De ElsGenerator is vernoemd naar Els de Vaan-Bruinsma, die decennialang docent natuuronderwijs was aan de pabo in Nijmegen. Ook bij Fontys liet zij haar sporen na. Haar boek Praktische didactiek voor natuur en techniek geldt op alle pabolocaties als verplichte literatuur.

Volgens Huub van der Haagen, pabodocent Natuur en Techniek in Eindhoven, is dat niet zonder reden. “Het is praktisch, goed leesbaar en staat vol voorbeelden, uitleg en denkvragen.” Van der Haagen kan het weten, want hij werkt al ruim 35 jaar als docent bij Fontys en studeerde er zelf ook.

Volgens haar man Jan de Vaan, zus Annette van der Bilt-Bruinsma en broer Geert Bruinsma weerspiegelt het boek precies wie Els de Vaan was. “Els werd gedreven door nieuwsgierigheid en een onderzoekende houding. Dat wilde ze overbrengen op haar studenten en via hen op leerlingen in het basisonderwijs.”

Zelf onderzoeken
Onderwijs moest kinderen raken, vond De Vaan, omdat kennis anders niet beklijft. Zelf onderzoeken, ervaren, voorspellen en vervolgens verifiëren vormden de kern van haar onderwijsvisie. Daarom ontwikkelde ze practica met alledaagse materialen, zoals zonneautootjes van boterkuipjes, die kinderen zelf bouwden en waarmee ze wedstrijden hielden.

Ook na haar pensionering bleef De Vaan lesmateriaal en proefjes ontwikkelen voor natuur- en techniekonderwijs. “Een van de laatste dingen die zij wilde maken, was een eenvoudig apparaat waarmee leerlingen kunnen voelen hoeveel inspanning het kost om elektriciteit op te wekken”, vertelt Jan de Vaan. Broers Geert en Sjoerd Bruinsma bouwden een prototype dat nog tijdens haar leven werd getest.

Eenvoudig ontwerp
Na haar overlijden werkte de familie het idee verder uit. Uiteindelijk werden vijftig ElsGenerators gebouwd, die worden verspreid onder pabo's in heel Nederland. Een van de exemplaren staat nu in Den Bosch op tafel, eromheen drie pabodocenten samen met de makers. Huub van der Haagen wordt vergezeld door Maartje Schollen en Stefan van Beurden, pabodocenten uit Tilburg en Den Bosch. 

De ElsGenerator bestaat uit een generator die met een lijmklem aan een tafel wordt bevestigd. Deze is verbonden met een printplaatje en drie lampen: een gloeilamp van 21 watt, een gloeilamp van 5 watt en een ledlamp van 2 watt, die evenveel licht geeft als de gloeilamp van 21 watt. Wie aan de hendel draait, merkt direct het verschil. De ledlamp kost relatief weinig inspanning, terwijl de gloeilamp van 21 watt aanzienlijk meer kracht vraagt. [tekst gaat verder na de video]

“Met de ElsGenerator voel je hoeveel inspanning nodig is om een lamp te laten branden”, licht Geert Bruinsma toe. Tijdens de demonstratie proberen de pabodocenten via een USB-aansluiting een printplaatje tot 12 volt op te wekken. Dat lukt niet, al komen ze wel in de buurt. Het maakt duidelijk hoeveel moeite het kost om elektriciteit te produceren.

Stefan van Beurden noemt de ElsGenerator een waardevolle aanvulling op het onderwijs. “Ons vak staat of valt met practica. We hebben een heel kabinet aan materialen die onze studenten in de klas gebruiken, en de ElsGenerator past daar uitstekend bij.” Collega Maartje Schollen ziet nog een ander voordeel. “Sommige studenten denken dat natuur- en techniekonderwijs saai of moeilijk is. De ElsGenerator bewijst dat het juist uitdagend en leuk kan zijn.”

Duurzaamheid
Van der Haagen wijst bovendien op de koppeling tussen techniek en duurzaamheid. “De ElsGenerator laat zien dat elektriciteit niet zomaar uit het stopcontact komt. Er is energie nodig om die op te wekken, en sommige apparaten zijn veel zuiniger dan andere.” Daar raakt de pabodocent een andere drijfveer van Els de Vaan: duurzaamheid.

Van Beurden pleit ervoor de ElsGenerator niet alleen in de bovenbouw in te zetten. “Bewustwording en talentontwikkeling beginnen al bij de kleuters.” Dat sluit naadloos aan bij de onderwijsvisie van Els de Vaan: kinderen leren het meest wanneer ze zelf kunnen onderzoeken, ervaren en ontdekken.

Foto bovenin: Stefan van Beurden geeft een slinger aan de ElsGenerator terwijl Maartje Schollen, Huub van der Haagen, Annette van der Bildt-Bruinsma, Geert Bruinsma en Jan de Vaan (vlnr) toekijken.

Om ervoor te zorgen dat alle studenten bij de start van de pabo voldoende kennis in huis hebben, moesten mbo’ers en havisten sinds 2015 toelatingstoetsen maken voor schoolvakken als aardrijkskunde en geschiedenis. Anders zijn de opleidingen te veel tijd kwijt aan bijspijkerlessen.

