hun curriculum verweven. Maes: “We roosteren daar extra veel tijd voor in.”

Wat is voorlezen, hoe doe je dat en welke feedback hoort daarbij? Daar krijgen de studenten tijdens verschillende lessen meer informatie over. Ze lezen elkaar voor en nemen het in verschillende tutorgroepen tegen elkaar op. Dat gebeurt in Den Bosch, Eindhoven, Tilburg, Venlo en Sittard. “In Den Bosch hebben we zes tutorgroepen, waar zes winnaars uit komen. Die doen vervolgens weer mee aan een regionale finale, en de winnaars daarvan aan de Fontys finale.”

Grote finale
Maes geeft toe dat niet alle studenten staan te popelen om mee te doen. Ze vinden het voorlezen spannend, vooral als ze dat voor elkaar moeten doen. “Ze zijn daar oprecht zenuwachtig voor, maar als ze het dan hebben gedaan en ze winnen ook nog, ja, dan zijn ze toch wel trots.”

De voorrondes zijn inmiddels achter de rug en de grote finale vindt aanstaande maandag plaats in het Explore Lab op campus Rachelsmolen in Eindhoven. Elke locatiewinnaar komt daar met een achterban van een aantal docenten en vijftien tot twintig studenten naartoe. Een vierkoppige jury - bestaande uit Peter van Duijvenboden van Stichting Lezen, de directeur van Bibliotheek Eindhoven, een medewerker van Kinderboekenwinkel De Boekenberg en Nationale Voorleeswedstrijd-winnares Demi - bepaalt wie de winnaar wordt. Kinderboekenschrijver Erik van Os presenteert het evenement. 

En gebeurt er daarna nog iets? Nee, normaal gesproken kwam na deze finale nog de landelijke finale, maar die is er dus niet meer. Wie weet in de toekomst. “Het zou mijn droom zijn om met andere hogescholen een overstijgende samenwerking te realiseren en uiteindelijk samen een landelijke winnaar uit te kiezen", aldus Maes.

In de 26 jaar dat Hovens bij Fontys werkt – eerst 25 jaar bij Pedagogiek en inmiddels bij de Nieuwste Pabo - heeft ze vrij weinig gezamenlijke uitjes voor alle medewerkers van de complete Sittard-locatie meegemaakt. Los dan van de jaarafsluiter die altijd voor de zomer werd georganiseerd en het nieuwjaarsontbijt. “Maar die zijn inmiddels ook allebei wegbezuinigd”, aldus Hovens. “Dat vonden we jammer en daarom hebben we het heft nu in eigen handen genomen.”   

Deels dus vanwege het karige aanbod aan uitjes voor de complete Sittard-locatie. “Maar ook om gewoon weer even iets gezelligs te doen.” Want dat was nodig, stelt Hovens. De ontwikkelingen rondom TEO (de Transitie Educatieve Opleidingen) zijn de medewerkers in Sittard niet in de koude kleren gaan zitten. Het plan waar vijf jaar lang aan is gewerkt om de educatieve opleidingen van Fontys intensiever te laten samenwerken, is in januari officieel in werking getreden.   

Tijd voor gezelligheid
Dat heeft hier en daar voor rumoer en stress gezorgd, en dat maakte het des te belangrijker om op een informele manier de verbinding met elkaar op te zoeken. “Daarom organiseren we nu dus de pubquiz. Even weg van de overleggen en juist op een gezellige manier bij elkaar komen.”   

Via de mail en via flyers werden alle collega’s uit Sittard uitgenodigd om daar donderdagavond bij aanwezig te zijn. Ruim zestig mensen meldden zich aan. “De pubquiz wordt in een voetbalkantine gegeven. Bewust niet in een gebouw van Fontys, omdat we niet in de verleiding willen komen om het toch weer over werk te hebben. We gaan er gewoon even lekker op uit. De reacties zijn positief en we hebben er zin in.” 

Het was volle bak dinsdagavond in de LocHal, bij het openbaar college over de opmars van conservatisme. Iris Andriessen als lector bij Fontys samenlevingspedagogiek, en Rutger van de Sande als lector Learning Design, etaleerden hun visie op de oorzaken en gevolgen ervan. 

