Alle evenementen die deze maand plaatsvinden vallen onder de Diversity Day Tour, een reeks van samenkomsten waarin diversiteit gevierd wordt. En dat is belangrijk, aldus organisator Karin Verouden. “We vieren deze maand dat iedereen uniek is, en dat je er mag zijn.”

In Tilburg is daarom vandaag de rode loper uitgerold in gebouw P1. Aan Martin de Wolf, directeur van Fontys Educatie Tilburg, de taak om deze te openen. “We vieren diversiteit niet voor niets, maar omdat het belangrijk is. Diversiteit staat namelijk onder druk. Aan de ene kant is er tolerantie, maar we zien dit ook dalen, met name onder jongeren. En laat dat nu net de doelgroep zijn waar we mee werken. Aan ons de taak om juist de boodschap te verspreiden dat niemand hetzelfde is, en dat dat helemaal oké is.”

Over de rode loper
De Wolf neemt daarna direct het voortouw om als eerste over de rode loper te stappen. Gevolgd door een tiental collega’s en een aantal studenten. “We nodigen iedereen uit om zo te laten zien dat je trots mag zijn op wie je bent. Dat staat dit feestje centraal: dat we mogen vieren wie we zijn.”

Hoewel een flinke groep aanhaakt, loopt een groot aantal studenten ook om de rode loper heen. Leeft diversiteit onder hen? De twee voorzitters van studieverenigingen Herodotus en Lingua die vandaag aanwezig zijn denken van wel. “Maar ik denk niet dat dit evenement goed bij hen onder de aandacht is gekomen”, laat een van hen weten. “We kregen vooral te horen dat onze slingers ze aan kerst deed denken.”

Belangrijk onderwerp
Een evenement of niet, toch wordt binnen beide verenigingen ook geregeld aandacht aan het onderwerp besteed. Zo kende Lingua verschillende educatieve evenementen over bijvoorbeeld saamhorigheid en polarisatie, en was er een LHBTIQ+-borrel om de verschillende termen uit te leggen. “Maar het belangrijkste is dat discrimineren of iemand afstoten wegens achtergrond of overtuigingen sowieso absoluut verboden is en dat iedereen welkom is. En die boodschap dragen we vandaag graag mee uit.” Tekst gaat verder onder de foto’s

Op de Fontys-campus in Venlo ontdekken studenten dinsdag echter andere culturen en internationale studiemogelijkheden tijdens de Culture Fair, Minor Market en Study Abroad Fair. Hier delen internationale studenten hun achtergrond en informeren ze bezoekers over studeren in het buitenland.

Cultuur proeven en nieuwe perspectieven
Bij het Griekse standje staat een presentatie over de Griekse cultuur klaar. Dimitri, tweedejaarsstudent International Business, vertelt over de Griekse taal en de invloed van de Europese cultuur. Daarnaast maakt hij bezoekers enthousiast voor tzatziki. "Ik hoop dat ze iets opsteken van de presentatie, maar anders kunnen ze genieten van dit iconische gerecht."

Zijn Franse medestudent Tibo helpt hem bij het standje en ziet vooral de waarde van het onderlinge contact: “Je komt hier in contact met mensen die je normaal gesproken niet zo snel zou spreken. Door naar andere perspectieven te luisteren, verbreed je je eigen horizon.”

Ook de mogelijkheden om in het buitenland te studeren staan centraal. Anna, vierdejaarsstudent Software Engineering, deelt haar ervaringen over studeren in Zuid-Korea en helpt geïnteresseerden bij het kiezen van een onderwijsinstelling. “Er zijn zoveel scholen om uit te kiezen. Het is soms een doolhof waarin je moet uitzoeken wat bij je past. Ik had destijds graag iemand gehad die me daarbij hielp. Daarom doe ik dit nu zelf voor anderen”, vertelt de student.

Studenten samenbrengen
Volgens Sarah de Ponti, docent Engels en coördinator van de Global Lounge, vergde de organisatie de nodige voorbereiding omdat alle studenten vrijwillig bijdragen. “Ik heb van tevoren slapeloze nachten gehad, maar als alles eenmaal samenkomt is dat het allemaal waard”, vertelt De Ponti.

Paula Lot, die De Ponti ondersteunt, hoopt dat bezoekers niet alleen een leuke dag hebben, maar ook bruikbare informatie meenemen. Vooral het persoonlijke contact met studenten die in het buitenland hebben gestudeerd kan anderen volgens haar helpen. “En het evenement is drukbezocht en de sfeer zit er goed in. Ja, daar ben ik trots op.”

Op 26 oktober vindt in Eindhoven het volgende evenement plaats, met ervaringsverhalen en workshops rondom verschillende perspectieven. In Sittard staan op 28 oktober verschillende workshops op het programma rondom het thema ‘stappen uit je comfortzone’.

Steffann en zijn partner Bart startten hun zoektocht jaren geleden al - Bron schreef er in 2023 over. Maar erg gemakkelijk is het voor een mannenstel niet om in Nederland via een draagmoeder een kindje te krijgen. Het is verboden om een oproep te doen als wensouder, draagmoeders mogen zich niet aanbieden en er mag door anderen geen verbinding worden gemaakt tussen wensouders en draagmoeders.

Dus wat blijft er dan over? Je verhaal delen en hopen dat je ooit iemand tegenkomt die je kindje wil dragen. Zoeken naar een speld in een hooiberg dus. Maar hoe groot die hooiberg ook is, de speld moet ergens liggen. En dus gaven Steffann en zijn partner niet op. Gelukkig maar, want tweeënhalf jaar geleden leerden ze iemand kennen die met liefde voor hen een kindje op de wereld wilde zetten.

Voor de klas
Ze maakten een afspraak en leerden elkaar kennen. Daarna kwam er nog een ontmoeting, en nog een. “Het klikte”, aldus Steffann, “dus besloten we het avontuur met elkaar aan te gaan.” Vanaf dat moment ging het snel. “Ik weet nog dat ik voor de klas stond toen ik gebeld werd met het nieuws dat ze zwanger was. Ik heb de les meteen laten vallen en ben naar huis gegaan.”

Dat is nu precies een jaar geleden. Ongeveer acht maanden later was het moment daar: op 18 mei kwam de kleine ter wereld. Een jongetje dat de naam Jens kreeg. En zoals dat vaak gaat bij een baby zaten de eerste weken vol slapeloze nachten. Steffann omschrijft die periode als ‘best intensief’, maar gelukkig zat hij thuis, en best lang ook. Dankzij het vernieuwde bijzondere geboorteverlof van Fontys kon de docent tien weken in plaats van de oorspronkelijke zes weken verlof opnemen.

Inmiddels is dat zo geregeld in de CAO, maar Fontys liep hierin voorop. Steffann is naar zijn weten de eerste die er gebruik van maakte. “Die tien weken waren heel fijn en gelukkig had ik daarna ook nog vijf weken zomervakantie, want ik heb geen idee hoe we het anders hadden moeten regelen. Bart kreeg namelijk zes weken en ons kindje kon na drie maanden pas naar de opvang. Eigenlijk is tien weken dus nog te weinig. Vrouwen die bevallen zijn, krijgen er zestien.”

‘Hoort erbij’
Toch was Steffann na tien weken verlof en nog eens vijf weken vakantie ook wel weer klaar om te werken. Hij is nu niet alleen meer de papa van Jens, maar ook weer de collega. Eens in de twee weken neemt hij een dag ouderschapsverlof op, waardoor hij de ene week 40 uur werkt en de andere 32. Dat bevalt goed, ook al levert hij er op twee verschillende vlakken wel iets voor in.

Enerzijds werkt hij minder uren maar blijft de taaklast ongeveer hetzelfde, anderzijds krijgt hij voor zijn verlofdagen 70 procent uitbetaald. “Maar dat hoort erbij”, besluit hij. “Het is naar mijn mening nu heel fijn geregeld bij Fontys, al moet ik daar wel bij zeggen dat ik blij was dat ik die zomervakantie er nog bij ‘kreeg’. Anders hadden we echt een probleem gehad qua oppas. Natuurlijk zou je dan ook al wat ouderschapsuren in kunnen zetten, maar die heb je later in het jaar ook weer nodig.”

Toen Charlotte (23) op haar negentiende aan haar tweedejaarsstage Verpleegkunde begon, was er weinig aan de hand. Ze liep stage op de afdeling cardiologie van een ziekenhuis, waar ze naar eigen zeggen veel leerde. Dat veranderde toen een van haar twee stagebegeleiders met zwangerschapsverlof ging en de praktijkbegeleider van de afdeling haar taken overnam.

“In een tussentijds gesprek kreeg ik ineens te horen dat ik niet op het niveau zat waarop ik op dat moment zou moeten zitten.” Ook haar houding en inzet werden bekritiseerd: ze moest meer vragen stellen en vaker initiatief tonen. “Ik merkte dat ik het niet snel goed kon doen.”

Dat werd volgens Charlotte steeds erger. Zo werd ze in een medicijnkamer apart genomen door de praktijkbegeleider en kreeg ze van hem te horen wat ze allemaal niet goed deed. Meerdere keren per week ging Charlotte huilend en overstuur naar huis.

“Ik wilde heel graag laten zien dat ik gemotiveerd was en dat ik het echt wel kon”, vertelt ze. Ze maakte zelfs extra stage-uren, terwijl ze in die periode ook ziek was geworden. Charlotte ging steeds verder over haar eigen grenzen heen. Uiteindelijk haalde ze de stage wel, maar ‘met de hakken over de sloot’.

Over eigen grenzen gaan
Deze ervaring heeft veel impact op Charlotte gehad. Zelfs tijdens haar derdejaarsstage bleef de angst aanwezig. “Ik durfde geen vragen te stellen en het niet aan te geven als ik iets niet wist.” Volgens Charlotte komt dat vooral omdat je als student in een afhankelijkheidspositie zit met je begeleiders.

Anderhalf jaar na haar stage diende Charlotte, samen met een andere student, een klacht in bij Fontys. Bij de klachtencommissie vertelde ze uitgebreid wat er was gebeurd. Ze kijkt positief terug op de manier waarop Fontys naar haar klacht heeft geluisterd. Wel had ze tijdens haar stage meer steun verwacht van haar docent. “Soms had ik het idee dat ik me richting school heel erg moest verdedigen over de dingen die gebeurden op stage.”

Een jaar geleden is Charlotte afgestudeerd en sindsdien werkt ze als jeugdverpleegkundige op het consultatiebureau waar ze met succes haar derde- én vierdejaarsstage liep. Ze begeleidt nu zelf stagiaires. “Juist omdat ik weet hoe belangrijk een veilige stageplek is, wil ik studenten een leerzame en positieve ervaring geven.”

Vooroordelen
Charlotte vindt dat ze meer te maken heeft gehad met sociale onveiligheid, machtsongelijkheid en een moeizame begeleiding dan met stagediscriminatie. Maar waar ligt die grens? Uit onderzoek van Hogeschool Inholland onder vier hbo-opleidingen blijkt dat stagediscriminatie zich vaak subtiel uit, waardoor studenten moeite hebben om het expliciet te benoemen.

Dat het herkennen van subtiele vormen van stagediscriminatie en micro-agressie belangrijk is, ondervond docent Verpleegkunde Cis Lijten. Lijten werkt al twintig jaar bij Fontys Mens en Gezondheid (FMG) en volgde de basis- en verdiepende workshop Van Stagediscriminatie naar Stagegelijkheid, die Fontys sinds enkele jaren aanbiedt aan medewerkers en werkveldpartners.

Vooraf dacht hij bij stagediscriminatie vooral aan studenten met een buitenlandse achternaam die moeilijk aan een stageplek komen. “Ik ging ervan uit dat dit bij ons instituut niet voorkomt, omdat wij stagiaires actief plaatsen. Tot ik de workshop ging volgen.” Goedbedoelde uitspraken ingegeven door vooroordelen of onwetendheid kunnen ook heel kwetsend zijn, weet hij nu.

Zelf heeft Lijten ook wel eens zo’n opmerking gemaakt. Een studente van Turkse komaf complimenteerde hij omdat ze goed Nederlands sprak, niet wetende dat ze in Nederland was geboren. Dat het hierbij gaat om micro-agressie had de docent zich voor de workshop niet gerealiseerd. “Dit was heel confronterend”, zegt hij. “Je bent je niet altijd bewust van je eigen gedrag.”

Micro-agressie
Volgens Cheryl McDowall van Fontys IDEAS en docent Human Resource Management, gaat het bij de workshops dan ook niet alleen om stagediscriminatie. Ook micro-agressie komt aan bod. Ze noemt als voorbeelden: een stagiair niet meenemen in de pauze of vragen uit welk land diegene écht komt. Het verschil in behandeling tussen stagiaires kan volgens haar een signaal zijn.

“Bewustwording is altijd de eerste stap”, zegt McDowall. Iedereen heeft volgens haar vooroordelen. Wie zich daarvan bewust wordt, kan signalen eerder herkennen en zichzelf of anderen corrigeren. Dat geldt niet alleen voor medewerkers, maar ook voor studenten, zodat ze deze bespreekbaar kunnen maken en eventueel een melding kunnen doen als ze met stagediscriminatie of micro-agressie te maken krijgen.

Gedragsverandering
Fontys organiseert de workshops samen met de gemeente Eindhoven en antidiscriminatiebureau RADAR. Ze zijn bedoeld voor medewerkers en werkveldpartners. Fontys experimenteerde vorig jaar met twee vormen workshops, via open inschrijving en inhousetrainingen, waarbij een instituut zelf deelnemers werft.

Volgens de evaluatie leverde deze aanpak een groter bereik op, evenals meer betrokkenheid en een toename van signalering van stagediscriminatie.

Of de trainingen daadwerkelijk leiden tot minder stagediscriminatie, is volgens McDowall moeilijk vast te stellen. “Het gaat om gedragsverandering. Dat vindt niet van de ene dag op de andere dag plaats.” Wel ziet ze dat sommige instituten na een training vervolgstappen zetten in samenwerking met Fontys IDEAS.

Zo hebben FMG en HRM een module aan het curriculum toegevoegd, zodat studenten stagediscriminatie en micro-agressie beter kunnen herkennen en weten waar ze zich kunnen melden. Ook is de samenwerking met werkveldpartners verbeterd.

Cis Lijten is een van de docenten die sindsdien binnen FMG jaarlijks een workshop geeft aan studenten. Volgens hem hebben studenten in de zorg regelmatig te maken met discriminerende en seksueel getinte opmerkingen en ander grensoverschrijdend gedrag mee. Hij denkt dat er binnen Fontys nog meer bewustzijn mag komen en dat meer instituten hier iets mee zouden kunnen doen.

Geen cijfers
Hoe vaak studenten tijdens een stage te maken krijgen met discriminatie, micro-agressie of ander ongewenst gedrag, is niet bekend. Ook kan Fontys geen aantallen geven van studenten die de afgelopen drie jaar vanwege sociale onveiligheid, discriminatie of ander ongewenst gedrag van hun stageplek zijn gehaald of hun stage voortijdig hebben beëindigd. Dat er geen cijfers worden bijgehouden, betekent volgens Fontys niet dat signalen niet worden opgepakt.

Fontys laat weten dat dergelijke meldingen niet centraal worden geregistreerd ‘op een wijze die het mogelijk maakt hierover instellingsbrede cijfers te verstrekken, omdat vertrouwelijkheid en toegankelijkheid belangrijk zijn’. De focus ligt vooral op het bieden van laagdrempelige toegang tot ondersteuning, het versterken van meldbereidheid en het zorgvuldig opvolgen van signalen. Signalen en ontwikkelingen worden tussen instituten en diensten gedeeld en studentenwelzijn wordt gemonitord.

Daarnaast onderhoudt Fontys actief contact met stageorganisaties. Als daar aanleiding voor is, kan de hogeschool met toestemming van de student contact opnemen met een stageorganisatie. Wanneer een stageomgeving onvoldoende veilig blijkt, kan Fontys bovendien besluiten de samenwerking met een stageorganisatie te heroverwegen of te beëindigen.

Gedeelde verantwoordelijkheid
Een veilige stageomgeving is volgens Fontys een gedeelde verantwoordelijkheid. Stagebegeleiders, studentcoaches en begeleiders op school en de werkplek hebben een gezamenlijke rol in preventie, signalering en ondersteuning. Daar wordt het gesprek structureel over gevoerd. De regie op sociale veiligheid is de afgelopen periode versterkt om de verschillende ondersteuningsstructuren beter met elkaar te verbinden.

Ook de komende jaren zet Fontys verder in op sociale veiligheid. Recent kreeg de hogeschool een subsidie van ruim 446.000 euro vanuit de Regeling Sociale Veiligheid in het Hoger Onderwijs en de Wetenschap. Met het project Samen Cultuur Versterken wil Fontys met studenten, medewerkers en studieverenigingen de sociale veiligheid binnen de onderwijs- en werkomgeving vergroten. Ook de workshops over stagediscriminatie gaan door.

Charlotte diende dus uiteindelijk een officiële klacht in, maar pas anderhalf jaar na haar stage. Daarvoor had ze lange tijd gedacht dat het vooral aan haarzelf lag. “Ik kon er lang niet over praten zonder in huilen uit te barsten”, vertelt ze. Haar belangrijkste boodschap aan studenten die stagelopen: praat erover als iets niet goed voelt en zoek iemand die echt luistert.

Hoofdfoto: Shutterstock. Charlotte staat niet op deze foto.

Op de Global Gender Gap Index, een jaarlijks onderzoek in opdracht van het World Economic Forum, is Nederland opnieuw gedaald op de wereldranglijst. In 2024 was Nederland 28ste, niet al te best maar ook niet superslecht. Dit jaar haalt ons land slechts plek 46, komend van 43 het jaar ervoor.

Een daling mede veroorzaakt doordat andere landen wèl vooruitgang boeken. Dan gaat het vooral over politieke invloed: in andere landen, vooral in Europa, is het aantal vrouwen dat gekozen wordt in een politiek orgaan sneller gegroeid en inmiddels groter dan in Nederland.

Maar een ander punt waarop de emancipatie stokt is het economische vlak. Het gaat wel een tikje beter. Maar Nederland wordt ook hier ingehaald door andere landen. Er valt nog heel wat te verbeteren als het gaat om dezelfde beloning voor hetzelfde werk voor vrouwen en mannen. En ook in leidinggevende functies lopen vrouwen nog altijd achter.

Onderwijzen en ondersteunen
Dan Fontys. De hogeschool had vorig studiejaar meer vrouwelijke dan mannelijke werknemers in dienst: 2.890 om 2.105. Driekwart van de mannelijke medewerkers behoort tot het onderwijzend personeel. Van de vrouwen is dat minder: nog geen zes op de tien, de overige zijn werkzaam bij de diensten. In aantal fte's is daarom het aandeel vrouwen ten opzichte van mannen in het medewerkersbestand relatief kleiner.

In leidinggevende functies lijkt de genderverdeling binnen de instelling redelijk in evenwicht. Verder blijkt uit het jaarverslag van het Fontysbestuur van vorig jaar wel dat er nog steeds sprake is van een klassieke verdeling: het aantal vrouwelijke ‘parttimers’ is nog altijd aanzienlijk groter dan mannelijke.

Gelijke betaling?
Dat alles zegt uiteraard nog niets over de hamvraag: wordt iedereen hetzelfde beloond? De vraag maar eens voorgelegd aan HR&O. “Voor zover we nu kunnen zien, is genderongelijkheid binnen Fontys geen specifiek knelpunt", laat die dienst weten.

“De samenstelling van ons personeelsbestand, de verdeling over functieschalen en eventuele salarisverschillen worden al langer gemonitord. Daarbij blijkt dat verschillen in gemiddeld salaris voor een belangrijk deel samenhangen met de verdeling van mannen en vrouwen over functieschalen en niet zonder meer wijzen op ongelijke beloning voor gelijkwaardig werk.”

Ook dat zegt dus nog niet alles. Het is immers ook nog denkbaar dat vrouwen niet altijd in een hogere functieschaal terechtkomen en hun mannelijke collega's juist wel. Is denkbaar, het is dus niet gezegd dat dit ook echt zo is. En zelfs dan: het zou ook nog te maken kunnen hebben met de genoemde verschillen in functie - onderwijzend of ondersteunend - en/of hoeveel dagen iemand werkt.

De enige vingerwijzing die Bron heeft is een vergelijking die de redactie drie jaar geleden ontving van de toen nog P&O geheten dienst. Die gaf een overzicht van de ontwikkeling in schaalindeling voor mannen en vrouwen van 2007 tot 2023. (zie grafiek)

Uit dat overzicht blijkt dat in die jaren een flinke sprong vooruit is gemaakt. Waar in 2007 het aandeel vrouwen vanaf schaal 12 nog heel klein was, bleek dit vijftien jaar later vrijwel geheel gelijkgetrokken. Wat wel hetzelfde bleef is dat binnen de verhouding man/vrouw in de functieschalen 6 en 7 veruit de meesten vrouw zijn.

Nieuwe wet
HR&O laat weten dat het monitoren van personeel en salarissen niet het enige is dat in het kader van gendergelijkheid wordt gedaan. Er is ook actieve aandacht voor diversiteit en inclusie, via onder andere het Gender Equality Plan en het IDEAS Office. En Fontys bereidt zich voor op de nieuwe wet loontransparantie.

“Die gaat naar verwachting op 1 januari 2027 in. In dat kader brengen we momenteel in kaart welke verplichtingen de wet met zich meebrengt en analyseren we eventuele beloningsverschillen tussen mannen en vrouwen. Op basis daarvan volgt nog dit najaar een plan van aanpak.”

Iedere vier jaar wordt in vrijwel alle Europese landen het HBSC-onderzoek (Health Behaviour in School-aged Children) uitgevoerd onder kinderen tussen de 12 en 16 jaar. Uit dat onderzoekt blijkt volgens het Trimbos instituut dat Nederlandse jongeren veel negatiever zijn gaan denken over homoseksualiteit dan vier jaar geleden.

Waar in 2021 nog ruim 59 procent van de jongeren positief was over homoseksualiteit, is dat in 2025 gedaald naar 36,5 procent. De grootste verandering vindt plaats onder meisjes. Daar nam het percentage af van 78 naar 51 procent. Onder jongens daalde het van 40 naar 22. En dat terwijl de acceptatie de laatste paar jaar eigenlijk juist toenam.

Olievlek
Docent Reinout Heydra schreef in april nog een opinie voor Bron over de afnemende acceptatie van lhbtiq+ onder Nederlandse pubers. “Maar dat de acceptatie zo hard keldert, schokt me. Er is decennialang gewerkt aan bepaalde normalisering en dat is nu in een paar jaar weer volledig afgebroken”, reageert hij op de resultaten uit het onderzoek.

Volgens de docent heeft vooral de media, en sociale media in het bijzonder, daar een groot aandeel in. Denk bijvoorbeeld aan de manosfeer. “Al die anti-krachten krijgen gewoon vrij spel, als een soort olievlek die zich heel vlot uitspreidt. Daar moet actief op gehandeld worden, maar dat gebeurt eigenlijk niet. Sociale media versterkt het effect juist.”

‘Actie nodig’
Ook vindt Heydra, als docentopleider werkzaam bij Fontys Educatie, dat iedereen binnen Fontys de maatschappelijke plicht heeft om zich tegen deze ontwikkelingen te verweren. Na zijn publicatie had hij bijvoorbeeld een gesprek met Joep Houterman, voorzitter college van bestuur, en Martin de Wolf, directeur Fontys Educatie Tilburg.

“Beiden waren ontzettend meedenkend, maar een gesprek alleen of het plaatsen van regenboogvlaggen gaat er niet voor zorgen dat die olievlek krimpt. Daar is actie voor nodig. En ja, Fontys moet zich strategisch opstellen, maar de lhbtiq+-community maakt ook deel uit van Fontys, net als de mensen die daar misschien wat kritischer op zijn.”

Opvoeden en Fontysstudenten
De docent pleit er daarom voor dat iedereen oog heeft voor zijn of haar blinde vlekken. "Want velen vinden de lhbtiq+-acceptatie in woord heel belangrijk, maar als het je niet direct raakt, raakt het ook uit het zicht.” Daar ligt volgens hem ook nog een taak voor alle docentopleiders. “Als de jongere generatie zich hieraan vast blijft houden, geven ze het later ook door aan hun kinderen. En wie zijn de pedagogen die, naast de ouders, de kinderen opvoeden? De docenten.”

Op de vraag of studenten binnen Fontys zich of anderen binnen de opleiding herkennen in de dalende cijfers, zijn een aantal eerstejaarsstudenten Commerciële Economie heel duidelijk. “Iedereen moet gewoon lekker zichzelf kunnen zijn. We merken niet dat iemand in ons jaar moeite heeft met homoseksualiteit of de acceptatie ervan”, laat een van de studenten weten.

Een andere student is het daar mee eens, maar plaatst er wel een kanttekening bij. “De acceptatie moet er absoluut zijn, maar het hoeft ons ook niet opgelegd te worden. Ik denk dat alle Pride-evenementen, regenboog zebrapaden en demonstraties juist bij de jongere generatie intussen de neus uitkomen. Dus laten we vooral gewoon allemaal ons eigen ding doen, zonder iets te forceren.”

Goede gesprekken
Volgens het onderzoek is ook het aantal jongeren dat denkt dat hun homoseksuele of lesbische klasgenoten open kunnen praten over hun geaardheid gedaald van 60 naar 45 procent. Daar hebben ze binnen de opleiding Vastgoedkunde in ieder geval geen probleem mee, weten derdejaarsstudenten Sil en Lucas. “Een aantal van onze medestudenten zijn homo of lesbisch, en daar wordt juist gewoon over gepraat. Zij zijn niet per se anders dan wij omdat ze op hetzelfde geslacht vallen.”

Sil vindt dat de huidige generatie jongeren sowieso een beetje verpest is. “Velen zitten op een fatbike, hangen ’s avonds buiten en brengen heel veel tijd door op sociale media.” Lucas: “Ik denk dat er ook steeds meer religieuze invloeden zijn, bijvoorbeeld bij jongeren vanuit de moslimcultuur. Daar wordt homoseksualiteit niet geaccepteerd. Dat was binnen het Christendom ook nog zo, maar daar lijkt het nu eerder oké.”

Derdejaars International Communication Management-student Alexandru ziet ook geen enkele problemen binnen zijn studie, of op campus Rachelsmolen. “Het is een plek waar iedereen mag zijn wie hij of zij wil zijn. We zijn natuurlijk wat meer volwassen en laten ons niet snel beïnvloeden. Dat is bij de jeugd anders, die worden nogal snel meegetrokken door anderen, zowel online als door de omgeving. Maar hier doet iedereen vooral z’n eigen ding.”

Fontys Pride
Volgens een woordvoerster van Fontys Pride, de community die zich instellingsbreed inzet voor LHBTIQIA+-studenten en -medewerkers, zijn er geen harde cijfers te overleggen als het gaat over het af- of toenemen van de acceptatie rondom homoseksualiteit binnen Fontys. “Maar dit nieuws onderstreept wel eens te meer het belang van onze community. Want iedereen verdient een veilige onderwijsomgeving waarin je jezelf kunt zijn en optimaal kan leren.”