Maar te weinig studenten gingen naar de pabo en het lerarentekort werd steeds groter. En dus startte het kabinet in 2022 een experiment om de opleiding toegankelijker te maken: studenten hoeven niet meer vooraf te slagen voor alle toetsen. Ze mogen gewoon met de pabo beginnen, zolang ze de toetsen – al dan niet alsnog met bijspijkerlessen - alsnog binnen een jaar halen.

En dat heeft effect gehad, blijkt nu uit de eindevaluatie uitgevoerd door onderzoeksbureau ResearchNed. De instroom is gegroeid van zo’n 7.700 studenten in 2021/2022 naar 8.500 studenten dit studiejaar. Ook binnen Fontys is er over de hele linie – dus niet geheel toe te schrijven aan dit experiment -  een stijging te zien in de instroom van pabostudenten.

Stress
Toch blijken er ook nadelen te zijn. Zo ervaren eerstejaarsstudenten gemiddeld meer studiedruk, omdat zij tussen de gewone lessen door de toelatingstoetsen nog moeten herkansen. Een meerderheid zegt hierdoor studievertraging op te lopen.

Anton van den Brink, directeur bij Fontys Educatie Eindhoven-Den Bosch en Limburg, herkent dat gegeven ook binnen zijn instituten. “Ik heb afgelopen jaar een aantal keer meegelopen met studenten van de opleiding, waaronder heel recent nog bij de pabo in Sittard. Daar zijn de toetsen echt onderwerp van gesprek, omdat ze als een soort zwaard van Damocles boven de studenten hangen. Dat leidt tot stress.”

Doorstromen
In een tussenevaluatie twee jaar geleden klonk dan ook veel kritiek. Toch is er inmiddels meer steun voor het experiment. Want ondanks de toegenomen druk, weten studenten vaak alsnog door te stromen naar het tweede studiejaar. Zo behaalde in 2025 84 procent van de voorwaardelijk toegestane studenten bij Fontys de toetsen.

Fontys wil daarin zelfs een stap verdergaan, door de doorstroomnorm ter discussie te stellen. Nu moeten studenten in de propedeuse 75 procent afronden voordat zij door mogen stromen. “De combinatie van die toelatingstoetsen en de doorstroomnorm levert nog meer stress op. Dat zijn drempels die we weg willen nemen zodat we de studiedruk voor studenten kunnen verlagen”, licht Van den Brink toe.

Meer flexibiliteit
Omdat de OER nog niet vastgesteld is, gaat het echter wel nog steeds om een voorstel. Een voorstel om de doorstroomnorm naar 0 te brengen. “Dat betekent niet dat er helemaal geen drempels meer zijn, maar zorgt er wel voor dat onze opleiding flexibeler wordt.”

Dat is voornamelijk nodig omdat Educatie steeds meer te maken krijgt met maatwerkstudenten, die met een bepaalde norm gedwongen worden om bepaalde vakken af te ronden voordat ze door mogen stromen. “Dat willen we voorkomen. Wel houden we aan dat je bepaalde propedeuse-onderdelen afgerond moet hebben voordat je in de postpropedeuse aan het volgende, aansluitende onderdeel kunt beginnen.”

Stevige professionals
Er zijn volgens het rapport ook geen duidelijke signalen dat de kwaliteit van pabo-gediplomeerden vermindert. Van den Brink: “Fontys scoort nationaal gezien zelfs hoog als het gaat om kwaliteit. Dat horen we ook terug van schoolbesturen bij ons in de regio: we leiden stevige professionals op. Mensen die niet alleen de opleiding hebben gevolgd en hun vak goed beheersen, maar die het ook goed doen in de praktijk.”

Toch levert het experiment ook meer werk voor de opleidingen zelf op. Ze zijn bijvoorbeeld tijd kwijt aan ondersteuningsprogramma’s en persoonlijke begeleiding. “In Sittard zag ik dat bij bepaalde vakken de groep wordt gesplitst in studenten die de toelatingstoets al wel en nog niet gehaald hebben. Daardoor moet ook de docent zijn of haar aandacht verdelen of verdubbelen.”

Voor die extra uren krijgt Fontys momenteel geen extra geld van de overheid. Dat ziet Van den Brink graag veranderen, zeker omdat hij toejuicht dat het experiment omgezet wordt in wettelijke borging binnen de pabo’s. “Omdat de toelatingseis nu in ons onderwijs verwerkt zit, komt dat bovenop het al bestaande curriculum. Dat is geen enkel probleem en we kunnen in die behoefte voorzien, maar dan moeten daar wel middelen tegenover staan. Die zijn nodig zodat de studenten de toetsen ook daadwerkelijk kunnen halen.”

Diversiteit en Brainport
Het rapportadvies is om het experiment door te zetten. Wel opperen de onderzoekers enkele verbeteringen. Geef de pabo’s extra geld voor hun inzet. Ook moeten die hun aankomende studenten zoveel mogelijk aanmoedigen de toetsen alvast te halen.

Het versoepelen van de regels was deels bedoeld om de pabo-opleiding toegankelijker te maken voor studenten van niet-Europese afkomst, die vaak wegblijven. Dat is niet gelukt, staat in het rapport. Daar heeft de directeur wellicht nog een oplossing voor. Zo weet hij dat pabo’s in het Randstedelijke gebied geld krijgen vanuit steden en provincies om in te zetten voor diversiteit. “In een regio als Eindhoven, inclusief de Brainport, zien we dat natuurlijk ook graag gebeuren. Meer diversiteit zou ook hier een mooie toevoeging zijn.”