Zoals het onderzoekers betaamt, werden daarbij veel cijfers en grafieken getoond die de trends op dat gebied tonen. Niet geheel verrassend zag je grofweg overal dezelfde beweging: in de tweede helft van de vorige eeuw, en met name vanaf de jaren zeventig en tachtig, werden we in meerderheid allemaal progressiever. Tolerantie, begrip en acceptatie voor kwesties als homoseksualiteit, man-vrouwrollen en echtscheidingen namen jarenlang toe. 

“Maar de laatste tien jaar lijkt er iets aan de hand te zijn”, toonde Andriessen ook weer met cijfers en data aan. “Bij al die ontwikkelingen zien we nu dat de stijgende lijn verandert in een dalende lijn.” Eén oorzaak is daarvoor niet aan te wijzen, zo bleek uit haar betoog. 

Maar dat de online wereld daar een grote factor in is, dat maakte zij wel duidelijk. Tradwives (vrouwen die zich presenteren als grote voorstanders van de klassieke huisvrouw), de manosphere (een waaier aan websites en online platforms waar mannen mysogene, vrouwonvriendelijke of ‘klassieke mannelijkheid’ aanhangen), de opkomst van een influencer als Andrew Tate: het kwam allemaal voorbij.

Individualisering
Rutger van de Sande gaf vervolgens wat achtergronden over waar die ontwikkeling mogelijk vandaan komt. Hij schetste het beeld van online ‘echokamers’, bubbels en filters waardoor iedereen steeds meer in hetzelfde kringetje blijft hangen of daar ingezogen wordt. En hoe dit ook doorsijpelt naar de echte wereld.

“Ooit hebben we als samenleving een gezamenlijk ‘contract’ opgesteld, dat we alle kinderen dezelfde kansen en dezelfde start willen geven. Op basis van het Engelse gezegde ‘It takes a village to raise a child’.  Door de toegenomen individualisering in de maatschappij is dat veranderd. Een kind is nu niet meer een kwestie van opvoeden, nee het is een project geworden.” Mensen willen nu dat hun kind de beste start en de beste kansen krijgt. “En dat doe je alleen voor je eigen kind. Opvoeden gebeurt dus niet meer als samenleving, maar puur als ouder.”

Zo zit echter het onderwijs niet in elkaar. “Daar kom je kinderen tegen die allemaal een andere opvoeding hebben gehad. Maar hun ouders eisen dat het opvoeden op hùn manier gaat. Dat kan dus niet. Als leraar kun je niet al die ‘contracten’ individueel aanhouden.”

En als voorbeeld gaf hij een actuele discussie aan, die toch weer op seksualiteit is terug te voeren: de Week van de Lentekriebels. “Een derde van alle scholen in Nederland doet daaraan mee. 4 procent van alle scholen doet helemaal niets aan seksuele voorlichting. Terwijl dat wel in de landelijk afgesproken kerndoelen van het basisonderwijs is opgenomen. Twee van die 58 kerndoelen gaan over seksuele vorming. En de discussie daarover escaleert nu heel snel. Ouders en scholen komen daarbij lijnrecht tegenover elkaar te staan.”

Beperkt
Zo kregen de toehoorders een heleboel achtergronden en informatie over conservatisme en seksualiteit. Waarbij het overgrote deel van het publiek desgevraagd ook aangaf dingen te horen waar ze nog geen weet van hadden. Wel jammer was dat het college beperkt bleef tot seksualiteit, en dat het oprukkend conservatisme niet ook in breder verband werd behandeld. Religie, ras of afkomst, economie, politiek: het kwam in een bijzin of helemaal niet voorbij. 

Aan het einde kreeg het publiek nog een heel klein beetje tijd om te reageren. De prikkelendste vraag was: waarom hebben jullie niet ook iemand uit bijvoorbeeld die manosphere uitgenodigd? Is het niet zo dat dit nu eigenlijk ook maar een eenzijdig beeld is, namelijk dat van jullie twee, dat geschetst wordt? 