“Ik was op zoek naar een land met een hoog onderwijsniveau waar ik in het Engels kon studeren”, vertelt een internationale student aan Nuffic, de internationaliseringsorganisatie voor het onderwijs. “Nederland was dan een vrij voor de hand liggende keuze.”

Deze student is een van de 130 duizend die een hbo- of wo-opleiding in Nederland volgen. Aan de universiteiten komt 27 procent van de studenten uit het buitenland, aan de hogescholen is dat 9 procent. Waarbij Fontys met 6.000 buitenlandse studenten met afstand de hogeschool is met de meeste internationale studenten, meer nog zelfs dan sommige universiteiten.

Goed en goedkoop
Maar waarom komen ze hierheen? Met een vragenlijst en nadere gesprekken wilde Nuffic daar een vinger achter krijgen. Ongeveer 300 buitenlandse studenten werkten aan het onderzoek mee.

De uitkomsten daarvan zijn vrijwel identiek aan de serie die Bron publiceerde, en waarmee we ook dit studiejaar doorgaan, over de internationale studenten bij Fontys.

Er is in Nederland een groot aanbod van Engelstalige opleidingen, zeggen ze tegen Nuffic. Die opleidingen staan ook nog eens hoog aangeschreven en vergeleken met veel andere landen is het collegegeld laag.

Ook vinden de studenten het prettig dat Nederlanders gemakkelijk Engels spreken. Ze menen bovendien dat de kwaliteit van leven hier goed is: ze noemen bijvoorbeeld de veiligheid, maar ook de prettige balans tussen werk en privé.

Visum
Voor de meesten was Nederland de eerste keuze. Eén op de vijf had eigenlijk naar een ander land gewild. Zo wilde een deel liever naar het Verenigd Koninkrijk, maar gedoe met visums en hogere collegegeldtarieven zorgden ervoor dat ze toch voor Nederland kozen.

Er zijn ook redenen waarom ze weleens twijfelen of ze naar Nederland wilden komen, zoals het grote woningtekort: zeven op de tien studenten noemden dit aspect. Later bleek het vinden van een kamer vaak nóg moeilijker dan verwacht.

Ook merkten velen pas toen ze eenmaal hier waren dat de beheersing van de Nederlandse taal toch wel belangrijk is voor het dagelijkse leven. Met name in het sociale leven en bij het vinden van een (bij)baan blijkt het een uitdaging.

En natuurlijk zijn er ook ronduit teleurgestelde studenten. Bij meer dan tien procent kwamen de verwachtingen van Nederland niet overeen met de werkelijkheid. Ze voelden zich niet altijd welkom en kregen soms zelfs met discriminatie te maken. Dat komt misschien ook door de sfeer in de politiek, overwegen ze.

Politiek
De politiek staat inderdaad sceptischer tegenover internationalisering dan vroeger. Het vorige kabinet wilde het aantal internationale studenten terugdringen en bepaalde opleidingen dwingen om weer in het Nederlands te gaan lesgeven.

Het huidige kabinet biedt weer iets meer ruimte voor internationalisering, tot op zekere hoogte. Universiteiten en hogescholen hebben beloofd dat ze de komst van buitenlandse studenten zelf in goede banen leiden.

Of Lotte van Strien-Muller, Ida Damen, Sandra Bedaf en Pauline van den Berg bewust de afgelopen week hun nagels niet hadden geknipt, is nog de vraag. Maar ze hadden ze donderdagmiddag hard nodig om twee citaten van de trap te krabben. Citaten van Gordon Gecko en Jay-Z werden weggehaald. 

In plaats daarvan staat nu in witte letters op de bovenste trede van de houten trap een citaat van Michelle Obama: ‘People who are truly strong lift others up. People who are truly powerful bring others together’.

‘Onvoorstelbaar’
Een half jaar geleden werd al een quote van Sheryl Sandberg uitgeprint en ‘stiekem’ op de trap geplakt: ‘In the future there will be no female leaders. There will just be leaders’. Nu is Sandberg (voormalig grote baas van Facebook) geen onbetwist figuur en haar werk al helemaal niet. Maar het citaat vinden de actievoerende medewerkers wel een goeie. 

“Het is toch onvoorstelbaar dat iemand destijds deze quotes heeft uitgekozen en niet heeft bedacht dat het allemaal mannelijke rolmodellen zijn die zijn uitgekozen? Misschien is dat niet bewust gebeurd. Maar ik weet zeker dat het veel eerder was opgevallen als het allemaal citaten van vrouwen waren geweest”, aldus Van Strien-Mulder.

Bewustzijn prikkelen
De vier Fontysmedewerksters - de vijfde ‘inclusiviteitsmusketier’ Willemijn Pouwels kon er vandaag niet bij zijn - willen met hun actie het bewustzijn van studenten en medewerkers prikkelen. Zij zien dit als een noodzaak, vooral in een tijd waarin de manosphere oprukt en inclusiviteit door alles wat met name op social media gebeurt steeds meer onder druk staat.  “Het zijn maar kleine prikjes. Dat is heel bewust. Na de zomervakantie gaan we er ook mee door.”

En nee, dat zullen niet per se weer nieuwe stickers op de trappen zijn. De dames broeden nog op andere acties.

Marlou Heskes verbaast zich daarover, omdat ze meer dan zes jaar geleden veel tijd en energie stak in het geven van advies over de invulling van R10. Dat deed ze toen nog onder de vlag van Student+, een initiatief voor studenten met een ondersteuningsbehoefte, waaronder ook neurodiverse studenten of studenten met lichamelijke en/of psychische klachten.  

“Wij hebben destijds een onderzoek geïnitieerd waarbij we onderzochten wat studenten nodig hebben om te ontprikkelen. We waren op zoek naar de ideale prikkelarme ruimte”, vertelt Heskes. In die hoedanigheid werd ze gevraagd om advies te geven over de invulling van het toen nog te bouwen R10. “Uit ons onderzoek kwamen drie kernpunten: daglicht, frisse lucht en planten. Die feedback hebben we doorgegeven, maar daar is niks mee gedaan. Helemaal niks.”  

Open ruimtes
Voor de bouw van de drie nieuwe gebouwen is ze niet gevraagd, maar ook daar hoort ze nu dezelfde geluiden van medewerkers en studenten: veel prikkels, vooral voor mensen met neurodivergentie. Collega’s Ilonka van der Sommen en Ralinka Voermans, die zich net als Heskes inzetten voor neuro-inclusie binnen Fontys, ervaren en horen dat ook. Ze spreken allebei van grote, open ruimtes waar veel licht is, maar ook geluidsoverlast heerst. In lokalen is het vaak warm en bovendien zijn ze klein, waardoor je minder kunt doen aan prikkelregulatie omdat het snel vol is. [Tekst gaat verder onder de foto's]

“Wat ik fijn vind aan de gebouwen, is dat er veel licht is van buiten”, zegt Voermans over R11, R12 en R13. “Al ken ik ook veel mensen die diezelfde hoeveelheid licht juist heel intens vinden. Daarnaast is het soms ook lastig om een fijne werkplek te vinden waar je rustig kan zitten omdat veel werkplekken aangesloten zitten op de open ruimtes. In R13 kun je letterlijk de gesprekken op de verdieping boven je horen. Dat is best intens. Natuurlijk zijn er wel wat lokaaltjes waar je rustig kunt zitten, maar die zijn vrijwel altijd volgeboekt.”  

Ze denkt dat de gebouwen met de beste intenties ontworpen zijn, maar dat de uitwerking ongelukkig heeft uitgepakt. “En ik denk ook dat er best wel wat mogelijkheden zijn om daar iets mee te doen”, vervolgt ze. Haar collega's bedachten daar een oplossing voor: ze wilden een community-ruimte creëren waar studenten zich rustig kunnen terugtrekken. “Maar daar wordt niet lekker in meegewerkt. Het plan ligt bij de facilitaire dienst en blijft daar waarschijnlijk ook liggen.” Een andere oplossing zou volgens haar kunnen zijn dat je de vele open stukken die de gebouwen kennen, afsluit zodat je meer stille werkruimtes creëert.  

Afwegingen maken
Van der Sommen ziet net als Voermans zowel voor- als nadelen in de drie nieuwste gebouwen. “Terwijl ik met jou praat, zit ik in een kleine ruimte in R13. Daar is vloerbedekking en er zijn screens die je naar beneden kunt doen om het licht te dempen”, zegt ze. “Maar er zijn ook veel open ruimtes die qua geluid, geur en visuele prikkels heftig zijn. Dat is bijvoorbeeld het geval in de grote hallen van R12 en R3. Het zijn publieke ruimtes en dus zijn ze toegankelijk voor iedereen. En daar moet ook rekening mee gehouden worden; je hebt mensen die snel gevoelig zijn voor prikkels, maar je hebt ook mensen die juist prikkels nodig hebben. We richten ons veel op overprikkeling, maar voor de onderprikkelde mens zijn die open ruimtes heel goed.”  

Ze snapt dus dat er afwegingen gemaakt moeten worden. En dat er in de gebouwen een balans moet zijn van prikkelarme en open ruimtes. “In plaats van alles opnieuw te doen, kunnen we het beter op een andere manier aanpakken. Ik vraag me af in hoeverre medewerkers bekend zijn met de stille plekjes. Want als zij daar weet van hebben, dan kunnen ze die informatie ook doorgeven aan anderen. Mijn oproep zou dus zijn om de mogelijkheden kenbaar te maken aan docenten en studenten. Gebouwen kunnen we niet veranderen, maar we kunnen wel aanpassingen doen en laten zien wat er wél is.” [Tekst gaat verder onder de foto's]

Balans zoeken
De dienst Vastgoed & Facilitair laat desgevraagd weten dat er bij het ontwerp van de nieuwe onderwijsgebouwen rekening is gehouden met uiteenlopende gebruikersbehoeften, waaronder aspecten zoals licht, geluid, indeling, flexibiliteit van ruimtes en ontmoeting. “Tegelijkertijd geldt dat dit openbare gebouwen zijn, die door verschillende gebruikersgroepen en voor diverse doeleinden worden gebruikt. Dat betekent dat er altijd een balans moet worden gevonden tussen rust, interactie, toegankelijkheid en efficiënt ruimtegebruik. Volledige afstemming op alle individuele prikkelgevoeligheden is daarbij helaas niet haalbaar”, klinkt het. 

Ook zegt de dienst dat neurodiversiteit en prikkelervaring belangrijke aandachtsgebieden binnen de leer- en werkomgeving zijn, en dat inzichten uit onderzoek en signalen van medewerkers en studenten ‘waardevolle input zijn’ om de inrichting en het gebruik van ruimtes waar nodig te verbeteren. “De ervaringen uit deze gebouwen en huidige signalen helpen om dit onderwerp blijvend onder de aandacht te houden en waar mogelijk mee te nemen in toekomstige (her)inrichtingen en ontwikkeling van nieuwe gebouwen, waarbij opnieuw wordt gezocht naar een zo goed mogelijke balans voor een brede groep gebruikers.” 

De kennissessie was een samenwerking tussen Fontys Vitaal en de Workspace Vitality Hub en ging over neurodiversiteit op de werkvloer. Lisanne Bergefurt, assistent professor aan de TU/e, deelde haar bevindingen over haar onderzoek dat gericht is op dit onderwerp. Ze vertelde waar mensen met neurodivergentie tegenaan lopen op de werkvloer, wat er goed gaat, maar ook wat er niet goed gaat.

Ook twee medewerkers van Fontys, Monica Sontrop en Loes Pullens, kwamen aan het woord door hun persoonlijke ervaringen met prikkels op de werkvloer te delen. En Floortje Zwaal, student Medisch Beeldvormende en Radiotherapeutische Technieken, deelde de resultaten van haar afstudeeronderzoek. 

Stappenplan
In een gesprek met Bron vertelt Floortje dat er steeds meer organisaties en bedrijven zijn die niet weten hoe ze neurodiversiteit op de werkvloer aan moeten pakken, terwijl er op veel plekken toch vaak werknemers zijn die last hebben van prikkels.   

Floortje zocht uit welke prikkels er op de werkvloer zijn en welke oplossingen daarvoor geboden kunnen worden. De uitkomsten daarvan bundelde ze in een soort handleiding met daarin een stappenplan, waarbij de ervaringen in gebouw R11 als uitgangspunt werden gebruikt. “Het aantal prikkels is daar heel groot”, vertelt Floortje. “Ik heb verschillende medewerkers gesproken die er allemaal last van hebben. Stuk voor stuk geven ze aan dat het geluid heel extreem is, vooral op hun afdeling.” 

Medewerkers hebben bijvoorbeeld last van lawaai van mensen die de trap op en af lopen. Maar ook van visuele prikkels, drukte op de afdeling, temperatuur, de luchtkwaliteit en geuren vanuit de kantine, die mensen met neurodivergentie heel overheersend en daardoor storend kunnen vinden. “Er kunnen dan klachten ontstaan als stress, vermoeidheid en andere fysieke en mentale klachten”, aldus Floortje.   

Snel afgeleid
Monica Sontrop en Loes Pullens ervaren dat ook. Monica werkte in een initiërende rol mee aan het onderzoek van Floortje, maar ook als ervaringsdeskundige. “Ik heb het vermoeden dat ik ADD heb, waardoor ik in sommige omstandigheden extreem snel ben afgeleid. Dat kan aan verschillende dingen liggen, zoals veel beweging of geluid om me heen. Soms zonder ik me dan af op plekken waar je even alleen kunt zitten, maar die zijn er niet zoveel. Niet genoeg althans voor het aantal mensen dat er behoefte aan zou hebben. Uit onderzoek is gebleken dat ongeveer 10 procent van de medewerkers te veel prikkels ervaart. Ik vind dat nog een onderschat getal.”  

Loes Pullens herkent zich in de klachten van Monica. Pullens heeft een vorm van autisme en vindt het daardoor lastig om in grote, open ruimtes te werken. “Ik werk in een grote ruimte waar ik gelukkig wel in een hoek gepositioneerd zit. Maar als ik met mijn buurman aan het praten ben en er aan de andere kant van de ruimte andere mensen aan het overleggen zijn, dan kan het snel te veel worden. Daarnaast zijn te felle lichten ook niet prettig.” Ze zou om die reden liever minder grote kantoortuinen zien en meer kleinere ruimtes.  

Kleine aanpassingen 
Het zal lastig zijn om de problemen helemaal op te lossen omdat de bestaande Fontys-gebouwen nou eenmaal niet opnieuw gebouwd zullen worden. Maar er zijn wel kleine aanpassingen mogelijk. Ook daar deed Floortje onderzoek naar. “Ze zullen het probleem nooit helemaal weghalen, maar ze kunnen de werkplek wel beter maken. Je kunt bijvoorbeeld denken aan geluiddempende wanden. Een andere student is bezig met het maken van een prototype daarvan, dat daadwerkelijk gebruikt zal worden.”  

Monica hoopt dat oplossingen zoals deze er meer zullen komen, maar weet ook dat de huidige financiële stand van zaken daar misschien niet alle ruimte voor biedt. “Ze hadden er beter vooraf wat beter over na kunnen denken", zegt ze.

Pullens hoopt vooral op meer begrip bij collega’s. “De onwetendheid en het onbegrip bij collega’s is een groot issue”, vindt ze. “Als meer mensen zouden begrijpen wat er speelt bij mensen met neurodivergentie, dan zou het ook makkelijker worden om even ergens anders te gaan zitten. Ook al zouden er wél genoeg ruimtes zijn om je in terug te trekken, het moet door anderen wel geaccepteerd worden. En dat gebeurt nu niet altijd.” 

Er studeren te weinig vrouwen aan de opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie van de TU Delft, erkent het College voor de Rechten van de Mens, een instantie die over allerlei kwesties rond discriminatie en racisme oordeelt. Laat de opleiding in de selectie meer kans geven aan vrouwen, is het advies.

De TU Delft had het college om een oordeel gevraagd: zou je in de selectie voor de populaire technische opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie een voorkeursbeleid voor vrouwen mogen voeren? Mag je 30 procent van de plaatsen voor vrouwen reserveren? Zo’n beleid betekent een direct onderscheid op grond van geslacht. Dat mag alleen in uitzonderlijke gevallen.

Volgens de universiteit zou het goed zijn voor het ‘studieklimaat’ als er meer vrouwen aan de opleiding studeren, want de huidige vrouwen krijgen te maken met “genderstereotyperingen”, oftewel vooroordelen en seksistisch grapjes. Dat verandert misschien als ze straks met meer zijn. Nog een voordeel: dan komen er op termijn ook meer vrouwelijke docenten in de staf.

Wel selectie
De instroom van vrouwelijke studenten ligt de afgelopen jaren rond de twintig procent. Dat zijn er dus te weinig, vindt de opleiding, gezien het aantal vrouwelijke scholieren met een geschikt vakkenpakket.

In het gewenste beleid moeten vrouwen overigens gewoon de selectie doorlopen. Het gaat om een voorkeur bij gelijke geschiktheid. Met andere woorden, als een man en een vrouw even goed zijn, krijgt een vrouw de voorkeur boven een man. Het College ziet daar geen problemen in.

Twee jaar geleden werd de Delftse opleiding luchtvaart- en ruimtevaarttechnologie nog teruggefloten toen zij zo’n voorkeursbeleid voor vrouwen wilde invoeren. De Inspectie van het Onderwijs liet toen weten dat het volgens de wet niet mocht. Het College denkt daar dus anders over.

Verstrekkende gevolgen
Je moet het alleen wel netjes regelen, ook bij het inspectietoezicht. Het College beveelt de minister van Onderwijs aan om te onderzoeken hoe voorkeursbeleid mogelijk kan worden gemaakt “binnen de huidige kaders” van de wetgeving.

Als de minister het advies opvolgt, kan dat verstrekkende gevolgen hebben: opleidingen kunnen dan vaker een voorkeursbeleid gaan voeren voor ondervertegenwoordigde groepen. Dat kunnen vrouwen zijn, maar misschien ook studenten met een niet-westerse migratieachtergrond of studenten zonder hoogopgeleide vader of moeder.

Momenteel doet ongeveer één derde van de nieuwe eerstejaarsstudenten niet mee aan de Purple-introductieweek. Dat kan meerdere redenen hebben; misschien omdat ze niet willen drinken, misschien omdat ze het te veel en te luidruchtig vinden. Maar wat de oorzaak ook is: Purple-projectleider Nicolette Koot hoopt dat ook deze groep in de toekomst naar Purple komt, en zij wil daarvoor zorgen door het programma uit te breiden met meer inclusieve en prikkelarme onderdelen. 

Maatschappelijke ontwikkeling
Achter de schermen wordt al langer aan een aangevuld Purple-programma gewerkt. Dit jaar kon daar vaart achter worden gezet dankzij hulp van studenten, de 35 opleidingscommissies van Fontys én This Affects, het evenementenbureau waar Fontys dit jaar voor het eerst mee samenwerkt. Stuk voor stuk kregen zij van Koot het verzoek om na te denken over programmaonderdelen voor studenten die naast het feesten ‘ook af en toe een stapje opzij willen doen’. Met minder prikkels, meer plekken om tot jezelf te komen waar de nadruk minder ligt op feesten en het drinken van alcohol. 

“Dit is een maatschappelijke ontwikkeling die al langer loopt en waar universiteiten al twee jaar in voorop lopen”, zegt Koot. “Goed voorbeeld doet volgen." 

Type student
Samen met studenten zijn er zes persona’s ontwikkeld die de typische eerstejaars in grote lijnen moeten omschrijven. De één gericht op food, de ander bijvoorbeeld op sport, creativiteit, muziek, innovatie of een mix daarvan.

Nieuw dit jaar bij Purple zijn de City Tours die op deze zes persona’s zijn ingericht. Koot: “Voor elk type student hebben we tijdens de stadsdagen speciale routes uitgestippeld. Als je voor de Chill Tour kiest, krijg je een route met mellow hotspots. Kies je voor sport? Dan ga je langs sportieve hotspots in één van de vijf lesplaatsen: Eindhoven, Tilburg, Venlo, Sittard of Den Bosch.”

In Tilburg wordt de City Tour dit jaar voor het eerst ontwikkeld voor alle Tilburgse onderwijsinstellingen: naast het hbo haken dus ook de universiteit en het mbo aan. In Venlo gebeurt hetzelfde tijdens de Venlo Introduction Day.

Purple Festival
Andere toevoeging die voor meer inclusiviteit zorgt, is de extra relax zone op Purple Festival. Vorig jaar was er een chill zone en die komt er nu weer, maar daarnaast zal er áchter de chill zone ook nog een relax zone gebouwd worden. Een soort chill zone 2.0 met zitzakken, lounge-elementen en kleine sfeervolle tenten die als prikkelarme ruimte worden ingericht. Het wordt een plek waar studenten comfortabel kunnen plaatsnemen, ontladen en weer tot zichzelf kunnen komen. Inclusief koptelefoon met rustgevende geluiden of misschien zelfs een vertoning van een natuurdocumentaire op de achtergrond.

Safety Hubs
Tot slot krijgt Purple zowel tijdens de stadsdagen als op het festival ‘Social Safety Hubs’, speciaal voor studenten die zich sociaal onveilig voelen of behoefte hebben aan ondersteuning. Al zijn ze er ook voor studenten die simpelweg even op zoek zijn naar een beetje ontprikkeling en rust. 

De hubs zijn geen hokjes of containers waar studenten binnen kunnen lopen, maar speciaal daarvoor opgeleide mensen die in opvallende kleding zullen rondlopen. “Of er veel gebruik van gemaakt zal worden, dat moeten we nog zien. Maar we willen er toch zeker wel in voorzien voor áls de vraag er is.”

Het gaat nogal niet goed met de sociale acceptatie van lhbtiq+ onder Nederlandse pubers. Zo groeit op middelbare scholen de laatste jaren de weerstand rondom Paarse Vrijdag, de jaarlijkse dag om te laten zien dat je lhbtiq+-acceptatie en inclusiviteit steunt. Deze dag, juist bedoeld om te laten zien dat iedereen erbij hoort, leidt inmiddels op driekwart van de deelnemende scholen tot verdeeldheid. 

Ook van de resultaten van een recent onderzoek onder 31.000 middelbare scholieren word je niet vrolijk. Meer dan vier op de tien scholieren vinden dat mensen met een andere seksuele geaardheid niet gelijk zijn. En nog maar een derde van de scholieren in dit onderzoek is voor het vieren van Paarse Vrijdag.

Onvoldoende
Nu zijn scholen per wet verplicht om via burgerschap leerlingen te helpen om respectvol om te gaan met mensen die anders zijn, na te denken over gelijke rechten en discriminatie en actief bij te dragen aan een inclusieve samenleving. De conclusie is dat het voortgezet onderwijs als geheel niet voldoet, en een Onvoldoende verdient. En bovenstaande zijn de cijfers tot 2024, dus de ontwikkelingen van de laatste, turbulente jaren zijn niet eens meegenomen.

Perfecte storm
Bedenkingen over lhbtiq+ vanuit religieuze hoek is een bekende en stabiele factor. Verraderlijk is de sterke opkomst van de manosfeer-ideologie. Onder het mom van definitieve duidelijkheid verschaffen over wat precies mannelijkheid is, wordt vooral veel geld verdiend en macht verkregen. Deze groep is relatief klein, maar de invloed via de ongereguleerde online wereld is groot, en de uitwerking op met name puberende jongens is enorm. 

We ervaren nu dat de combinatie van de manosfeer en bepaalde religieuze overtuigingen aantoonbaar leidt tot minder empathie voor lhbtiq+-personen, tot actieve tegenstand tegen lhbtiq+-rechten of zichtbaarheid. Daar staan we dan met de mooi geformuleerde burgerschapsdoelen en alle goede intenties.

Deze tendens in combinatie met het niet onderkennen van de risico’s voor het individu en de maatschappij, de bijkomende passieve houding en het uitblijven van noodzakelijke en doelmatige tegenwicht, maakt dat we zitten in een perfecte storm met groeiende windkracht. De directe stormschade - die geaccepteerd lijkt te worden - is onder andere gemankeerde persoonsvorming, verhoogde mate van pesten en geweld, meer depressieve gedachtes en hogere percentages zelfmoordgedachtes en –pogingen van lhbtiq+-tieners.

Een groeiende homofobie onder een deel van de jongeren heeft ook ondermijnende gevolgen op de langere termijn voor de maatschappij. Verminderende sociale acceptatie tast het draagvlak aan voor de nu nog overeind staande wettelijke bescherming van lhbtiq+-personen. Zo is het vandaag groot feest want het is precies 25 jaar dat paren van gelijk geslacht mogen trouwen in ons land. Nu nog wel.

Verantwoordelijke Fontys
Ben je als Fontys niet medeverantwoordelijk voor de afname van acceptatie als je slechts passief steun betuigt, en niet op macroniveau de institutionele mogelijkheden en kracht inzet om te bewaken en beschermen van wat we vanuit onze eigen visie Fontys for Society belangrijk vinden? 

Daarnaast zijn we de grootste lerarenopleider van Nederland, dus zouden we nationaal agendabepalend en – mesoniveau – regionaal ook als voorbeeld ondersteunend moeten zijn voor de leerlingen en medewerkers in het werkveld. Op microniveau hebben we de meeste invloed, want met ons gedegen curriculum leiden wij de docenten op die de Onvoldoende voor de burgerschapsopdracht op korte termijn moeten gaan keren.

Van defensief naar offensief
Omdat de afname van lhbtiq+-acceptatie in het voortgezet onderwijs zo zichtbaar en urgent is, de consequenties zo groot zijn en onze invloed zo voor de hand liggend is, zullen we binnenkort vast verrast worden door een geweldig, strategisch en meerdimensionaal Fontys-plan. Vandaag, op het 25-jarig ‘iedereen mag trouwen’-jubileum zou een symbolisch mooi en urgentie invoelend moment daarvoor zijn.

Precies een jaar geleden vond de kick-off van WAVE plaats, een ontwikkelplek waar (veelal neurodivergent) talent samenkomt om leeractiviteiten te creëren die ervoor moeten zorgen dat het neurodivergente brein beter begrepen wordt. Onder hen bevinden zich zowel studenten en medewerkers van Fontys als scholieren, andere studenten (van mbo, hbo en wo) en mensen uit het werkveld. Twee van de betrokken Fontysstudenten zijn Marije Amting en Sander Lalkens.  

“Ik was naast mijn studie op zoek naar iets extra’s”, vertelt Marije over haar keuze om zich aan te sluiten bij WAVE. “Ik ben zelf ook neurodivergent, dus mede om die reden leek WAVE me een mooi project om aan mee te werken.” Sander zit met een dubbele rol bij het project: deels als WAVE-lid dat meedenkt aan nieuwe leeractiviteiten, deels voor zijn onderzoek voor zijn master Strategische Communicatie.   

Eerste resultaten  
Beide studenten zijn in januari gestart aan de tweede ronde van WAVE. Er zijn er elk jaar twee; de eerste eindigde vlak voor het nieuwe jaar. Dat betekent dus dat de eerste resultaten van het WAVE-initiatief nu zichtbaar zijn. Projectleider Manon Krabbenborg is er enthousiast over. “Misschien wel de belangrijkste opbrengst is het gevoel van ‘erbij horen’, dat al onze WAVE-leden ervaren”, stelt ze. “Ze voelen allemaal dat ze zichzelf mogen zijn en zich mogen laten horen.”  