Als je een pollenallergie hebt, kun je op dit moment veel last hebben van hooikoortsklachten, zoals niezen, hoesten en betraande en prikkende ogen. Al vroeg in maart gaf de hazelaar zijn stuifmeel af aan de lucht, waarna er een recordhoeveelheid elzenpollen in het rond vloog, gevolgd door de ergste boosdoener: de berk. En laat juist die ooit in veelvoud zijn aangeplant op campus Stappegoor in Tilburg.

De lange rij hoge bomen achter de fietsenstalling laten hun talloze pollen op het golfdak vallen, waar ze door de wind worden geschept en het stuifmeel alle kanten op vliegt. Ook de stoeptegels liggen er vol mee. Studenten en medewerkers lopen de pollen kapot en dragen het mee onder hun schoenen. “Geen idee waarvan ik hooikoortsklachten heb”, zegt een voorbijlopende studente, die alleen anoniem wil reageren.

Het is de natuur, zegt ze schouderophalend. “Ik heb er niet zoveel last van dat ik niet kan werken.” Daar sluit een docente (die ook liever anoniem blijft) zich bij aan. “Ik heb vooral last van grassen.” Ook docent en student Quintijn Vos legt de schuld bij de grassen. “Ik heb weleens dat ik bloedneuzen krijg en dat blijft maar doorgaan.” Pabostudente Emme weet ook niet waar ze precies last van heeft. “Ik heb het af en toe benauwd.”

Op de verschillende Fontysterreinen staan inderdaad bomen die pollen verspreiden, bevestigt Corine Mathijssen, facility manager in Den Bosch en Tilburg. “Welke bomen waar staan en in welke hoeveelheid heb ik helaas niet inzichtelijk, dit is niet gespecificeerd opgenomen in het bestek voor de aanbesteding destijds.”

Bomenkompas
Door klimaatverandering worden veel publieke ruimten vergroend. Sommige gemeenten houden hierbij rekening met hooikoortspatiënten door de aanplant van allergievrije bomen. Daarvoor kunnen zij gebruikmaken van het Bomenkompas van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Dit register geeft alle benodigde informatie, waarmee juiste afwegingen kunnen worden gemaakt.

Fontys heeft daar vooralsnog geen gebruik van gemaakt bij nieuwe terreininrichting of -aanpassingen. “We kijken vooral naar biodiversiteit en benodigd onderhoud, waarbij inheemse beplanting en bomen de voorkeur krijgen”, aldus Mathijssen. Volgens de facility manager is het onderhoudscontract toegespitst op de bestaande inrichting en beplanting, waarbij sinds de nieuwbouw op Rachelsmolen geen sprake meer is geweest van nieuwe aanplanting van bomen.”

Mooi groen
Hetzelfde geldt voor Venlo en Sittard, zegt ze. “Met de kanttekening dat het terrein in Sittard rondom het gebouw gemeenteterrein is, net als bij het Zwijsenplein en MindLabs in Tilburg. Wij hebben daar dus geen invloed op de groenvoorziening.”

Dat beseffen ook studenten en medewerkers. “Het zit gewoon in de lucht”, zegt de studente die eerder haar schouders ophaalde. “Of die boom nu hier staat of aan de overkant, ik heb er toch wel last van.” Daar is de anonieme docente het mee eens. “Fontys hoeft ze niet weg te halen, hoor. Ik ben niet alleen op de wereld.” Docent en student Vos ziet het ook: “Die pollen komen zo aanwaaien. Planten weghalen of verplaatsen heeft geen zin.”

“Het is juist mooi dat het hier zo groen is”, constateert Pabostudente Emme. “Fontys hoeft er niets aan te doen hoor. Als ik naar school fiets heb ik er ook last van.”

Maar dat klinkt simpeler dan het is. Want tegelijkertijd kan Fontys het zich niet veroorloven om rücksichtlos dan maar gebouwen af te stoten. Hoewel genoemde demografische krimp niet vandaag of morgen verdwijnt, zijn er ook ontwikkelingen die in potentie juist weer tot groei zouden kunnen leiden. De Brainportregio krijgt immers een schaalsprong door de uitbreiding van ASML. En dat kan niet alleen voor Eindhoven maar voor de hele Fontys-habitat – van Venlo tot Den Bosch en van Tilburg tot Sittard – gevolgen hebben.

Daar is de dienst Vastgoed & Facilities (V&F) zich heel bewust van, stelt directeur Magda Ooms. “We moeten heel flexibel omgaan met onze huisvesting. Of we dan ook voorzichtig zijn met gebouwen afstoten? Ja en nee. Een gebouw als W3 op de campus Venlo bijvoorbeeld (dat al is gesloten en waarvoor een onderneming zich bereid heeft getoond daar woningen te realiseren, red.), daar hebben we geen moeite mee om dat af te stoten. Dat pand is echt heel oud en qua structuur niet meer passend bij het huidige onderwijs.”