Interessante vraag, antwoordde Andriessen. En ja, in zekere zin had de vragenstelster ook wel gelijk. “Maar dit is nu eenmaal het format waarvoor we gekozen hebben. Los daarvan: ik respecteer ieder individu, maar ik respecteer geen denkbeelden die racistisch, seksistisch of homofoob van aard zijn. En wij willen iemand met dat soort denkbeelden daarom ook geen podium geven.”

Dat is dan ook de reden dat Fontys Educatie Tilburg de afgelopen jaren actief betrokken is geweest bij het project Internationale Competenties voor Lerarenopleiders. Dit Brainportproject is bedoeld om meer aandacht te vragen voor de internationalisering binnen het onderwijs. En dat is hoog nodig, aldus Reinout Heydra, die dit als projectleider binnen Fontys oppakte.  

“Het is natuurlijk per definitie zo dat onze studenten later in hun klas te maken gaan krijgen met leerlingen met heel diverse achtergronden, zeker in deze regio. Hoe ga je daar dan als leraar mee om, en kom je goed beslagen ten ijs? Daar ligt een taak voor ons als lerarenopleiders.”

Andere bril
Weten hoe je omgaat met verschillende culturele achtergronden in het onderwijs vraagt in eerste instantie om bewustzijn. Het willen en kunnen zien van diversiteit om te kunnen bepalen wat elk kind nodig heeft om zich te kunnen ontwikkelen, is daarbij belangrijk. En dat betekent volgens Heydra dat het soms nodig is om door een andere bril te kijken.

“Als leerlingen bijvoorbeeld meedoen aan de Ramadan, beïnvloedt dat overdag hun suikerspiegel. Op een gegeven moment krijgen ze een dip. Wanneer je dan toch een ingewikkelde les gaat geven, dan bereik je niet iedereen.”   

Diversiteit
Werken in een klas met veel diversiteit is niet alleen op het gebied van taal uitdagend. Het vraagt van docenten ook op het culturele vlak een andere benadering. Om daar op in te kunnen spelen, kunnen studenten en dus ook opleiders niet zonder interculturele competenties, aldus Heydra.

“Het is de visie van het onderwijs om kinderen naar een hoger niveau te tillen en te denken vanuit alle kansen die er in een kind zitten. Als je dan niet cultureel sensitief bent en denkt: ze zullen mij wel snappen, dan krijg je dus miscommunicatie. Dat zorgt ervoor dat een kind in ontwikkeling achterblijft, terwijl er in potentie veel meer inzit.”  

Verankerd
Heydra, die ook als docent aardrijkskunde werkzaam is bij Fontys, ziet dat lerarenopleidingen nog niet goed genoeg inspelen op de internationalisering van het werkveld. Studenten die tijdens hun stage voor een klas komen te staan met daarin veel culturele diversiteit, zijn daar niet goed op voorbereid, zo merkt hij. Wat hem betreft worden interculturele vaardigheden daarom veel meer verankerd in hun opleiding dan nu het geval is.

“Nu komt het vaak ad hoc aan bod of wordt het aangeboden als keuzevak. Wat mij betreft wordt het veel meer verankerd in onze lerarenopleidingen. Onze studenten krijgen hier in hun latere werk per definitie mee te maken. Door ook deze vaardigheden te trainen, worden ze nog betere leraren.”

Studiedag
Beter opgeleide studenten begint bij de lerarenopleiders zelf. Daarom organiseert Heydra voor zijn collega’s bij Fontys binnenkort een studiedag over dit thema, zodat ook zij zich verder kunnen verdiepen. Op donderdag 8 mei is er een eindconferentie in Eindhoven waar alle scholen in de regio die meededen aan dit project samenkomen en hun resultaten presenteren. Dat het project stopt is wat Heydra betreft niet het eindpunt.

“Er blijven nieuwe groepen scholieren instromen in het onderwijs, niet alleen expats, ook vluchtelingen en asielzoekers. Daarom is het ook binnen Fontys Educatie nodig om hiermee verder aan de slag te gaan. Gezien de ontwikkelingen in de wereld en in onze regio is dat nu de volgende logische stap.”

Die podcast zullen de meeste Fontysmedewerkers wel kennen, aangezien deze ook wekelijks in de Bron-nieuwsbrief is te vinden. Paul Geerts is docent en coach bij Fontys Economie in Tilburg, John van Uden kwaliteitscoördinator bij Fontys Academy of the Arts. In het dagelijkse leven zijn zij ook partners. En beiden zijn dus verzot op taal. 