Maar ook andere opbrengsten laten zich zien. Ten eerste wordt de WAVE-community groter en groter. Met leden vanuit Fontys, maar ook ver daarbuiten. Volgens Krabbenborg komen er regelmatig reacties binnen van organisaties of bedrijven die graag iets met neurodiversiteit willen doen, met daarbij de vraag of WAVE iets voor hen kan betekenen. “We werken aan een Leven Lang Ontwikkelen-aanbod en geven workshops bij zowel bedrijven als onderwijsorganisaties. De sneeuwbal wordt steeds groter; we komen echt op allerlei plekken door het hele land.”   

Obstakels overwinnen 
Concretere voorbeelden zijn er ook al. Tijdens elke ronde wordt er gewerkt aan leeractiviteiten die niet alleen voor meer begrip rondom neurodiversiteit moeten zorgen, maar ook voor het opbloeien van scholieren en studenten, plus meer inclusief gedrag van docenten en werkveldprofessionals. In het eerste half jaar is daar onder andere het idee voor een spel uitgekomen, vertelt Marije: “Dat was een bordspel waarbij je als speler allerlei obstakels moet overwinnen die iemand met ADHD tijdens het doen van een studie tegen kan komen.”  

Een interessant spel, zegt ze, voor vooral docenten. Want hiermee gaan zij hopelijk beter inzien hoe het is (en frustrerend het kan zijn) om al die obstakels te moeten doorstaan. Het moet voor meer begrip zorgen, precies waar WAVE voor staat. Sander: “Het is heel frustrerend om te zien dat er nog steeds zo’n groot stigma rondom neurodiversiteit hangt, terwijl dat helemaal niet zo hoeft te zijn.”  

Met WAVE moet dat stigma langzaam maar zeker verdwijnen, en dat is een doel waar nu al een jaar keihard aan gewerkt wordt. De komende jaren – er is een subsidie van 4,5 jaar – worden daar meer stappen in gezet. “Ik hoop dat we onze golf steeds groter kunnen maken”, zegt Krabbenborg. “Dat steeds meer mensen ons weten te vinden en dat het begrip groter wordt. Want daar begint het mee.”  

Foto bovenin: Joep Houterman bij de kick-off van WAVE

Het is de week van de circulaire economie van 19 tot en met 27 maart. Ook bij Fontys besteden we hier op verschillende lesplekken aandacht aan, in de vorm van lezingen en workshops. Ook werd onlangs bekend dat Fontys onderdeel uitmaakt van twee toegekende Goldschmeding-projecten, waarbinnen een menswaardige economie in economie-onderwijs centraal staat. Daarnaast werd onlangs de Tilburgse dependance van de Green Office geopend. Kortom: er is een grote aandacht voor de niet-profit kant van onze economie binnen Fontys.

Je zou kunnen zeggen dat de aandacht op de niet-financiële prestatie van onze economie kleeft aan een achterhaalde discussie. We weten toch allang dat een economie die zich uitsluitend richt op verdienvermogen niet leidt tot een hele gezellige of leefbare samenleving? We hebben toch al keer op keer aan den lijve ondervonden wat er gebeurt wanneer we geen aandacht hebben voor duurzaamheid en menswaardigheid?

Als de sociale kwestie in de periode voor de Eerste Wereldoorlog, het Brundtland-rapport uit 1987 of de financiële crisis rond 2008 ons niet echt wat leren, wat dan wel? Laten we wel wezen: er wordt op deze terreinen vooruitgang geboekt. Zeker. Maar welke klimaatdoelen we ook stellen: we halen ze niet. En hoe hard we ook roepen dat we gelijkheid willen promoten: kloven worden eerder groter dan kleiner, zeker wanneer het gaat om inkomensverdeling.

Wat verwachten we eigenlijk van een hbo-instelling wanneer het aankomt op deze ‘larger than life’ vraagstukken? Wat verwachten we eigenlijk van onze nieuwe generatie (economie)studenten? Laten we om te beginnen eens stoppen met het optuigen van een rationele, compliance gerichte ethische kerstboom, en dit door te geven aan onze studenten.

We hebben sterk de neiging om ethiek, duurzaamheid of menswaardigheid te vertalen naar overzichtelijke indicatoren waar je aan de hand van een afvinklijstje aan kunt voldoen. Denk daarbij op de eerste plek aan wetgeving. Maar het is een illusie om te denken dat wetgeving alleen, met al haar onvolkomenheden en soms weinig aansluitend op moderne ontwikkelingen, een eerlijkere, rechtvaardigere of duurzamere wereld gaat opleveren. Daar is wat anders voor nodig: een intrinsieke drijfveer van mensen en organisaties om verantwoordelijkheid te nemen ten opzichte van elkaar en onze planeet. 

Morele kerstboom
Tegelijk lijkt het soms alsof we erg ons best doen om die intrinsieke motivatie niet te hoeven aanboren. We zijn binnen organisaties eerder geneigd om naast wetgeving aanvullende criteria te formaliseren. Denk aan een code of conduct, het instellen van de rol van een ethical officer of commissie, een ethische richtlijn etcetera. In wezen lijkt dit vaak op een soort top down ‘add on’ op wetgeving, waarin ethiek wederom een soort afvinklijstje wordt, met soms een schaduwadministratie van performance indicatoren die erg ver af staan van wat er werkelijk gebeurt. Een morele kerstboom waarbij we door de ballen de boom niet meer zien.

Het lokt bovendien uit dat mensen zelf niet meer nadenken over wat ze ethisch handig vinden, maar vooral bezig zijn te voldoen aan opgelegde spelregels in een opgelegd jargon. Ook zien we helaas dat er een dunne scheidslijn is tussen ethiek en marketing bij organisaties met een winstoogmerk. Greenwashing en socialwashing liggen dan sterk op de loer.

Wat we in mijn ogen het beste kunnen doen is onze (economie)studenten niet de taal van de ethische kerstboom aanleren, maar vooral een eigen taal helpen ontwikkelen waarin ze hun ethische verhaal willen vertellen. Hierbij zou een sterke focus moeten liggen op ethische sensitiviteit: snap ik waar mijn ethische opvattingen (welke dan ook) vandaan komen, en hoe deze zich verhouden tot de opvattingen van anderen? Kan ik op een veilige manier een ethische dialoog aangaan met die ander, en juist de wrijving met die ander opzoeken? Kan ik lering trekken uit dat schurende, en dit ten goede laten komen aan nog betere en creatievere ideeën?

Oefenen
Dit vraagt nogal wat van studenten. Het vraagt ook veel van docenten. Het vraagt in ieder geval dat ze geen morele of paternalistische toon aanslaan wanneer ethische kwesties besproken worden. Het vraagt dat ze zich niet uitsluitend richten op-top-down modellen en criteria (leuk, SDGs, maar geen oplossing in deze context). Het vraagt juist samen met studenten de ethische dialoog iedere dag te oefenen. Het vraagt ook dat ze niet de ethische kwestie uit de weg gaan uit angst voor ‘woke’ beschuldigingen, handelingsverlegenheid of gebrek aan ethische kennis. Iedereen doet ethiek, elke dag. Die knop kun je niet uitzetten wanneer je een ander vak geeft, of een studentengroep coacht.

Dat is voor iedereen een grote opgave, maar wel een die we ons niet kunnen veroorloven links te laten liggen. Zoals collega Arthur Kok - in mijn eigen woorden samengevat - stelt: de economie is iets van ons allemaal. En ik denk dat deze economie smacht naar nieuw bloed dat van onderaf in de kern anders kan denken, en de morele capaciteit heeft om dit te vertalen naar professionele vaardigheden. 

Lees ook eens de dialoog met collega Theo Niessen, waarin we wat meer ingaan op de dialogische praktijk van ethiek.

Bart Wernaart is Lector Moral Design Strategy bij Fontys

Wat vorig jaar nog in een klaslokaal werd gehouden, heeft zich deze keer verplaatst naar een grotere ruimte. “Ik hoop dat we straks genoeg plek aan de tafels hebben”, vertelt Rümeysa Güngör, docent International Businesses, voorafgaand aan het event. Samen met haar collega Nimo Farah organiseerde zij deze bijeenkomst.   

Bezoekers namen eten mee, meestal vanuit hun eigen cultuur. Van Marokkaanse dadels tot Turkse baklava, Griekse salade en Indiaanse zoetigheden; de mix van culturen is op de tafel al zichtbaar. 

Het zijn niet alleen moslims die naar de iftar komen. “Ik heb een interesse in religie en de geschiedenis ervan, al ben ik zelf niet religieus,” vertelde een bezoeker met een Russisch-orthodoxe achtergrond. “Het is mooi dat iedereen zo zijn eigen verhaal en geloof heeft.” 

Ook Rana, student International Communications, denkt daar zo over. Zij zegt dat de iftar meer is dan alleen het vasten verbreken. “Je voelt die connectie en dat je niet alleen bent met de ramadan.” De diversiteit binnen de groep ziet zij als een voordeel. “Het is leuk om van verschillende nationaliteiten te proeven.” 

Van PVV naar islam
Een andere aanwezige is voormalig PVV-kamerlid Joram van Klaveren. Hij heeft zich na zijn politieke carrière bekeerd tot de islam en vertelde hierover tijdens een vragenrondje. Hij legde uit dat hij een boek wilde schrijven dat een negatief licht zou schijnen op de islam. Echter kwam hij er in het proces achter dat deze geloofsovertuiging beter bij hem paste dan zijn protestantse opvoeding. 

Hij wist nog precies wanneer het keerpunt kwam. “Toen mijn boekenkast brak en ik de boeken op ging ruimen, lag de Koran open op de grond,” legt Van Klaveren uit. “Ik pakte hem op en bij mijn duim stond de tekst ‘Het zijn niet de ogen die blind zijn, maar het hart vanbinnen’.” Hierna besloot hij te bidden en Allah om een sein te vragen. “Ik werd de volgende dag wakker met een gevoel van zekerheid. Toen wist ik dat de islam echt is.” 

Volgens de oud-politicus is de ramadan een goede maand om iets goeds te doen. “Je bent dankbaar voor wat je hebt. Je besteedt je tijd om dichter tot Allah te komen.” Ook met de huidige spanningen in het Midden-Oosten wil hij vooral de aandacht vestigen op het volgen van de profeet. “Volg het voorbeeld van Mohammed en de wereld wordt een betere plek.” 

Dat is precies de reden waarom het Expertisecentrum Inclusief Onderwijs (ECIO) een handreiking met tien aanbevelingen deelde om stages inclusiever te organiseren. De handreiking kwam tot stand in samenwerking met onder meer Fontys Hogeschool, Hogeschool Windesheim, Inholland, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Hogeschool Utrecht en de Landelijke Studentenvakbond. De boodschap is helder: gelijke kansen stoppen niet bij de deur van het klaslokaal, maar gelden ook op de werkvloer.

Nog altijd drempels
In de praktijk ervaren studenten met een ondersteuningsbehoefte nog regelmatig obstakels bij het vinden én afronden van een stage. De ECIO-handreiking biedt daarom concrete handvatten voor onderwijsinstellingen en stageorganisaties. Zo wordt geadviseerd om kennismakingsgesprekken anders in te richten: focus op talenten en sterke punten zodat studenten zich veilig voelen om hun ondersteuningsbehoeften te bespreken.

Ook pleit het ECIO voor duidelijke communicatie over doelen, verwachtingen en beoordelingscriteria. Daarnaast helpt het als opleidingen een overzicht bieden van inclusieve stageplekken. Toegankelijke informatie, bijvoorbeeld in begrijpelijke taal of met ondertiteling, is daarbij essentieel.

Van intentie naar uitvoering
Marlou Heskes, programmamanager bij Career Jumpstart, was betrokken bij het aanscherpen van de aanbevelingen. Volgens haar zijn de aanbevelingen inhoudelijk sterk, maar ontbreekt het in de praktijk nog vaak aan handelingskennis. “Je kunt wel aanbevelingen doen, maar als je niet weet hoe het bij de studenten werkt, dan wordt het moeilijk.” Werkgevers hebben volgens haar vaak wel de intentie om inclusief te zijn, maar vragen zich af hoe.

Ze ziet dat inclusie nog te weinig wordt verankerd in beleid. “Aan de buitenkant zeggen ze: ja, we willen graag. Maar in werkelijkheid moet er echt nog veel gebeuren. Bijvoorbeeld een mentor aanstellen of leidinggevenden meenemen. Van intentie naar daadwerkelijk doen, dat vinden bedrijven vaak nog lastig.”

Daar speelt ook het zogenoemde ‘double empathy problem’ een rol. Communicatie is geen eenrichtingsverkeer: “Het wordt vaak neergelegd bij de student: jij moet je aanpassen. Maar het is ook mijn probleem als ik iets niet duidelijk uitleg. Het gaat om een wisselwerking.” 

Flexibiliteit als sleutel
Een terugkerend thema in de aanbevelingen is flexibiliteit. Veel stagevacatures vragen standaard om ‘uitstekende communicatieve vaardigheden’ of een werkweek van veertig uur. Volgens Heskes zijn zulke functiecriteria vaak geschreven vanuit een neurotypisch perspectief. “Wat is uitstekend?” vraagt ze zich af.

Ook werktijden verdienen aandacht, vindt Kyara, vierdejaars student Toegepaste Psychologie. Zij heeft neurodivergentie. “Ik ben een echt nachtdier. Mijn energielevels variëren door de dag heen en mijn slaap- en waak ritme past niet altijd in het 9 tot 5 systeem.” Een opbouw in uren of flexibele werktijden kan volgens haar een goed startpunt zijn.

Verder benadrukt de student ook dat goede begeleiding van belang is. “Mijn stagebegeleider vroeg mij wat ik nodig had en die focus maakte voor mij het verschil." Waar spreken voor groepen eerder een drempel was voor haar4, groeide ze uiteindelijk door in haar rol. Samen met Heskes sprak ze voor een volle zaal tijdens een bijeenkomst van de Nederlandse Vereniging voor Autisme. “Ik kreeg daarna van allerlei mensen te horen dat ik echt goed gesproken had. Voorheen meldde ik me altijd ziek.”

Volgens Heskes laat dit zien wat er mogelijk is als de begeleiding goed aansluit bij de student. “Als je in het begin van de stage veel investeert in duidelijkheid en begeleiding, dan maakt dat echt heel veel goed.” Kyara vult aan: “Je wil je veilig voelen. Als de basis goed is, dan weet je waar je kunt aankloppen.”

Begeleiding bij het zoeken
Ook vanuit studentenvoorzieningen wordt het belang van begeleiding onderschreven. Studentendecaan Pieternel Brughuis-van der Sterren ziet dat er nog genoeg te winnen valt: “Wat opvalt is dat studenten vaker niet dan wel begeleid worden bij het zoeken naar een stage." Voor iedere student kan solliciteren spannend zijn, maar voor studenten met bijvoorbeeld autisme of een chronische aandoening spelen extra vragen mee. “Studenten vragen zich bijvoorbeeld af: wat als ze me niet aannemen als ik vertel dat ik psychisch kwetsbaar ben?”

foto boven: Kyara en Marlou Heskes

Landelijk onderzoek van Inholland laat zien dat een gebrek aan diversiteit onder docenten de afstand tot studenten kan vergroten. Studenten uit minderheidsgroepen voelen zich minder gezien, minder begrepen en minder vertegenwoordigd. Dat raakt niet alleen hun gevoel van erkend worden, maar ook hun motivatie en studiesucces.

Linda van den Bergh, lector Kansrijk Onderwijs voor Iedereen, ziet dat het gesprek over diversiteit onder medewerkers vaak begint bij wat zichtbaar is en dat het daar vaak ook bij blijft. “De diversiteit die het eerst gezien wordt zijn zichtbare kenmerken, en die worden meestal uitgelicht als we het over deze kwestie hebben. Maar iedere groep is per definitie divers, alleen niet alles is zichtbaar.”

Geen symboolpolitiek
“Representatie voor de klas is daarom heel belangrijk", aldus de lector. Ze legt uit dat studenten zich vaak spiegelen aan wie er voor de klas staan. “Als (succes)verhalen steeds uit dezelfde hoek komen, kan dat bewust of onbewust de boodschap afgeven wie er past in het systeem en wie niet."

Die representatie zit echter niet alleen in docenten, maar ook in materiaal en voorbeelden. “Als je kritisch kijkt naar bijvoorbeeld een PowerPoint of materialen die docenten gebruiken, zie je dat het vaak niet heel divers of inclusief is.” Diversiteit zou volgens de lector geen correctie achteraf moeten zijn, maar het vertrekpunt: “Dat je uitgaat van diversiteit en niet probeert om te gaan met.”

(On)zichtbare kenmerken
Een andere misvatting is dat diversiteit vooral een vraagstuk is dat elders plaatsvindt. In ogenschijnlijk homogene opleidingen klinkt soms: 'hier speelt dat niet’. “We zien dat er soms nog geen urgentie gevoeld wordt bij dit onderwerp. Maar ook in ‘witte’ klassen bestaan er verschillen, zoals in sociaaleconomische achtergrond, religie of thuissituatie. Diversiteit is er dus altijd, maar de vraag is of ze wordt herkend en erkend.” Ze vult aan: "Bewustwording van diversiteit en andermans perspectieven zijn daarbij belangrijk. Vanuit daar reflecteren op hoe je daar als docent goed op in kunt spelen zou de aandacht moeten krijgen.”

Thuisvoelen
De lector legt uit dat er eerder al binnen Fontys een onderzoek naar de sense of belonging is uitgevoerd, wat zich richtte op hoe welkom studenten en docenten zich voelen. Daaruit bleek dat de opvattingen over diversiteit heel breed zijn. “Wat vooral opviel is dat met name de open houding van docenten een grote rol speelt in het zich thuis laten voelen van studenten. Dat mensen bereid zijn om jou te leren kennen, om perspectieven met elkaar te vergelijken en elkaar aan te horen.” 

Toch schuift het gesprek over de brede definitie van diversiteit volgens Van den Bergh in de praktijk snel terug naar achtergrond en wordt vooral gefocust op zichtbare kenmerken. “Als je bijvoorbeeld kijkt naar de communicatie naar buiten, of bij de werving van nieuwe studenten en medewerkers, zie je dat er vaak weer wordt teruggegrepen op die zichtbare kenmerken.”

Studenten willen erkenning
Ook het onderzoek van Inholland laat zien dat studenten en docenten diversiteit verschillend beleven. Studenten koppelen inclusie vooral aan herkenning en de ruimte om zichzelf te zijn, terwijl docenten de nadruk leggen op gelijke kansen en professionele standaarden. Die perspectieven lijken op elkaar, maar raken elkaar niet altijd.

Dat wordt vooral zichtbaar bij gevoelige thema’s in de klas zoals religie, cultuur en maatschappelijke spanningen. Veel docenten ervaren daarbij handelingsverlegenheid: ze willen niemand kwetsen, niets verkeerd zeggen, of de sociale veiligheid bewaken. Die terughoudendheid herkent Van den Bergh: “Het zijn gevoelige thema’s, en daar worden docenten natuurlijk bang van. Tegelijkertijd weten we allemaal dat er dingen spelen. De studenten weten dat ook.”

De lector benadrukt dat studenten het merken als gevoelige onderwerpen uit de weg worden gegaan: “Net doen alsof het er niet is, is geen oplossing." Landelijk geven vooral studenten uit minderheidsgroepen aan dat zij zich daardoor minder gehoord voelen.  De oplossing? Die zit volgens Van den Bergh in de open dialoog tussen docenten en studenten: “Erken dat er verschillende perspectieven zijn en niet dat er één waarheid is. Die is er namelijk nooit.”

Twee weken geleden is er een onderhandelingsakkoord bereikt tussen werkgevers (Vereniging Hogescholen - VH) en bonden (zoals de AOB, FNV en CNV). Leden daarvan mogen sindsdien hun stem uitbrengen om het resultaat goed te keuren, maar de kans is groot dat dit vandaag of morgen ook wel zal gebeuren. 

Meer balans
In het akkoord staan verschillende nieuwe afspraken. Zo wordt het salaris vanaf 1 januari 2026 met 5 procent verhoogd, waarbij hogescholen de tijd krijgen om dit uiterlijk in februari met terugwerkende kracht uit te betalen. Daarnaast krijgen werknemers een eenmalige uitkering van 700 euro (naar rato), die in het geval van Fontys al deze maand wordt uitbetaald, en elders uiterlijk in januari 2026. Bestuurders krijgen een verhoging van 6,3 procent, maar dat staat los van de nieuwe cao-afspraken en heeft te maken met de wettelijke indexering.

Ook wordt het loongebouw aangepast om meer balans te brengen tussen de schalen en om het minimuminkomen te verhogen. Dat betekent onder meer dat er voortaan nog maar één aanlooptrede is en dat de schalen 4 tot en met 9 in het totaal 9 stappen krijgen om van het minimale naar het maximale in een schaal te klimmen. De schalen 10 tot en met 18 krijgen 10 treden. Van de schalen 1 tot en met 6 én in schaal 13 is zowel het minimum als het maximum verhoogd.

Verder is er een raamwerk gemaakt voor het vormgeven van de sociale veiligheid en wordt er een flinke slag geslagen voor meer inclusiviteit binnen de cao. Zo is er bij gendertransitie verlof vastgelegd en geldt bij het aangaan van een samenlevingscontract hetzelfde verlof als bij een huwelijk. Daarnaast hebben alle werknemers die als feitelijke ouder de ouderschapsrol vervullen, voortaan recht op dezelfde verlofregelingen als juridische ouders.

Bijzonder geboorteverlof
Helemaal definitief is het allemaal dus nog niet, maar toch wordt er al bij Fontys al voorzichtig gejuicht. Ook door Eric Steffann, die al meerdere keren met Bron sprak over zijn zoektocht naar een draagmoeder en zijn strijd voor een bijzonder geboorteverlof voor iedereen binnen Fontys. “Ik hang de vlag uit”, zegt hij na het nieuws over de cao.

“Volgens de situatie in de vorige cao zou ik als alleenstaande ouder, waarbij een draagmoeder een kind op de wereld zet, recht hebben op nul dagen geboorteverlof. Dat komt omdat als het kind biologisch aan mijn partner verwant zou zijn, of als de draagmoeder getrouwd is, ik op papier geen ouder ben. Dat is via de rechter om te zetten, maar de cao erkent dat alleen als het binnen één jaar op papier staat. Tegenwoordig duren zulke rechterlijke procedures meer dan een jaar.” Met als gevolg dat als een kind opgroeit met twee vaders, er na de geboorte voor beide vaders geen recht zou zijn op betaald verlof.

Bij Fontys gelden sinds vorig jaar andere regels en worden alle vormen van het ouderschap al erkend. “Maar dat dit nu ook in de cao geregeld wordt, vind ik een hele grote stap”, vervolgt Steffann, die als lid van de vakbond ook mag stemmen op het akkoord. “In de afgelopen tijd heb ik tijdens gesprekken waarbij ik aanwezig mocht zijn, gemerkt dat zowel de VH, de vakbonden en de onderzoeksteams zeer welwillend waren mee te denken over dit thema."

Kleur bekennen
Gelijkwaardigheid, daar gaat het om, zegt ook docent Suzanne Raaijmakers. Zij vindt de afspraken in de nieuwe cao zowel logisch als belangrijk. “Eigenlijk bizar dat dit nu pas in de cao terecht is gekomen”, zegt ze. “Mijn hart is misschien wel meer divers gekleurd omdat mijn zoon en zijn vriend een voorbeeld zijn voor gelijkwaardigheid en tegelijkertijd ook te maken hebben met het gevoel op verschillende plaatsen ‘beter je best te moeten doen’.”

Trots is ze stiekem ook wel omdat Fontys al ‘eerder kleur heeft bekend’. “We kunnen wel zeggen dat we uit gaan van gelijkwaardigheid, maar als dat al niet in onze cao terug te zien is, wat zijn onze woorden dan waard? Dit hoort te liggen op het bordje van ons allemaal en niet alleen op het bordje van degenen die binnen hun privésituatie te maken hebben met diversiteit.”

En ook Fontys Pride is blij met de ontwikkelingen. “Echt mooi hoe er in deze cao meer aandacht is voor diversiteit”, klinkt het. “Fijn om te zien hoe een initiatief vanuit Fontys Pride en een gesprek met Joep Houterman leiden tot veranderingen die voor iedere werknemer kansen biedt.”

De verrassing was groot bij de studenten die Kijk Vooruit hebben gedacht, een project rond het schermgebruik bij jonge kinderen dat leidt tot een stille bijziendheidsepidemie. Ze hadden het totaal niet zien aankomen. “We hebben natuurlijk ook al die andere prijs gewonnen [Dutch Creativity Award, red.] en dan komt deze er nog bovenop. Echt heel vet. Een kippenvelmomentje.”

Ze zijn opgegeven door hun docent. Volgende week zitten ze samen met het OogFonds, in de hoop hun idee samen met dat bedrijf door te kunnen ontwikkelen. Dat is ook waar ze het gewonnen bedrag van 2500 euro voor in willen zetten. “We zijn inmiddels allemaal afgestudeerd, maar willen hier lekker mee verdergaan.”

De aanmoedigingsprijs ging naar Fontys Caribbean Connection, dat studenten uit het Caribisch gebied bij Fontys verwelkomt en begeleidt.

Inburgering
De Prebachelor voor vluchtelingen kreeg de Society-award in de categorie medewerkers, en daarbij ook 2.500 euro. In deze cursus die door Fontysmedewerkers is opgezet en waarbij wordt samengewerkt met Tilburg University worden vluchtelingstudenten geholpen bij hun inburgeringsproces en voorbereid op het behalen van het staatsexamen Nederlands als tweede taal (Nt2). Ook krijgen ze sociale begeleiding via buddy’s.

“We zijn echt heel blij, vooral omdat we dit al heel lang doen en omdat het een project is waarbij we tegen veel problemen aanlopen. Het is fijn om nu eens positief in het zonnetje te worden gezet. Wat we hiermee gaan doen? Nog veel meer bruggen bouwen en activiteiten organiseren waarbij we zowel onze studenten als maatschappij helpen. We willen impact maken”, reageerden de winnaars vanaf het podium.

Straatroute, waarbij  Social Work-studenten leren van ervaringsdeskundigen die zelf dakloos zijn geweest, kreeg de aanmoedigingsprijs van 500 euro voor medewerkers. 

De awards worden net als vorig jaar uitgereikt tijdens het Fontys for Society event op campus Rachelsmolen. Het zijn er twee, één voor Fontys-studenten en één voor Fontys-medewerkers. Om in aanmerking te komen voor de prijzen moet het initiatief bijdragen aan de oplossing voor een maatschappelijk vraagstuk.

“For Society, dus,” legt Mandy van Baardwijk, coördinator content & events bij Fontys uit. “Deze awards zijn bedoeld om betekenisvolle projecten in het zonnetje te zetten en tegelijkertijd een extra boost te geven om het goede werk voort te zetten.”