En die andere locatie in Limburg, Sittard? Ook daar is sprake van krimp en dus minder ‘bewoners’. “Daarom wordt inmiddels een deel van het pand verhuurd aan de Gilde Opleidingen. Dat is wel mooi, omdat je dan een werkpartner in hetzelfde gebouw hebt zitten.”

Tilburg
Stappegoor dan. Daar werden P4 en P4+ al van de hand gedaan: die zijn door de gemeente opgekocht. De gemeente ambieert een heel andere invulling van het Stappegoor-gebied, met onder meer woningbouw, een park en sportvoorzieningen. Onlangs werden ook de deuren van P2 gesloten. Daar is nog niet meteen een nieuwe bestemming voor.

“Maar er werd nauwelijks nog gebruik van gemaakt, dus dan is het alleen al wat de energierekening betreft beter om het te sluiten. En ook dat is een al wat ouder pand. Het gros op die campus dateert van eind jaren tachtig. En qua ligging is Stappegoor ook op zijn best suboptimaal."

"We zijn nu al een tijd aan het verkennen of we kunnen verhuizen naar de Spoorzone of het Kenniskwartier. We doen dat trouwens in goede samenwerking met de gemeente Tilburg, die ons heel graag naar het centrum zou zien komen. Maar er gaat veel tijd overheen bij dat soort omvangrijke plannen. ”

Aan de onderkomens van Kunsten en Journalistiek zal niet snel getornd worden. Fontys Academy for the Arts zit immers op kruipafstand van de Concertzaal en de Schouwburg. En de journalisten-in-spé verblijven in het modernste onderkomen van allemaal. Waarbij Mindlabs ook nog eens de grootste mediahub van Zuid-Nederland is en bovendien gelegen is in de Spoorzone. 

Die Spoorzone is ook het gebied waar eigenlijk iedereen Fontys Tilburg het liefst in zijn geheel ziet neerstrijken. Pakweg vijftien jaar geleden was dat ook waar de hogeschool serieus over in gesprek was met de gemeente Tilburg. Destijds liepen die onderhandelingen echter stuk op de financiële haalbaarheid. Waarop gekozen werd voor het ver buiten het centrum gelegen Stappegoor.

Over centrum gesproken: als het aan de dienst V&F ligt, zou Fontys Den Bosch ook het liefst vandaag nog verhuizen naar het centrum in die stad. De vestiging van Fontys Educatie ligt een heel eind uit dat centrum en is niet echt simpel te bereiken. “We zijn al wel wat langer op zoek naar een nieuwe locatie. Probleem is dat er eigenlijk nauwelijks plek is in Den Bosch. Dus dat is nogal een zoektocht.”

Rachelsmolen
Dan zijn de plannen voor Eindhoven wat minder spannend of uitdagend. Al was het maar omdat daar de afgelopen paar jaar al hele grote bewegingen zijn geweest, met onder meer de verhuizingen van de gezondheidsopleidingen naar nieuwbouw op Rachelsmolen en van wat nu Fontys Technology heet naar Nexus op de TU-campus. De sporthogeschool en de ICT-studenten van TQ zitten voorlopig nog gebeiteld op hun eigen locaties.

Zo ook, uiteraard, de gebruikers van campus Rachelsmolen. Waar na de zomer de nu nog bij De Lage Landen (DLL) verblijvende diensten weer terugkeren; reden waarom een deel van R3/4 momenteel wordt verbouwd.

Er verdwijnt dus niets op Rachelsmolen, hier zal juist bijgebouwd gaan worden. Fontys was vorige week immers een van de ondertekenaars van de intentieverklaring om de komende jaren 5.400 nieuwe studentenwoningen te realiseren. In het geval van Fontys zou dat dan op de Zuidoost-hoek van campus Rachelsmolen zijn, waar 350 wooneenheden gerealiseerd kunnen worden.

Waar wel het einde van in zicht is: De Witte Dame als Fontys-onderkomen. De drie verdiepingen die Fontys HRM en Toegepaste Psychologie nu nog als thuisbasis hebben, worden nog gehuurd. Maar gezien de grote terugloop van studenten bij dat instituut en andere ontwikkelingen in Eindhoven, zo geeft Ooms toe, is het niet waarschijnlijk dat Fontys daar nog lang zal bivakkeren.

Maar, zo benadrukt zij, niets is in ijzer gegoten. “Veel zal afhangen van de toekomstige studentenaantallen. Daarom moeten wij flexibel en wendbaar blijven.”

Tot slot ligt een grotere Fontys-vertegenwoordiging op de Brainport Industries Campus op dit moment niet voor de hand. Ooms: “Omdat die locatie toch wel lastig is qua bereikbaarheid.” Maar wie weet hoe dat in de toekomst is, als ‘BIC2 en BIC3’ uitontwikkeld zijn en alleen ASML daar al 20.000 mensen aan het werk gaat zetten. Dat zal de bereikbaarheid van die campus ongetwijfeld ten goede komen.

‘Intro-ouders’ Nena en Anouk vormen vandaag de allereerste kennismaking met FHKE Den Bosch. Zij wijzen eerstejaars de weg naar de kiss-and-ride voor de ingang van het gebouw. Het is nog rustig. “Wij verwachten vrij vroeg al de grootste drukte. Eerstejaars worden hier afgezet en blijven dan de hele dag bij ons.” En nacht: buiten zijn veel eerstejaars al bezig hun festivaltentjes op te zetten.