“Books4Life viert dit jaar haar 20-jarig jubileum en had de LocHal benaderd om iets te organiseren. En de LocHal kwam weer bij ons uit”, licht Geerts toe. Niet zo vreemd, aangezien de podcast van het duo daar altijd wordt opgenomen. Vervolgens zijn de drie partijen rond tafel gaan zitten om te kijken wat voor programma er samengesteld kon worden om de Boekenweek feestelijk mee af te sluiten.

Verbanden
Dat programma is een combinatie geworden van een podcast en een talkshow. Met uiteraard veel aandacht voor taal en literatuur, maar ook voor muziek en de verbanden tussen die twee. Het spits wordt afgebeten door Ton Wilthagen, Tilburgs hoogleraar Arbeidsmarkt, die vooral zal spreken over Books4Life. Daarna is het de beurt aan het duo dat al sinds jaar en dag aan Fontys is verbonden.

“We praten met muzikanten en tekstdichters Tom America en Iris Penning over de literaire waarde van songteksten. En we gaan in gesprek met taalwetenschapper Kristel Doreleijers over jongerentaal en de invloed van sociale media op ontwikkeling van onze taal.”

Een vierde gast, schrijfster en columnist Japke-d Bouma, zei op het laatste moment nog af. “Dat was wel even paniek. Maar gelukkig hebben we een mooi alternatief gevonden”, zegt Van Uden. “Zeg het maar, Paul. Wie is onze vierde gast?” Een grijnzende Geerts: “Connie Palmen. Daar zijn we heel blij mee dat zij bereid is om te komen.”

De podcast John en Paul hebben woorden kent inmiddels al ruim 200 afleveringen. En ook het evenement van zondag wordt opgenomen en is dus ook als podcast te volgen voor wie er niet bij kan zijn. Wie er wel bij zijn? De toegang is gratis, dus in principe mag iedereen. Er zullen in elk geval behoorlijk wat medewerkers en vrijwilligers van Books4Life aanwezig zijn, want die zijn vanwege het jubileum allemaal uitgenodigd. 

Minicollege
Als je John en Paul heet en een duo bent, is het niet vreemd dat ook muziek om de hoek komt kijken. De middag wordt ook opgeluisterd met muzikale intermezzo's door Iris Penning. En wordt afgesloten met een ‘muzikaal multimediaal minicollege’. 

Wat dat is? “Vroeger verzorgde Paul samen met zijn broer Marc de muzikale talkshow Notenkrakers in Paradox. Ik sloot dan altijd af met een minicollege over muziek. Waar je nog iets van kon opsteken maar dat toch vooral lollig was bedoeld. Dat ga ik nu ook als afsluiter doen in de LocHal.”

De training is opgezet vanuit het Partnerschap Opleiden in de School (POS), een onderdeel van Fontys Educatie, door onder anderen Ellen Rohaan en Stefan de Beukelaar. Samen met docenten van andere scholen zijn ze woensdagmiddag aanwezig bij de laatste van drie try outs. Dat gebeurt in het Eckertbos in Eindhoven.

Leerrijke omgeving
“De training is geïnspireerd op de opleiding tot Forest Educator”, legt docentonderzoeker Ellen Rohaan uit. “Wij maken daar een Nederlandse vertaling van, die we Training Boslessen noemen. We hebben daar een financiering voor gekregen en doen nu een tweejarig project. Dit jaar hebben we de tijd om de training te ontwerpen en om te werven voor volgend jaar. Vanaf september wordt de training opengesteld.”

Het gaat om een zesdaagse training die verspreid door het hele jaar wordt aangeboden. In eerste instantie aan scholen uit de regio’s Den Bosch en Eindhoven die aangesloten zijn bij de POS. Later moeten ook andere scholen kunnen deelnemen. “Het uiteindelijke doel is om meer leerkrachten met hun kinderen naar buiten te brengen, omdat we denken dat de natuur, en dan specifiek het bos, een omgeving is waar kinderen veel kunnen leren.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Daar is alleen wel een bepaalde pedagogische aanpak voor nodig. “Ervaringsgericht leren noemen we dat”, vervolgt Rohaan. “Je kunt de klassendidactiek die je binnen een school aanhoudt niet ook naar buiten brengen. Dat werkt niet. Wat wél werkt, is dingen doen. En door te doen te leren. Dat wordt tijdens deze try outs gedaan. De deelnemers worden aan het werk gezet en gaan echt dingen maken.”