Erkenning en aanmoediging
Een prijs voor erkenning en aanmoediging dus die bestaat uit een award, gemaakt door Fontysstudent Floor en een geldbedrag van duizend euro. Maar Van Baardwijk hoopt op meer. “Het zou mooi zijn als de extra aandacht voor deze maatschappelijke projecten er ook voor zou zorgen dat er binnen Fontys nieuwe samenwerkingen ontstaan.” Dat is nodig vindt ze. “Instituten zitten soms erg in hun eigen cocon en mensen zijn over het algemeen erg bescheiden. Soms zijn er kruisbestuivingen nodig om een project naar een hoger niveau te tillen.”

Een externe jury nomineerde zes uiteenlopende projecten, drie van studenten en drie van medewerkers, die wat hen betreft voldoen aan de gestelde criteria. Initiatieven met aantoonbare maatschappelijke impact, die bijdragen aan een betere samenleving.

Categorie Studenten
Fontys Caribbean Connection (FCC)
Het doel van dit studenteninitiatief is een warm welkom en betere begeleiding voor studenten uit het Caribisch gebied. Door onboardingprogramma’s, taalondersteuning, peer-begeleiding en workshops voor docenten bevordert FCC inclusie, welzijn en studiesucces met aandacht voor culturele verschillen en sociale verbinding.

Kijk Vooruit 
Schermgebruik bij jonge kinderen leidt tot een stille bijziendheidsepidemie. Deze campagne van vier studenten Communicatie maakt ouders bewust van de gevolgen van overmatig schermgebruik en biedt alternatieven met spelelementen. Door middel van krachtige beelden én concrete oplossingen zet dit project aan tot gedragsverandering. Het project won eerder al een prijs bij de Dutch Creativity Awards.

Opposites Attract 
Polarisatie tegengaan via technologie? Deze datingapp van drie ICT-studenten matcht mensen op verschillen in plaats van overeenkomsten en laat zien hoe AI kan bijdragen aan maatschappelijke verbinding. Met dit vernieuwende concept sleepten de studenten begin dit jaar een geldprijs van duizend euro binnen tijdens de Polarisation Challenge.  

Categorie Medewerkers
Straatroute 
Met dit initiatief leren Social Work-studenten tijdens een wandeling door Eindhoven van ervaringsdeskundigen die zelf dakloos zijn geweest. Door studenten met deze unieke onderwijspraktijk onder te dompelen in een andere leefwereld kunnen ze een dieper begrip ontwikkelen voor het leven van anderen en draagt het bij aan het doorbreken van stigma’s.

Prebachelor voor vluchtelingstudenten 
Tijdens deze prebachelor worden vluchtelingstudenten geholpen bij hun inburgeringsproces en worden zij voorbereid op het behalen van het staatsexamen Nederlands als tweede taal (Nt2). Studenten krijgen in dit schakeljaar niet alleen taallessen, maar worden ook bijgespijkerd in andere vakken. Naast les krijgen ze ook sociale begeleiding via buddy’s.

Versterk je Veerkracht 
Versterk je Veerkracht is de titel van een digitaal werkboek op basis van ACT-methodiek, ontwikkeld voor Fontys-studenten. Het biedt toegankelijke oefeningen en inzichten om studenten te helpen met mentale veerkracht, zingeving en zelfkennis. Het werkboek is inmiddels ook buiten Fontys in gebruik.

Het is de tweede keer dat de Fontys For Society Awards worden uitgereikt en ze zijn een blijvertje aldus Van Baardwijk. Ook als de slogan van Fontys ooit mocht veranderen. “Het idee voor deze awards valt natuurlijk perfect samen met de gedachte achter Fontys for Society, dus ik zou er wel van balen als er een andere pay off zou komen. Maar ik verwacht niet dat dat snel zal gebeuren en anders vinden we daar vast wel weer wat op.”

Voordat theologie-docent Willien van Wieringen over de Fontys-bijdragen in het boek losbarst een leuk weetje: “In Genesis 1:27 staat ‘En God schiep de mens naar zijn beeld; naar het beeld van God schiep Hij hem; mannelijk en vrouwelijk schiep Hij hen’. Dus niet: ‘man en vrouw’, maar ‘mannelijk en vrouwelijk’. Je kunt dat lezen als: iedereen is mannelijk én vrouwelijk."

Iedereen is anders. Met die instelling als je principiële blik kun je dieper naar Bijbelverhalen kijken. En dat is nu precies wat Van Wieringen al jaren doet in haar colleges. Als bijbelwetenschapper en docent Theologie leert zij haar studenten dat interpretatieruimte in de Bijbel groter is dan je aanvankelijk denkt te lezen. “Buiten wat de kerk zegt, wat vind je zelf in de teksten die je leest? Wellicht zie je er veel meer in dan je op eerste gezicht denkt.”

‘Anders is normaal’
Dat is precies waar het nieuwe boek ‘Beelddrager van God gezocht (M/V/X)’ om draait. Een boek waarin elf queer theologen reflecteren op verschillende Bijbelverhalen en inzicht geven over wat de Bijbel vertelt vanuit een inclusief perspectief.

“Want om recht te doen aan alle individuen is een queer-blik eigenlijk noodzakelijk. Als je zegt dat iets normatiefs is, dan is iemand die niet binnen die norm valt altijd anders. Binnen de queer-benadering staat anders zijn juist centraal, waardoor dat dus de nieuwe norm wordt en iedereen binnen die normativiteit past.”

De Bijbel is namelijk niet zwart-wit op het gebied van gender en seksualiteit, maar juist heel kleurrijk. Neem bijvoorbeeld het feit dat God in de heilige drie-eenheid (Vader, Zoon en Heilige Geest) non-binair is. Queer-reading, de techniek die gebruikt wordt om heteronormativiteit uit te dagen door tekst te analyseren, vindt langzaam maar zeker steeds meer plaats in de kerk. “Dat langzame is ook niet gek”, licht Van Wieringen toe, “want de Rooms-Katholieke kerk heeft natuurlijk een traditie van eeuwen. Veranderingen hebben daarin tijd nodig. Maar ze vinden zeker plaats.”

Van theorie naar toepassing
Van Wieringen schreef het meest theoretische hoofdstuk van het nieuwe boek, dat vooral gaat over waar queer-reading nu precies vandaan komt. “Deze komt voort uit de bevrijdingstheologie uit de jaren ’60, die via feministische en postkoloniale theologie uitmondt in de queer-theologie. Ik behandel hoe dat pad bewandeld is.”

De andere hoofdstukken zijn daar meer de toepassingen van, zoals de hoofdstukken van theologiestudenten Ramon Roks en Lea Rosita Pinas-Harper. Ramon schreef over de Rooms-Katholieke kerk en de manier van kerkelijk leven en denken. Ramon is priester-kandidaat geweest, maar hij ondervond tegenwerking omdat hij openlijk vertelde dat hij op mannen viel.  Hij vertelt over zijn proces binnen de queer-theologie, waarin de hiërarchie niet meer allesbepalend is, maar waarin iedere gelovige een stem heeft.

‘Vier de ander’
Lea Rosita Pinas-Harper schreef een hoofdstuk over haar kerk, de Evangelische broedergemeente, en hoe ze daar een plek creëerde voor zichzelf. “Lea is getrouwd met een vrouw, iets wat niet gebruikelijk is in haar gemeenschap. In haar hoofdstuk focust zij zich op het verhaal van David en Jonathan, waarin de een tegen de ander zegt dat hij meer van hem houdt dan van een vrouw. Iets wat natuurlijk op bepaalde manieren te interpreteren is”, aldus Van Wieringen.

Dat is volgens Van Wieringen ook waar queer voor staat. “Niet alleen de Pride in Amsterdam vol boten met feestende mensen, maar ook het vieren van de ander en van de verschillen. Ongeacht gender of seksuele oriëntatie. Dat zit ook diepgeworteld in het scheppingsverhaal, en dit boek is een uitnodiging om jezelf én de ander te zien als evenwaardig en kostbaar. Ook door Gods ogen.”

De opening van het collegejaar bij de Universiteit van Amsterdam (UvA) werd uiteindelijk helemaal gestopt omdat de betogers daar door de sprekers heen bleven schreeuwen. In Eindhoven en Enschede, waar de TU Twente en Hogeschool Saxion gezamenlijk de jaaropening hielden, werd gedemonstreerd tegen de aanwezigheid van Dick Schoof, zowel vanwege het Israëlbeleid van dit kabinet als vanwege de bezuinigingen op het hoger onderwijs.

De demonstranten daar werden uiteindelijk afgevoerd. Schoof stelde begrip te hebben voor de onvrede van mensen omdat er momenteel veel aan de hand is in de wereld en in Nederland. Hij toonde begrip voor de pro-Palestijnse standpunten en ook voor de kritiek op de onderwijsbezuinigingen. En zei ook, zo schrijft UToday, “De nationale en internationale uitdagingen zetten onze begroting onder druk. En ja, dat geldt ook voor de onderwijsbegroting. Dat zal even wennen zijn.”

Eindhoven
Ondertussen kreeg demissionair minister van Defensie Brekelmans in Eindhoven het verwijt van demonstranten dat hij “bloed aan zijn handen” heeft vanwege de Iraël-opstelling van het kabinet. De demonstranten pakten het bij de TU/e iets slimmer aan dan in Enschede: zij hadden door de zaal verspreid plaatsgenomen en verstoorden na elkaar het evenement, waardoor de opening tot acht keer toe onderbroken werd. 

Telkens werd zo één demonstrant afgevoerd. Ondertussen was ook de politie erbij gehaald en in de zaal aanwezig. Dat er bij de TU/e gedemonstreerd werd, was gezien de inhoud van de speech van Brekelmans ook niet zo verwonderlijk. 

De VVD-minister ziet graag dat de TU/e en de andere technische universiteiten in Nederland meedenken en bijdragen aan oplossingen om de militaire paraatheid van het land groter te maken. “Zonder de technische universiteiten kunnen we ons land niet veilig houden.” 

De demonstranten vinden echter dat Brekelmans en zijn voorgangers mede schuld hebben aan het drama dat zich in Gaza en de Westoever afspeelt omdat zij jarenlang Israël gesteund hebben en de ogen sloten voor de onderdrukking van de Palestijnse bevolking daar. “En de TU/e geeft een podium. Schande!”, zo noteerde Cursor, het onafhankelijke nieuwsplatform van de TU/e. 

Uiteindelijk blijkt dat het merendeel van de toehoorders het net zo beu is als Brekelmans dat er telkens onderbrekingen zijn. “Ik begrijp dat er grote emoties zijn, maar blijf praten en ga niet schreeuwen", zegt Brekelmans. 

In eerste instantie was Iris van Venrooij, naast docent ook coördinator van het netwerk Age & Ageing binnen Fontys, erg enthousiast toen ze hoorde over de SIRE campagne ‘Je bent nooit te oud om te leven’. Een onderwerp dat haar aan het hart gaat. Binnen het Fontysnetwerk zet ze zich in, om ook in het onderwijs de stereotype beeldvorming over veroudering en vergrijzing tegen te gaan en bespreekbaar te maken.

Zelf-seniorisme
Maar net als vele anderen op social media heeft Van Venrooij veel kritiek na het zien van onder andere de tv-commercial die hoort bij de campagne. Hierin wordt een oudere man die onderuitgezakt voor de tv zit, zijn huis uitgedragen alsof het zijn begrafenis is. Uiteindelijk blijkt hij niet onderweg naar zijn laatste rustplaats, maar naar een dansles.

Met een uitgebreide campagne via verschillende on- en offline kanalen wil SIRE zoals ze zelf zeggen ‘de beeldvorming over ouder worden en ouder zijn kantelen, door positieve voorbeelden te laten zien’. Daarnaast hopen ze vijftigplussers te inspireren om zichzelf te blijven uitdagen en te waarschuwen voor zelf-seniorisme. Oftewel, als je maar vaak genoeg hoort dat je te oud bent, ga je je ernaar gedragen en jezelf beperken. En dat kan schadelijke gevolgen hebben, beaamt ook Van Venrooij.

“Wanneer je gaat geloven in stereotypes over je leeftijd, dan wordt dat een soort self fulfilling prophecy. Als je bijvoorbeeld niet meer gaat sporten of bewegen omdat je denkt dat je daarvoor te oud bent, dan kun je het uiteindelijk ook niet meer.”

Omgekeerde wereld
Uit cijfers blijkt dan ook dat ouderen die negatief denken over hun eigen ouder worden gemiddeld 7,5 jaar korter leven. Maar dat ouderen in de campagne aangespoord worden om zelf in actie te komen, vindt Van Venrooij de omgekeerde wereld en neigt wat haar betreft naar victim blaming.

“Je legt op deze manier de verantwoordelijkheid wel heel erg bij degene die het slachtoffer is van negatieve stereotyperingen door anderen. Natuurlijk is het goed om ouderen te laten kijken naar hun eigen rol. Maar de beeldvorming kunnen zij zelf niet aanpassen, daar zijn we in de maatschappij met z’n allen verantwoordelijk voor.”

Om vooroordelen over ouder worden te ontkrachten is bewustwording nodig bij iedereen, vindt de netwerkcoördinator. Met workshops binnen verschillende opleidingen probeert ze ook bij Fontysstudenten het onderwerp bespreekbaar te maken. Maar een campagne zoals deze draagt daar niet aan bij, integendeel zelfs. “Als ik dit filmpje aan studenten zou laten zien, gaat dit het stereotype beeld dat oudere mensen thuis niks zitten te doen alleen maar bevestigen.”

En dat is onzin, zegt ze, want ook cijfers laten zien dat een groot deel van de 7,3 miljoen vijftigplussers in Nederland erg actief is, vaak nog werkt en midden in het leven staat. “Het lijkt wel alsof de makers van de campagne zich richten op de ouderen van tientallen jaren geleden. Toen gingen mensen veel eerder naar een verzorgingshuis dan nu. Maar inmiddels worden we steeds gezonder oud. Dat beeld lijkt hier helemaal niet bijgesteld.”

Leeftijdsdiscriminatie
Dat ook collega’s binnen Fontys soms aangeven leeftijdsdiscriminatie te ervaren vindt Ven Venrooij zorgelijk maar niet vreemd. 

“De manier waarop we naar ouderen kijken is binnen Fontys hetzelfde als in de rest van de samenleving. Iedereen heeft ageïstische beelden en niet alleen over ouderen, ook over jongeren. Vooroordelen op basis van leeftijd zijn altijd zorgelijk, zeker als we generaties tegen elkaar gaan afzetten zoals ‘boomers’ versus Gen Z. Dat zorgt alleen maar voor polarisatie.”   

Tijdens de workshops van het netwerk Age & Ageing wordt dan ook geprobeerd om de jongere generatie een meer realistisch beeld over ouderen mee te geven. Want in de curricula is er vaak te weinig te vinden over vergrijzing en veroudering constateert van Venrooij. “Blijkbaar vinden we het niet belangrijk of aantrekkelijk genoeg om dat aan te bieden. Daar zit ook een stuk leeftijdsdiscriminatie in. Op dit vlak kunnen we nog heel veel winnen binnen Fontys.”  

Van jong tot oud
Naar aanleiding van de SIRE campagne heeft Van Venrooij al meerdere gesprekken met collega’s gehad. Dat is in ieder geval winst vindt ze. “Ook al ben ik niet blij met de insteek van de campagne, het is wel goed dat er nu toch aandacht voor is.”

Wel pleit ze voor een vervolg waarin het niet alleen moet gaan over de negatieve denkbeelden die er zijn over ouderen. “Het zou mooi zijn als er hierna een campagne komt die gaat over de vooroordelen die er zijn over alle leeftijden van jong tot oud. Dat zou in plaats van meer tegenstelling, juist voor verbinding kunnen gaan zorgen tussen generaties.”

Docenten en studenten van Fontys een ander perspectief bieden op actuele maatschappelijke thema’s, door degenen die hier rechtstreeks mee te maken hebben uit te nodigen en hun verhaal te laten vertellen. Dat is wat Verouden en Lienga, beide Fontysdocenten Educatie, willen bereiken.

“We willen met het inclusiecafé een podium bieden voor maatschappelijk controversiële onderwerpen”, legt organisator Verouden uit. “Dat gaat over mensen die door de heersende norm van de samenleving in de marge worden gedrukt, bijvoorbeeld vanwege hun huidskleur, armoede of een handicap.” 

Hoofd, hart en buik
Zo waren er inclusiecafés rond Paarse Vrijdag en Keti Koti, waar verhalen worden gedeeld maar waar ook ruimte is voor een feestje. “Wij zijn niet voor niets een café”, zegt Verouden. “We hebben altijd lekker eten, muziek en dans, en creëren een sfeer waar iedereen zich op zijn gemak voelt. Zo spreken we hoofd, hart, buik, maar ook handen aan. Want de vraag is natuurlijk ook: wat ga je met de inzichten doen?” 

Het inclusiecafé is dan ook niet alleen bedoeld om een leuke middag te hebben. Het liefst zien Lienga en Verouden, die zelf als docenten leraren opleiden, dat onderwerpen als inclusie en diversiteit vaker aan bod komen in het curriculum dan nu het geval is. Want ook in de klas krijgen studenten hier later mee te maken.

Lienga: “We leiden leraren op die voor klassen komen te staan waar allerlei lastige maatschappelijke vraagstukken voorbij komen. Het is onze verantwoordelijkheid als lerarenopleiders dat ze de achtergronden van al deze thema’s kennen en ook weten hoe je ze in je klas bespreekbaar kunt maken.”

Gevoelige thema’s
En dus is het nodig om studenten handvatten te geven om daarmee om te gaan. Dat gebeurt op dit moment nog onvoldoende, vindt Lienga, en er is op dit vlak een belangrijke rol weggelegd voor docenten.

“We hebben als onderwijzers ook de taak om ervoor te zorgen dat docenten zich bekwaam genoeg voelen om gevoelige thema’s te kunnen bespreken. Uiteindelijk moeten wij als docenten het voorleven aan studenten en laten zien hoe wij dat doen. En niet zoals ook wel vaak gebeurt moeilijke gesprekken binnen een klas juist uit de weg gaan.”

Het inclusiecafé zou hierin wat de organisatoren betreft dan ook een belangrijke rol kunnen spelen voor zowel studenten als docenten. Al komen die nu niet in groten getale opdagen. En daar moet verandering in komen, vinden ze. Daarom is het inclusiecafé vanaf volgend jaar opgenomen in het curriculum en krijgen studenten voor een bezoek aan het café studiepunten.

Op toernee
En er gaat meer veranderen om een grotere groep mensen te bereiken. Binnenkort gaat het duo namelijk op toernee. “Volgend jaar gaan we het onderwijsveld in met muziek, dans, zang en ook eten, net als bij het inclusiecafé. Om op die manier ook op middelbare scholen en mbo’s lastige maatschappelijke onderwerpen die spelen bespreekbaar te maken met onderwijsteams en leerlingen.”

De toekomst van het inclusiecafé is voorlopig verzekerd. Want nu het potje met coronagelden waarmee de kosten gedekt werden leeg is, zorgt de toekenning van een Comeniusbeurs van 50.000 euro er voorlopig voor dat ze nog even door kunnen. 

Het laat zich raden hoe de studenten hier oefenen in de Arabische taal: hoewel veel Marokkanen Berbers spreken en er ook veel dialecten zijn, moeten zij zich toch met een beperkte woordenschat zien te redden in winkels, hotels, met bus- en taxichauffeurs en soms met de gidsen die voor deze trip zijn geregeld. 

"Dat valt niet altijd mee", zegt Maud, derdejaars aan de Juridische Hogeschool. “Ik weet niet wat dialect is en wat niet. Dus dat maakt het wel moeilijk. Maar ik wil na de minor wel door met deze taal. Misschien eens per week via een online cursus.”

Een paar studenten worden pas echt voor de leeuwen gegooid, al was dat niet gepland of voorzien. Bij de overhandiging van het ingezamelde geld voor een weeshuis, is ook Marokkaanse pers aanwezig. En dus krijgen enkele studenten een batterij aan microfoons en camera’s op zich gericht. Gelukkig duren de interviews niet lang en lijken de journalisten tevreden met de antwoorden die ze krijgen.

Romeins
En de cultuur dan? Die komt op de eerste plaats aan bod in de vorm van een geschiedenisles die de studenten in zekere zin fysiek ondergaan. Dat begint al met een bezoek aan Romeinse opgravingen in Volubilis. En hoe de latere bewoners van Marokko hun steden op dezelfde manier inrichtten als de Romeinen.

Historisch gezien misschien nog wel het belangrijkst is het bezoek aan Fes, de voormalige hoofdstad en geboorteplek van het huidige Marokko. De grootste medina en de oudste universiteit ter wereld zijn hier te vinden en worden dus ook door het Fontysgezelschap bezocht. Net als de historische synagoge die hier eeuwen terug is gebouwd door uit Spanje gevluchte joden.  

Armoede
Het contrast met de veel modernere en rijkere steden Rabat en Tanger is groot. Allereerst in leefstijl. Armoede komt overal voor in dit land, maar is hier minder goed zichtbaar dan in Fes en de kleinere steden die worden bezocht. 

Altan, Accountancy-student bij Fontys: “Dat is ook wel het belangrijkste wat ik heb geleerd deze reis: hoe breed wij het hebben vergeleken met de mensen hier. En dat je de waarde daarvan goed moet zien.” Hij krijgt bijval van veel andere studenten: “We klagen wel heel veel, maar dit was wel een besefmoment - zeker bij het weeshuis dat we bezochten - over hoe goed wij het wel niet hebben.”

Invloeden
Terug naar de historische cultuur. Er zijn Romeinse en joodse invloeden en uiteraard uit het koloniale Franse verleden. Maar zeker ook Spaanse elementen. Niet alleen via de moslims en joden die 500 jaar geleden - nadat de heersers van het huidige Spanje met hulp van de Katholieke Kerk deze gelovigen vervolgden, vermoordden en verjoegen - naar Marokko trokken, maar ook door de Spaanse overheersing van het noorden van het land in de eerste helft van de vorige eeuw. 

Dat zien de studenten vooral terug in de bouwstijlen van Tetouan en ‘de blauwe stad’ Chefchaouen. Waar ze via lokale gidsen nog meer te weten komen over de geschiedenis van deze streek en van haar bewoners. En ondertussen de gelegenheid hebben ook wat typische soeveniers in te slaan: geurtjes, tegeltjes, kruiden, snuisterijen en vooral: kaftans en abaya's, kleding voor moslims die in Nederland veel duurder is dan hier.

Afkomst
Want ja, van deze studentengroep is het merendeel moslim. Maar zo divers als Marokko, zo divers is ook deze minorgroep. Natuurlijk zijn er behoorlijk wat studenten, die deze excursie overigens allemaal zelf moeten betalen, met een Marokkaanse achtergrond. Maar de meeste, en dat is voor het eerst volgens minorcoördinator Amine Oulad Lmaroudi, zijn deze keer van Turkse afkomst. En dan zijn er ook nog studenten van onder meer Nederlandse, Haïtiaanse, Bosnische en Iraaks-Palestijnse afkomst.

Een bont gezelschap, net iets meer dames dan heren. De meesten studerend bij Fontys, maar ook studenten van Avans, Hogeschool van Amsterdam, en Hogeschool Arnhem en Nijmegen. En van allerlei soorten opleidingen: van Rechten tot Bedrijfskunde en van Accountancy tot Social Work. 

Mo studeert bijvoorbeeld Social Work in Eindhoven. Hij liep eerder stage bij Vluchtelingenwerk en raakte zo ook meer geïnteresseerd in de Arabische cultuur en taal. “Ik heb hier wel veel opgestoken. Wat woorden en uitdrukkingen uit het dagelijkse leven, maar ben ook veel te weten gekomen over de cultuur, architectuur en geschiedenis."

Zelf is hij geen moslim. "Maar ik heb hierdoor wel een beter gevoel gekregen bij de islam, omdat je de mensen en hun omgeving leert kennen. Ik wil me er nu ook verder in gaan verdiepen.” Dus geen spijt van de trip? “Nee, zeker niet." Lachend: "Het voelde soms als een vakantie. Maar dan wel als een vakantie met mijn vader en moeder: zoveel mogelijk zien in een korte tijd.”

[Foto boven: de studenten in de Aben Danan Synagoge in Fes]

De minor Arabische taal en cultuur bestaat sinds een jaar of vijf. Bron schreef er eerder al over. Vast onderdeel van die minor is een excursie naar Marokko. Een ander onderdeel is dat er een inzameling wordt gehouden voor een goed doel in dat land. “Het is goed als studenten iets voor anderen doen. En het sluit mooi aan bij Fontys for Society”, verklaart minorcoördinator Amine Oulad Lmaroudi.

Het goede doel in kwestie was deze keer het weeshuis in Tiflet, een plaatsje op een paar uur rijden van Fez. De studenten hadden geld ingezameld zodat het gebouwtje met de hopeloos verouderde badkamers gerenoveerd kan worden. Het bezoek aan dat weeshuis was waarschijnlijk het excursieonderdeel waar de studenten nog het meest naar uitkeken. En ze werden niet teleurgesteld. [Tekst loopt door onder video]

Vlaggetjes
Bij aankomst leek het hele stadje te zijn uitgelopen om het Fontysgezelschap te ontvangen. Muzikanten begonnen al aan hun feestelijke onthaal toen de bussen de straat inreden, er waren overal banners en spandoeken opgehangen, er lagen bloemen en vlaggetjes voor iedereen klaar. 

Een hele trits hoogwaardigheidsbekleders van de gemeente, de provincie en het leger was aanwezig. En uiteraard de weeskinderen zelf, gestoken in felrode shirtjes.

Het deed veel met de studenten. Sommige werden er emotioneel van. “Ja, ik ook. Want ik vond het echt geweldig. Dat je die blije kinderen ziet waar we het voor hebben gedaan, maar ook dat je echt ziet wat er met het ingezamelde geld gebeurt”, zegt Ruyet, ICT-student in Eindhoven. Want dat laatste is ook wat de studenten letterlijk te zien kregen: hoe er druk werd gewerkt aan de verbouwing. [Tekst gaat verder onder foto's]

Recordbedrag
Het waren Hester, Merel en Adil die namens de studenten de inzameling hadden opgezet. En tot hun eigen verbazing haalden zij liefst 8.550 euro op. “Het hoogste bedrag tot nu toe bij onze minor”, glimlacht Amine Oulad Lmaroudi.

Adil, derdejaars finance en control aan de Hogeschool van Amsterdam, deed het wel wat toen hij bij het weeshuis aankwam. “Een geweldig ontvangst. Ik had zo’n groots welkom niet verwacht.” 

Maar het mooiste vond hij toch de kinderen. “Niets is mooier dan de lach van een kind. Ik vond het heel fijn, en het was voor mij als Marokkaan ook een van de redenen om deze minor te doen en mee te helpen met de inzameling: om iets terug te kunnen doen.”

Hester, student aan de HAN, mocht samen met Adil het bedrag overhandigen aan de directeur van het weeshuis. “Ik heb niet zo veel met geld inzamelen, ik help liever mensen persoonlijk. Maar het was wel prachtig om het weeshuis te zien, dat veel mooier was dan ik had verwacht. En uiteraard om die kinderen te zien. Al waren ze wel snel weg bij de plechtigheid.”

Zo verwonderlijk was dat ook weer niet: de ene na de andere toespraak door hoge functionarissen, dat hielden zij maar zo lang vol. Na het officiële deel en de uitgebreide maaltijd, kwam het contact met de kinderen er echter alsnog. Buiten, op en rond het sportveld. Waar de studenten nog snel even een potje voetbalden met de bewoners en medewerkers van het weeshuis. 