Fijne indrukken, goede verwachtingen
Daan en Jara zijn aankomende eerstejaars, die elkaar kennen van het Maaslandcollege in Oss. Ze zijn beduusd van de eerste indrukken. “We kenden het gebouw al omdat we vorig jaar een profielwerkstuk maakten samen met de pabo”, zegt Daan. Hij had al vanaf groep 7 het gevoel dat voor de klas staan iets voor hem zou kunnen zijn. “Het is leuk om met kinderen te werken; ik vind de dynamiek fijn.”

Dat gevoel wordt gedeeld door Wessel, die zelfs al ervaring heeft als leerkracht. “Eerder volgde ik Sport en Beweging op het mbo. Zo stond ik al voor de klas in het speciaal onderwijs, waar ik werkte met alle groepen. Ik merkte dat ik dat heel leuk vond en méér wilde.” Vooral de sfeer in de hogere groepen sprak hem aan. “Je ziet wat er in die kinderen omgaat en maakt echt contact. In de lagere groepen bleef het vaak wat speelser.”

Zijn gloednieuwe kennis Wout is (nog) zoekende. “Ik deed vorig jaar een andere opleiding die tegenviel. Aan een open dag bij FHKE Den Bosch hield ik een positieve indruk over. Wat me aanspreekt, is dat de locatie hier overzichtelijk is. Het doet nog een beetje denken aan een middelbare school.”

Disclaimers
Bij het openingswoordje van de intro-commissie klinken eerst de disclaimers. Natuurlijk over drank (18+), waarbij gezongen kan worden voor eerstejaars Charlotte, die net vandaag achttien wordt. Opvallend is dat er onder de intro-ouders ook twee vertrouwenspersonen (m en v) zijn aangewezen.

“Dat is voor het eerst dat we dit doen”, vertelt intro-voorzitter Robbin. “Eerder ontving Fontys soms klachten van studenten over zaken die niet helemaal goed liepen. Op deze manier proberen we dat te voorkomen.” Eerstejaars die zich alsnog niet happy voelen, kunnen eventueel terecht bij een officiële vertrouwenspersoon van Fontys, die op de achterhand aanwezig is.

Kleinschalig en uniek
Aan de FHKE-intro doen dit jaar 80 nieuwkomers mee, weet Robbin. “De aantallen van vóór corona (ruim boven de honderd, red.) halen we niet meer. Maar het is fijn dat we verhoudingsgewijs veel mannen hebben dit jaar.”

In de loop van de middag daalt de onwennigheid en groeit de sfeer. “Je merkt dat eerstejaars loskomen”, zegt intro-moeder Janne. “Donderdag gaan we ook naar het Purple-festival, maar persoonlijk vind ik dat te grootschalig en anoniem. Hier voelt het een beetje als familie.” Vanavond komen bijvoorbeeld docenten langs, die aan de hand van een dobbelspel persoonlijke vragen beantwoorden. “Volgende week heb je dan les van zo’n docent en denk je: O ja, hij houdt van André Hazes. Dat breekt het ijs, zeg maar.”

Het is bijzonder dat het programma – met de vertrouwde kennismakingsspellen als een pubkwis en biercantus – gewoon in en om het pabogebouw plaatsvindt. Inclusief dus een campingovernachting. “Daarvoor is in ieder geval een kampeervergunning nodig”, zegt Robin. “Verder weet ik niet welke (veiligheids)eisen de gemeente nog meer stelt. Maar dat kamperen gebeurt geloof ik al sinds 2008, en het ging altijd goed. Inmiddels zijn Fontys én de gemeente er volledig mee vertrouwd.”

Mooi, want het zal vanavond wel laat worden.

De aanwezigen staat vandaag een spektakel te wachten. Een zitting zoals je ‘m op tv ziet, maar dan met studenten. Het atrium van de Avans/Fontys-locatie aan de Onderwijsboulevard in Den Bosch is omgebouwd tot zittingszaal. Frank Visser zit op een verhoging, met aan zijn weerszijden de eisers en de gedaagden, allebei met een eigen in de hand genomen of toegewezen advocaat.

En dat is nodig, want de zaak die vandaag speelt, is serieuze kost. Het gebeuren speelt zich af in Oss, waar Henk en Cora al sinds 1995 wonen in een twee-onder-een-kapwoning. Henk is net gepensioneerd en heeft onlangs zijn achtertuin volledig opgeknapt, zodat hij daar in alle rust van zijn pensioen kan gaan genieten. [Tekst gaat verder onder de foto's]

Irritaties
Alles staat op groen licht voor een mooi leven als gepensioneerde. Alles, behalve de buren: Joep, Karel, hun kind en vrolijke labrador. Zij zijn in 2020 in de woning naast Henk en Cora komen wonen. Tot een paar maanden geleden kwamen ze regelmatig bij elkaar over de vloer voor een bakkie, waren ze zelfs bevriend met elkaar. Maar sinds het pensioen van Henk is daar verandering in gekomen. De irritaties bij Henk richting de buren stapelen zich in een razend tempo op.