Tijdens deze bijeenkomst staat het maken van een eigen boslesomgeving op de planning. Bijlen worden naar boven gehaald, net als takkenscharen en boogzagen. Er worden banken en hekken gemaakt, maar ook een toiletruimte. In de vorige try outs stond onder meer een risico-inventarisatie centraal om te kijken hoe je een bos veiliger maakt. Ook werd er een touwenparcours gerealiseerd.

Handhaving
Terwijl de aanwezigen zich om een kampvuur verzamelen voor het welkomstwoordje en een uitleg, komen er vier handhavers langs om poolshoogte te nemen. Rohaan: “We maken deze boslessen omdat de Nederlandse context best specifiek is. De handhaving komt nu langs om te checken wat we aan het doen zijn; dat komt omdat hier altijd controle is. Je mag als leerkracht niet zomaar in een bos een vuurtje zitten stoken.”

In andere landen, en dan met name in Scandinavische landen, is dat volgens Rohaan heel anders. “Wij willen met de trainingen laten zien wat in Nederland wel en niet mogelijk is. Gericht op de Nederlandse doelen in het basisonderwijs.”

Het Tilburgs Onderwijsdebat 2025 was georganiseerd door G.D. Herodotus, de studievereniging voor (gamma)docenten in opleiding aan de Fontys Lerarenopleiding, in samenwerking met JOVD Hart van Brabant, een jongerenafdeling van de VVD. Naast uiteraard de JOVD waren ook JONG21, CDJA, DWARS (jongerenafdeling GroenLinks) en JS (de jongerenpartij van de PvdA) deelnemers aan het debat. 

In verschillende debatvormen gingen de vijf partijen met elkaar in de clinch over vier stellingen die voornamelijk het primair en voortgezet onderwijs betroffen. Het ging daarbij vooral om erg politieke thema's waarvan tevoren al wel duidelijk was dat de standpunten van de partijen daarin verschillen. Zoals stellingen over het verplichten van schakelonderwijs in elke gemeente, het afschaffen van bijzonder onderwijs of wel of geen hogere salarissen voor onderwijzers. 

Interessante thema's waarbij de afgevaardigden van de jongerenpartijen niet veel afweken van wat hun ‘ouderpartijen’ hier landelijk van vinden. Maar ook minder interessant omdat de inhoudelijke kant nauwelijks voor het voetlicht kwam. Vragen als wat te doen aan het lerarentekort of hoe kun je de kwaliteit van het onderwijs verbeteren, kwamen niet aan bod.

Ook ging het nauwelijks over de hbo-opleidingen, zaken waarmee studenten van bijvoorbeeld Fontys Educatie tijdens hun studietijd mee te maken hebben of hoger onderwijs in het algemeen. Een beetje een gemiste kans, gezien de locatie en het soort publiek dat deze avond bijwoonde.

Maar de studievereniging verdient wel alle lof voor het initiatief en de wijze waarop het debat was ingericht. En het was ook goed om te zien dat er nog genoeg jongeren zijn die op een koude maandagavond de weg vinden naar zo'n evenement. Hopelijk krijgt het debat in 2026 een vervolg en maakt G.D. Herodotus hier een jaarlijkse traditie van. 

Reageren kan hieronder. Eenmaal gepubliceerde reacties worden niet verwijderd.

AI, bezuinigingen, het nieuwe kabinet, de krimp, de voltooiing van de nieuwbouw op Rachelsmolen, grote transities binnen Fontys… Wat is je het meest bijgebleven aan 2024?
“Mag ik beginnen met wat toch wel het hoogtepunt van het jaar was? Het Fontys for Society Event. Tweeduizend bezoekers, prachtige verhalen en een geweldige manier om ons te etaleren aan onszelf en aan de buitenwereld. Vooraf vond ik het toch wel spannend. Maar ik was blij verrast met die dag. Het was een groot succes, zo groot dat je denkt: waarom hebben we dit niet eerder gedaan. Een prachtige manier om het nieuwe studiejaar te openen en zeker voor herhaling vatbaar.”