Amine Oulad Lmaroudia dacht eerst dat directeur Anton van den Brink een grapje maakte, toen die hem vijf jaar geleden vroeg of het geen tijd was voor een minor Arabische taal. Tot de docent Engels niet veel later benaderd werd en te horen kreeg: je wordt een half vrijgesteld om de minor op te zetten.

“Ik ben vooral heel erg over de inhoud na gaan denken. Je kunt aan sommige universiteiten in Nederland wel Arabisch studeren. En de Hogeschool van Amsterdam biedt ook een minor aan. Maar ik vond al die vormen te ver van het echte Arabisch afstaan”, legt Amine uit. “Ik heb een groot netwerk in islamitische en Arabische kringen in Nederland en heb zelf een klassieke islamitische opleiding genoten. En dat laatste is eigenlijk de beste manier om Arabisch te studeren.”

De minor die hij vervolgens opzette met hulp van Karima en Yassin, de twee leerkrachten die werden aangenomen, liep meteen tegen de eerste hobbel aan: corona. “Moesten we met dat eerste twaalftal studenten alles online gaan doen.” Maar de hobbel werd genomen en via mond-op-mond reclame groeide de minor snel in populariteit. 

Anno 2025 wordt niet meer met één maar met drie groepen gewerkt en worden er wachtlijsten gehanteerd. Uit het hele land komen er aanvragen binnen, en de helft van elke minorgroep komt van buiten Fontys. “We zouden met meer groepen kunnen werken, maar dat willen we niet. Daar hebben we de lokalen en de docenten niet voor. Bovendien: hoe groter je wordt, hoe meer variabelen, hoe onzekerder de uitkomst. Dus we zetten heel bewust een rem op de groei. Omdat we de kwaliteit willen blijven garanderen.” 

Identiteit
En hoe verklaren zij het succes van de minor? Docent Yassin Abouyaala, die zelf al sinds 1998 Arabische les geeft: “Er zijn heel veel redenen waarom studenten deze minor willen volgen. Vaak heeft het te maken met identiteit: je bent moslim en je wilt toegang tot de Koran."

"Het geloof speelt inderdaad een belangrijke rol, maar het is geen minor waarin de islam centraal staat. Het gaat echt om de Arabische taal en cultuur. En die kennen ook joodse en christelijke invloeden."

En hoewel een aanzienlijk deel van de studenten islamitisch is, zijn de motieven van studenten volgens Yassin veel veelzijdiger dan alleen dat. "Die kunnen ook economisch, sociaal of maatschappelijk zijn. Je bent getrouwd met iemand van Arabische afkomst. Of je wilt straks gaan werken in een vak waarin het handig is om de taal en cultuur beter te begrijpen.”

En precies dat, zo legt Amine uit, is waarom de minor zo populair is. “Het is heel moeilijk om op hbo-niveau die kennis te verwerven. Terwijl er wel een grote behoefte aan is. Kennelijk slagen we daar heel goed in, want we zien heel veel nieuwe aanmeldingen van broers, nichten, vrienden van oud-studenten."

Smaak
De taal leren is belangrijk. Maar de cultuur net zo, stelt Amine. "Die culturele kennis brengen we op allerlei manieren over: het Franse koloniale verhaal, poëzie, de bekendste figuren uit de Arabische wereld. Het gaat er vooral om dat studenten ‘de smaak’ onthouden, een gevoel erbij krijgen.”

Deel van de minor is een bezoek aan Marokko, om kennis in praktijk te brengen en in die praktijk ook weer meer te leren. Zowel over de taal als over de cultuur. Ook deze week is een minorgroep van ruim 25 studenten daar op reis. Op eigen kosten, want de trip is facultatief en wordt niet door Fontys bekostigd. Maar de meeste studenten schrijven zich er wel voor in.

Zo ook Abderrahim, derdejaars student Social Work in Eindhoven. Voor hem lijkt de taal en cultuur gesneden koek: hij is van Marokkaanse afkomst. Niet dus. “Ik spreek Berbers. Dus een enkel woord kan ik wel herkennen. Maar als je Arabisch beheerst, kun je met veel meer mensen praten.”

Het gaat Abderrahim vooral om de communicatie. En ook om de islam: met arabisch leren kan ik me daar veel beter in verdiepen." Bovendien denkt hij er later veel aan te hebben in zijn toekomstige beroep. “Ik wil met jeugd gaan werken, maar die kunnen overal vandaan komen. En vluchtelingen uit het Midden-Oosten, ook volwassenen, spreken vaak maar gebrekkig Nederlands.”

Vrienden
Bregje is derdejaars student Bedrijfskunde bij Avans. Zij heeft weer een heel andere reden om de minor te volgen. “Veel van mijn vrienden spreken Arabisch. Ik heb dus interesse in de taal en de cultuur. Maar ook in hun geloof."

"Ik heb zelf atheïstische ouders, maar ben anderhalf jaar geleden gedoopt nadat ik met vriendinnen in aanraking was gekomen met een jongerenkerk in Tilburg. Ik vind het fijn om alledrie de standpunten te kunnen begrijpen. Daarnaast wil ik waarschijnlijk hierna internationale betrekkingen gaan studeren, dus daar komt het eveneens van pas.”

Voor Ruyet, derdejaars ICT en Mediadesign bij Fontys en van Turkse afkomst, is er eigenlijk maar één reden. “Ik wil mijn religie beter leren kennen. Veel bronnen en boeken zijn in het Arabisch. Dus ik kom zo veel meer te weten dan met alleen Engelse en Turkse bronnen."

"Nee, met mijn eigenlijke studie heeft deze minor dus niets te maken. De Arabische taal is al moeilijk, maar ik heb op de middelbare en op het mbo ook nooit een extra taal geleerd. Dus voor mij is het best wel moeilijk.”

Het was volle bak dinsdagavond in de LocHal, bij het openbaar college over de opmars van conservatisme. Iris Andriessen als lector bij Fontys samenlevingspedagogiek, en Rutger van de Sande als lector Learning Design, etaleerden hun visie op de oorzaken en gevolgen ervan. 

Zoals het onderzoekers betaamt, werden daarbij veel cijfers en grafieken getoond die de trends op dat gebied tonen. Niet geheel verrassend zag je grofweg overal dezelfde beweging: in de tweede helft van de vorige eeuw, en met name vanaf de jaren zeventig en tachtig, werden we in meerderheid allemaal progressiever. Tolerantie, begrip en acceptatie voor kwesties als homoseksualiteit, man-vrouwrollen en echtscheidingen namen jarenlang toe. 

“Maar de laatste tien jaar lijkt er iets aan de hand te zijn”, toonde Andriessen ook weer met cijfers en data aan. “Bij al die ontwikkelingen zien we nu dat de stijgende lijn verandert in een dalende lijn.” Eén oorzaak is daarvoor niet aan te wijzen, zo bleek uit haar betoog. 

Maar dat de online wereld daar een grote factor in is, dat maakte zij wel duidelijk. Tradwives (vrouwen die zich presenteren als grote voorstanders van de klassieke huisvrouw), de manosphere (een waaier aan websites en online platforms waar mannen mysogene, vrouwonvriendelijke of ‘klassieke mannelijkheid’ aanhangen), de opkomst van een influencer als Andrew Tate: het kwam allemaal voorbij.

Individualisering
Rutger van de Sande gaf vervolgens wat achtergronden over waar die ontwikkeling mogelijk vandaan komt. Hij schetste het beeld van online ‘echokamers’, bubbels en filters waardoor iedereen steeds meer in hetzelfde kringetje blijft hangen of daar ingezogen wordt. En hoe dit ook doorsijpelt naar de echte wereld.

“Ooit hebben we als samenleving een gezamenlijk ‘contract’ opgesteld, dat we alle kinderen dezelfde kansen en dezelfde start willen geven. Op basis van het Engelse gezegde ‘It takes a village to raise a child’.  Door de toegenomen individualisering in de maatschappij is dat veranderd. Een kind is nu niet meer een kwestie van opvoeden, nee het is een project geworden.” Mensen willen nu dat hun kind de beste start en de beste kansen krijgt. “En dat doe je alleen voor je eigen kind. Opvoeden gebeurt dus niet meer als samenleving, maar puur als ouder.”

Zo zit echter het onderwijs niet in elkaar. “Daar kom je kinderen tegen die allemaal een andere opvoeding hebben gehad. Maar hun ouders eisen dat het opvoeden op hùn manier gaat. Dat kan dus niet. Als leraar kun je niet al die ‘contracten’ individueel aanhouden.”

En als voorbeeld gaf hij een actuele discussie aan, die toch weer op seksualiteit is terug te voeren: de Week van de Lentekriebels. “Een derde van alle scholen in Nederland doet daaraan mee. 4 procent van alle scholen doet helemaal niets aan seksuele voorlichting. Terwijl dat wel in de landelijk afgesproken kerndoelen van het basisonderwijs is opgenomen. Twee van die 58 kerndoelen gaan over seksuele vorming. En de discussie daarover escaleert nu heel snel. Ouders en scholen komen daarbij lijnrecht tegenover elkaar te staan.”

Beperkt
Zo kregen de toehoorders een heleboel achtergronden en informatie over conservatisme en seksualiteit. Waarbij het overgrote deel van het publiek desgevraagd ook aangaf dingen te horen waar ze nog geen weet van hadden. Wel jammer was dat het college beperkt bleef tot seksualiteit, en dat het oprukkend conservatisme niet ook in breder verband werd behandeld. Religie, ras of afkomst, economie, politiek: het kwam in een bijzin of helemaal niet voorbij. 

Aan het einde kreeg het publiek nog een heel klein beetje tijd om te reageren. De prikkelendste vraag was: waarom hebben jullie niet ook iemand uit bijvoorbeeld die manosphere uitgenodigd? Is het niet zo dat dit nu eigenlijk ook maar een eenzijdig beeld is, namelijk dat van jullie twee, dat geschetst wordt? 

Interessante vraag, antwoordde Andriessen. En ja, in zekere zin had de vragenstelster ook wel gelijk. “Maar dit is nu eenmaal het format waarvoor we gekozen hebben. Los daarvan: ik respecteer ieder individu, maar ik respecteer geen denkbeelden die racistisch, seksistisch of homofoob van aard zijn. En wij willen iemand met dat soort denkbeelden daarom ook geen podium geven.”

Dat is dan ook de reden dat Fontys Educatie Tilburg de afgelopen jaren actief betrokken is geweest bij het project Internationale Competenties voor Lerarenopleiders. Dit Brainportproject is bedoeld om meer aandacht te vragen voor de internationalisering binnen het onderwijs. En dat is hoog nodig, aldus Reinout Heydra, die dit als projectleider binnen Fontys oppakte.  

“Het is natuurlijk per definitie zo dat onze studenten later in hun klas te maken gaan krijgen met leerlingen met heel diverse achtergronden, zeker in deze regio. Hoe ga je daar dan als leraar mee om, en kom je goed beslagen ten ijs? Daar ligt een taak voor ons als lerarenopleiders.”

Andere bril
Weten hoe je omgaat met verschillende culturele achtergronden in het onderwijs vraagt in eerste instantie om bewustzijn. Het willen en kunnen zien van diversiteit om te kunnen bepalen wat elk kind nodig heeft om zich te kunnen ontwikkelen, is daarbij belangrijk. En dat betekent volgens Heydra dat het soms nodig is om door een andere bril te kijken.

“Als leerlingen bijvoorbeeld meedoen aan de Ramadan, beïnvloedt dat overdag hun suikerspiegel. Op een gegeven moment krijgen ze een dip. Wanneer je dan toch een ingewikkelde les gaat geven, dan bereik je niet iedereen.”   

Diversiteit
Werken in een klas met veel diversiteit is niet alleen op het gebied van taal uitdagend. Het vraagt van docenten ook op het culturele vlak een andere benadering. Om daar op in te kunnen spelen, kunnen studenten en dus ook opleiders niet zonder interculturele competenties, aldus Heydra.

“Het is de visie van het onderwijs om kinderen naar een hoger niveau te tillen en te denken vanuit alle kansen die er in een kind zitten. Als je dan niet cultureel sensitief bent en denkt: ze zullen mij wel snappen, dan krijg je dus miscommunicatie. Dat zorgt ervoor dat een kind in ontwikkeling achterblijft, terwijl er in potentie veel meer inzit.”  

Verankerd
Heydra, die ook als docent aardrijkskunde werkzaam is bij Fontys, ziet dat lerarenopleidingen nog niet goed genoeg inspelen op de internationalisering van het werkveld. Studenten die tijdens hun stage voor een klas komen te staan met daarin veel culturele diversiteit, zijn daar niet goed op voorbereid, zo merkt hij. Wat hem betreft worden interculturele vaardigheden daarom veel meer verankerd in hun opleiding dan nu het geval is.

“Nu komt het vaak ad hoc aan bod of wordt het aangeboden als keuzevak. Wat mij betreft wordt het veel meer verankerd in onze lerarenopleidingen. Onze studenten krijgen hier in hun latere werk per definitie mee te maken. Door ook deze vaardigheden te trainen, worden ze nog betere leraren.”

Studiedag
Beter opgeleide studenten begint bij de lerarenopleiders zelf. Daarom organiseert Heydra voor zijn collega’s bij Fontys binnenkort een studiedag over dit thema, zodat ook zij zich verder kunnen verdiepen. Op donderdag 8 mei is er een eindconferentie in Eindhoven waar alle scholen in de regio die meededen aan dit project samenkomen en hun resultaten presenteren. Dat het project stopt is wat Heydra betreft niet het eindpunt.

“Er blijven nieuwe groepen scholieren instromen in het onderwijs, niet alleen expats, ook vluchtelingen en asielzoekers. Daarom is het ook binnen Fontys Educatie nodig om hiermee verder aan de slag te gaan. Gezien de ontwikkelingen in de wereld en in onze regio is dat nu de volgende logische stap.”

Internationale vrouwendag ligt al weer een ruim een week achter ons. Maar in alle berichtgeving over percentages vrouwen op de werkvloer of in de top van grote ondernemingen, ging het nauwelijks over hoe vrouwen het in hun studietijd doen. 

Uiteraard, vrouwen kiezen vaak andere opleidingen. Kijk rond in Nexus en je ziet toch echt nog steeds wel (klassiek) veel meer jongens en mannen rondlopen dan meisjes en vrouwen. Andersom geldt hetzelfde voor bijvoorbeeld de studies communicatie en pabo. 

Uitval onder mannen groter
Maar een minstens zo significant verschil was altijd de uitval en het studiesucces. Vrouwen deden het gemiddeld genomen bij Fontys bijna anderhalf keer beter als het gaat om binnen vijf jaar je diploma halen. Na acht jaar studeren was het verschil veel kleiner: maar ook dan waren er nog altijd twintig procent minder mannelijke studenten geslaagd dan vrouwelijke.

Landelijk zijn die cijfers aan hogescholen vergelijkbaar met Fontys. Daar laten cijfers van de Vereniging Hogescholen hetzelfde beeld zien. Ook blijkt daaruit dat vrouwen het in de periode 2013-2018 overal beter deden. 

De uitval van mannen was 25 procent na drie jaar, tegen 16 procent van de vrouwen. Na vijf jaar studeren had 41,5 procent van de mannen bij alle hogescholen het diploma op zak, tegen 60 procent van de vrouwen. Na acht jaar was het 63 om 77 procent.

Geslacht
Maar dat was toen. Hoe dat tegenwoordig is, valt niet meer op te tekenen. Dat heeft alles te maken met het feit dat je anno nu niet meer je geslacht hoeft op te geven als student. En hoewel slechts een minimaal aantal studenten dit inderdaad niet doet, worden om die reden geen landelijke cijfers of cijfers per instelling meer bijgehouden.

En toch: om er gericht voor te zorgen dat het studiesucces omhoog gaat en er minder uitval is, iets wat al jaren door het Fontysbestuur wordt nagestreefd, lijkt het wenselijk om te weten waar je dan de focus moet leggen. Dus hoe staat het anno 2025 als het om dat verschil tussen mannen en vrouwen, jongens en meisjes gaat? 

De vraag is om meerdere redenen niet te beantwoorden", stelt een woordvoerder van Fontys. “Studiesucces kan immers op verschillende manieren worden gedefinieerd, zoals cijfers, uitvalpercentages, studieduur of baankansen. Afhankelijk van de definitie kunnen de resultaten verschillen. In sommige studierichtingen presteren mannen gemiddeld beter, terwijl in andere vrouwen beter presteren. Dit maakt het moeilijk om een algemene conclusie te trekken.”

Verwachtingen
Er speelt bovendien nog veel meer mee, aldus Fontys. “Verwachtingen van de maatschappij, motivatie, en studiecultuur kunnen invloed hebben op studiesucces. Dit verschilt per regio en opleidingsniveau. Verder spelen persoonlijke kenmerken zoals doorzettingsvermogen, leerstrategieën en motivatie een grote rol. Deze factoren kunnen belangrijker zijn dan geslacht.”

“Bovendien kunnen verschillen afhangen van hoe en welke data worden verzameld. Soms lijken verschillen groot, maar verdwijnen ze als andere factoren (zoals de sociaal-economische achtergrond) worden meegenomen.”

Dus er is geen sprake van een speerpuntbeleid als het om studiesucces en uitval gaat per doelgroep? “Bij de werving van studenten wordt geen onderscheid gemaakt tussen vrouwen of mannen. Op instituutsniveau wordt er misschien wel naar gekeken als het daar om gaat. Maar speerpunt voor heel Fontys is toch vooral het aanbieden van talentgericht onderwijs.”

Hoezo Fontys for Society? En trouwens net zo: Summa for Society. Het evenement dat gisteren door de twee scholen samen werd georganiseerd in het Eindhovense Parktheater bleek een prachtig voorbeeld van hoe je de maatschappij naar studenten brengt en andersom. De initiatiefnemers wisten de Rabobank, de gemeente Eindhoven en het Parktheater als sponsoren te strikken. Zodoende konden studenten, in het geval van Fontys allemaal van Sociale Studies, gratis de voorstelling ‘Armoede uitgelegd aan mensen met geld’ bijwonen.

Die voorstelling kwam van de hand van Tim 'S Jonkers, auteur van het gelijknamige boek en medewerker van De Correspondent. Hij hield de zaal een spiegel voor en vertelde hoeveel misverstanden er wel niet zijn over armoede en welke gevolgen dit heeft voor mensen die dit betreft. En hoe overheden hier op een andere, betere manier mee om dienen te gaan.

Geprikkeld
Leerzaam voor de studenten. Maar minstens zo leerzaam was het middaggedeelte, eveneens in het Parktheater, waarbij de studenten zelf aan het werken of beter gezegd denken werden gezet. Met een quiz, een opdracht en een ‘lagerhuis’-debat werden zij actief geprikkeld om na te denken over armoede. 

De meesten bleken al een aardig beeld te hebben van wat armoede betekent en welke effecten dat heeft. Zo wist een ruime meerderheid de juiste antwoorden wel over de cijfers achter armoede in Eindhoven, Nederland en wereldwijd. Dat 1,2 miljoen mensen in Nederland rond de armoedegrens leven. Dat 3,1 procent van de Nederlandse bevolking daadwerkelijk onder die armoedegrens leeft. En dat dit percentage in Eindhoven zelfs 4,1 procent bedraagt. 
Alleen bij de stelling ‘Armoede is wereldwijd alleen maar toegenomen’ gingen de meesten de mist in: dit is namelijk niet het geval.

Vervolgens werden de studenten, er hadden zich er meer dan honderd opgegeven voor deze dag, aan het werk gezet. In groepjes moesten zij zich over vier vragen buigen en daar antwoorden op verzinnen. Hoe je armoede herkent, wat we daar met zijn allen aan kunnen doen, en vooral ook: wat kan de (lokale) overheid eraan doen. Dat was ook een van de redenen waarom de gemeente Eindhoven zich achter het initiatief schaarde: de suggesties die hier op papier werden gezet gaan ook naar het gemeentehuis. 

Context
Het meest interessante deel moest toen nog komen: het lagerhuisdebat over armoede. Studenten en docenten gingen volop in discussie over stellingen rond armoede. Over de meeste zaken waren ze het wel eens. Zoals dat armoede geen individuele maar maatschappelijke verantwoordelijkheid is. Weliswaar afhankelijk van de context, werd daar nog wel aan toegevoegd. 

De meningen liepen meer uiteen bij de stelling ‘De staat houdt armoede in stand in plaats van die te bestrijden’. Daar brandde de discussie flink los. Een docent kwam met een treffend voorbeeld. “Ik help een gezin dat in de bijstand zit. Ik ben er heel erg van geschrokken hoe moeilijk het wel niet is om al die formulieren in te vullen die nodig zijn voor toeslagen. Daarmee helpt de staat dus echt niet.” 
Iemand anders kwam met dezelfde kritiek: “Het vastleggen van cliëntendossiers kost zo ontzettend veel tijd. Tijd die ik anders aan de cliënten had kunnen besteden.” 

Ja, stelde een andere docent, veel papierwerk. “Maar er zijn nu eenmaal mensen, georganiseerd zelfs, die misbruik maken van het systeem. En dus is het gewoon nodig.” Waarop een student stelde dat niet argwaan over dat mensen proberen te profiteren het uitgangspunt dient te zijn, maar vertrouwen. Daarin leken de ‘partijen’ niet echt dichter bij elkaar te kunnen komen. 

Het enige punt waarop iedereen elkaar enigszins leek te vinden, was dat de intenties van de overheid wel goed zijn maar de uitvoering niet. Helaas werd het debat door tijdgebrek ingekort, en dat was jammer. Maar wie weet kan het initiatief volgend jaar nog eens in herhaling. En worden er dan ook studenten van andere opleidingen uitgenodigd. Want armoede, zo was eerder al geconstateerd, gaat iedereen aan. 

WAVE is een ontwikkelplek voor neurodivergent talent, waar leerlingen, studenten, docenten, studie- en loopbaanadviseurs en professionals uit het werkveld samen werken, leren en creëren. Met als doel: een passende leeromgeving of werkplek vinden voor jongeren met bijvoorbeeld autisme, ADHD, dyslexie, hoogbegaafdheid of hoogsensitiviteit.

Talent verloren 
Nu lukt het vinden van zo’n passende omgeving regelmatig niet, waardoor neurodivergente jongeren vaak een laag zelfbeeld ontwikkelen. Met als gevolg dat veel talent verloren gaat. En dat is nou precies waar het probleem zit. “Terwijl de Brainportregio schreeuwt om nieuw talent, vinden te veel afgestudeerden geen werk dat recht doet aan hun opleiding”, zeggen Manon Krabbenborg en Marlou Heskes.

De twee programmaleiders zijn het project samen gestart vanuit een idee dat ze bij Fontys Career Jumpstart hebben ontwikkeld. “Career Jumpstart is een loopbaancentrum voor jongeren met een ondersteuningsbehoefte. Wij helpen hen bijvoorbeeld solliciteren en begeleiden hen in de beginperiode van hun carrière na het behalen van hun diploma”, vertelt Krabbenborg. “Tijdens dat proces zien we heel vaak dat neurodivergente studenten een laag zelfbeeld en weinig zelfkennis hebben, waardoor de transitie naar de arbeidsmarkt erg ingewikkeld wordt. WAVE moet daarbij helpen.”

Geld nodig
Bij Fontys heeft zo’n 30 procent van alle studenten neurodivergentie. De doelgroep is dus best groot, maar toch wordt er nu nog te weinig mee gedaan. “Dat komt omdat het een complex probleem is. Als het allemaal makkelijk was geweest, was een initiatief als WAVE er allang geweest.”  Bovendien was er natuurlijk ook geld nodig. 

“En dat krijgen we nu met twee verschillende beurzen en subsidies; eentje van ASML en eentje van het Comeniusprogramma. ASML was razend enthousiast over ons idee omdat het een van hun speerpunten is om iets met neurodivergentie te doen. Ze werken daar al langer samen met neurodivergente collega’s aan manieren om hun talenten beter tot hun recht te laten komen. Deze collega’s denken ook weer mee met WAVE.”

Woensdag vond de kick-off van WAVE plaats, nu kan het project officieel van start. Niet alleen studenten en docenten van Fontys worden erbij betrokken, ook leerlingen, studenten en docenten van andere scholen, plus mensen uit het werkveld. De focus ligt in eerste instantie voornamelijk op de Brainportregio, maar het streven is om uiteindelijk ook de rest van Nederland erbij te betrekken.

Awareness creëren
“We willen leeractiviteiten ontwikkelen die zorgen voor meer zelf- en loopbaan competentieontwikkeling bij leerlingen en studenten, zodat zij een betere stap naar de arbeidsmarkt kunnen maken. Maar daar hoort ook bij dat we meer awareness moeten creëren bij docenten en het werkveld door hen kennis bij te brengen over neurodivergentie. Veel werkgevers hebben nu nog koudwatervrees voor iemand die ‘anders’ is. Een groot deel van alle werkgevers zegt iemand met een psychische kwetsbaarheid niet aan te willen nemen omdat ze daar niet op voorbereid zijn.”

Oftewel: ze weten er te weinig van. “Daar is WAVE voor; wij willen die werkgevers helpen om dat andere type brein beter te leren begrijpen, maar ook om de angst weg te nemen bij docenten. En dat gaan we doen door met hulp van onder andere ervaringsdeskundigheid. Een team van design thinkers gaat één keer per twee weken aan de slag met de ontwikkeling van leeractiviteiten. Een groep frisse denkers komt vier keer per jaar bijeen om kritisch mee te denken en de design thinkers van feedback te voorzien..”

Uiteindelijk komen daar verschillende leeractiviteiten uit, waarvan nog niet bekend is hoe die eruit gaan zien. Je zou bijvoorbeeld kunnen denken aan een festival, training of misschien zelfs een podcast. “Maar dat moeten we nog zien”, aldus de projectleiders. “Het doel is in ieder geval om het mooie en unieke brein van neurodivergente jongeren tot bloei te brengen.”

Er is nog altijd discriminatie op de arbeidsmarkt, schrijft het Maastrichtse onderzoeksbureau voor onderwijs en arbeidsmarkt ROA. Dat valt bijvoorbeeld te merken als hbo-studenten een stage zoeken. 

Solliciteren 
Minstens vier keer solliciteren op een stageplaats? Het overkomt een op de drie studenten met een niet-westerse migratieachtergrond. Studenten van Nederlandse afkomst hebben het makkelijker: slechts één op de zes moet net zo hard zijn best doen voor een stage. 

Ook moeten migrantenkinderen na afstuderen gemiddeld bijna twee maanden zoeken naar een baan. Dat is dus inclusief degenen die meteen een baan hebben en bijvoorbeeld op hun stageplaats blijven werken. Voor studenten zonder migratieachtergrond is de zoekduur een week of vijf. 

Hoger uurloon 
Daar staat tegenover dat het uurloon van de migrantenkinderen 51 cent hoger is. Studierichting en beroepskeuze maken weinig verschil, zien de onderzoekers. Het gemiddelde ligt rond de 15 euro per uur en voor deze studenten dus iets hoger. 