De hond blaft te veel en te vaak, de beukenboom zorgt voor vallende bladeren op zijn grond en de muziek – nota bene van Frans Bauer – staat veel te luid. Alles waar Henk van hoopte te genieten tijdens zijn pensioen, verdampt. Elke dag een beetje meer. Hij eist dat de beukenboom verdwijnt, de hond stopt met blaffen en de buren stoppen met het draaien van muziek.

Maar Henk is zelf ook geen heilige, vinden buurmannen Joep en Karel. Henk heeft tijdens een eerdere ruzie agressief gedrag vertoond door een klap uit te delen, reed hun auto ooit klem en heeft bovendien in zijn tuin een luidruchtig windorgel staan waar Joep en Karel helemaal tierelier van worden. Zij willen dat de windgong verdwijnt en dat het agressieve gedrag van Henk stopt.

Verweer
Beide partijen, die rechtsbijstandsverzekerd zijn, krijgen tijdens de zitting de kans hun verhaal te doen. Een half uur lang vliegen de verweren en verdedigingen je om de oren, met af en toe een gefrustreerde uithaal van één van de partijen tussendoor, vaak gevolgd door een sussend woordje van Frank Visser.

Pleitnota’s worden overhandigd en feiten toegelicht. Alle zaken die in een normale rechtszaak behandeld worden, passeren hier ook de revue. De aanwezige advocaten – ook weer gespeeld door studenten – hebben hun huiswerk duidelijk gedaan. Ze raadplegen verschillende wetboeken en halen allerlei artikelen aan. [Tekst gaat verder onder de foto]

Eindoordeel
En dan, als hun zware taak erop zit, verlaat Frank Visser de zaal om in beraad te gaan, om vervolgens na een minuut of tien weer terug te keren. Inclusief eindoordeel. “De beukenboom, een bijzondere boom, zorgt niet voor ernstige hinder en staat niet te dicht op de erfgrens. Hij mag blijven. De hond blaft, maar er is geen bewijs dat het dier voortdurend blaft. Daar hoeft dus niks aan gedaan te worden. De muziek moet daarentegen wel ingeperkt worden.”

“Dan naar de windgong. Het geluid valt qua aantal decibel vast mee, maar wat voor nut heeft het ding? Het windorgel valt in de categorie zinloos geluid en moet in ieder geval ’s avonds en ’s nachts het zwijgen worden opgelegd. En dan het belangrijkste onderdeel: de onderlinge bejegening. Beide partijen worden tot de orde geroepen en moeten stoppen met het vertonen van agressief gedrag.”

Dwangsom
Indien een partij zich niet aan deze opgelegde regels houdt, geldt een dwangsom van 100 euro per kleine overtreding en 500 euro voor het overtreden van het agressieverbod. Alle andere vorderingen worden afgewezen. “Dit is de uitspraak en daar zal men het mee moeten doen. De zaak is afgedaan”, aldus meester Visser, die zijn bezoek afsluit met een advies aan alle aanwezige studenten.

“Het mooie van een hbo-opleiding is dat-ie heel praktisch is ingericht. Het belangrijkste in dit vak is om de praktijk in te gaan. Doe wat. Meld je aan bij een toneelvereniging. Durf je mond open te doen. Ga onder de mensen. Doe zoveel mogelijk ervaring op. En vergeet nooit waar je vandaan komt.” [Karen Luiken]

“Ik ben op dit moment samen met een collega bezig met de voorbereidingen voor de propedeuse-uitreiking. We willen over iedere student, het zijn er 24 in het totaal, iets leuks zeggen. We zijn anekdotes aan het ophalen waarbij we de kern van de studenten toelichten, maar geen dingen prijsgeven die niet bestemd zijn voor de oren van hun ouders.

Dit is geen alledaagse bezigheid. De tweedejaarsstudenten zijn nu een week op stage. Normaal lopen ze twee dagen per week stage, maar aan de start van elk nieuw semester doen ze dat een hele week lang. Dat is dus nu het geval, waardoor het rustig is in het gebouw en we ruimte hebben om ons op andere zaken te focussen. Nieuwe collega’s worden ingewerkt, er wordt gezocht naar nieuwe pedagogische werkplekken en ik heb gesprekken met werkveldpartners waar we mee gaan samenwerken. 

Het is een heerlijke week. We zijn van negen uur in de ochtend tot minimaal vijf in de avond keihard aan het werk en komen eindelijk toe aan dingen waar we normaal geen tijd voor hebben.” [Karen Luiken]

Het onderzoek naar het mentale welzijn van studenten in het hoger onderwijs is gedaan samen met het Expertisecentrum inclusief onderwijs en het RIVM, en bevat ook bijdragen van Fontysstudenten en -medewerkers. Dat de psychische druk op studenten al sinds jaren toeneemt, en al helemaal door en na de coronacrisis, was al langer bekend. Maar dit onderzoeksrapport, genaamd ‘Harder, better, faster, stronger’, maakt duidelijker wat de oorzaken zijn en wat er mogelijk tegen gedaan kan worden.  

“En we hebben de risicofactoren in kaart gebracht”, aldus Jolien Dopmeijer, projectleider studenten bij het Trimbos-instituut. “De aanpak en vermindering van stress en prestatiedruk is een gedeelde verantwoordelijkheid. Van de studenten zelf, van de opleidingen, van de overheid en van de maatschappij.”