Bij het positieve blijvend: wat nog meer?
“Organisatorisch kleinere maar belangrijke dingen, zoals de Green Office waarin we al onze duurzaamheidsdoelstellingen hebben ondergebracht. De aanstelling van een chief information officer. En de themamiddag die we hebben gehouden over Israël-Gaza. Nee, dat was geen groot evenement, maar wel een belangrijk maatschappelijk thema. Zoals veel van dat soort onderwerpen kunnen die heel polariserend werken en wij zijn er bij Fontys nog niet zo aan gewend over hoe daarmee om te gaan. Daarom is het belangrijk om ruimte te bieden voor de dialoog. ”

Is er nog een persoon die je specifiek is bijgebleven van afgelopen jaar?
“Twee eerstejaarsstudenten die bij de opleiding Pedagogiek in Sittard, weliswaar met lichte ondersteuning van enkele docenten, middels een dialoogsessie het gesprek leidden met geïnteresseerde studiekiezers en hun ouders tijdens de open dag.

Veel collega’s zullen herkennen dat het soms best lastig is om op een open dag goed in gesprek te komen. Ik vond het knap dat ze door het gesprek te openen over pedagogische kwesties een heel rijk gesprek op gang kregen. Daarmee werd snel veel duidelijk over de inhoud en de vorm van het onderwijs. En, wat ik het mooiste vond, het zei ook veel over het zelfvertrouwen van deze studenten.

Ondertussen was krimp toch wel hét woord van 2024. En gezien de waarschuwende woorden van het bestuur misschien ook wel voor 2025…
“Over de krimp van de studentaantallen is al vaker gesproken. We zagen het natuurlijk al langer aankomen. De vraag was en is: hoe passen we ons daar op aan? En ja, het is duidelijk dat we komend jaar op sommige punten die aanpassing zullen moeten versnellen.”

Hoe? Het betekent in elk geval verdergaande bezuinigingen?
“Zeker, zie ook de begroting waar Bron eerder over schreef. We zullen daar in het voorjaar, maar dat is een rekbaar begrip: in elk geval voor de zomer, nader over communiceren. En dat zullen we ook doen mocht er nog niets nieuws te melden zijn.

Maar laten we niet vergeten dat er ook positieve ontwikkelingen zijn. Het aantal masters en masterstudenten neemt toe, hetzelfde geldt voor de associate degrees. Operatie Beethoven is uiteraard ook goed nieuws voor Fontys. Dat geldt dan vooral voor de klassieke technische hoek. Daar gaan we heel actief mee aan de slag, ook voor wat betreft buitenlandse studenten. En werving voor LLO (leven lang leren, red.) zal ook vooral op die sector gericht zijn.

Dat het lastig gaat zijn, is evident. Dat hoort ook bij een organisatie als deze. Ons doel is niet een grote omvang van de organisatie, maar maximale inspanningen leveren voor onze maatschappelijke rol: talenten kansen geven en oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken ontwikkelen. Dat betekent wel zo veel mogelijk studenten afleveren en relevant onderzoek doen.”

Voor het eerst ben jij als Fontysvoorzitter de barricades op gegaan omdat dit kabinet, deze coalitie, de grootste bezuinigingen van deze eeuw wilde doorvoeren op hoger onderwijs.
“Ja. Krimp is onze grootste uitdaging, maar daar kwamen de maatregelen van dit kabinet nog eens bovenop. De langstudeerboete is gelukkig van de baan. Maar op de werving van internationale studenten, hoewel afgezwakt, wordt wel bezuinigd. Kijk, zo’n langstudeerboete raakt de collega’s niet, maar had de studenten wel geraakt; de bezuinigingen op de internationals kan Fontys veel directer raken.”