Dit heeft vooral met hun leeftijd te maken: de migrantenkinderen zijn gemiddeld anderhalf jaar ouder wanneer ze de enquête invullen. Maar als de onderzoekers voor zulke factoren corrigeren blijft er nog altijd 13 cent verschil over. 

In dagblad Trouw oppert hoogleraar sociologie Maarten Wolbers (niet van het ROA) een andere verklaring: migrantenkinderen nemen vaak de route via het mbo en hebben daardoor meer werkervaring dan hun studiegenoten, wat misschien invloed heeft op hun uurloon. 

Antwoorden 
De uitkomsten van het jaarlijkse onderzoek zijn gebaseerd op de antwoorden van oud-studenten zo’n anderhalf jaar na hun afstuderen. In 2023 deden er meer dan tienduizend alumni mee, iets minder dan anders. 

Volgens het ROA blijft het belangrijk dat werkgevers discriminatie en vooroordelen tegengaan, bijvoorbeeld met diversiteitstrainingen en goede wervingsprocedures. Het advies is om sollicitatieprocedures te standaardiseren of te anonimiseren. 

“Ik had het destijds ook wel fijn gevonden om in alle rust een open dag te bezoeken”, zegt Beau Wooning, vierdejaarsstudent HRM. Hij loopt dit hele studiejaar stage bij Bèta Ritme, de plek voor studentbegeleiding bij Fontys Engineering. Hij coacht en begeleidt studenten die extra hulp kunnen gebruiken bij hun studie. En hij geeft trainingen aan groepen studenten. Dat doet hij samen met andere begeleiders en stagiaires van Bèta Ritme, onder wie Laurens Ton Janssen, stagiair en derdejaarsstudent Toegepaste Psychologie.

Samen hebben ze begin vorige maand de eerste prikkelarme voorlichtingsdag van Fontys Engineering georganiseerd. Een kleinschalige pilot, die zo succesvol was dat hij op 26 januari een vervolg krijgt. “Die wordt grootschaliger en efficiënter”, aldus Beau. “We zijn bezig met de evaluatie en het doorvoeren van verbeteringen op de pilot. Daarvoor konden zich vier scholieren aanmelden. Zij kregen vooraf een uitnodiging toegestuurd, werden opgevangen door Beau of Laurens en door hen begeleid gedurende hun bezoek aan de opleiding van hun voorkeur.

Verwachtingen managen
Aanleiding voor de prikkelarme voorlichting bij Fontys Engineering is het grote aantal neurodivergente studenten bij Fontys Engineering. Het gaat hierbij om mensen van wie het brein iets anders werkt. Denk aan AD(H)D, autisme en dyslexie. Deze studenten hebben soms net wat anders nodig, zoals duidelijkheid over de planning en verwachtingen, weten Beau en Laurens. De prikkelarme voorlichting was om logistieke redenen gekoppeld aan de reguliere open dag. Daarom was het des te belangrijker om de verwachtingen goed te managen.

Laurens: “Iedereen die zich aanmeldde, heeft van tevoren informatie toegestuurd gekregen zodat duidelijk was wat ze konden verwachten en wie hun begeleider was. Op de dag zelf hebben we de studenten bij de deur opgevangen en hebben we ze begeleid totdat ze weer naar huis gingen. Tussendoor zorgden we voor voldoende rust- en terugkoppelmomenten in een eigen ruimte. Van tevoren hadden we docenten geregeld die hen apart te woord wilde staan en vragen kon beantwoorden.”

Positieve reacties
De reacties waren heel positief, aldus Beau. “Mensen hebben veel meer rust ervaren en mogelijkheden om het gesprek aan te gaan en vragen te stellen.” Wel hebben de stagiaires al ideeën voor verbeteringen. Laurens: “Sommige van de studenten die ik heb begeleid, hadden zich aangemeld voor drie of vier opleidingen. Dat bleek te veel te zijn voor één dag, niet alleen voor de scholieren, maar ook voor ons. Twee opleidingen is meer dan voldoende. Ze kunnen zich altijd nog aanmelden voor de volgende open dag.”

Ook denken de stagiaires verbetering te kunnen brengen in timemanagement en de afstemming met de docenten. Daarnaast kunnen we vooraf en achteraf nog beter informeren en samenvatten. “In januari willen we meer mensen op deze manier kunnen begeleiden. Daarvoor zijn we wel meer stagiaires nodig die we als begeleider kunnen inzetten tijdens de prikkelarme open dag. We hopen zo wel twaalf mensen te kunnen begeleiden”, aldus Beau. 

De ideeën van het tweetal reiken zelfs al verder dan Fontys Engineering. “Het zou ons niet verbazen als ze op andere Fontysinstituten ook geïnteresseerd zijn in het houden van een prikkelarme open dag of misschien zelfs bij de TU/e. Veel van onze studenten stromen namelijk door naar de universiteit.”

Geregeld komen de Nederlandse hbo’s bijeen om te praten over hun diversiteits- en inclusiebeleid. Dit gebeurt op basis van door de Vereniging Hogescholen vastgestelde speerpunten. Maandag 11 november verzorgen het Center of Expertise Inclusive Society en Fontys IDEAS de bijeenkomst over ‘Praktijkgericht onderzoek met aandacht voor diversiteit en inclusie’.

Thuis voelen
Binnen verschillende Fontys-lectoraten vindt zulk onderzoek plaats. “Dana Feringa houdt zich bijvoorbeeld bezig met de waarde van een Inclusieve Regio”, geeft medeorganisator Kennedy Tielman aan. “Zij verzorgt de keynote speech op deze dag.” Er gebeurt veel op het specifieke terrein, weet ook Impact Developer en projectleider sociale innovatie Patricia Beumer. “Inclusie en diversiteit werken door op alle Fontys-instituten. Zo’n netwerkdag dient ook om te kijken wat we ‘in huis’ nóg beter met elkaar kunnen verbinden.”

Zoals een praktijkgericht onderzoek waar Tielman persoonlijk bij is betrokken. “Dat betreft de sense of belonging van internationals, waaronder specifieke groepen als Caribische studenten. Hoe maak je dat studenten zich eerder en beter op hun plek voelen in Nederland? Onder meer via interviews proberen we dat vast te stellen.”

Markt
Aan de hand van een markt wil Fontys vooral de breedte aan initiatieven benadrukken, licht Beumer toe. “Van een spoken word-presentatie over Fontys for Society tot een gesprek over inclusie op bestuurlijk niveau, naar aanleiding van een recent verschenen boek.” Tielman, docent scheikunde aan de Tilburgse lerarenopleiding, is betrokken bij het Inclusiecafé bij FLOT. “Hier organiseren we bijvoorbeeld ontmoetingen rond Paarse Vrijdag en Keti Koti. We merkten dat het gaandeweg drukker werd en andere opleidingen kwamen kijken wat we deden.”

Een ander initiatief is het nog betrekkelijk nieuwe Fontys IDEAS (Inclusion, Diversity, Equity, Accessibility and Safety), tevens mede-organisator van de netwerkdag. “Wij zetten ons in voor een veiliger leerklimaat voor iedereen”, aldus kwartiermaker Cheryl McDowall. “We hebben een brede Learning Community, waaraan iedereen binnen Fontys kan deelnemen.” Eén van de doelen van het IDEAS-office is om te komen tot een centrale aanpak van inclusie binnen Fontys (met behoud van de eigen signatuur van elk instituut).

Ontmoeten
Naast een markt en een plenair programma is er maandag ruimte voor verschillende workshops. Doel van de bijeenkomst is niet om weer een intellectueel gesprek te voeren over inclusie en diversiteit, maar om de impact vooral ook te ervaren. Patricia Beumer: “Inclusie begint simpelweg met ontmoeten. Zo bieden we deelnemers een welkomstdrankje aan waarbij de glazen onderling zijn verbonden met touwtjes. Via vragenkaartjes gaan ze dan ook gelijk met elkaar in gesprek. Zo creëren we al voorwaarden om te ontdooien en verbinden.”

‘Verbinden’ lijkt soms een wat lastig en abstract begrip. Kennedy Tielman: “De insteek van de dag is laagdrempelig, waarbij de ontmoeting – relationeel – centraal staat. De bijbehorende workshops gaan vervolgens meer de diepte in. Maar we maken het niet te groot. Verbinden wil in dit geval niet zeggen dat je met een stapel contracten de deur uit loopt.”

Bottom-up
Toewerken naar meer diversiteit en inclusie is een transitieproces dat niet van de ene op de andere dag is afgerond. Maar resultaat is er al wel. “Het begint vaak op individueel niveau en ontwikkelt zich zo verder", geeft Beumer aan. "Binnen afzonderlijke instituten en Fontys-breed.”

Volgens Tielman worden inclusie en diversiteit steeds zichtbaarder in de eindtermen van de lerarenopleiding. “Neem een college Inclusive Science Education. Daarin maak je studenten zich ervan bewust dat ook natuurwetenschappen werken uit een zeker perspectief. Iedereen kent Curie en Pasteur. Maar over zwarte bijdragers aan het Periodiek Systeem hoor je zelden of nooit.” De first adapters, docenten die spontaan een begin maken met zulke lessen en dan navolging vinden, zijn daarbij belangrijk. “Zo stijgt het op in de organisatie.”

Het zijn voornamelijk studenten van de Lerarenopleiding die vandaag plaatsnemen tijdens de aftrap. Niet gek ook, want de kar wordt getrokken door twee docenten van de opleiding: Karin Verouden en Yucata Lienga.

“We hebben vorig jaar Caraïbische studenten gesproken die tegen dingen aanliepen die ons aan het denken zetten, dingen waar we iets mee moesten doen”, gaat Lienga van start. Zo voelden studenten zich gediscrimineerd en niet gehoord, wat voor enorme emotionele situaties zorgde. “We liepen hen toevallig tegen het lijf. Moet je nagaan hoeveel studenten er binnen Fontys zijn die niet over hun ervaringen durven te vertellen.”

Volgens Lienga kent het aantal Caraïbische studenten bij Fontys ieder jaar veel uitval. “Terwijl we ze allemaal graag zouden willen behouden. Iedereen heeft er namelijk baat bij als deze studenten hun studie succesvol doorlopen, zich hier prettig voelen en straks bijvoorbeeld voor de klas staan om zo het lerarentekort deels op te lossen.”

Carribean Connection
Daarom richtten de twee docenten, samen met Fontys Carribean Connection, een nieuwe community op. Een plek waar iedere Caraïbische student zichzelf kan zijn, waar ruimte is om over gebeurtenissen te praten, en waar gezamenlijke activiteiten plaatsvinden.

Shane Lobato de Mesquita kwam in 2021 naar Nederland en volgde bij FLOT de opleiding tot Docent Geschiedenis. Een tijd waarin hij eenzaam was en zijn plek niet goed kon vonden. “Dat had deels te maken met de lockdown. Ik was niet onder andere studenten, volgde voornamelijk online les en moest vroegtijdig stoppen met mijn stage vanwege de lockdown”, licht Shane zijn tijd toe.

Alles zelf ondergaan
Hij merkte dat meerdere Caraïbische studenten in hetzelfde schuitje zaten. “We konden onze plek binnen FLOT niet goed vinden, docenten begrepen onze problemen niet goed en het was moeilijk hulp te vinden waardoor we veel zelf moesten regelen en alle veranderingen zelf maar moesten ondergaan.”

Uiteindelijk besloot Shane te stoppen met zijn studie. Nu studeert hij Social Work in Eindhoven. Daar gaf hij, samen met Leonie Holleman, lezingen over wonen en studeren in Nederland. “We realiseerden ons dat er een community nodig was, waarna we Fontys Carribean Connection opzetten. Dat er nu ook een eerste bijeenkomst in Tilburg is, waar het voor mij allemaal begon, vind ik bijzonder.” (Tekst gaat verder onder de foto.)

De aanwezige studenten prijzen Shane voor het feit dat hij verantwoordelijkheid nam. “Maar dat moest ook. Er moet een supportsysteem zijn voor onze studenten, zodat ze weten waar ze terechtkunnen.”

Elkaar versterken
Dat is ook precies de strekking van vandaag. Kennismaken, vertellen wat je opviel aan je eerste maanden in Nederland en praten over de dingen waar je tegenaan loopt. Niet alleen tijdens je studie, maar ook in het dagelijks leven. Shane: “We willen elkaar versterken, daarom hebben we dit opgezet."

Docent Karin Verouden is in ieder geval al erg trots op de studenten. “Als lerarenopleiding en opleiders hebben we een voorbeeldfunctie. Dat studenten zich hier niet prettig voelen kan geen optie zijn. We gaan samen groeien, leren van wat we meemaken en problemen binnen Fontys aankaarten. Zo kunnen we elkaar versterken en de kracht van de Caraïbische student juist benadrukken.”

De community is niet alleen bedoeld voor studenten van de lerarenopleidingen. “Caraïbische studenten van alle opleidingen op deze campus mogen aansluiten”, legt Verouden uit. “Het belangrijkste is dat we de connectie opzoeken. Of je nu rechten, ICT of de lerarenopleiding volgt.”

Uitbreiden
Daar blijft het, als het aan Verouden, Lienga en de studenten ligt, niet bij. Zo zijn er zelfs al gesprekken geweest met Tilburg University en Avans om een Tilburg-brede community voor Caraïbische studenten te starten. “Dat willen we in maart rond hebben, maar voor nu focussen we eerst op onze community binnen Fontys. De eerste stap is gezet.”

Plannen voor de volgende meeting worden in ieder geval al gesmeed. “Wellicht dat we dan kunnen viben op Papiamento muziek, of even in onze eigen taal leeglopen over wat we allemaal meemaken”, klinkt het al snel.

Begin maart betichtte de Onderwijsinspectie het bestuur van de TU Delft van wanbeheer op het gebied van sociale veiligheid en drie weken geleden hekelde de Arbeidsinspectie de werkomstandigheden aan nog veel meer universiteiten. Discriminatie, wangedrag en seksuele intimidatie zijn er niet ongebruikelijk.

Deze voorbeelden laten zien “hoe belangrijk toezicht is om misstanden aan het licht te brengen wanneer instellingen er niet in slagen de sociale veiligheid te borgen”, schrijft demissionair minister van Onderwijs Robbert Dijkgraaf aan de Tweede Kamer.

Onderzoek
Dijkgraaf wil daarom het toezicht hierop versterken via de Arbeids- en Onderwijsinspectie, maar hij wil ook in gesprek gaan met de toezichthouders van hogescholen en universiteiten.

Sowieso start de Onderwijsinspectie deze zomer een onderzoek naar het functioneren van Raden van Toezicht in het hoger onderwijs: wat doen ze eigenlijk en hoe effectief zijn ze? Het gaat daarbij niet alleen om de sociale veiligheid, zegt een woordvoerder van de inspectie.

Zorgplicht
Om het toezicht op sociale veiligheid hanteerbaar te maken, werkt de minister aan een wettelijke ‘zorgplicht’ voor sociale veiligheid in het hoger onderwijs. Zo’n plicht geeft de inspectie meer houvast om op te treden wanneer de sociale veiligheid van studenten in het geding komt.

Ter inspiratie kijkt hij op verzoek van de Tweede Kamer ook naar Amerikaanse wetgeving, Title IX, waarin het verbod op discriminatie in het onderwijs is geregeld. Het is van belang dat er goede kaders komen, zegt hij.

Zeevaartschool
onder goede kaders is het lastig om onderzoek te doen naar sociale veiligheid, blijkt uit een recent artikel van dagblad NRC over de zeevaartschool van NHL Stenden op Terschelling. Daar verloren drie medewerkers hun baan op basis van meerdere onderzoeken naar sociale onveiligheid, maar er deugde volgens de rechter niets van. Collega’s zeggen tegen de krant dat ze in het duister tasten en niet weten wat precies het probleem was.

De Pride Parade is het officiële startschot van Eindhoven Pride, een week vol festiviteiten rondom de queer-community. Fontys is één van de 34 Eindhovense bedrijven/organisaties die zich hierbij aangesloten heeft. “Tot nog toe zijn we ook de enige onderwijsinstelling die meeloopt”, laat Rob Doorleijers weten. Hij is nauw betrokken bij Fontys Pride, die vorig jaar ook deelnam aan de al wel bestaande (minder uitgebreide) Pride Walk in Eindhoven. “Dit jaar is het evenement grootser opgezet, met als hoogtepunt een vrij toegankelijk festival na de parade.”

Fontys Pride loopt onder andere mee om een duidelijke boodschap over te brengen, aldus Doorleijers. “Deze week bleek uit een onderzoek naar LHBTI en de integratie daarvan in Europa dat mensen uit deze groep zich minder gepest voelen, maar dat het aantal geweldsplegingen wel toeneemt.”

“Het is voor ons enorm belangrijk dat iedereen zich fijn en thuis voelt binnen Fontys, ongeacht gender en seksualiteit. Thuis voelen om te inspireren, te werken en te leren. Alles wat daarmee te maken heeft zou geen issue moeten zijn, maar om dat te bereiken moet je soms op de barricade klimmen.”

Light Up Your Pride
Dat is ook het thema dat de gehele week de boventoon voert: Light Up Your Pride. Een veelkleurige belofte dat iedereen welkom is. Of de deelname aan de wandeling daar ook bij helpt is voor de Fontysmedewerker nog maar de vraag, maar het is volgens hem wel van belang dat Fontys deelneemt.

Fontys heeft in de loopgroep plek voor 75 deelnemers en de eerste aanmeldingen zijn inmiddels binnen. “We willen met deze groep ook nadenken over een eigen boodschap die we tijdens de parade uitdragen, om zo nog duidelijker te maken waar we binnen Fontys voor staan.”

Festiviteiten en bijeenkomst
De Pride Parade trekt op 8 juni dwars door de Eindhovense binnenstad, waarna de gehele week nog tal van andere activiteiten plaatsvinden, zoals een groot festival op het Stadhuisplein genaamd Pride Vibes Festival, waar verschillende artiesten uit de queer-community optreden. 

Naast alle festiviteiten vanuit de Eindhovense Pride-organisatie verzorgt ook Fontys Pride een evenement. Op 13 juni is er een bijeenkomst met Alejandra Ortiz, een getinte trans vluchteling uit Mexico. Zij schreef in 2022 het boek ‘De waarheid zal me bevrijden’ en zet zich in voor andere transgenders die te maken hebben gehad met onder andere sekswerk, drugsgebruik en het ontvluchten van het thuisland.

Rasnaly Carti is decaan aan het 2College Cobbenhagenlyceum in Tilburg. Daarnaast begeleidt zij namens het Arubahuis (de officiële vertegenwoordiging van de Arubaanse regering in Nederland) Arubaanse studenten in het zuiden van Nederland. In totaal heeft zij zo’n zestig studenten onder haar hoede, waarvan de helft bij Fontys studeert.

“We vangen ze op bij aankomst op Schiphol, zorgen voor de eerste overnachting, helpen bij het vinden van woonruimte en steunen hen daar waar zij het nodig hebben”, legt Carti uit. “Daarnaast houden wij ook contact met de scholen, met hun ouders, met DUO, de gemeentes, banken.” Daarmee doet Aruba al heel wat meer dan de andere twee grote eilanden, Curaçao en Sint-Maarten. “Dat klopt. En van wat ik hoor missen veel van hun studenten die begeleiding ook wel.”

Los van alle praktische hulp organiseren Carti en haar collega’s van het Arubahuis ook nog allerlei activiteiten om de verbinding met en tussen de studenten in stand te houden. “Afgelopen jaar heb ik voor het eerst een kerstviering opgezet. Daar kwam meer dan de helft van de studenten op af, daar was ik heel blij mee. Overigens raad ik de studenten wel altijd aan om niet bij elkaar te blijven, maar tijdens de studie en daarbuiten ook veel op te trekken met niet-Arubaanse studenten.”

Engels
De cultuur, de taal, de studiekeuze en de financiën zijn de grootste obstakels voor Caribische studenten. Toch ligt ook dat weer anders per eiland. Zo ziet Carti dat het culturele – lees: zelfredzaamheid – probleem voor studenten van Curaçao groter is dan voor dat van Aruba. 

“De taal is wel echt een struikelblok voor alle Caribische studenten. Ook die van Aruba. Nederlands mag dan onze officiële taal zijn, de meesten spreken Papiaments. Doordat Aruba tegenwoordig vooral een grote bestemming is voor toeristen uit de VS, merk je ook dat er veel meer Engels wordt gesproken. Daarom kiezen de meesten ook voor een studie in het Engels, omdat dit hen makkelijker afgaat.”

Studiekeuze blijft altijd een moeilijk iets op zo’n grote afstand, al is het volgens Carti wel een stuk verbeterd met de online mogelijkheden en de manier waarop het hbo nu gezamenlijk optrekt bij de voorlichtingsmarkten. 

Financieel lopen de Arubaanse studenten wellicht echter zelfs grotere risico’s dan die van Curaçao. Zij kunnen namelijk zowel een Arubaanse als DUO-lening afsluiten. “Vanuit Aruba krijgen ze een startkapitaal mee van zo’n 7.000 euro. Daarnaast kunnen ze ook nog elf keer aanspraak maken op een extra lening van 1.500 euro elk.”

Waarmee ze dus een forse schuld op kunnen bouwen. Nog los van de vraag of ze hun studie zullen afmaken. “Van de huidige eerstejaars zijn er gelukkig slechts drie gestopt en één geswitcht tot nu toe. Maar ik zeg ook altijd: denk goed na, heb je dat geld ook écht nodig? Er wordt nu ook gekeken naar hoe die schulden aangepakt kunnen worden.”

Tevens wordt op Aruba overwogen om een regeling uit de vorige eeuw opnieuw in te voeren. “Ga je na je studie vijf jaar werken op Aruba? Dan krijg je x procent kwijtschelding van je schulden. Dat zou mooi zijn. Vooral ook omdat het een manier is om de studenten weer terug naar Aruba te krijgen. Daar worden ook gesprekken met hotels en andere werkgevers over gevoerd.” [Tekst loopt door onder foto]

Onwetendheid
En de medestudenten, hoort ze daar minder positieve geluiden over zoals de Caribische studenten die uitten in de vorige aflevering van deze serie? “Nee, niet echt. Wel dat er soms vreemde vragen gesteld worden inderdaad. Maar dat heeft vooral met onwetendheid te maken.”

“Ik zeg ook altijd tegen onze studenten: Nederlanders zijn nieuwsgierig, maar ze weten het gewoon niet. En met de bescheidenheid en verlegenheid die in onze natuur zit, ga je het hier niet redden. Dus zeg het gewoon als je bijvoorbeeld een grap niet begrijpt. En leg uit dat je wel Nederlands spreekt en verstaat, maar dat het niet je eerste taal is.”

Betrokkenheid
Hoe kijkt Carti aan tegen de begeleiding en steun die Fontys verschaft aan Arubaanse studenten? Is die voldoende? “Jazeker. Ik vind dat de studenten heel goed worden opgevangen. Ze kunnen altijd bij iemand aankloppen, er worden allerlei activiteiten georganiseerd. Zowel van onderop als van bovenaf is er veel betrokkenheid, dus ook van het Fontysbestuur.”

Over dat bestuur gesproken: Fontysvoorzitter Joep Houterman bezocht eerder deze maand Aruba en Curaçao, in een gezelschap geleid door minister Dijkgraaf dat precies om deze reden – hoe bevorder je het studiesucces en de kansengelijkheid van de Caribische studenten – daar op werkbezoek ging. [Tekst loopt door onder foto]

Dat deed Houterman in de nieuwe functie* die hij sinds eind vorig jaar bekleedt als voorzitter van de van de groep hogescholen die willen samenwerken om het succes van studenten uit de Cariben te vergroten. Hij herkent de factoren die de meeste (negatieve) invloed hebben en die eerder in deze serie aan bod kwamen: culturele verschillen, de taal, de studiekeuze, de financiën en administratieve rompslomp.

“De culturele verschillen zijn herkenbaar, ja. Al zullen die vast en zeker ook gelden voor andere culturen. En als het om zelfredzaamheid gaat, zijn er ook Nederlandse studenten die daarin nog grote stappen moeten maken.”

Ingewikkeld
“Wat taal betreft: voor de meeste Caribische studenten is Nederlands de tweede, derde of zelfs vierde taal. En dat wordt ingewikkeld op het moment dat zij hoger onderwijs in die taal gaan volgen. Waarbij aangetekend dat er grote verschillen zijn tussen de eilanden onderling, voortkomend uit hun verschillende historiën.”

Houterman haalt een treffend voorbeeld aan van tijdens zijn werkbezoek aan de eilanden. “Tijdens de conferentie op de slotdag begon ik mijn toespraak in het Nederlands, maar stapte toen het over taal ging over op Engels. Ik kreeg een luid applaus van de studenten, vanwege het feit dat ik daarmee erkende dat de taal een probleem is. En dat is het ook, voor deze studenten maar ook voor de ontvangende hogescholen. De aanname dat zij het Nederlands op hetzelfde niveau beheersen als uit Nederland afkomstige studenten, die klopt gewoon niet.”

Binnen Fontys is al tijden een werkgroep bezig met het taalbeleid binnen de instelling. “Ik heb nu even niet scherp hoe dat er voorstaat. Maar het is complex en het heeft zeker onze aandacht. We willen iets doen aan Nederlandse taalbeheersing voor deze groep studenten. Maar dat willen we ook voor de internationale studenten. En óók voor de Nederlandse studenten. De taalbeheersing heeft over de hele linie wel een ‘opkrikker’ nodig. Maar dus niet voor iedereen op dezelfde wijze.”

Een studie kiezen
En dan de studiekeuze. Er worden al tal van, door de bezoekende scholieren zeer positief beoordeelde, specifiek op de Caribische studenten gerichte open dagen gehouden bij Fontys. Maar breder gezien is de vooruitgang die geboekt wordt misschien wel het beste zichtbaar aan het (groeiend) aantal Nederlandse hogescholen dat hierin sinds vorig jaar samen optrekt. 

Zoals duidelijk werd tijdens de laatste studiemarkten die op de eilanden werden gehouden. Daarbij stond niet zoals voorheen het winnen van zieltjes voor de eigen instelling centraal, maar hulp bij het kiezen van de juiste studie voor de scholieren die zich daar kwamen oriënteren.

Houterman: “Nederland is natuurlijk een belangrijke studiebestemming voor deze scholieren. Maar de afstand speelt een grote rol. Zowel naar Nederland, maar ook onderling tussen de eilanden. Hier in Nederland spreek ik de decanenkringen, maar dat is daar een stuk moeilijker te organiseren. Teams? Nou, daarmee kom je er niet. Het werkt veel beter om elkaar fysiek te ontmoeten. Ook daar is het SEA-programma voor bedoeld. Wat in elk geval duidelijk is, is dat er tevens op de eilanden zelf nog het nodige moet gebeuren. En dat we ook aandacht moeten hebben voor de decanen en hun rol daarin.”

Het vierde element, financiën, zit ook in het programma van de Strategic Education Alliance, kortweg SEA, een samenwerkingsprogramma tussen overheids- en onderwijsinstelling binnen het Koninkrijk der Nederlanden. Al hebben Houterman en de hogescholen hierin een minder grote rol. Dit speelt zich immers meer op overheidsniveau af. Zoals eerder bleek uit de introductie van de Koninkrijksbeurs. Of de uitreiking door minister Dijkgraaf tijdens het werkbezoek deze maand van het allereerste BSN-nummer voor een toekomstig student.