De grote hoeveelheid onzekerheden in het leven van jongeren, individueel, op school én in de maatschappij, zijn niet te vergelijken met de situatie van pakweg twintig of vijftig jaar geleden. Zowel studenten als de minister zelf gaven tijdens de speciale bijeenkomst in Den Bosch aan dat vergelijkingen met voorgaande generaties daarom altijd mank gaan en er alleen maar voor zorgen dat de studenten zich nog minder gehoord voelen. 

De koningin prees de onderzoekers en iedereen die eraan heeft meegedaan voor het werk wat zij hebben verricht. Zowel zij als de minister vinden het onderzoek van groot belang en ook dat er in praktijk iets mee gedaan wordt. Dijkgraaf wees erop dat het kabinet al enkele maatregelen heeft genomen die de druk enigszins van de ketel zouden moeten halen, zoals de herinvoering van de basisbeurs en de versoepeling van de bsa. 

Praten
Maar vooral uit het panelgesprek, met daarin Fontysstudent Jelmer Fieret en Heidi van den Hout (projectleider van studentenwelzijn bij Fontys Pedagogiek), werd duidelijk waar de haken en ogen zitten. Net als bij de deelsessies waarin experts en studenten de diepte opzochten op bepaalde thema's. Er is te weinig ruimte en tijd voor zelfontwikkeling. En dat terwijl, zoals Dijkgraaf zei: “Dit nu juist de tijd en de plek is waar je je life skills ontwikkelt.” [Tekst loopt door onder foto's]

Vrijwel alle aanwezige studenten noemden gebrek aan tijd en ruimte. Dat, en het feit dat het ervaren van stress en prestatiedruk beter, vaker en gemakkelijker bespreekbaar zou moeten worden. Op de hogescholen en universiteiten, maar ook bij verenigingen en onder medestudenten. Als het om het onderwijs gaat, zouden vooral de docenten en coaches hierin een grote (voorbeeld)rol kunnen spelen. 

Verlies
Fontysprojectleider Heidi van den Hout presenteerde de deelsessie, samen met onder andere Fontysstudent Daphne Pommé, waarbij de koningin en de minister aanwezig waren. Het ging dan over waar stress vandaan komt en in welke vormen, en het gevoel van verlies dat - als het een kleinere vorm van verlies is, waar niet om gerouwd wordt - niet altijd herkenbaar is. En hoe studenten verlies en daaruit voortkomende stress vaak wegdrukken, wat een hele kettingreactie aan verkeerde handelingen en emoties kan veroorzaken. 

De koningin vroeg zich af of sommige stress niet gewoon tijdelijk is. En de minister had eerder al aangegeven dat stress ook gezond kan zijn, wat tot betere prestaties kan leiden. Maar over die stress ging het nu eigenlijk niet. Het meest enthousiast werd de koningin nog toen tijdens de presentatie werd uitgelegd dat de beste manier om studenten te ondersteunen ‘caring en daring ’ is: ondersteunen en helpen waar mogelijk en anderzijds uitdagen. Of dat nu gaat om beter te worden in iets, jezelf te ontwikkelen of problemen te tackelen dan wel bespreekbaar te maken. [Jan Ligthart]

“Ik doe al zes jaar lang het groenonderhoud bij Fontys. Van bomen weet ik niets, dat zijn net golden retrievers voor me. Maar als ik onkruid zie, haal ik het meteen weg. Dat is eigenlijk ook precies wat mijn werk inhoudt. Iedere dag in de buitenlucht werken, bezig zijn met mijn handen en genoeg praat met docenten, studenten en andere medewerkers maken iedere dag een feestje. Ik ben ook echt een kwebbelkont en sta bij iedereen beter bekend als Jantje.

Ik ben nu 67 en zou eigenlijk in oktober met pensioen gaan. Maar omdat het in deze tijden zo moeilijk is om aan personeel te komen, ben ik wat meer gaan werken. Zo werk ik nu twintig uur per week. Niet alleen hier op Stappegoor, maar ook het Zwijsenplein, Campus Rachelsmolen, TF en Fontys in Den Bosch. Je kunt je voorstellen dat dat veel te weinig uren zijn voor één man om alles bij te houden. Ook al ben ik alleen, ik doe dit werk met ontzettend veel plezier.

Ik ben hiervoor veertig jaar postbode geweest, maar vanwege een reorganisatie moest ik op zoek naar ander werk. Dat viel nog niet mee, maar toen kwam deze baan als groenonderhouder op mijn pad. Daar ben ik nog steeds zo blij mee. Sterker nog, ik had gewild dat ik eerder had geweten van deze baan. Want dan had ik hier zeker twintig jaar langer gewerkt.