Voor de zomer had je nog wel een gesprek met minister Eppo Bruins over de aangekondigde bezuinigingen. Dat heeft kennelijk weinig opgeleverd?
“Dat gesprek was van zeer beperkte invloed, ja. Het probleem is in mijn ogen dat dit kabinet, en het vorige trouwens ook, geen langetermijnvisie heeft. Waar wil je naartoe met het hoger onderwijs? Wat wil je nu eigenlijk bereiken? Hoe passen internationale studenten in dat plaatje? Je zou hopen dat ze daar een visie bij hebben, maar ik zie vooral veel maatregelen die haaks staan op onze maatschappelijke opdracht.”

Fontys for Society... Gaat die opdracht de komende jaren wel lukken?
“Het is een zorgenkindje die maatschappelijke opdracht, en dat geldt voor bijna alle sectoren. Wat de hightechsector betreft hebben we door Operatie Beethoven extra garantie dat we daarmee vooruit kunnen. Tegelijkertijd is er bij techniek te weinig aanwas qua studenten, dus de druk blijft hoog. Maar dat geldt ook voor de zorg en veel andere sectoren. Reden temeer om ons portfolio zo breed mogelijk te houden.”

Zo breed mogelijk, maar tegelijkertijd wordt er – ook gedwongen door de krimp – ingezet op fusies van instituten. Daar is niet iedereen gelukkig mee.
“Omdat wij, net als bij de grote transitieprocessen TEO (de educatieve sector) en HARP (ondersteunende diensten), denken dat we door een betere organisatie tegen minder kosten tot betere uitkomsten kunnen komen. Daar wordt niet iedereen blij van, nee. Maar wij kunnen als bestuur helaas niet iedereen altijd blij houden. Dat hoort in tijden van krimp bij leidinggeven aan een organisatie. 

Overigens: de grootste fusie was natuurlijk die van de educatieve opleidingen. Bij TEO waren liefst negen instituten betrokken. Het resultaat wordt nu komend studiejaar uitgerold. Dat duurde lang, dat proces, en je kunt klagen over de uitgebreide overlegstructuur die daarmee gepaard ging. Maar als je dat goed organiseert en uitvoert kom je wel tot iets. En ik vind TEO echt een majeure prestatie van alle betrokkenen.”

Toch ook nog even terug naar de kleinere schaal. Over sommige instituten horen we vanuit het cvb in de buitenwereld net iets minder. Zou je bijvoorbeeld iets kunnen zeggen over de Kunsten, Sport en Journalistiek?
“Ja, die lijken wat uit beeld omdat ze niet op een campus zijn gehuisvest. Maar dat zijn ze niet. De kunstopleidingen in Tilburg zijn een prachtig onderdeel van Fontys en dragen bij aan de cultuursector in heel Nederland. Met natuurlijk afgelopen jaar het 25-jarig jubileum van de Rockacademie, een meer dan bepalende opleiding op dat terrein voor het hele land.

Journalistiek heeft met het doorvoeren van de onderwijsvernieuwingen ook een pittige tijd gehad. Als er nu één instituut is waar daar keihard aan gewerkt is, is het Journalistiek wel. Net als op het gebied van instroom en uitval.

Sport en Bewegen is ook al zo’n mooi instituut. Mooi, stevig en goed georganiseerd. En met maatschappelijk relevante opleidingen waar heel interessante onderzoeken worden gedaan.”

Een laatste uitdaging, maar niet de minste, die ook op het bordje van het bestuur lag in 2024 en daar vermoedelijk nog wel even zal blijven liggen: AI.
“Daar hebben we zeker iets in te doen, ja. Een hele dynamische en complexe materie die alles te maken heeft met het toekomstbestendig maken van ons onderwijs, onze organisatie. AI zal ook in onze nieuwe strategie voor de komende jaren moeten landen. Lastig? Nee, we gaan dat niet met tegenzin aan. Ik zie dat meer als een echte uitdaging.

Maar zoals ik al vaker heb gezegd de afgelopen maanden: ik heb er alle vertrouwen in dat we bij Fontys alle uitdagingen aankunnen. En ik mag hopen dat daarbij ook altijd ruimte voor discussie blijft. Als veel mensen meedoen, dan helpt ons dat ook vooruit. Dus niet alleen mensen meenemen, maar dat mensen ook echt meedoen.”