Dat speelt zich buiten de bevoegdheden van de onderwijsinstellingen af. Houterman: “Al kunnen wij soms wel aangeven: regel dat nou eens. En ja, ook dan gaat het soms nog langzaam. Maar het is voor een aantal zaken ook ingewikkeld en loopt het over vele schijven.”

Los hiervan zijn er volgens Houterman nog legio andere onderwerpen waar zij mee aan de slag willen gaan. “Gezamenlijk onderwijsaanbod, samen onderzoek doen, digitalisering: er staat nog genoeg op de rol. Maar waar het vooral om gaat is dat we meer en beter samenwerken en hoe we dat doen. Allemaal om het studiesucces van deze jongeren te verbeteren. En dat is trouwens ook goed voor ons eigen onderwijs.” [Tekst loopt door onder foto]

Besef
Leonie Holleman is een van de medewerkers bij Studentvoorzieningen die zich nadrukkelijk bezighoudt met de Caribische studenten. Ook zij was eerder deze maand aanwezig bij het werkbezoek van minister Dijkgraaf, voorzitter Houterman en anderen. Wat haar vooral weer opviel:  “Ik denk dat nu eindelijk het besef heel breed is doorgedrongen dat er gezamenlijk iets aan het studiesucces van de Caribische jongeren gedaan moet worden.”

Volgens Holleman maken deze jongeren nog steeds geen eerlijke kans om te slagen. “Daarvoor is het nodig om hen een goede start te geven. Zowel hier bij Fontys en de andere Nederlandse instellingen, maar ook daar op de scholen. Daarvoor moet het beter georganiseerd zijn. Ik sprak daar mensen die zeiden: ik heb ooit in Nederland gestudeerd en zie dat het nu dertig jaar later nog steeds niet goed geregeld is.”

Dat heeft volgens haar ook te maken met de status van de studenten/scholieren uit dat deel van het koninkrijk. “Het blijft toch een gedoe. Aan de ene kant zijn het Nederlanders en aan de andere kant worden ze vaak toch weer neergezet als internationals. Of dan wordt het weer als een te kleine groep gezien om er speciaal iets voor te doen. Zo trekken ze altijd een het kortste eind. Dat blijft wel een gesprek.”

Verbeteringen
Toch ziet Holleman ook verbeteringen. “Neem bijvoorbeeld de geïntegreerde onderwijsprogramma's. En er zijn al stappen gemaakt met de Caribean Academic Foundation Year, waarbij aankomende studenten voor slechts 500 euro een oriëntatiejaar in hun eigen vertrouwde omgeving kunnen volgen. Andere voorbeelden zijn de Koninkrijksbeurs en het akkoord dat nu is bereikt waarbij de Universiteit Utrecht en de Haagse Hogeschool samen met de universiteiten van Aruba en Curaçao een deeltijdopleiding bestuurskunde aanbieden.”

Maar bovenal merkte zij tijdens het werkbezoek dat de wil er écht is van overheden en onderwijsinstellingen aan beide kanten van de oceaan om samen eindelijk de zaken goed te gaan organiseren. “De mensen daar zijn zo bevlogen. Alleen: er is gewoon te weinig ruimte voor substantiële actie."

Neem de decanen. Zoals eerder al in deze Bron-serie is aangehaald: zij hebben nauwelijks de uren die nodig zijn voor goede begeleiding en studieoriëntatie. "Dat klopt. En die taken horen ook niet alleen bij hen te liggen. Dat is wel een hoofdthema daar. Maar ik zie en merk wel dat dit nu ook echt is doorgedrongen. Zoals ik ook merk dat het bezoek meer begrip en inzicht heeft gebracht bij de leden van de Nederlandse delegatie."

Dit was de laatste aflevering van de serie over de Caribische student.
Lees ook de eerdere afleveringen in deze serie: 
 # aflevering 1: De moeizame reis van de Antilliaanse student
# aflevering 2: De koude douche die de overgang naar Nederland is
# aflevering 3: De taal als enorm struikelblok
# aflevering 4: Moeilijk kiezen: een studie op 8.000 kilometer van huis
# aflevering 5: Als je studieschuld de rest van je leven bepaalt
# aflevering 6: ‘Wonen jullie in hutjes?’

Quillan Principaal is student Automotive. De Engelstalige variant. Want Nederlands, dat was iets te lastig. “Mijn hele familie spreekt Engels. Dus op voorhand wist ik niet of me zo’n studie in het Nederlands wel zou lukken.”

“Het eerste jaar ben ik best goed begonnen. Maar de tweede en derde periode was mijn interesse minder geworden. En de vierde periode heb ik letterlijk helemaal niets gedaan. Door covid en zo. Nu heb ik het eerste jaar nog een keer overgedaan en is de interesse weer terug.”

Gelukkig maar. “Ja. Want het was wel altijd mijn grote droom om in Nederland te gaan studeren. Ik was hier al eens eerder geweest, er woont ook familie in Nederland. En ik heb het geluk dat er ook wat vrienden uit Curaçao hier zijn gaan studeren.”

“Na wat rondkijken her en der zag ik dat Fontys de beste was van de drie studies die ik op het oog had. Ik wilde bovendien ook wat verder weg wonen van de familie. Nu woon ik op kamers, samen met studenten uit Zuid-Afrika, Italië en Portugal.”

Niemand om me te helpen
De studie was eigenlijk niet eens hetgeen waar Quillan het hardst aan moest wennen. “Nee, het lastigste was dat ik op mezelf moest wonen. Dat ik alles ineens zelf moest doen. Koken, wassen, plannen, noem maar op. Niet dat dat heel moeilijk was, maar ik kon als ik het even niet wist, niemand vragen om me te helpen.”

Ook lastig: de hele tijd Nederlands moeten spreken. “Dat vond ik moeilijk. Je denkt in je moedertaal, maar moet dan de hele tijd meteen de vertaling maken in je hoofd. Het is nu al wel wat makkelijker dan in het begin. Of we te weinig Nederlands kregen op school? Nee, we kregen drie tot vier keer zoveel uren Nederlands dan Engels. Maar we gebruikten het buiten die lesuren gewoon niet.”

En uiteraard is het weer een dingetje. “Dat was een grote verandering, ja. Daardoor heb ik ook wel wat heimwee gehad. Niet veel, omdat ik ook wel vaak familie op bezoek heb. Maar ik mis wel de muziek, de feesten, de cultuur.”

Wat hij het negatiefste vindt aan Nederland? “De woonsituatie. Ik vind het wel heel laf dat we hier zoveel tijd moeten besteden aan het vinden van woonruimte. Dat is overigens geen Fontys-ding. Want ik kan alleen maar zeggen dat we bij Fontys prima zijn opgevangen, daar heb ik alleen maar goede ervaringen mee.”

Mobiel
Zuwena Valks is student Verpleegkunde. Zij heeft nog een andere verklaring voor het feit dat de meesten een betere beheersing van het Engels hebben dan van het Nederlands. “De meesten van ons zitten de hele dag op hun mobiel. Daardoor zijn we ook beter in Engels, wat daar meestal de voertaal is. En de noodzaak om goed Nederlands te leren, voelen de meesten niet. Door de hedendaagse technologie is die er vaak ook niet.”

Daar komt nog iets bij, zegt Daillon Janga (20), student Cyber Security. “Ik heb Nederlands nooit gezien als iets dat ik echt nodig heb. Ik volg mijn opleiding ook in het Engels en trek vooral op met internationale studenten. Dit semester zit ik met uitsluitend Nederlandse studenten. En daar heb ik geen fijne ervaringen mee.”

Zuwena weet waar hij het over heeft. “De meesten hebben al vrienden en hebben dus niet zo’n grote behoefte aan nog een vriend. Als je dat ervaart, heb je ook niet de behoefte om de taal nog beter te leren.”

Voor de goede orde: dit is een welbekend verschijnsel onder internationale studenten. Niet alleen bij Fontys, maar wereldwijd ervaren studenten dat als zij in een ander land gaan studeren, zij toch vooral veel contact hebben met internationale medestudenten en dat er niet veel contact is met ‘lokale’ studenten.  

Respectloos
Maar misschien is Nederland wel een uitzondering als het gaat om de contacten die er dan wel zijn. Zo komen Nederlandse studenten soms met de vreemdste vragen, stellen deze Caribisch-Nederlandse studenten.

Zoals: “Kennen ze eigenlijk McDonalds wel op jullie eilanden? Wonen jullie in hutten? Waarom zijn jullie zo donker? Wij ervaren dat als heel erg respectloos. Maar kennelijk vinden Nederlanders het heel normaal om dat soort vragen te stellen. Ik sta dan ook bekend als ‘die beleefde student’. Maar ik ben helemaal niet zo apart, dat is gewoon onze cultuur.”

Shane Lobato-de Mesquita komt van Aruba en is student Social Work. Ook hij had soortgelijke ervaringen.

 “Ik weet nog dat een van mijn klasgenoten klaagde over het feit dat iedereen een prik moest halen. Toen zei ik: ‘Oh, dan moet ik dat dus ook’. Waarop hij zei: ‘Huh? Waarom zou jij dat als buitenlander moeten?’. Moest ik uitleggen dat ik ook gewoon een Nederlands paspoort heb. Dat ik dezelfde nationaliteit heb. Maar Nederlandse studenten zeggen soms gewoon maar wat zonder jou iets te vragen.”

Daillon: “Ondertussen oordelen ze wel over je. Over je leefstijl, je cultuur, alles. Wij moeten ons aan hun aanpassen, zij nooit aan ons.” 

Lees ook de eerdere afleveringen in deze serie: 
# aflevering 1: De moeizame reis van de Antilliaanse student
# aflevering 2: De koude douche die de overgang naar Nederland is
# aflevering 3: De taal als enorm struikelblok
# aflevering 4: Moeilijk kiezen: een studie op 8.000 kilometer van huis
# aflevering 5: Als je studieschuld de rest van je leven bepaalt
# aflevering 6: ‘Wonen jullie in hutjes?’

Volgende week de slotaflevering: Wie doet wat om de Caribische student te helpen? 

Lenen en terugbetalen: het is en was een groot onderwerp onder studenten. Het lenen was het probleem niet, het terugbetalen wel. En al helemaal voor de studenten afkomstig van de Caribische eilanden van het koninkrijk der Nederlanden. Op die eilanden lopen in totaal zo'n 10.000 studenten (bijna 70 procent van het totaal) rond die niet alleen een studieschuld hebben, maar ook een betalingsachterstand. Hun schuld bedraagt gemiddeld tussen de 24.000 en 30.000 euro. Onder Nederlandse (oud-)studenten heeft zo'n zestien procent een betalingsachterstand van gemiddeld 2.300 euro. 

Hoe dat komt? We doen een poging om het uit te leggen. Omdat we in deze serie toch vooral Curaçao als uitgangspunt hebben genomen (de meeste studenten uit het Caribische deel van het koninkrijk komen daar ook vandaan), nemen we nu ook dat als voorbeeld van hoe een beurs en/of lening voor studenten van dat eiland is ingericht.

Allereerst is er de mogelijkheid om in Nederland te gaan studeren. Dan vallen deze studenten onder hetzelfde regime als jongeren die in Nederland zijn geboren en getogen: de basisbeurs van DUO. Mochten ze echter kiezen voor een studie op Curaçao of in de regio (daaronder vallen ook de VS en Canada), dan kunnen zij een basisbeurs en een basislening afsluiten bij SSC, Stichting Studiefinanciering Curaçao.

Leg de twee mogelijkheden naast elkaar, vergelijk de kosten – die uiteraard nogal verschillen per studie en land van studie – en in de meeste gevallen is het voordeliger om in Nederland te gaan studeren.  Maar wel met grote gevolgen. Vooral, zo leert de praktijk, na het studeren: als het op aflossen van de schulden aankomt. Zie kader onder dit verhaal. 

Geen studentenhuis
Want het gaat niet alleen om de beurs. Vervolgens komen er andere problemen om de hoek kijken. Aan de uitgavenkant wijkt het beeld bij deze studenten namelijk ook af. Zo kiezen veel studenten afkomstig uit het Caribische deel van het Koninkrijk der Nederlanden (voorheen de Antillen) niet voor een klassieke kamer in een studentenhuis, maar voor een zelfstandige ‘woonunit’. En dat kost uiteraard meer.

En het is niet alleen de huisvesting. Studenten die hier net zijn ‘geland’ schrikken vaak ook van de hoge prijzen. Dat het leven hier duur is, wat het trouwens op de eilanden zeker relatief aan het inkomen ook is, en dat de studenten dus moeten opletten hoe ze hun geld uitgeven, waar ze hun boodschappen doen, dat ze niet vergeten uit te checken in het openbaar vervoer: een hele reeks financiële zorgen komt bovenop de druk die zij al hebben en in vorige afleveringen van deze serie zijn belicht.

“We proberen ze daar wel op voor te bereiden door hen daar algemene informatie over te geven”, zegt Marelly Daal-Fraaij van dr. Albert Schweitzer havo/vwo in Willemstad. “En wie meegaat op studiereis naar Nederland wordt per viertal in een huisje ondergebracht en daar moeten ze zelf alles doen. Dus ook koken en boodschappen doen, waar ze per leerling 20 euro per week voor krijgen. Over het algemeen gaat dat redelijk goed.”

Maar hoe het de oud-leerlingen afgaat die hier inmiddels al studeren, daar heeft zij minder zicht op. “Wat er na hun vertrek naar Nederland gebeurt, daar horen we weinig van. En ik heb ook niet de tijd om al die leerlingen te monitoren. Als ik er al eens eentje spreek of tegenkom, dan zeggen ze dat het goed gaat. Maar als niet okay is, dan zullen ze je dat niet vertellen.”

Sky high
En vaak gaat het, financieel althans, ook helemaal niet zo goed. “Studieschulden? O, die zijn sky high”, zegt Celeste Cardoze, decaan aan het Radulphus College. “Omdat vrijwel iedereen langer over de studie doet dan vooraf gedacht, ook omdat ze vaak switchen.”

“En dan zijn de huurprijzen in Nederland heel hoog, moeten ze een bijbaantje zoeken om rond te komen en is het einde van het verhaal vaak dat ze uiteindelijk in Nederland blijven en niet terugkeren. Omdat ze een vriendje of vriendinnetje krijgen. Maar minstens zo vaak omdat ze hun studieschuld moeten afbetalen. En dat is niet te doen met een baan hier.” 

Salaris
Dat heeft alles te maken met wat je gemiddeld op de eilanden kan verdienen en wat je in Nederland kunt verdienen. Ter verduidelijking: het gemiddelde bruto jaarsalaris op respectievelijk Curaçao, Sint Maarten en Aruba - de drie grootste eilanden - bedraagt respectievelijk 16.000 euro, 20.000 euro en 11.000 euro.  Of wellicht ook verhelderend: het minimumloon in Nederland is ruim twee keer zo hoog als dat van Aruba.

Vergelijk dat eens met het gemiddelde salaris dat een hbo'er in Nederland kan opstrijken en dat al gauw rond de 45.000 euro bruto uitkomt. Het betreft hier gemiddelde salarissen,  dus voor starters op de arbeidsmarkt is dat overal een stuk lager. Maar voor het verschil tussen daar en hier maakt dat niets uit.  

Zegt ook Pamela Kroon-ter Haar van het Maria Immaculata Lyceum. “Wie naar Nederland gaat voor een studie keert vaak nooit meer voorgoed terug. Het verschil in arbeidsvoorwaarden, de levensstandaard; het is gewoon echt te groot geworden. Daar komt bij dat ze liever eerst in Nederland werkervaring opdoen en daarmee ook hun studieschuld afbetalen. Als ze dan al terugkomen, is dat vrijwel altijd vanwege de familie.”

Foto boven: een niet alledaags beeld in Nederland. Een scholier duwt met zachte hand een groene leguaan het schoolplein af. Het wegwerken van studieschulden blijkt heel wat lastiger. 
 

Lees ook:
# aflevering 1: De moeizame reis van de Antilliaanse student
# aflevering 2: De koude douche die de overgang naar Nederland is
# aflevering 3: De taal als enorm struikelblok
# aflevering 4: Moeilijk kiezen: een studie op 8.000 kilometer van huis
# aflevering 5: Als je studieschuld de rest van je leven bepaalt

Volgende week: ‘Wonen jullie in een hutje?’

Het is voor het eerst dat er grootschalig onderzoek is gedaan naar discriminatie onder Nederlanders met een Oost- of Zuidoost-Aziatische achtergrond. De studie werd uitgevoerd Fontys Pedagogiek en de Universiteit van Amsterdam.

Uit de resultaten is gebleken dat discriminatie onder deze groep bij één derde voorkomt. Bij mensen met een Chinese achtergrond gaat het om meer dan de helft. You Wang, die zeventien jaar geleden van China naar Nederland verhuisde, schrikt daar niet van. Zelf ervaart ze ook regelmatig discriminatie.

Achternaam
Wang kwam voor een studie naar Nederland, vond na haar opleiding een baan en kwam er toevallig de liefde van haar leven tegen. “Mensen denken vaak dat ik naar Nederland ben gekomen voor de liefde, maar dat is niet zo”, vertelt de docent. “Ik wilde jarenlang niet zeggen dat mijn partner een blanke Nederlandse man is, want zodra ik dat wel zei, gingen mensen er automatisch van uit dat hij me ergens in een bar heeft opgepikt op één van de Aziatische eilanden.”

Het is slechts één vorm van discriminatie die ze herkent. Toen ze acht jaar geleden een achternaam moest kiezen voor haar kind, koos ze voor de naam van haar partner. “Hij heet De Ruijter, Nederlandser kan het bijna niet”, aldus Wang, die stelt dat het hebben van een Nederlandse familienaam veel voordelen heeft. Want of we het nou willen of niet, discriminatie komt nog steeds vaak voor op de arbeidsmarkt.

“We zeggen wel dat we een inclusieve omgeving op de werkvloer willen, maar we weten allemaal dat we nog lang niet zover zijn. Toen ik jaren geleden in Nederland naar een baan zocht, had ik er ook last van. Misschien niet zozeer vanwege mijn achternaam, maar wel om mijn taal. Veel werkgevers hebben het liefst een medewerker die Nederlands spreekt, zelfs als het om een internationale baan gaat.”

Inclusief
Wang ervaart dat bij Fontys ook; ze heeft het gevoel dat er minder kansen zijn voor Engelssprekende medewerkers dan voor Nederlandstalige. Een voorbeeldje. “Als ze naar leden zoeken voor de CMR of IMR, sturen ze een Nederlandse e-mail rond. Sinds een paar jaar staat er ook een Engelse vertaling bij, maar daar staat vervolgens wel in dat de gesproken taal in de CMR of IMR Nederlands zal zijn. We zeggen bij Fontys inclusief te zijn, maar tegelijkertijd schrijven we alles in het Nederlands. Daarmee sluit je Engelstalige mensen automatisch uit.”

Uit het onderzoek van Fontys Pedagogiek en de Universiteit van Amsterdam zijn meerdere zaken naar voren gekomen. Eén daarvan: vrouwen met een Aziatische achtergrond worden vaak nageroepen op straat, meestal door witte mannen. Een tweede gegeven: veel respondenten ervaren meerdere soorten discriminatie. Dat geldt ook voor Rebekka Janssen-Karsseboom, werkzaam bij Fontys Engineering. Haar ouders komen oorspronkelijk uit Indonesië, maar zelf woont ze al haar hele leven in Nederland.

Als jong meisje had ze niet vaak met discriminatie te maken. Dat kwam eigenlijk pas toen ze op latere leeftijd verhuisde en op een andere school terechtkwam. “Op de basisschool zat ik in een zeer gemixte klas met kinderen uit Suriname, Turkije, Marokko en Indonesië. Maar na de verhuizing kwam ik voor mijn gevoel op een blanke school terecht.”

Verbaasd
Weer een paar jaar later liep ze stage bij een bejaardentehuis. “Daar zeiden ze weleens dat ‘dat ze een zwartje hadden gestuurd’. Of dat me stoorde? Ach, het waren oudere mensen. Die nemen wel vaker andere benamingen in hun mond.” 

Wat Janssen-Karsseboom lastiger vond, waren de verbaasde reacties die ze kreeg als ze haar zagen na het horen van haar achternaam. “Die klinkt natuurlijk heel Nederlands. Veel mensen kunnen mijn gezicht niet bij mijn achternaam plaatsen.”

Als Janssen-Karsseboom discriminatie ervaart, laat ze het er meestal gewoon bij zitten. Erop ingaan zit niet in haar karakter. “Aziatische mensen zijn over het algemeen heel bescheiden. Marokkaanse en Turkse mensen durven op te komen voor zichzelf en hun cultuur, en daar bewonder ik ze voor. Maar Aziaten zijn veel stiller. We passen ons zó goed aan dat we onze eigen cultuur ervoor op dreigen te geven. Als ik naar mezelf kijk: ik spreek de Indonesische taal niet eens...”

De Engineering-medewerkster zal zich nooit honderd procent Nederlands, maar ook nooit honderd procent Indonesisch voelen. “Ik ben met de Indonesische cultuur opgegroeid. Als tiener had ik het gevoel dat de Nederlandse cultuur niet bij me paste en wist ik zeker dat ik met een Indonesische jongen wilde trouwen. Ik heb altijd opmerkingen gekregen over dingen die ik anders deed. Maar dat is niet erg. Ik vond het niet per se discriminerend, eerder een beetje lastig.”

Albert Einstein zei het al: iedereen is geniaal, maar als je een vis beoordeelt op zijn vermogen om in een boom te klimmen, zal het zijn hele leven geloven dat hij dom is. Dit citaat legt in één zin uit wat veel neurodivergente mensen ervaren. Dat zijn mensen met breinen die afwijken van het gangbare brein. 

Volgens Saskia Schepers, adviseur en projectmanager op het gebied van hr en welzijn, is minstens 20 procent van de bevolking neurodivergent. Dat wordt vaak als stoornis gezien, denk aan AD(H)D, autisme en dyslexie. Deze mensen hebben veel vaker te maken met frustraties, conflicten en zelfs uitval van studie of werk, omdat hun omgeving niet bij hen past of omdat hun talent niet wordt herkend.

Schepers kan erover meepraten. Zelf heeft ze ‘een creatief en onrustig brein’, waardoor ze eerder niet goed werd begrepen door haar leidinggevenden. Daardoor kampte ze regelmatig met somberheid en depressieve gevoelens. “Bij veel neurodivergente mensen schuurt de standaardmanier van werken of aansturen dusdanig dat ze er hinder van ondervinden", zegt ze.

Goud
Maar mensen vergissen zich, stelt Schepers. Volgens haar bestaat er geen standaardbrein. “Neurodiversiteit is gedurende onze evolutie niet voor niets overeind gebleven. We hadden verschillende talenten nodig om te overleven. En ook nu nog geldt: organisaties die de juiste breinen bij elkaar weten te brengen, hebben goud in handen. Het wordt tijd dat we variaties in breinen als natuurlijk en complementair gaan beschouwen.”

Schepers schreef er een boek over: Als alle breinen werken - Waarom ruimte voor neurodiversiteit op het werk goed is voor iedereen. Daarin pleit ze voor een neurogelijkwaardige samenleving en biedt ze een model voor leidinggevenden en medewerkers om de juiste context te creëren voor ieder brein. ‘Laten we ons verdiepen in elkaars brein, zodat we weten waar we goed in zijn en we iedere medewerker kunnen inzetten op diens talent, in plaats van mensen af te laten branden op dat wat onevenredig veel energie kost’, schrijft ze.

Onbegrepen
Dat overkwam de twintigjarige student Brechje Mensch, die hierdoor noodgedwongen een tussenjaar heeft genomen. Op de universiteit moest ze bewijzen dat ze goed genoeg was om te studeren en ziek genoeg om haar voorzieningen te krijgen, staat in een aangrijpend gedicht van eigen hand dat ze woensdag ten overstaan van een volle zaal voordraagt.

‘Afhankelijk word ik van mijn docenten als ik vraag om een verlenging van mijn deadline en versoepeling van de aanwezigheidsplicht of online onderwijs, wetende dat ze met hun antwoorden en begrip mijn gezondheid in handen hebben.’ Brechje voelt zich al van kleins af aan onbegrepen en niet gezien om wie ze is en wat ze nodig heeft. Ze weet inmiddels dat ze niet de enige is en deelt om die reden haar verhaal.

Ook Fontys-alumnus Roy Houtkamp wil over zijn ervaringen met autisme vertellen. Hij werkt bij Student+ en Fontys ICT. Daarnaast is hij autismeambassadeur en geeft hij presentaties over autisme en neurodiversiteit op verschillende instituten. Maar voordat hij bij Fontys op de juiste plek terechtkwam, heeft hij naar eigen zeggen een moeilijke weg afgelegd.

Vooroordelen
“Dat ik op de basisschool stelselmatig werd gepest, lag volgens de leerkrachten niet aan de pestkoppen maar aan mijn gedrag.” En ook tijdens zijn hbo-opleiding ICT en in zijn zoektocht naar een andere, passende studie liep hij tegen vooroordelen aan. “Ik kreeg bijvoorbeeld te horen dat autisten niet creatief en niet sociaal zijn.”

Door de juiste ondersteuning van een decaan en het onvoorwaardelijke geloof van zijn ouders heeft Roy uiteindelijk zijn studie Toegepaste Psychologie met succes weten af te ronden. Met als gevolg dat hij zelfs werd gevraagd om bij Fontys te komen werken. “Ik vind het geweldig dat ik nu voor studenten kan doen waar ik zelf zo’n behoefte aan had toen ik studeerde.”

Toen docentonderzoeker Elizabeth Venicz (Fontys Journalistiek, FJ) jaren geleden vanuit Amsterdam in Tilburg kwam werken viel haar op hoe ‘wit’ de populatie studenten en docenten was. Ze voelde meteen de urgentie om daar verandering in te brengen. “Als we goede journalisten willen opleiden die moeiteloos kunnen opereren in een hyperdiverse samenleving, dan moet de opleiding hiervan een afspiegeling zijn.”

Denktank
De eerste jaren richtte Venicz zich vooral op docenten. Ze begon een denktank en organiseerde een studiemiddag om bewustwording over diversiteit en inclusie te vergroten. Maar sinds er zo’n anderhalf jaar geleden studenten bij zijn betrokken, heeft FJ Inclusie een vlucht genomen en zijn de eerste resultaten zichtbaar. Zoals de vorige week gehouden Journalistiek voor iedereen-dag, met gastlessen van voorlopers uit de media en workshops die goed lieten zien hoe breed het onderwerp diversiteit in de media is. De dag is zo succesvol verlopen dat erover wordt gedacht om deze jaarlijks te houden.

FJ Inclusie bestaat uit studenten en docenten met diverse achtergronden die zich hard maken voor diversiteit en inclusie binnen Fontys Journalistiek. Inclusie en diversiteit gaan volgens hen onder meer over etnische achtergrond, sociaal milieu, geloof, opleidingsniveau, neurodiversiteit en gender- en seksuele diversiteit. De groep van zo’n veertig leden heeft tot doel om de opleiding inclusiever te maken, zowel binnen de docenten- en studentenpopulatie als in het curriculum.