Doordat ik nu meer uren maak, kan ik in augustus al met pensioen, maar daar ben ik eigenlijk nog niet aan toe. Waarom niet? Ik kan Fontys gewoon niet missen. Dus misschien laat ik mijn contract wel omzetten naar vier of vijf dagen per week. Zo kan dit Jantje toch nog blijven doen wat hij leuk vindt en het contact onderhouden met iedereen binnen deze organisatie. Uiteindelijk moet ik wel een keer stoppen. Een leus voor dat moment heb ik al: ‘Van de post naar het groen en bij Fontys met pensioen’.” [Noëlle van den Berg]

Stapelen. Dat is wat deze generatie studenten op dit moment doet. Maar dan wel het soort stapelen dat voor niemand gezond is: stress over de woningmarkt, stress over geld, stress over de toekomst. Prestatiedruk rond hun studie. Prestatiedruk op sociaal vlak. Eenzaamheid. Er wordt wat afgestapeld. Sommigen gaan daar goed mee om, maar heel wat studenten komen er ook psychisch door onder druk te staan.

“Wij worden opgeleid tot pedagogen. En wat we daar leren is dat je als pedagoog zelf het instrument bent dat je inzet om iemand te helpen. Maar als jij zelf niet goed in je vel zit, kun je dat instrument dus ook helemaal niet gebruiken.”

Dat zegt Jelmer Fieret, derdejaars Pedagogiek-student bij Fontys in Den Bosch. Hij is een van de studenten die meewerken aan het project dat ruim anderhalf jaar geleden door Fontys Pedagogiek rond studentwelzijn is begonnen. De coronacrisis had er flink ingehakt bij heel wat studenten en de NPO-gelden die het rijk beschikbaar stelde om daar iets aan te doen, werden door Pedagogiek ingezet om een speciaal team rond dit thema twee jaar lang aan een project te laten werken. 

Een heel zinnige besteding, zo blijkt uit de woorden van Jelmer. Ja, Fontys deed en doet natuurlijk al wel veel op dit vlak. Denk bijvoorbeeld aan Fontys Helpt. Maar het kan nog beter. “En daarvoor is helemaal niet veel geld nodig. Met kleine ingrepen zouden al heel wat resultaten geboekt kunnen worden”, denkt Jelmer. 

“Het gaat erom dat het normaal wordt om over deze problematiek te praten. Dat het bespreekbaar is. En graag ook dat er professionals zijn waar je bij terecht kunt. Want doorvragen is heel belangrijk. Anders kom je in gesprekken nooit verder dan ‘Ja, het gaat wel’, terwijl er van alles aan de hand is. Met die persoon, met alles wat er rond hem of haar privé en rond de studie aan stress en prestatiedruk komt kijken. En dan staat ondertussen ook nog de wereld in de fik."

Losse stukjes
Daphne Pommé is tweedejaars student in Sittard. Zij stelt zelf ook aan den lijve de stress en prestatiedruk te ondervinden. 

“Zeker. Het zijn allemaal heel veel kleine losse stukjes. Je stage, een stukje schrijven, samenwerken met andere studenten. En dan zit ik ook nog in de centrale medezeggenschap en net als Jelmer in de opleidingscommissie van Pedagogiek. Waarom ik dan die laatste dingen nog erbij doe? Omdat ik zie hoe belangrijk het is voor studenten.”

Daphne onderschrijft wat Jelmer zegt over wat er al is bij Fontys en wat nog beter kan. “Er is dan misschien wel van alles beschikbaar binnen Fontys, maar de vindbaarheid is een probleem. Die moet groter zijn. En de drempel om naar iemand toe te stappen moet veel lager worden.”

Jelmer: “Alleen al door bijvoorbeeld tijdens de lessen een of een paar keer per week hier aandacht aan te besteden kan al heel veel verschil maken. Want het is natuurlijk niet zo dat iedereen meteen een studentenpsycholoog nodig heeft. Erover praten met je studiegenoten, met docenten, decanen of professionals kan al heel veel helpen. Ook preventief.”

Bewustzijn
Dat is ook wat het projectteam onder leiding van Heidi van den Hout na ruim anderhalf jaar als een van de conclusies kan trekken. “Zo'n project heeft tijd nodig. Je inventariseert eerst wat er hier en elders al gebeurt op dit vlak, wat goed gaat en wat niet. En vervolgens ga je aan de slag. We hebben van alles georganiseerd om het bewustzijn van studentenwelzijn te vergroten. Een masterclass, warm welkom na de stage, webinars - ook voor medewerkers. En deze maand nog twee interactieve theatervoorstellingen over prestatiedruk en stress, om daarover daarna met studenten in gesprek te gaan.”

“En uiteraard gesprekken met studenten. En we verbinden hen aan projecten. We willen ze hier in meenemen, want het gaat tenslotte over hen”, stelt Van den Hout. “Wat we doen is de randvoorwaarden creëren zodat de studenten elkaar kunnen ontmoeten en het gesprek hierover kunnen aangaan." 

In november eindigt voor Van den Hout het project waar zij leider van is. Dan is haar tweejarig contract verstreken. Maar het werk van het projectteam, zo stelt zij, houdt daarmee niet op. “We hebben in elk geval voor elkaar gekregen dat de welzijnsambassadeurs die we op de vier lesplaatsen van Pedagogiek hebben aangesteld ook in het studiejaar 2023/2024 daar aanwezig blijven.”

"Ik hoop dat de bevindingen van ons projectteam bij Fontys geborgd worden en blijven. Dat is echt heel belangrijk. En niet alleen bij Pedagogiek. Aandacht voor studentenwelzijn moet tot het dna van iedere opleiding gaan behoren.” [Jan Ligthart]