Actie
Volgens Journalistiekstudent Rosalien Manderscheid wordt er veel gepraat over diversiteit en inclusie, maar wordt er nog altijd weinig actie ondernomen. “Dat is de reden dat ik me heb aangesloten bij FJ Inclusie. Ik vind het heel erg dat jongeren zich niet thuis voelen op de opleiding. Dat moeten we doorbreken. En we moeten leren hoe we verhalen kunnen vertellen vanuit verschillende perspectieven. We worden betere journalisten als we uit onze eigen bubbel komen.”

Daarvoor hebben de studenten wel handvatten nodig, vindt Rosalien. “Op dag één van mijn eerste stage kreeg ik meteen de stijlgids in handen geduwd, met afspraken over diversiteit en inclusie waar we ons op de redactie aan moesten houden. Zoals: niet alleen witte mannen aan de talkshowtafel, maar een divers gezelschap.” Terug op de opleiding ontmoette ze medestudent Lisa Schuurmans, die constateerde dat Fontys Journalistiek geen eigen stijlboek heeft en er nauwelijks les in geeft. Samen begonnen ze een werkgroep binnen FJ Inclusie die een inclusieve stijlgids ontwikkelt.

Welke termen gebruik je en wanneer? Wat zijn gevoelige punten in onze taal? “Ik vind het heel interessant om de discussie hierover aan te gaan”, vertelt de Journalistiekstudent. Inclusie moet een kernwaarde zijn van Fontys Journalistiek, vindt ze. “We moeten weten hoe we diversiteit en inclusie in ons werk kunnen incorporeren. Het lijkt heel simpel en vanzelfsprekend, maar zo eenvoudig is het niet. Dus moeten we het hier op school leren.”

Framen
Medestudent en FJ Inclusielid Mai-lin Steegers zit om die reden samen met onder andere docentonderzoeker Elizabeth Venicz in de werkgroep Curriculum. “We onderzoeken in hoeverre diversiteit en inclusie onderdeel zijn van het curriculum en waarover studenten nog meer zouden moeten en willen leren.” De werkgroep wil materiaal maken voor docenten, zoals werkvormen en presentaties, die ze kunnen gebruiken in hun lessen.

Mai-lin vindt het ‘enorm belangrijk’ dat er meer bewustwording komt over diversiteit en inclusie. “Waar het in de journalistiek in de basis om gaat, zijn mensen. En daar krijgen we geen les in. Het is geen wonder dat er veel wantrouwen is richting de media; veel mensen voelen zich niet gerepresenteerd, zij voelen zich geframed. Journalisten zijn zich meestal niet bewust van de vooroordelen die ze hebben waarop ze hun verhalen bouwen en hun interviewkandidaten uitzoeken.”

Mai-lin weet waar ze het over heeft, want ze is Aziatisch en vrouw. Zo zag ze tijdens haar stage bij het tv-programma Koffietijd met eigen ogen hoe de redactie vooral mensen met een kleur uitnodigt om te koken en witte mensen om plaats te nemen aan de talkshowtafel. Toen ze daar een opmerking over maakte, waren ze zich daar totaal niet van bewust. “Een redactie van zo’n 60 journalisten en niemand die hier eerder over had nagedacht”, verzucht Mai-lin.

Bewustwording
Daar zit de winst, meent Rose Noël, studentondersteuner bij FJ en lid van FJ Inclusie. “Het is een heel groot probleem in de media en inmiddels weten we hoe groot de schade kan zijn. Ons doel is om studenten op de opleiding al bewust te maken van diversiteit en inclusiviteit. Daarin heeft onze opleiding nog wel wat te doen. Dat geldt trouwens niet alleen voor Fontys Journalistiek, maar voor heel Fontys.”

Het is de eerste keer dat er in deze mate onderzoek is gedaan naar discriminatie onder mensen met een Oost- of Zuidoost-Aziatische achtergrond. De studie is uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken. Iris Andriessen, als lector ‘Diversiteit en (ortho)pedagogisch handelen’ verbonden aan het instituut Pedagogiek, was er namens Fontys nauw bij betrokken.

Samen met de Universiteit van Amsterdam heeft Fontys duizenden vragenlijsten verstuurd en tientallen diepte-interviews gehouden. Daar is uit gebleken dat één derde van de mensen met een Aziatische achtergrond in het afgelopen jaar discriminatie heeft ervaren. Bij mensen met een Chinese achtergrond zijn de percentages nog hoger. “Daar gaat het om meer dan de helft”, legt Andriessen uit.

Allerlei soorten
De vormen van discriminatie die voorkomen, zijn zeer divers. Het gebeurt in het onderwijs, op de arbeidsmarkt en op straat. Vaak is er sprake van pestgedrag en ongepaste grapjes, maar daarnaast komen mensen met een Aziatische achtergrond ook lastiger aan een baan en stromen ze moeilijker door. In veel gevallen ervaren mensen op meerdere terreinen discriminatie.

“Net als de verschillende vormen van discriminatie zijn ook de daders heel divers. Vaak wordt gedacht dat het van wit naar zwart gaat en dat gebeurt natuurlijk ook, maar het is niet enkel en alleen voorbehouden aan witte Nederlanders om te discrimineren. Je ziet dat het in alle groepen gebeurt”, vervolgt Andriessen.

“Wat we ook zien is dat vrouwen met een Aziatische achtergrond met een heel specifiek soort discriminatie te maken hebben. Wanneer zij over straat lopen worden zij door - vaak witte - mannen aangesproken met uitspraken als ‘ni hao', die bedoeld zijn om aandacht te vragen. Dit is een vorm van straatintimidatie die geworteld is in stereotiepe ideeën over seksualiteit van Aziatische vrouwen.”

De vervolgstappen
Het onderzoek laat volgens Andriessen het belang zien dat er iets gedaan moet worden. Het ministerie doet dat door het Kennisplatform Integratie en Samenleving (KIS) de opdracht te geven om in lijn met de aanbevelingen die met het onderzoek gedaan zijn, dialogen en gesprekken te starten in de samenleving, in de hoop zo meer bewustwording te creëren. Verder is het ministerie ook in gesprek met de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racismebestrijding om te kijken hoe deze groep meegenomen kan worden in een nationaal programma tegen discriminatie en racisme.

“Maar zelf wil ik het ook nog niet loslaten”, zegt Andriessen. “Aan de hand van het onderzoek wil ik kijken waar mensen binnen Fontys tegenaan lopen. In welke mate zijn studenten van de Pabo en Pedagogiek zich er bijvoorbeeld van bewust wat het zingen van ‘verjaardagsliedjes’ als Hanky Panky Shanghai met kinderen doet? Ik wil kijken wat we binnen onze opleidingen aan bewustwording kunnen doen.”

Op de radio, op televisie, in de krant, maar ook online worden steeds vaker nieuwsberichten gedeeld met situaties over seksueel grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer. Matthijs van Nieuwkerk werd ervan beschuldigd, Filip Dochy, Red Bull-teambaas Christian Horner, oud-voetballer Marc Overmars, en zo kan het rijtje nog wel even doorgaan.

Het gebeurt regelmatig, maar toch blijven dit soort zaken vaak onbesproken. Toegegeven: als het om personen uit de mediawereld gaat, wordt het uitgebreid uitgelicht. Maar wat als een situatie zich voordoet op ‘een gewone werkvloer’? Dan blijft die vaak onder de radar en wordt er zo min mogelijk over gezegd. Met een nieuwe campagne wil de overheid daar verandering in brengen door op de werkvloer juist wél met elkaar over grenzen te praten.

Cijfers
Uit landelijke cijfers, verkregen door marktonderzoeksbureau Ipsos, blijkt dat 47 procent van de ondervraagden vindt dat seksueel grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer vaak voorkomt. Bij Fontys zijn de cijfers in de afgelopen jaren gestegen. Resultaten van het medewerkerstevredenheidsonderzoek (MTO) van 2023 laten zien dat het ongewenste gedrag dat medewerkers hebben ervaren door collega’s of leidinggevenden van 9,9 procent in 2021 is gestegen naar 13,4 procent in 2023.

Een reden voor die verhoging vanuit 2021 is volgens José Schardijn, vertrouwenspersoon en medewerkster Fontys HR & Organisatie (Fontys HR&O), ‘niet een-op-een te duiden’. “Wat we wel weten is dat Fontys veel aandacht besteed aan sociale veiligheid en oproepen om melding te maken van ongewenst gedrag. Wellicht wordt de meldingsdrempel daardoor lager. Hoe dan ook nemen we de cijfers heel serieus en zetten we daarom hard in op het thema sociale veiligheid." 

Maatregelen
Schardijn geeft een aantal voorbeelden van maatregelen die Fontys neemt om seksueel grensoverschrijdend gedrag zoveel mogelijk tegen te gaan. “We zetten in op decentrale inzet van vertrouwenspersonen, voorlichting aan studenten en medewerkers, het vergroten van bewustwording en het volgen van de meldingen en ontwikkelingen die via het MTO lopen.”

Zeker: een Roemeense, Spaanse of Zuid-Afrikaanse student krijgt in Nederland ook met een totaal andere cultuur te maken. Dus het is voor iedere bezoekende student aanpassen geblazen, net als dat andersom het geval is voor Nederlanders die in het buitenland gaan studeren. Toch is het kennelijk, ook gezien hun slechte studieresultaten, voor Antillianen wel erg zwaar.  

Misschien heeft in hun geval één cultureel verschil in elk geval een grotere impact dan andere: de mate van zelfredzaamheid, van zelfstandigheid. Op de eilanden worden kinderen thuis volledig in de watten gelegd, zo hoort dat daar nu eenmaal. Naar de dokter? Mama gaat mee. Een bankrekening openen? Niet nodig, papa betaalt of zorgt anders wel dat er een bankrekening komt. Koken? Schoonmaken? Andere huishoudelijke taken? Daar worden thuiswonende jongeren op de voormalige Antillen meestal volledig van vrijgesteld.

Poetsen hoeft niet
De moeder van Jayden weet wel wat er komt kijken bij plotseling het huis uit gaan en alles ineens zelf moeten doen. Dat heeft ze al zien gebeuren bij haar twee dochters, die ook flink moesten wennen. 

Dit najaar is het ook zover voor haar zoon. “Of ik hem daarom thuis nu meer taken laat verrichten? Ja, wel een beetje. Zo moet hij regelmatig koken.” Schoonmaken gaat haar echter te ver. “Poetsen? Nee, dat hoeft hij niet.”

Als het om zelfstandigheid gaat zal Jayden volgens zijn moeder op de allereerste plaats financieel zijn eigen verantwoordelijkheid gaan voelen. “De studieschuld is van en aan hem. Die is niet van mij. Of geld zo’n grote rol speelt? Ja natuurlijk, dat is voor iedereen op de Antillen zo.”

Ook Nico komt volgend jaar naar Nederland. Hij is 19 jaar oud, woont nu nog op Curaçao, maar is vast van plan technische bouwkunde te gaan studeren. Hij is echter een redelijke uitzondering vergeleken met veel andere jongeren hier: hij wordt namelijk thuis ‘opgevoed in zelfstandigheid’.

Misschien komt het omdat zijn moeder oorspronkelijk uit Nederland komt. In elk geval zorgt zij ervoor dat haar zoon niet alleen maar in de watten wordt gelegd. “Ik weet hoe lui ze zijn op die leeftijd, dus ik laat hem ook zelf dingen regelen.” De vader van Nico denkt er niet anders over: “Ik heb gewoon een baan, ik moet elke dag werken. Hij heeft alle tijd, ik niet.”

Prebachelor
Nico is dus misschien wat beter voorbereid. Dan nog: ook voor hem is de overgang naar Nederland enorm. De taal, de cultuur, het klimaat, de studiedruk: alles is anders dan hij en andere Antillianen gewend zijn. Daar is de afgelopen tijd vanuit Nederland ook wel iets op bedacht. Vanaf komend studiejaar kunnen zo'n 120 studenten met een Nederlands paspoort een zogenoemde Koninkrijksbeurs krijgen van maximaal 5900 euro om een halfjaar op uitwisseling of stage te gaan binnen het koninkrijk. 

Die beurs is vooral bedoeld voor de Antilliaanse studenten, zodat zij aan Nederland gewend kunnen raken nog voordat ze hun studiekeuze maken. De hoop is dat daardoor de torenhoge uitval onder deze studenten een stuk lager wordt. Een eerder idee om deze toekomstige studenten al op het eigen eiland en dus in vertrouwde omgeving een prebachelor te laten volgen, moest daarvoor wijken.

Of zo’n prebachelor op Curaçao Nico beter zou klaarstomen voor de stap naar het hoger onderwijs? “Ik zou het zelf wel doen, als ik in zijn schoenen stond”, meent zijn vader. "Zodat je bent voorbereid: dat je geen verkeerde keuze maakt, dat je begrijpt dat heimwee een ding kan zijn.”

Maar dat gaat dus niet gebeuren. Nico gaat de volle vuurdoop in Nederland ondergaan. Hij zal wel zien hoe het gaat. Maar, zo geeft hij desgevraagd aan: "Als er ook een beurs was voor een buitenlandse studie in deze regio, dichter bij huis, dan zou ik eerder daarvoor kiezen dan voor een studie in Nederland.”

Bijbaantje
Mede omdat het zo duur is om elders te gaan studeren, kiezen veel Antilliaanse jongeren voor een studie in Nederland. En hier is het toch een stuk harder wennen dan in pakweg Costa Rica of Colombia. “De overgang naar Nederland is letterlijk en figuurlijk vaak een koude douche”, zegt Pamela Kroon-Ter Haar, conrector aan het Maria Immaculata Lyceum op Curaçao. 

”Het weer, hoe vroeg en hoe lang het donker is in de winter, de onzekerheid op taalgebied, hoe zij van Nederlanders verschillen. En uiteraard zijn ook de sociale contacten een grote factor. Ze kennen daar vaak bijna niemand. Geld kan ook een probleem zijn. Voor jongeren hier op Curaçao is het niet normaal om een bijbaantje te hebben. Los van al die andere dingen waar ze in Nederland aan moeten wennen, zouden ze dan ook nog eens een baantje erbij moeten zoeken. Het is veel.”

Omstandigheden
Het Abel Tasman College in Willemstad is een van de kleinere middelbare scholen op Curaçao. Bovendien is het een privéschool, wat betekent dat de ouders van de meeste leerlingen redelijk bemiddeld zijn en financiën dus niet zo'n grote rol spelen. Je zou denken: die groeien thuis op in omstandigheden die net iets meer op die van Nederlandse jongeren lijken. En zijn dan misschien ook zelfstandiger. Maar nee, het is bij deze leerlingen al niet anders gesteld, stelt decaan Cathelijne Teunissen.

“Dat gebrek aan zelfredzaamheid geldt ook voor onze leerlingen. De basis daarvoor is er simpelweg niet. Opvoeding is hier totaal anders dan in Nederland. De cultuur is hier anders, maar de omstandigheden spelen een belangrijke rol. Daardoor staan deze jongeren al met 1-0 achter nog voor ze aan hun studie beginnen.”

Ze somt een aantal dingen op die op de eilanden structureel anders zijn dan in Nederland en waardoor zaken zijn zoals ze zijn. “Neem simpelweg al hoe leerlingen naar en van school gaan op Curaçao. Je kunt hier niet even op je fietsje springen. Te onveilig, te heuvelachtig. En aan het openbaar vervoer heb je niets.”

Dat laatste klopt zeker. Aan bushaltes geen gebrek: om de paar honderd meter staan op het eiland bordjes van bushaltes. Bron nam de proef op de som: ook twee uur na het geplande tijdstip was er geen busje te bekennen bij de halte aan een doorgaande weg. Totaal onbetrouwbaar dus als je op tijd op school moet zijn. Daarom worden alle leerlingen op alle scholen elke dag door hun ouders met de auto gebracht en weer opgehaald. 

Teunissen: “Het is hier heel normaal dat je als automobilist gemiddeld meer dan 20.000 kilometer per jaar maakt. Op zo’n klein eiland!”

Druppels
Wordt er dan door scholen niets gedaan om de leerlingen zelfstandigheid bij te brengen? Mondjesmaat. Het zijn druppels op een gloeiende plaat. Zo heeft Teunissen als leerlingbegeleider een (in uren zeer beperkte) workshop opgezet: studeren in Nederland.

“Daarbij licht ik de leerlingen voor over bankzaken, hoe het openbaar vervoer werkt, hoe en waar je een kamer zoekt, hoe het werkt bij de apotheek en de huisarts. Al dat soort praktische zaken waar ze zich hier nooit om hebben hoeven bekommeren omdat hun ouders alles voor hen doen.”

Maar die ouders, krijgen die daarover dan geen voorlichting? Worden zij niet bijgebracht hoe ze hun kinderen zelfstandiger kunnen maken? “Nee. Dat zou een heel goed idee zijn. Probleem is dat het hier een ongeschreven regel is dat je je niet met de opvoeding van andermans kinderen bemoeit. Dat is een no-go.”

En dus mogen de studenten het allemaal zelf uitzoeken. Als ze eenmaal in Nederland zijn. 

Volgende week in aflevering 3: De taalbarrière.

Stagediscriminatie komt regelmatig voor. Studenten solliciteren vol enthousiasme bij een bedrijf om vervolgens afgewezen te worden op basis van hun gender, geloof of etniciteit. Hoewel dit lang niet altijd wordt toegegeven bij bedrijven, gebeurt het volgens Iris Andriessen wel degelijk. Zij doet als lector Diversiteit en (ortho)pedagogisch handelen al jaren onderzoek naar dit onderwerp en is deze maand gestart met een nieuw project.

Daarvoor werkt ze samen met collega’s Linda van den Bergh en Frank Crasborn, en met de drie mbo-instellingen Summa, Vista en ROC Nijmegen. Ze kregen subsidie vanuit het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO) om het onderzoek, dat vier jaar in beslag neemt, mogelijk te maken. “Vanuit Fontys zijn we met drie lectoraten van kenniscentrum Youth Education for Society (YES) bij het project betrokken. Naast mijn lectoraat zijn dat Waarderen van diversiteit en Integratief opleiden en boundary crossing”, aldus Andriessen.

Herkennen en signaleren
Doel van het project? “We weten uit allerlei eerdere onderzoeken dat docenten het lastig vinden om stagediscriminatie te herkennen. En als het eenmaal gesignaleerd wordt, weten ze niet precies wat ze moeten doen, zeker als de situatie wat diffuus is. Bellen ze het betreffende stagebedrijf op? Durven ze er iets van te zeggen? Soms liever niet, omdat ze bang zijn de stageplek kwijt te raken. Ze voelen zich vaak afhankelijk van zo’n bedrijf. En bovendien ‘zijn ze maar een docent’, zo is hun gedachte vaak.”

Aan de andere kant zijn er ook de studenten. Want wat moeten zij doen als ze stagediscriminatie ervaren? Waar moeten zij heen met hun gevoel? Vaak, als het om een situatie gaat waarin de discriminatie subtiel is, hebben ze het gevoel dat ze met bewijzen moeten komen, waardoor ze het erbij laten zitten en er geen melding van maken. Of ze weten niet waar ze zo’n melding moeten doen. 

“Dat willen we voorkomen door bij de drie eerdergenoemde mbo-instellingen onderzoek te doen. Om erachter te komen wat er op deze scholen speelt, verspreiden we dit jaar vragenlijsten onder docenten en studenten en houden we interviews.”

Interventies ontwikkelen
De volgende stap is het samenstellen van ontwikkelteams, waar docenten, studenten en het schoolmanagement bij betrokken worden. Misschien zelfs mensen uit het werkveld. “Maar dat is afhankelijk van het beeld dat we ophalen”, vervolgt Andriessen. “Uiteindelijk willen we tools en interventies ontwikkelen waarmee scholen stagediscriminatie kunnen signaleren, voorkomen en aanpakken.”

Tools zijn er nu al wel, maar die gaan niet in op de specifieke situatie van een school of student. De bedoeling is dus dat er tools komen waar maatwerk op kan worden toegepast. “Stagediscriminatie speelt al heel lang, maar nu moeten scholen er ook echt iets aan gaan doen. Het is een afspraak die ze met het ministerie hebben gemaakt. Ze moeten zich er actief op inzetten en de tools die wij willen ontwikkelen, moeten ze daarbij kunnen helpen.”

Ook voor hbo 
Het project is gericht op het mbo, maar kan straks ook op het hbo of bij universiteiten worden toegepast. “Het type idee dat we voor Summa, Vista en ROC Nijmegen uitwerken, is niet gebonden aan deze drie scholen. We willen iets ontwikkelen dat gericht is op wat er speelt, waar dat dan ook mag zijn, en dat in elke context uitgerold kan worden.” [Karen Luiken]

Sommige uitspraken krijgen applaus, andere wekken woede – of het gebeurt allebei tegelijk. Soms slikken mensen hun woorden liever in dan de kritiek (van media, internettrollen of collega’s) het hoofd te bieden.

Maar hoe vaak komt zelfcensuur voor op hogescholen en universiteiten? Op aandringen van de Tweede Kamer heeft minister Dijkgraaf het laten onderzoeken door bureau Technopolis. Het rapport kwam in de week voor de kerstvakantie naar buiten.

Kwart
Tussen studenten en docenten gebeurt het regelmatig, blijkt uit het rapport. In studierichtingen als economie, gedrag & maatschappij en rechten heeft een kwart van de docenten de afgelopen drie jaar een paar keer zelfcensuur toegepast in gesprekken met studenten.

Omgekeerd doen studenten van bijna alle vakgebieden hetzelfde in contact met docenten én medestudenten. Vooral bij opleidingen als rechten en onderwijswetenschappen komt het relatief veel voor.

“Het baart me zorgen dat er onderzoekers, studenten en docenten zijn die zich beperkt voelen in het uiten van zichzelf, of die zichzelf zelfs censureren en ik verwacht van instellingen dat een vrije en open academische cultuur prioriteit is en blijft”, reageert de minister in een brief. “Tegelijkertijd is het hoger onderwijs en de wetenschap hierin naar verwachting niet uniek.” Hij wijst op de polarisering van het maatschappelijke debat en de ‘politisering’ van maatschappelijke onderwerpen.

Vergrootglas
Onderzoekers passen over het algemeen minder vaak zelfcensuur toe. Maar in de gezondheidszorg heeft 24 procent het weleens gedaan in bijvoorbeeld persberichten, interviews of informatieve stukjes op de website.

Hoe zou dat laatste komen? Geïnterviewden opperen dat de gezondheidszorg in de coronacrisis onder een vergrootglas lag. Ook de prestatiedruk en hiërarchie in het vakgebied zouden aan de zelfcensuur bijdragen.

Ter vergelijking, in de sector landbouw & natuur zegt slechts 1 procent van de onderzoekers zichzelf weleens gecensureerd te hebben, om welke reden dan ook. Onder de natuurwetenschappers is dat 2 procent.

Tegenstrijdig
Sommige uitkomsten lijken elkaar tegen te spreken. Er zijn bijvoorbeeld maar weinig juristen die aan zelfcensuur zeggen te doen, terwijl ze zich er tegelijkertijd grote zorgen over maken: de helft van hen meent dat de diversiteit aan perspectieven bedreigd wordt.

Maar let op, alles bij elkaar hebben slechts 24 juristen de vragenlijst ingevuld. Het rapport analyseert de antwoorden van nog geen vijfhonderd docenten en onderzoekers, van de pakweg vijfduizend die ze aangeschreven hebben. (De respons was hoger onder studenten: 39 procent. Er hebben 841 studenten een enquête ingevuld.)

En wat noemen de respondenten eigenlijk zelfcensuur? Academische vrijheid is niet hetzelfde als de vrijheid van meningsuiting. Soms moet je misschien op je tong bijten omdat je niet genoeg bewijs hebt voor je eigen mening. Of zoals Dijkgraaf het formuleert: “Academische vrijheid is begrensd door het voeren van onderzoek en door principes van wetenschappelijke integriteit zoals eerlijkheid, zorgvuldigheid, transparantie, onafhankelijkheid en verantwoordelijkheid.”

Verder kunnen mensen ook onbewust hun gedrag aanpassen, zonder het zelf als ongewenst te zien. Ze zijn dan getraind in specifieke denkwijzen en conformeren zich aan bepaalde opvattingen. Zulke ‘brainwashing’, zoals het rapport het typeert, is moeilijk te meten.

Bedreigingen
De rapportschrijvers kunnen bovendien niet zeggen of het vroeger beter was. De polarisatie in de samenleving heeft misschien bijgedragen aan zelfcensuur, maar er is geen eerdere meting. Over vijf jaar laat het ministerie van OCW dit onderzoek nog een keer doen, belooft Dijkgraaf. “In de tussenliggende jaren blijft het ministerie vanzelfsprekend de vinger aan de pols houden.”

Dijkgraaf wijst op de dingen die hij al heeft gedaan. Hij wil bijvoorbeeld meer zicht hebben op de klachten- en meldprocedures bij hogescholen en universiteiten. Verder heeft hij het meldpunt WetenschapVeilig ingesteld, dat onderzoekers hulp biedt als ze last hebben van bedreigingen en intimidatie. Het gesprek over academische vrijheid moet gevoerd blijven worden, vindt hij. [HOP]

Dat negatieve reacties op activiteiten en sociale media-posts over de lhbti+-community vaker voorkomen, is volgens Ilonka van der Sommen, lid van de kenniskring van het lectoraat Waarderen van Diversiteit en Fontys Pride, evident. “Het mag zeker zo zijn dat je niets met deze community hebt, maar het gaat hier meer over de manier waarop mensen erover communiceren. Of het nu over lhbti, Ajax, huidskleur of de kleur van je ogen gaat, we vinden maar dat we alles kunnen roepen op social media.”

Internet wordt gezien als een makkelijke, anonieme plek. Dat herkent Linda van den Berg, lector binnen het lectoraat Waarderen van Diversiteit, ook. “Wanneer we iets over inclusiviteit, diversiteit of inclusieve taal publiceren, komen daar altijd harde en negatieve reacties op. Sommige collega’s en studenten durven niet volledig zichzelf te zijn in het openbaar of kijken voortaan uit met wat zij plaatsen vanwege die reacties, en dat is schrijnend.”

Van niets naar nieuw statement
Hoewel Fontys diversiteit promoot, onder andere met Fontys Pride en de regenboogvlaggen, blijkt na een rondvraag dat Fontys geen instellingsbrede code kent over het wel of niet afschermen van uitingen op sociale media. Binnen het team Marketing & Communicatie is deze week gesproken over hoe met deze kwetsende reacties en uitingen om te gaan. 

“Fontys kent op dit moment wel een gedragscode die in 2021 goedgekeurd is door het College van Bestuur en de centrale medezeggenschapsraad, maar daar staat niet in hoe we moeten handelen bij kwetsuur. Daarin staat alleen wat we verwachten van medewerkers, studenten en anderen wanneer zij over Fontys praten”, laat een medewerkster weten.

Daar komt in januari verandering in. Juridische Zaken, dat ook verantwoordelijk was voor de opzet van de gedragscode, gaat dan hoogstwaarschijnlijk samen met Marketing & Communicatie aan de slag om een nieuw statement op te stellen. “Mensen vinden dat ze zomaar kunnen roepen wat ze willen en denken, maar Fontys moet een veilige omgeving zijn voor iedereen.” [Noëlle van den Berg]